(Video) ChampuRamayanam – Sundarakandam – Smt. Vidhya #23

भोजचम्पूरामायणम् – सुन्दरकाण्डम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै (King Bhoja’s Champu-Ramayanam – Sundarakandam– Weekly online classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai). https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-kavyas/video-bhojas-champuramayanam-sundarakandam-vidhya-ramesh/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

Advertisements

(Video) ChampuRamayanam – Sundarakandam – Smt. Vidhya #22

भोजचम्पूरामायणम् – सुन्दरकाण्डम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै (King Bhoja’s Champu-Ramayanam – Sundarakandam– Weekly online classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai). https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-kavyas/video-bhojas-champuramayanam-sundarakandam-vidhya-ramesh/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

(Videos) Ganga Stotram – Adi Shankaracharya and Ganga Aarati

Ganga Stotram by Adi Shankaracharya

गङ्गास्तोत्रम् – शङ्कराचार्येण कृतम्

Shloka 1

देवि सुरेश्वरि भगवति गङ्गे त्रिभुवनतारिणि तरलतरङ्गे ।
शङ्करमौलिविहारिणि विमले मम मतिरास्तां तव पदकमले ॥१॥

अन्वयः

हे देवि | हे सुरेश्वरि | हे भगवति | हे गङ्गे | हे त्रिभुवनतारिणि | हे तरलतरङ्गे । हे शङ्करमौलिविहारिणि | हे विमले | मम मतिः तव पदकमले आस्ताम् |

Meaning:

O Divine Being (देवी), O Ruler (ईश्वरी) of the Devas (सुर), O Supreme Personality (भगवती), O Gangaa (गङ्गा), O Liberator (तारिणी) of the three (त्रि) worlds (भुवन), O one who has nice waves (तरङ्ग) in one’s liquid form (तरल), O one who resides (विहारिणी) in the forehead (मौलि) of Shiva (शङ्कर), O one devoid of impurity (विमल). May my (अस्मद्) mind (मति) be devoted (आस्ताम्) at your (तव) two lotus (कमल) feet (पद).

पदविवरणम्

  • विमले = विगतं मलं ययोः सा विमला, संबोधने.
  • आस्ताम् = आस् “आसँ उपवेशने” + लोट्., प्र.पु., ए.व.
  • तव = युष्मद् + ष.वि.
  • मम = अस्मद् + ष.वि.
  • पदकमले = पदकमल + स.व.
  • मतिरास्ताम् = मतिः आस्ताम्, विसर्गसन्धिः रेफादेशः |

छन्दः

पज्झटिका – मात्राछन्दः | जगणस्य निषेधः (u — u) (laghu guru laghu) |

1 2 3 4 5 6 7 8 1 2 3 4 5 6 7 8
दे   वि सु रे   श्व रि ति   ङ्गे  
त्रि भु ता   रि णि   ङ्गे  
  ङ्क मौ   लि वि हा   रि णि वि ले  
ति रा   स्तां   ले  

Chandomanjari is a book enlisting various chandas. There are two chandas namely maatraasamakam and upachitraa उपचित्रा which seem to be close to this Pajjhatikaa chandas.

Shloka 2

भागीरथि सुखदायिनि मातस्तव जलमहिमा निगमे ख्यातः ।
नाहं जाने तव महिमानं पाहि कृपामयि मामज्ञानम् ॥२॥

अन्वयः

हे भागीरथि | हे सुखदायिनि | हे मातः | तव जलमहिमा निगमे ख्यातः । तव महिमानं अहं न जाने | हे कृपामयि | (त्वम्) अज्ञानं मां पाहि |

Meaning:

O Bhaageerathee (भागीरथी), who was brought to earth by the efforts of Bhageeratha! O giver (सुख) of happiness (दायिनी)! O mother (मातृ)! The glory (महिमन्) of your (युष्मद्) waters (जल) is well known i.e., praised (ख्यात) in the sacred scriptures (निगम). I (अस्मद्) do not (न) know (ज्ञा) your (युष्मद्) glory (महिमन्) in its entirety. O one full of compassion (कृपामयी)! You protect (पा) me (अस्मद्), one who is ignorant (अज्ञान)!

पदविवरणम्

  • दायिनि = दायिनी, संबोधने | दायिनी = दायिन् + ङीप् (स्त्री) प्रत्ययः |
  • मातः = मातृ, संभोधने | माता इति प्रथमाविभक्तौ |
  • मातस्तव = मातः तव | विसर्गसन्धिः सकारादेशः
  • जलमहिमा= जलस्य महिमा | महिमा = महिमन् + प्र.वि. | महतः भावः |
  • तव = युष्मद् + ष.वि.
  • अहम् = अस्मद् + प्र.वि. | माम् = अस्मद् + द्वि.वि., ए.व.
  • जाने = ज्ञा “ज्ञा अवबोधने” परस्मै., लट्., उ.पु., ए.व.
  • महिमानम् = महिमन् + द्वि.वि.
  • कृपामयी = कृपा + मयट्प्रत्ययः
  • पाहि = पा “पा रक्षणे” लोट्., म.पु., ए.व.
  • अज्ञानम् = अज्ञान + द्वि.वि., ए.व.
  • ख्यातः= ख्या “ख्या प्रकथने” + क्तप्रत्ययः
1 2 3 4 5 6 7 8 1 2 3 4 5 6 7 8
भा गी थि सु दा यि नि मा   तः  
हि मा   नि मे ख्या   तः  
ना हं जा   ने   हि मा   नं  
पा हि कृ पा   यि मा ज्ञा   नम्  

Shloka 3

हरिपदपाद्यतरङ्गिणि गङ्गे हिमविधुमुक्ताधवलतरङ्गे ।
दूरीकुरु मम दुष्कृतिभारं कुरु कृपया भवसागरपारम् ॥३॥

अन्वयः

(हे) हरिपदपाद्यतरङ्गिणि | (हे) गङ्गे | (हे) हिमविधुमुक्ताधवलतरङ्गे । (त्वं) मम दुष्कृतिभारं दूरीकुरु | (त्वं) कृपया भवसागरपारं कुरु |

Meaning:

O one whose water with waves (तरङ्ग) are associated with the feet (पाद्य) which are the feet (पद) of Hari (हरि), i.e., one who originates from the feet of Hari! O Ganga (गङ्गा)! O (हिमविधुमुक्ताधवलतरङ्गा) one whose waves (तरङ्ग) are white (धवल) in colour, like snow (हिम), the moon (विधु) and pearls (मुक्ता). You ought to remove (दूरी+कृ) the burden (भार) (in my mind), created by the evil deeds (दुष्कृति). Kindly (कृपया) make (कृ) me, a person who has crossed (पार) the ocean (सागर) of Samsara (भव) or the worldly existence.

पदविवरणम्

  • गङ्गे = गङ्गा, संबोधने
  • दूरीकुरु= दूरी + कृ “डुकृञ् करणे”, लोट्., म.पु., ए.व.
  • भारम् = भार + द्वि.वि.
  • पारम् = पार + द्वि.वि.

Shloka 4

तव जलममलं येन निपीतं परमपदं खलु तेन गृहीतम् ।
मातर्गङ्गे त्वयि यो भक्तः किल तं द्रष्टुं न यमः शक्तः ॥४॥

अन्वयः

येन तव अमलं जलं निपीतं, तेन परमपदं खलु गृहीतम् । (हे) मातः गङ्गे | यः त्वयि भक्तः, यमः तं द्रष्टुं न शक्तः किल |

Meaning:

By that person (तत्) by whom (यत्) your (युष्मद्) pure (अमलम्) water (जलम्) has been drunk (निपीत), by him, the supreme abode (परम+पदम्) has been certainly (खलु) obtained (ग्रह). O Mother (मातृ) Ganga (गङ्गा)! Yama (यम), the God of death, will not (न) be able (शक्त) to see (दृश्) i.e., cast his glance, on him (तत्), who is the devotee (भक्त) having devotion in you (युष्मद्). Isn’t it so? (किल) i.e., your devotee will not be taken by Yama.

पदविवरणम्

  • तेन= तत् + तृ.वि., पुल्लिङ्गः
  • येन= यत् + तृ.वि., पुल्लिङ्गः
  • तव = युष्मद् + ष.वि.
  • निपीतम् = नि + पी“पीङ् पाने” + क्तप्रत्ययः नपुंसकलिङ्गः
  • गृहीतम्= ग्रह “ग्रहँ उपादाने” + कर्मणि क्त, द्वि.वि.
  • शक्तः = शक् “शकॢँ शक्तौ” + क्तः
  • द्रष्टुम् = दृश् “दृशिँर् प्रेक्षणे” + तुमुन्प्रत्ययः
  • तम् = तत् + द्वि.वि., पुल्लिङ्गः
  • त्वयि= युष्मद् + स.वि.
  • मातर्गङ्गे = मातः गङ्गे | विसर्गसन्धिः रेफादेशः |

Shloka 5

पतितोद्धारिणि जाह्नवि गङ्गे खण्डितगिरिवरमण्डितभङ्गे ।
भीष्मजननि हे मुनिवरकन्ये पतितनिवारिणि त्रिभुवनधन्ये ॥५॥

अन्वयः

हे पतितोद्धारिणि | हे जाह्नवि | हे गङ्गे | हे खण्डितगिरिवरमण्डितभङ्गे । हे भीष्मजननि | हे मुनिवरकन्ये | हे पतितनिवारिणि | हे त्रिभुवनधन्ये |

Meaning:

O up-lifter (उद्धारिणी) of the fallen (पतित)! O Jahnavi, named so as she was released by Jahnu Muni (जाह्नवी)! O Ganga (गङ्गा)! O one who has bends (भङ्ग) (in the water flow) which decorated (मण्डित) the best (वर) among the mountains (गिरि) that are seemingly cut (खण्डित) by her! O the mother (जननी) of Bheeshma (भीष्म)! O (हे) daughter (कन्या) of the eminent (वर) rishi (मुनि), Rishi Jahnu! O remover (of hindrances) or the savior (निवारिणी) of the fallen people (पतित)! O Provider of prosperity (धन्या) to the three (त्रीणि) worlds (भुवन).

पदविवरणम्

  • उद्धारिणि = उत्+धारिणी संबोधने
  • जननि = जननी संबोधने
  • कन्ये = कन्या संबोधने
  • धन्ये = धन्या संबोधने
  • निवारिणि = निवारिणी संबोधने
  • जाह्नवी = जाह्नोः अपत्यं स्त्री
  • पतित = पत् “पतॢँ गतौ” + क्तप्रत्ययः | लट्लकारे पतति
  • मण्डित = मन्ड् “मडिँ भूषायाम्” + क्तप्रत्ययः | लट्लकारे मण्डति
  • खण्डित = खन्ड् “खडिँ खण्डने भेदने” + क्तप्रत्ययः | लट्लकारे खण्डयति |

Shloka 6

कल्पलतामिव फलदां लोके प्रणमति यस्त्वां न पतति शोके ।
पारावारविहारिणि गङ्गे विमुखयुवतिकृततरलापाङ्गे ॥६॥

अन्वयः

लोके यः कल्पलताम् इव फलदां त्वां प्रणमति, (सः) शोके न पतति | हे पारावारविहारिणि गङ्गे | हे विमुखयुवतिकृततरलापाङ्गे |

Meaning:

In this world (लोक) he who (यत्) bows (प्र + नम्) to you (युष्मद्), who is the provider (दा) of the desired fruits (फल), like (इव) the wish-fulfilling creeper (लता), Kalpalataa (कल्पलता), he (तत्) does not (न) fall (पत्) in sorrow (शोक), i.e., he does not get into depression. O (हे) Ganga (गङ्गा) one who wanders (विहारिणी) in the ocean (पारावार), i.e., flows into it. O one whose flow is like the unsteady (तरल) movement of the outer corner of the eye (अपाङ्ग) i.e., the side glances, done (कृत) by a young maiden (युवति) who is turning away (विमुख), i.e., such is your sportiveness.

पदविवरणम्

  • लोके = लोक स.वि.
  • यः = यत् पु.लि., प्र.वि.
  • यस्त्वाम् = यः त्वाम्,विसर्गसन्धिः सकारादेशः
  • प्रणमति = प्र + नम् “णमँ प्रह्वत्वे शब्दे च” लट्., प्र.वि., ए.व.
  • त्वाम् = युष्मद् द्वि.वि.
  • फलदाम् = या फलानि ददाति सा फलदा, ताम् | फल + दा “डुदाञ् दाने”, स्त्री.लि., द्वि.वि.
  • कल्पलताम् = कल्पलता द्वि.वि.
  • सः = तत् पु.लि., प्र.वि.
  • पतति = पत् “पतॢँ गतौ” लट्., प्र.वि., ए.व.
  • शोके = शोक स.वि.
  • गङ्गे = गङ्गा संबोधने
  • विहारिणि = विहारिणी संबोधने
  • अपाङ्गे = अपाङ्गा संबोधने

Shloka 7

तव चेन्मातः स्रोतःस्नातः पुनरपि जठरे सोऽपि न जातः ।
नरकनिवारिणि जाह्नवि गङ्गे कलुषविनाशिनि महिमोत्तुङ्गे ॥७॥

अन्वयः

हे मातः | तव स्रोतःस्नातः चेत् सः अपि जठरे पुनः अपि न जातः | हे नरकनिवारिणि | हे जाह्नवि गङ्गे | हे कलुषविनाशिनि | हे महिमोत्तुङ्गे |

Meaning:

O Mother (मातृ)! If a person has bathed (स्नात) in your flowing water (स्रोतस्), he (तत्) also (अपि) will not (न) again (पनः अपि) be born (जात) in a mother’s womb (जठर) (i.e. he will not have rebirth). O Jahnavi (जाह्नवी) Ganga (गङ्गा)! O one who averts (निवारिणी) us from going to hell (नरक).  O Destroyer (विनाशिनी) of impurities (कलुष)! O one who stands high (उत्तुङ्ग) due to her glory (महिमन्)!

पदविवरणम्

  • जठरे = जठर स.वि.
  • स्रोतःस्नातः = स्रोतसि स्नातः | स्नातः = स्ना “ष्णा शौचे” + क्तप्रत्ययः
  • जातः = जन् “जनीँ प्रादुर्भावे” + क्तप्रत्ययः | प्रथमाविभक्तौ जायते |
  • महिमोत्तुङ्गे = महिमोत्तुङ्गा संबोधने | महिम्ना उत्तङ्गा |
  • चेन्मातः= चेत् मातः, अनुनासिकसन्धिः | Optional वर्गीयव्यञ्जनानि + अनुनासिका = { 5th of vargeeyavyanjanam in first} + {second}
  • पुनरपि= पुनः अपि, विसर्गसन्धिः रेफादेशः
  • सोऽपि= सः अपि, पूर्वरूपसन्धिः, { ए } / { ओ } + { अ } = { ए } / { ओ }  + ऽ (अवग्रः), विसर्गसन्धिः उकारः, गुणसन्धिः उकारस्य ओकारः |

Shloka 8

पुनरसदङ्गे पुण्यतरङ्गे जय जय जाह्नवि करुणापाङ्गे ।
इन्द्रमुकुटमणिराजितचरणे सुखदे शुभदे भृत्यशरण्ये ॥८॥

अन्वयः

(हे) पुनरसदङ्गे | (हे) पुण्यतरङ्गे | (त्वं) जय | (त्वं) जय । (हे) जाह्नवि । (हे) करुणापाङ्गे । (हे) इन्द्रमुकुटमणिराजितचरणे । (हे) सुखदे । (हे) शुभदे । (हे) भृत्यशरण्ये ।

Meaning:

O one by whom the body (अङ्ग) ceases to exist (असत्) again (पुनः), i.e., she is the liberator! O one whose waves (तरङ्ग) are divine (पुण्य)! Victory (जि) to you, O Janhavi! O one who possesses a compassionate (करुणा) glance of the outer corner of the eye (अपाङ्ग)! O one whose feet (चरण) are shining (राजित) due to the gem (मणि) of Indra’s (इन्द्र) crown (मुकुट)! O giver (दा) of wellbeing (सुख)! O giver (दा) of good fortune (शुभ)! O refuge (शरण्या) of your servants (भृत्य)!

पदविवरणम्

  • पुनरसदङ्गे = पुनरसदङ्गा संबोधने | पुनः असन्ति अङ्गानि यया सा |
  • जय = जि “जिँ जये”, लोट्., म.पु., ए.व.
  • सुखदे= सुखदा संबोधने | सुखं ददाति इति
  • शुभदे = शुभदा संबोधने | शुभं ददाति इति

Shloka 9

रोगं शोकं तापं पापं हर मे भगवति कुमतिकलापम् ।
त्रिभुवनसारे वसुधाहारे त्वमसि गतिर्मम खलु संसारे ॥९॥

अन्वयः

मे रोगं शोकं तापं पापं कुमतिकलापं च (त्वं) हर | हे भगवति |
त्रिभुवनसारे | वसुधाहारे | संसारे मम गतिः त्वं खलु असि |

Meaning:

You should destroy my (अस्मद्) disease (रोग), worry (शोक), agony (ताप), sin (पाप) and the collection (कलाप) of bad (कु) intentions (मति)! O Divinity (भगवत्)! O one who is the essence (सार) of the three (त्रि) worlds (भुवन)! O one who is the garland (हार) of Mother Earth (वसुधा)! In this worldly existence (संसार), you (युष्मद्) are (अस्) verily (खलु) my (अस्मद्) refuge (गति).

पदविवरणम्

  • मे = मम, अस्मद् ष.वि.
  • त्वम् = युष्मद् प्र.वि.
  • असि = अस् “अस भुवि” लट्., म.पु., ए.व.
  • मम = अस्मद् ष.वि.
  • गतिर्मम= गतिः मम | विसर्गसन्धिः विसर्गस्य रेफादेशः

Shloka 10

अलकानन्दे परमानन्दे कुरु करुणामयि कातरवन्द्ये ।
तव तटनिकटे यस्य निवासः खलु वैकुण्ठे तस्य निवासः ॥१०॥

अन्वयः

हे अलकानन्दे ! हे परमानन्दे ! हे करुणामयि ! हे कातरवन्द्ये ! तव तटनिकटे यस्य निवासः, वैकुण्ठे खलु तस्य निवासः कुरु |

Meaning:

O Alakanandaa (अलकानन्दा), a tributary of Ganga! O Supreme (परम) Happiness (आनन्द)! O one full of compassion (करुणामयी)! O one who is worshipped (वन्द्य) by helpless (कातर) people! For one whose (यत्) residence (निवास) is near (निकट) your (युष्मद्) banks (तट), you make (कुरु) his (तत्) residence (निवास) be verily (खलु) in Vaikunta (वैकुण्ठ).

पदविवरणम्

  • करुणामयी = करुणा + मयट् प्रत्ययः
  • यस्य = यत् ष.वि.
  • तव = युष्मद् ष.वि.
  • तस्य = तत् ष.वि.

Shloka 11

वरमिह नीरे कमठो मीनः किं वा तीरे शरटः क्षीणः ।
अथवा श्वपचो मलिनो दीनस्तव न हि दूरे नृपतिकुलीनः ॥११॥

अन्वयः

इह तव नीरे कमठः मीनः वरम् | किं वा तीरे क्षीणः शरटः अथवा मलिनः दीनः श्वपचः ? (तदपि वरम्) | दूरे नृपतिकुलीनः न हि वरम् |

Meaning:

It is better (वरम्) to be a tortoise (कमठ) or a fish (मीन) here (इह) in your (युष्मद्) water (नीर). Otherwise (अथवा) how about (किम्) a weak (क्षीण) chameleon (शरट) or an unclean (मलिन) poor (दीन) untouchable (श्वपच) on the banks? (Even that is preferable). It is definitely (हि) not (न) good (वरम्) to be far away (दूर) from you, even as a king (नृपति) from a respectable family (कुलीन).

पदविवरणम्

  • तव= युष्मद् ष.वि.
  • नीरे = नीर नपुं.लि., स.वि.
  • दूरे = दूर स.वि.
  • कमठो मीनः = कमठः मीनः, विसर्गसन्धिः, विसर्गस्य उकारः, गुणसन्धिः उकारस्य ओकारः
  • श्वपचोमलिनो दीनस्तव = श्वपचः मलिनः दीनः तव | विसर्गसन्धिः, विसर्गस्य उकारः, गुणसन्धिः उकारस्य ओकारः, विसर्गस्य सकारादेशः च |

Shloka 12

भो भुवनेश्वरि पुण्ये धन्ये देवि द्रवमयि मुनिवरकन्ये ।
गङ्गास्तवमिमममलं नित्यं पठति नरो यः स जयति सत्यम् ॥१२॥

अन्वयः

भो भुवनेश्वरि | पुण्ये | धन्ये | देवि | द्रवमयि | मुनिवरकन्ये । यः नरः इमम् अमलं गङ्गास्तवं नित्यं पठति, सः सत्यं जयति |

Meaning:

Oh (भो) Bhuvaneshwari (भुवनेश्वरी)! O Holi one (पुण्या)! O Prosperous one (धन्या)! O Divine Being (देवी)! O one in liquid form (द्रवमयी)! O daughter (कन्या) of the great (वर) rishi (मुनि), Jahnu! He who (यत्) studies (पठति) this (अयम्) pure (अमल) Gangastavam (गङ्गास्तव), the hymn (स्तव) on Ganga (गङ्गा), everyday (नित्यम्), he (तत्) truly (सत्यम्) wins (जि).

पदविवरणम्

  • भो = भवत् संबोधने, प्रतमविभक्तिरूपं स्त्रीलिङ्गे भवती |
  • द्रवमयी = द्रव + मयट्प्रत्ययः
  • मुनिवरकन्ये = मुनिवरकन्या संबोधने | मुनीनां वरः मुनिवरः |
  • यः = यत् पु.लि., प्र.वि.
  • इमम् = अयम् पु.लि., प्र.वि.
  • सः = तत् पु.लि., प्र.वि.
  • जयति = जि “जिँ जये” लट्., प्र.पु., ए.व.
  • नरोयः = नरः यः, विसर्गसन्धिः उकारः, गुणसन्धिः उकारस्य ओकारः
  • सजयति = सः जयति, विसर्गसन्धिः विसर्गस्य लोपः

Shloka 13

येषां हृदये गङ्गाभक्तिस्तेषां भवति सदा सुखमुक्तिः ।
मधुराकान्तापज्झटिकाभिः परमानन्दकलितललिताभिः ॥१३॥

अन्वयः

येषां हृदये सदा गङ्गाभक्तिः भवति, मधुराकान्तापज्झटिकाभिः परमानन्दकलितललिताभिः तेषां सुखमुक्तिः भवति |

Meaning:

In whose (यत्) heart (हृदय) there is (भू) always (सदा) devotion (भक्ति) for Ganga (गङ्गा), they will have blissful (सुख) liberation (मुक्ति), due to these sweet (मधुरा) and loving (कान्ता) verses written in the Panjjhatikaa (पज्झटिका) metre, which are charming (ललिता) and have been created (कलित) in a highest (परम) state of bliss (आनन्द).

पदविवरणम्

  • येषाम् = यत् ष.वि., ब.व.
  • हृदये = हृदय स.वि.
  • भवति = भू “भू सत्तायाम्” लट्., प्र.पु., ए.व.
  • गङ्गाभक्तिस्तेषाम् = गङ्गाभक्तिः तेषाम्, विसर्गसन्धिः सकारादेशः
  • कलित = कल् “कल क्षेपे” + क्तप्रत्ययः | प्रथमाविभक्तौ कालयति
1 2 3 4 5 6 7 8 1 2 3 4 5 6 7 8
ये षां हृ ये   ङ्गा   क्तिः  
ते षां ति दा सु मु   क्तिः  
धु रा का   न्ता   ज्झ टि का   भिः  
मा   न्द लि लि ता   भिः  

Shloka 14

गङ्गास्तोत्रमिदं भवसारं वाञ्छितफलदं विमलं सारम् ।
शङ्करसेवकशङ्कररचितं पठति सुखी स्तव इति च समाप्तः ॥१४॥

अन्वयः

इदं शङ्करसेवकशङ्कररचितं गङ्गास्तोत्रं भवसारं वाञ्छितफलदं विमलं सारं (यः) पठति (सः) सुखी (भवति) | इति स्तवः समाप्तः च |

Meaning:

One who reads (पठ्) this (अयम्) Gangastotra (गङ्गास्तोत्र), which is the core (सार) of worldly life (भव), the giver (दा) of the desired (वाञ्छित) fruits (फल), the pure (विमल) essence (सार) composed by Adi Shankara (शङ्कर), who is the servant (सेवक) of Lord Shankara (शङ्कर). And (च) thus (इति) ended (समाप्त) the hymn (स्तव).

पदविवरणम्

  • इदम् = अयम् नपु. लि., प्र.पु., ए.व.
  • पठति = पठ् “पठँ व्यक्तायां वाचि” लट्., प्र.पु., ए.व.
  • स्तव इति = स्तवः इति | विसर्गसन्धिः विसर्गस्य लोपः | अः + {!अ स्वरः} –> अ + {!अ स्वरः }
  • वाञ्छितफलदम् = वाञ्छितफलं ददाति इति | वान्छ् “वाछिँ इच्छायाम्” + क्तप्रत्ययः नपुंसके वाञ्छितम् | वाञ्छितं च तत् फलं वाञ्छितफलम् |
  • समाप्तः = सम् + आप् “आपॢँ लम्भने” + क्तप्रत्ययः | प्रथमाविभक्तौ आप्नोति

References:

(Video) ChampuRamayanam – Sundarakandam – Smt. Vidhya #21

 

भोजचम्पूरामायणम् – सुन्दरकाण्डम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै (King Bhoja’s Champu-Ramayanam – Sundarakandam– Weekly online classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai). https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-kavyas/video-bhojas-champuramayanam-sundarakandam-vidhya-ramesh/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

(Video) ChampuRamayanam – Sundarakandam – Smt. Vidhya #19

 

भोजचम्पूरामायणम् – सुन्दरकाण्डम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै (King Bhoja’s Champu-Ramayanam – Sundarakandam– Weekly online classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai). https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-kavyas/video-bhojas-champuramayanam-sundarakandam-vidhya-ramesh/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

Dikdevataah Pranaamam

दिक्देवताप्रणामम्

ॐ सुराधिपाय विद्महे वज्रहस्ताय धीमहि तन्नो इंद्रः प्रचोदयात् ।।

*प्राच्यै दिशे इंद्राय नमः ।। 

ॐ जातवेदाय विद्महे सप्तहस्ताय धीमहि तन्नो अग्निः प्रचोदयात् ।। 

*आग्नेय्यै दिशे आग्नये नमः ।। 

ॐ पितृराजाय विद्महे दंडहस्ताय धीमहि तन्नो यमः प्रचोदयात् ।। 

*दक्षिणायै दिशे यमाय नमः ।। 

ॐ रक्षोधिपाय विद्महे खड्गहस्ताय धीमहि तन्नो निर्ऋतिः प्रचोदयात् ।। 

*नैर्ऋत्यै दिशे नैर्ऋतये नमः ।। 

ॐ जलाधिपाय विद्महे पाशहस्ताय धीमहि तन्नो वरूणः प्रचोदयात् ।। 

*प्रतीच्यै दिशे वरूणाय नमः ।। 

ॐ प्राणाधिपाय विद्महे महाबलाय धीमहि तन्नो वायुः प्रचोदयात् ।। 

*वायव्यै दिशे वायवे नमः ।। 

ॐ नक्षत्रेशाय विद्महे अमृतांगाय धीमहि तन्नो सोमः प्रचोदयात् ।। 

*उदीच्यै दिशे सोमाय नमः ।। 

ॐ तत्पुरूषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रूद्रः प्रचोदयात् ।। 

*ईशान्यै दिशे ईश्वराय नमः ।। 

ॐ लोकाधिपाय विद्महे चतुर्वक्त्राय धीमहि तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात् ।। 

*ऊर्ध्वायै दिशे ब्रह्मणे नमः ।। 

ॐ नागराजाय विद्महे सहस्त्राक्षाय धीमहि तन्नो नागः प्रचोदयात् ।। 

*अधरायै दिशे अनंताय नमः ।।

 [Such Gaayatri mantras are present in the section Gaayatribhedaah (गायत्रीभेदाः) in Linga PuraanamUttarabhaaga, Chapter 48 (लिङ्गपुराणम् | उत्तरभागः अध्यायः ४८)]


English Translation: Sadhu Prof. V. Rangarajan

Aum Suraadhipaaya vidmahe | 

Vajrahastaaya dheeemahi |

Tanno Indra prachodayaat ||

Praachyay dishe Indraaya namah |

We devote our thought to the head of the Devas Indra; We meditate on the one with thunderbolt in his hand; May that Indra energize us. Salutations to Indra in the Poorva(eastern) direction.

 

Aum Jaatavedaaya vidmahe |

Saptahastaaya dheemahi |

Tanno Agni prachodayaat ||

Aagneyyay dishe Agnaye namah |

We devote our thought to that Jaatavedas Fire; We meditate on the one with seven hands (indicating the seven flames)May the Agni, the fire godenergize us. Salutations to Agni in the Aagneya (south-eastern) direction.

Aum Pitruraajaaya vidmahe |

Dandahastaaya dheemahi |

Tanno Yamah prachodayaat ||

Dakshinaayai dishe Yamaaya namah |

We devote our thought to the lord of our ancestors YamaWemeditate on him, who has sceptre in his hand; May that Yamagod of death, energize us. Salutations to Yama in the Dakshina (southern) direction.

Aum Rakshodhipaaya vidmahe |

Khadgahastaaya dheemahi |

Tanno Nirruti prachodayaat ||

Nairrutyai dishe Nairrutyaaya namah |

We devote our thought to the controller of the demonic forces NirRti; We meditate on the one wielding the sword; May that NirRti energize us. Salutations to NirRti in theNaiRtya(south-western) direction.  

Aum Jalaadhipaaya vidmahe |

Paashahastaaya dheemahi |

Tanno Varuna prachodayaat ||

Prateechyai dishe Varunaaya namah |

We devote our thought on the controller of water Varuna; We meditate on the one holding the binding rope; May that Varuna, the rain god, energize us. Salutations to Varuna in the Pashchima(western) direction.

Aum Praanaadhipaaya vidmahe |

Mahaabalaaya dheemahi |

Tanno Vaayu prachodayaat ||

Vaayavyai dishe Vaayave namah |

We devote our thought to the controller of life-breath Vayu; We. meditate on the one who is of supreme strength; May that Vayu, the wind god, energize us. Salutations to Vayu in the Vaayavya (north-western) direction. 

Aum Nakshatreshaaya vidmahe |

Amritaangaaya dheemahi |

Tanno Soma prachodayaat ||

Uddechyai dishe Somaaya namah|

We devote our thought to the lord of stars Soma; We meditate on the immortal bodied oneMay that Soma, the moon, energize us. Salutations to Soma in the Uttara(north) direction.

Aum Tatpurushaaya vidmahe |

Mahaadevaaya dheemahi |

Tanno Rudra prachodayaat ||

Easaanyai dishe Easwaraaya namah |

We devote our thought to that Tatpurusha one of the fiveforms of the supreme spirit; We meditate on the Supreme Lord MahadevaMay that Rudra energize us. Salutations to Eshwara in the Eshaanya (north-eastern) direction.

Aum Lokaadhipaaya vidmahe |

Chaturhastaaya dheemahi |

Tanno Brahma prachodayaat ||

Oordhvaayai dishe Brahmane namah |

We devote our thought to the ruler of theUniverse Brahma; We meditate on the one with four hands; May that Brahma energize us. Salutations to Brahma in theOordhva(upper )direction.

Aum Naagaraajaaya vidmahe |

Sahasraakshaaya dheemahi |

Tanno Naaga prachodayaat ||

Adharrayai dishe Anantaaya namah |

We devote our thought to the King of Serpents AnantaWe meditate on the one with thousand eyes; May that Naaga, the snake god, energize us. Salutations to Ananta in the Adhas (lower)direction.

Kruti – Ramachandram Bhavayami – Dikshitar

रामचन्द्रं भावयामि – रागं वसन्ता  – ताळं रूपकम्

पल्लवि
रामचन्द्रं भावयामि
रघुकुलतिलकम् उपेन्द्रम्

अनुपल्लवि
भूमिजानायकं भुक्तिमुक्तिदायकं
नामकीर्तनतारकं नरवरं गतमायिकम्

चरणम्
साकेतनगरे निवसन्तं
साम्राज्यप्रदहनुमन्तम्
राकेन्दुवदनं भगवन्तं
रमणीयकल्याणगुणवन्तम्

(मध्यम काल साहित्यम्)
काकुत्स्थं धीमन्तं
कमलाक्षं श्रीमन्तम्
नाकेशनुतम् अनन्तं
नरगुरुगुहविहरन्तम्

अन्वयः 

पल्लवि – रघुकुलतिलकम् उपेन्द्रं रामचन्द्रम् (अहं) भावयामि
अनुपल्लवि – भूमिजानायकं भुक्तिमुक्तिदायकं नामकीर्तनतारकं नरवरं गतमायिकं (रामचन्द्रं भावयामि)
चरणम् – साकेतनगरे निवसन्तं, साम्राज्यप्रदहनुमन्तं, राकेन्दुवदनं, भगवन्तं, रमणीयकल्याणगुणवन्तं (रामचन्द्रं भावयामि)
(मध्यम काल साहित्यम्) – काकुत्स्थं, धीमन्तं, कमलाक्षं, श्रीमन्तं, नाकेशनुतं, अनन्तं, नरगुरुगुहविहरन्तमं (रामचन्द्रं भावयामि)

Word Meaning

pallavi
bhAvayAmi                 – I contemplate (भू “भू अवकल्कने” उत्तमपुरषः, लट्लकारे प्रथमपुरुषे भावयति)  
rAmacandraM            – upon Ramachandra (रामचन्द्र)
ragh- kula-tilakaM      – the ornament (तिलक) of the Raghu (रघु) family (कुल)
upa-indram                – the younger brother (उप) of Indra (इन्द्र) (in his Vamana incarnation)

anupallavi
bhUmijA-nAyakaM           – the lord (नायक) of Sita, born (जा) out of the earth (भूमि)
bhukti-mukti-dAyakaM   – the giver (दायक) of pleasure (भुक्ति) and salvation (मुक्ति)
nAma-kIrtana-tArakaM   – the one, repeated singing (कीर्तन) of whose name (नाम) helps                                                             cross (तारक) the ocean of Samsara
nara-varaM                         – the king, the best (वर) among men (नर)
gata-mAyikam                    – the one from whom delusions (माया) have left (गत) 

caraNam
sAkEta-nagarE nivasantaM        – the resident (निवसन्त) in the city (नगर) of Ayodhya (साकेत)                                                                 This phrase has the Raaga Mudra – वसन्त

sAmrAjya-prada-hanumantaM – the giver (प्र+दा “दा दाने”) of an empire (साम्राज्य) to                                                                                Hanuman (हनुमन्त);  The empire given to Hanuman may be interpreted as the embrace Rama gave him in gratitude for news from Sita, or “Rama-bhakti-Samrajya” – the realm of devotion;  Or it can be taken as Rama, who is seen with Hanuman, who is a giver of great riches.

rAkA-indu-vadanaM                        – the one whose face (वदन) is like the moon (इन्दु) on full                                                                     moon day (राका)
bhagavantaM                                    – the supreme god (भगवत्)
ramaNIya-kalyANa-guNavantaM – the one possessing (वतुप्-प्रत्ययः ) many pleasing (रमणीय)                                                                     auspicious (कल्याण)  attributes (गुण)

kAkutsthaM                – the descendant of Kakutstha (ककुत्स्थ)
dhImantaM                 – the intelligent one (धीमत्)
kamala-akshaM         – the lotus (कमल)-eyed (अक्ष) one
SrImantaM                 – the one possessing (मतुप्-प्रत्ययः ) prosperity (श्री)
nAka-ISa-nutaM        – the one worshipped (नुत) by Indra, the lord (ईश)  of heaven (नाक)
anantaM                     – the eternal one (अनन्त)
nara-guru-guha-viharantam – the one who sports (वि+हृ “हृञ् हरणे”) in (the hearts of) humans (नर) and the author, Muthuswami Dikshitar, who has the blessings of Guruguha (गुरुगुह); or one who sports among the men (नर), Gurus (गुरु) and in the caves (गुह) of the forests; or one who revels in the hearts of men (नर) and Lord Muruga (गुरुगुह).

References