Vegaasetustotram

श्रीवेदान्तदेशिकैः विरचितम् – वेगासेतुस्तोत्रम्

Presented in Tamil by Dr. Sreeram Jaganathan

Recitation

http://www.sreeramanuja.org/

ஸ்ரீ வேதாந்த தேசிகரின்

வேகாஸேதுஸ்தோத்ரம்

வழங்குபவர்

Dr. ஸ்ரீராம் ஜகந்நாதன்

śrīvedāntadeśika’s vegāsetustotram

Explanation of Sanskrit Shlokas in Tamil – संस्कृतश्लोकपरिचयः

https://nivedita2015.wordpress.com/vegaasetustotram

एकं वेगवतीमध्ये हस्तिशैले च दृश्यते ।

उपायफलभावेन स्वयं व्यक्तं परं महः ॥ १ ॥

  • स्वयं व्यक्तं, परम्, एकं महः, वेगवती-मध्ये हस्ति-शैले च, उपाय-फल-भावेन दृश्यते ।

ईष्टे गमयितुं पार- मेष सेतुरभङ्गुरः ।

यत्र सारस्वतं स्रोतो विश्राम्यति विश‍ृङ्खलम् ॥ २ ॥

  • अभङ्गुरः एषः सेतुः, पारं गमयितुम् ईष्टे, यत्र विश‍ृङ्खलं सारस्वतं स्रोतः विश्राम्यति ।

जयति जगदेकसेतु- र्वेगवतीमध्यलक्षितो देवः ।

प्रशमयति यः प्रजानां प्रथितान् संसारजलधिकल्लोलान् ॥ ३ ॥

  • यः जगद्-एक-सेतुः प्रजानां प्रथितान् संसार-जलधि-कल्लोलान् प्रशमयति, सः वेगवती-मध्य-लक्षितः देवः जयति ।

विभातु मे चेतसि विष्णुसेतु- र्वेगापगावेगविघातहेतुः । अम्भोजयोनेर्यदुपज्ञमासी- दभङ्गरक्षा हयमेधदीक्षा ॥ ४ ॥

  • वेगा-आपगा-वेग-विघात-हेतुः विष्णु-सेतुः मे चेतसि विभातु, अम्भोज-योनेः हयमेध-दीक्षा यद्-उपज्ञम् अभङ्गरक्षा आसीत् ।

चतुराननसप्ततन्तुगोप्ता सरितं वेगवतीमसौ निरुन्धन् । परिपुष्यति मङ्गलानि पुंसां भगवान् भक्तिमतां यथोक्तकारी ॥ ५ ॥

  • वेगवतीं सरितं निरुन्धन्, चतुर्-आनन-सप्ततन्तु-गोप्ता, भक्तिमतां यथा-उक्त-कारी, असौ भगवान्, पुंसां मङ्गलानि परिपुष्यति ।

श्रीमान् पितामहवधूपरिचर्यमाणः शेते भुजङ्गशयने स महाभुजङ्गः ।

प्रत्यादिशन्ति भवसञ्चरणं प्रजानां भक्तानुगन्तुरिह यस्य गतागतानि ॥ ६ ॥

  • श्रीमान्, पितामह-वधू-परिचर्यमाणः, सः महाभुजङ्गः, इह भुजङ्ग-शयने शेते, भक्त-अनुगन्तुः यस्य गत-आगतानि, प्रजानां भव-सञ्चरणं प्रति-आदिशन्ति ।

प्रशमितहयमेधव्यापदं पद्मयोनेः श्रितजनपरतन्त्रं शेषभोगे शयानम् ।

शरणमुपगताः स्मः शान्तनिःशेषदोषं शतमखमणिसेतुं शाश्वतं वेगवत्याः ॥ ७ ॥

  • पद्मयोनेः प्रशमित-हयमेध-व्यापदं, श्रित-जन-परतन्त्रं, शान्त-निःशेष-दोषं, शेष-भोगे शयानं, वेगवत्याः शाश्वतं शतमख-मणि-सेतुं, शरणम् उपगताः स्मः ।

शरणमुपगतानां सोऽयमादेशकारी शमयति परितापं सम्मुखः सर्वजन्तोः । शतगुणपरिणामः सन्निधौ यस्य नित्यं वरवितरणभूमा वारणाद्रीश्वरस्य ॥ ८ ॥

  • शरणम् उपगतानाम् आदेश-कारी, सः अयं, सर्व-जन्तोः सम्मुखः, परितापं शमयति, यस्य सन्निधौ वारण-अद्रि-ईश्वरस्य वर-वितरण-भूमा नित्यं शत-गुण-परिणामः ।

काञ्चीभाग्यं कमलनिलयाचेतसोऽभीष्टसिद्विः कल्याणानां निधिरविकलः कोऽपि कारुण्यराशिः । पुण्यानां नः परिणतिरसौ भूषयन् भोगिशय्यां वेगासेतुर्जयति विपुलो विश्वरक्षैकहेतुः ॥ ९ ॥

  • काञ्चीभाग्यं, कमल-निलया-चेतसः अभीष्ट-सिद्विः, नः पुण्यानां परिणतिः, कल्याणानाम् अविकलः निधिः, कारुण्य-राशिः, विश्व-रक्षा-एक-हेतुः, कोऽपि विपुलः असौ वेगासेतुः, भोगिशय्यां भूषयन्, जयति ।

वेगासेतोरिदं स्तोत्रं वेकटेशेन निर्मितम् । ये पठन्ति जनास्तेषां यथोक्तं कुरुते हरिः ॥ १० ॥

  • वेकटेशेन निर्मितम्, इदं वेगासेतोः स्तोत्रं, ये जनाः पठन्ति, तेषां यथोक्तं हरिः कुरुते ।

References:

  1. https://sanskritdocuments.org/doc_vishhnu/haristotrambhaktechChApUrtikaram.html
  2. http://desikastotras.blogspot.com/2007/02/vegasethu-stotram.html
  3. https://www.prapatti.com/slokas/sanskrit/desika-stotramaala/vegaasetustotram.pdf
  4. https://en.wikipedia.org/wiki/Yathothkari_Perumal_Temple

vairaagyapancakam

श्रीवेदान्तदेशिकैः विरचितम् – वैराग्यपञ्चकम्

Explanation of Sanskrit Shlokas in Tamil – संस्कृतश्लोकपरिचयः

https://nivedita2015.wordpress.com/vairaagyapancakam

Presented in Tamil by Dr. Sreeram Jaganathan http://www.sreeramanuja.org/

ஸ்ரீ வேதாந்த தேசிகரின் வைராக்³யபஞ்சகம்

வழங்குபவர் Dr. ஸ்ரீராம் ஜகந்நாதன்

Recitation of Sanskrit Shlokas – संस्कृतश्लोकपारायणम्

Recited by Dr. Sreeram Jaganathan

http://www.sreeramanuja.org/

श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी ।

वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥

क्षोणी-कोण-शतांश-पालन-कला-दुर्वार-गर्वानल- 

क्षुभ्यत्-क्षुद्र-नरेन्द्र-चाटु-रचना-धन्यान् न मन्यामहे । 

देवं सेवितुमेव निश्चिनुमहे योऽसौ दयालुः पुरा 

धाना-मुष्टिमुचे कुचेल-मुनये दत्ते स्म वित्तेशताम् ॥१॥

क्षोणी-कोण-शतांश-पालन-कला-दुर्वार-गर्व-अनल-क्षुभ्यत्-क्षुद्र-नरेन्द्र-चाटु-रचना-धन्यान् (वयं) न मन्यामहे । यः असौ दयालुः पुरा धाना-मुष्टिमुचे कुचेल-मुनये वित्तेशतां दत्ते स्म, (तं) देवं सेवितुम् एव निश्चिनुमहे ।

क्षोणी = पृथ्वी । क्षुभ्यत् = चित्तक्षोभमानम् । धन्यान् = सुकृतिनः । 

मन्यामहे = मन् मनँ ज्ञाने, कर्मणि., लट्., उ.पु., बहु., आत्मनेपदी । 

मुष्टिः = पलपरिमाणम् / बद्धपाणिः । धाना = धान्यं, पृतुकम् । 

कुचेल-मुनये = कुत्सितः चेलः यस्य तादृशः मुनिः सुधामा, तस्मै । 

वित्तेशताम् = वित्तस्य ईशता, ताम् । 

दत्ते = दा डुदाञ् दाने, लट्., प्र.पु., एक., आत्मनेपदी । 

निश्चिनुमहे = निर् + चि चिञ् चयने, लट्., आत्मनेपदी, उ.पु., बहु. । 

शिलं किमनलं भवेदनलमौदरं बाधितुं 

पयः प्रसृति-पूरकं किमु न धारकं सारसम् । 

अयत्न-मलमल्लकं पथि पटच्चरं कच्चरं

भजन्ति विबुधा मुधा ह्यहह कुक्षितः कुक्षितः ॥२॥

औदरम् अनलं बाधितुं शिलम् अनलं भवेत् किम् । प्रसृति-पूरकं सारसं पयः धारकं किमु न । पथि कच्चरं पटच्चरम् अयत्न-मलमल्लकं (भवेत्) । विबुधाः कुक्षितः मुधा कुक्षितः भजन्ति हि, अहह ।

औदरः अनलः = उदरसम्बद्धः अग्निः, जठराग्निः । 

शिलम् = उद्धृतशस्य-शेषाहरणम् । अनलम् = न अलम् । 

प्रसृतिः = अर्धाञ्जलिः / पलद्वयपरिमाणम् । सारसं पयः = सरसः जलम् । 

मल्लकम् = आच्छादनम् । पन्थाः = पथिन् शब्दः, मार्गः, (पथि – स.वि.) । 

कच्चरम् = मलिनम् । पटच्चरम् = जीर्णवस्त्रम् । कु = भूमिः । 

क्षित् = शासकः, क्षितः = क्षित् शब्दः, द्वि.वि., बहु., भूपतीन् । 

कुक्षितः =  कुक्षि + तसिल्प्रत्ययः, उदरनिमित्तम् । मुधा = व्यर्थम् । 

अहह = आश्चर्यसूचकपदम् । 

ज्वलतु जलधि-क्रोड-क्रीडत्-कृपीड-भव-प्रभा-

प्रतिभट-पटु-ज्वाला-मालाकुलो जठरानलः ।

तृणमपि वयं सायं संफुल्ल-मल्लि-मतल्लिका

परिमलमुचा वाचा याचामहे न महीश्वरान् ॥३॥ 

जलधि-क्रोड-क्रीडत्-कृपीड-भव-प्रभा-प्रतिभट-पटु-ज्वाला-मालाकुलः जठरानलः ज्वलतु । (तथापि) वयं सायं संफुल्ल-मल्लि-मतल्लिका परिमल-मुचा वाचा महीश्वरान् तृणम् अपि न याचामहे ।

जलधिः = सागरः । क्रोडम् = मध्यम् । कृपीडम् = जलम् / कृपीटम् । 

प्रतिभटम् = समम् । पटुः = स्फुटः। मालाकुलः = श्रेणिः । 

जलधि-क्रोड-क्रीडत्-कृपीड-भवः = वडवाग्निः। ज्वलतु = ज्वल् ज्वलँ दीप्तौ, लोट्. । तृणम् अपि = तृणसदृशम् अलपवस्तु अपि । सप्फुल्ल (त्रि) = विकसित । 

मल्लिः = मल्लिका । मतल्लिका = प्रशस्तम् । जठरानलः = जठरस्थितः अग्निः । परिमलः = जनमनोहरगन्धः । मुच् = मुञ्चतीति, (मुचा – तृ.वि.) । 

याचामहे = याच् टुयाचृँ याच्ञायाम्, लट्., आत्मनेपदी, उ.पु., बहु.। 

दुरीश्वर-द्वार-बहिर्वितर्दिका-

दुरासिकायै रचितोऽयमञ्जलिः ।

यदञ्जनाभं निरपायमस्ति मे

धनञ्जय-स्यन्दन-भूषणं धनम् ॥४॥  

दुरीश्वर-द्वार-बहिः-वितर्दिका-दुरासिकायै अयम् अञ्जलिः रचितः, यत् अञ्जन-आभं निरपायं धनञ्जय-स्यन्दन-भूषणं धनं मे अस्ति ।

दुरीश्वरः = दुष्टः प्रभुः ।  वितर्दिका = वेदि ।  दुरासिका = नीचम् आसनम् । 

यत् = यतः । अञ्जनाभम्  =  अञ्जनस्य इव कान्तिः यस्य तत् ।  

निरपायम् = अमोधम्, अनपायम् , अव्ययम् । 

धनञ्जय-स्यन्दन-भूषणम् = अर्जुनस्य रथस्य भूषणरूपं (श्रीकृष्णम्)। 

शरीर-पतनावधि प्रभु-निषेवणापादनात्

अबिन्धन-धनञ्जय-प्रशमदं धनं दन्धनम् ।

धनञ्जय-विवर्धनं धनमुदूढ-गोवर्धनं

सुसाधनमबाधनं सुमनसां समाराधनम् ॥५॥  

शरीर-पतन-अवधि प्रभु-निषेवण-आपादनात् अबिन्धन-धनञ्जय-प्रशमदं धनं दन्धनम् (अस्ति)। धनञ्जय-विवर्धनं धनम् उदूढ-गोवर्धनं सुसाधनम् अबाधनं सुमनसां समाराधनम् (मे धनम् अस्ति)।

शरीर-पतन-अवधि = मरणपर्यन्तम् । निषेवणम् = सेवा । 

आपादनम् = सम्पादनम् । दन्धनम् = व्यर्थम् । 

अबिन्धनः = आपः एव इन्धनम् यस्य सः । धनञ्जयः = अग्निः । 

अबिन्धन-धनञ्जयः =  (अत्र) जठराग्निः । प्रशमदम् = शान्तिकारकम् । धनञ्जय-विवर्धनम् = अर्जुनस्य वृद्धिकारकम् । उदूढम् = उद्धृतम् । 

सुमनाः = सुमनस् शब्दः, सुजनः, (सुमनसाम् – ष.वि., बहु.) । 

समाराधनम् = परितोषणम् । 

नास्ति पित्रार्जितं किञ्चिन्न मया किञ्चिदार्जितम् ।

अस्ति मे हस्ति-शैलाग्रे वस्तु पैतामहं धनम् ॥६॥ 

पित्रा आर्जितं किञ्चित् नास्ति । मया किञ्चित् न आर्जितम् । पैतामहं धनं हस्ति-शैल-अग्रे वस्तु मे अस्ति । 

आर्जितम् = आङ् + अर्ज् (अर्जँ अर्जने) +क्त प्रत्ययः, सम्पादितम्,
(आङ् इति उपसर्गः – आ समन्तात् इत्यर्थे वा ईषदर्थे वा) । 

पैतामहम् = पितामहस्य (अत्र ब्रह्मणः) इदम् । 

हस्ति-शैल-अग्रे वस्तु = श्रीहस्तिशैलशिखरे विद्यमानः वरदराजः । पिता = पितृ शब्दः, (पित्रा – तृ.वि.) ।  

कवितार्किकसिंहाय कल्याणगुणशालिने ।

श्रीमते वेङ्कटेशाय वेदान्तगुरवे नमः ॥

Daamodaraashtakam

dāmodarāṣṭakam

दामोदराष्टकम्

dāmodarāṣṭakam
पदच्छेदः, अन्वयः, टिप्पणी (दिग्दर्शिनी-टीका आधारिता), Transliteration
श्रीसत्यव्रतमुनिप्रोक्तं श्रीकृष्णद्वैपायनवेदव्यासविलिखितम्
In the words of Muni Satyavrata, written by Shree Vedavyaasa

गायिका – श्रीमती सी. के. सङ्गीता
Sung by Smt. C.K. Sangeetha
चित्रकारः – श्री. केशवः
Paintings by Sri. Keshav
Paintings Copyrights © Krishnafortoday.com & Sri. Keshav

<Video Link to be included TODO>

https://nivedita2015.wordpress.com/daamodaraashtakam/

Shloka 1

नमामीश्वरं सच्चिदानन्दरूपं
लसत्कुण्डलं गोकुले भ्राजमानम् ।
यशोदाभियोलूखलाद्धावमानं
परामृष्टमत्यन्ततोद्रुत्य गोप्या ॥ १ ॥

नमामि ईश्वरम् सत्-चित्-आनन्द-रूपम् लसत्-कुण्डलम् गोकुले भ्राजमानम्
यशोदा-भिया उलूखलात् धावमानम् परा-आमृष्टम् अत्यन्ततः-द्रुत्य गोप्या

  • (अहं) नमामि
    • कं नमामि ? ईश्वरम्
      • कीदृशम् ईश्वरम् ? सत्-चित्-आनन्द-रूपम्
      • पुनः कीदृशम् ईश्वरम् ? लसत्-कुण्डलम्
      • पुनः कीदृशम् ईश्वरम् ? भ्राजमानम्
        • कुत्र भ्राजमानम् ? गोकुले
      • पुनः कीदृशम् ईश्वरम् ? धावमानम्
        • केन कारणेन धावमानम् ? यशोदा-भिया
        • कस्मात् धावमानम् ? उलूखलात्
        • पुनः कीदृशम् ईश्वरम् ? परा-आमृष्टम्
          • कया परा-आमृष्टम् ? गोप्या
            • किं कृत्वा गोप्या ? अत्यन्ततः-द्रुत्य

लसत्-कुण्डलं, गोकुले भ्राजमानं, यशोदा-भिया उलूखलात् धावमानम्, अत्यन्ततः-द्रुत्य गोप्या परा-आमृष्टं, सत्-चित्-आनन्द-रूपम्, ईश्वरम् (अहं) नमामि ।

[टिप्पणी] लसत्-कुण्डलं (निरन्तरं लोलतया गण्डयोः क्रीडन्ती कुण्डले यस्य तं), गोकुले (गोप-गोपी-गोवत्सादि-निवासे) भ्राजमानं (शोभमानं), यशोदा-भिया (मातुः सकाशात् भीत्या) उलूखलात् (नवनीतचौर्यार्थम् उद्वर्त्त्य तले समारूढात् उलूखलतः) धावमानं (त्वरया अपसरन्तम्), अत्यन्ततः-द्रुत्य (वेगेन धावित्वा) गोप्या (श्रीयशोदया) परा आमृष्टं (पृष्ठतः धृतं), सत्-चित्-आनन्द-रूपं (सच्चिदानन्द-घनविग्रहम्), ईश्वरं (सर्वशक्तिमन्तं, जगदेकनाथं, निजप्रभुं वा) नमामि (अहं नमस्करोमि) ।

Shloka 2

https://kamadenu.blogspot.com/2017/10/blog-post.html

रुदन्तं मुहुर्नेत्रयुग्मं मृजन्तं
कराम्भोजयुग्मेन सातङ्कनेत्रम् ।
मुहुःश्वासकम्पत्रिरेखाङ्ककण्ठ-
स्थितग्रैवदामोदरं भक्तिबद्धम् ॥ २ ॥

रुदन्तम् मुहुः नेत्र-युग्मम् मृजन्तम् कर-अम्भोज-युग्मेन सातङ्क-नेत्रम्
मुहुः-श्वास-कम्प-त्रिरेख-अङ्क-कण्ठ-स्थित-ग्रैव-दामोदरम् भक्ति-बद्धम्

  • (अहं नमामि)
    • कं नमामि ? (तं) मुहुः-श्वास-कम्प-त्रिरेख-अङ्क-कण्ठ-स्थित-ग्रैव-दामोदरम्
      • किं कुर्वन्तं तम् ? रुदन्तम्
      • पुनः किं कुर्वन्तं तम् ? मृजन्तम्
        • किं मृजन्तम् ? नेत्र-युग्मम्
        • कथं मृजन्तम् ? मुहुः
        • केन मृजन्तम् ? कर-अम्भोज-युग्मेन
      • पुनः कीदृशं तम् ? सातङ्क-नेत्रम्
      • पुनः कीदृशं तम् ? भक्ति-बद्धम्

रुदन्तं, कर-अम्भोज-युग्मेन मुहुः नेत्र-युग्मं मृजन्तं, सातङ्क-नेत्रं, मुहुः-श्वास-कम्प-त्रिरेख-अङ्क-कण्ठ-स्थित-ग्रैव-दामोदरं भक्ति-बद्धम् (अहं नमामि) ।

[टिप्पणी] रुदन्तं (क्रन्दन्तं), कर-अम्भोज-युग्मेन (कर-कमल-द्वयेन) मुहुः (पुनः) नेत्र-युग्मं मृजन्तं (नेत्रद्वयं युगपत् मार्जयन्तं), सातङ्क-नेत्रं (सभय-निरीक्षण-नेत्रयुगं यस्य तं), मुहुः-श्वास-कम्प-त्रिरेख-अङ्क-कण्ठ-स्थित-ग्रैव-दामोदरं (मुहुः स्वाशेन रोदनावेशकृतेन कम्पमानं, कम्बुवत् रेखात्रय-चिह्ने कण्ठे स्थितं, मुक्ताहारादि सर्वं ग्रैवेयकं ग्रीवाभूषणं यस्य, दाम उदरे यस्य तं) भक्ति-बद्धं (भक्त्या एव वशीकृतम्) [अहं नमामि] (अहं नमस्करोमि) ।

Shloka 3

https://kamadenu.blogspot.com/2020/08/rajgopala-adoration.html

इतीदृक्स्वलीलाभिरानन्दकुण्डे
स्वघोषं निमज्जन्तमाख्यापयन्तम् ।
तदीयेशितज्ञेषु भक्तैर्जितत्वं
पुनः प्रेमतस्तं शतावृत्ति वन्दे ॥ ३ ॥

इति ईदृक् स्व-लीलाभिः आनन्दकुण्डे स्व-घोषम् निमज्जन्तम् आख्यापयन्तम्
तदीय-ईशित-ज्ञेषु भक्तैः जितत्वम् पुनः प्रेमतः तम् शत-आवृत्ति वन्दे

  • (अहं) वन्दे
    • कं वन्दे ? तम्
      • कीदृशं तम् ? निमज्जन्तम्
        • कं निमज्जन्तम् ? स्व-घोषम्
        • कैः निमज्जन्तम् ? स्व-लीलाभिः
          • कीदृशैः स्व-लीलाभिः ? इति ईदृक्
        • कस्मिन् निमज्जन्तम् ? आनन्दकुण्डे
      • पुनः कीदृशं तम् ? आख्यापयन्तम्
      • किम् आख्यापयन्तम् ? जितत्वम्
        • कैः जितत्वम् ? भक्तैः
      • केषु मध्ये आख्यापयन्तम् ? तदीय-ईशित-ज्ञेषु
    • कथं वन्दे ? पुनः, प्रेमतः
    • कियत् वन्दे ? शत-आवृत्ति

इति ईदृक् स्व-लीलाभिः स्व-घोषम् आनन्दकुण्डे निमज्जन्तं, तदीय-ईशित-ज्ञेषु भक्तैः जितत्वम् आख्यापयन्तं, तं पुनः प्रेमतः शत-आवृत्ति (अहं) वन्दे ।

[टिप्पणी] इति ईदृक् (एवम् ईदृशीभिः दामोदर-लीला-सदृशीभिः) स्व-लीलाभिः (स्वाभिः कीडाभिः) स्व-घोषं (निज-गोकुलवासि-प्राणिजातं सर्वम् एव) आनन्दकुण्डे (आनन्द-रसमय-गभीर-जलाशयविशेषे) निमज्जन्तं (नितरां मज्जयन्तं, परमसुखविशेषम् अनुभवन्तं), तदीय-ईशित-ज्ञेषु (भगवद्-ऐश्वर्य-ज्ञानपरेषु) भक्तैः जितत्वं (आत्मनः भक्तवस्यताम्) आख्यापयन्तं (प्रथयन्तम्), तं (दामोदरं) पुनः प्रेमतः (मुहुः भक्तिविशेषेण) शत-आवृत्ति (शत-शतवारान्) [अहं] वन्दे (अहं नमस्करोमि) ।

Shloka 4

https://kamadenu.blogspot.com/2020/09/bala-leela-brahma-surrenders.html

वरं देव मोक्षं न मोक्षावधिं वा
न चान्यं वृणेऽहं वरेशादपीह ।
इदन्ते वपुर्नाथ गोपालबालं
सदा मे मनस्याविरास्तां किमन्यैः ॥ ४ ॥

वरम् देव मोक्षम् न मोक्ष-अवधिम् वा न च अन्यम् वृणे अहम् वर-ईशात् अपि इह
इदम् ते वपुः नाथ गोपाल-बालम् सदा मे मनसि आविरास्ताम् किम् अन्यैः

  • देव !
  • अहं न वृणे
    • किं न वृणे ? वरम्
      • किं वरम् ? मोक्षम्
      • पुनः किं वरम् ? मोक्ष-अवधिम् वा
      • पुनः किं वरम् ? अन्यं च
    • कस्मात् न वृणे ? वर-ईशात् अपि
    • कुत्र न वृणे ? इह
  • नाथ !
  • आविरास्ताम्
    • किम् आविरास्ताम् ? इदं वपुः
      • कस्य वपुः ? ते
      • कीदृशं वपुः ? गोपाल-बालम्
    • कुत्र आविरास्ताम् ? मनसि
      • कस्य मनसि ? मे
    • कदा आविरास्ताम् ? सदा
  • किं (प्रयोजनम् अस्ति)
    • कैः अस्ति ? अन्यैः

देव ! इह वर-ईशात् अपि मोक्षं वा मोक्षावधिं वा अन्यं च वरं अहम् न वृणे । नाथ ! इदं गोपाल-बालं ते वपुः सदा मे मनसि आविरास्ताम् । किम् अन्यैः ।

[टिप्पणी] देव (परम-द्योतमान) ! वर-ईशात् अपि (सकलवर-प्रदान-समर्थात् अपि त्वत्तः) मोक्षं वा (चतुर्थ-पुरुषार्थं वा) मोक्ष-अवधिं वा (मोक्षादपि परमकाष्ठारूपं घनसुखविशेषात्मकं श्रीवैकुण्ठलोकम्), अन्यं च (श्रवणादि-भक्ति-प्रकारं) वरं (प्रार्थ्यम्) अहम् इह (अहं वृन्दावने) न वृणे (न प्रार्थयामि) । नाथ (स्वामिन्) ! इदम् (एवं वर्णितं) गोपाल-बालं (गोपालबालरूपं) ते वपुः (तव स्वरूपं) सदा मे मनसि (सर्वदा मम हृदये) आविरास्ताम् (अन्तर्यामित्वादिना स्थितम् अपि साक्षात् इव सर्वाङ्ग-सौन्दर्यादि-प्रकाशनेन प्रकटं भूयात्) । किम् अन्यैः (अन्यैः मोक्षादिभिः मम प्रयोजनं किम् ? किमपि नास्ति) ।

Shloka 5

https://kamadenu.blogspot.com/2020/08/yashoda-krishna_26.html

इदन्ते मुखाम्भोजमत्यन्तनीलै-
र्वृतं कुन्तलैः स्निग्धरक्त्रैश्च गोप्या ।
मुहुश्चुम्बितं बिम्बरक्ताधरं मे
मनस्याविरास्तामलं लक्षलाभैः ॥ ५ ॥

इदम् ते मुख-अम्भोजम् अत्यन्त-नीलैः वृतम् कुन्तलैः स्निग्ध-रक्त्रैः च गोप्या
मुहुः चुम्बितम् बिम्ब-रक्त-अधरम् मे मनसि आविरास्ताम् अलम् लक्ष-लाभैः

[पाठान्तरम्] अत्यन्तनीलैः/अव्यक्तनीलैः

  • आविरास्ताम्
    • किम् आविरास्ताम् ? इदं मुख-अम्भोजम्
      • कस्य मुख-अम्भोजम् ? ते
      • कीदृशं मुख-अम्भोजम् ? बिम्ब-रक्त-अधरम्
      • पुनः कीदृशं मुख-अम्भोजम् ? चुम्बितम्
        • कथं चुम्बितम् ? मुहुः
        • कया चुम्बितम् ? गोप्या
      • पुनः कीदृशं मुख-अम्भोजम् ? वृतम्
        • कैः वृतम् ? कुन्तलैः
          • कीदृशैः कुन्तलैः ? अत्यन्त-नीलैः
          • पुनः कीदृशैः कुन्तलैः ? स्निग्ध-रक्त्रैः च
    • कुत्र आविरास्ताम् ? मनसि
      • कस्य मनसि ? मे
  • अलम्
    • कैः अलम् ? लक्ष-लाभैः

अत्यन्त-नीलैः, स्निग्ध-रक्त्रैः च कुन्तलैः वृतं, ते इदं मुख-अम्भोजं, गोप्या मुहुः चुम्बितं बिम्ब-रक्त-अधरं मे मनसि आविरास्ताम् । लक्ष-लाभैः अलम् । 

[टिप्पणी] अत्यन्त-नीलैः (परम-श्यामलैः), स्निग्ध-रक्त्रैः च (स्निग्धैः च रक्तैः च) कुन्तलैः (केशैः अलकैः वा) वृतं (कमलं भ्रमरैः इव उपरिवेष्टितं), ते (तव) इदं मुख-अम्भोजं (इदं मुखम् एव अम्भोजं प्रफुल्लकमलं), गोप्या (श्रीयशोदया श्रीराधया वा) मुहुः चुम्बितं (पुनः पुनः चुम्बितं) बिम्ब-रक्त-अधरं (बिम्बवत् अधरौ यस्मिन् तत्) मे (मम) मनसि (हृदये) आविरास्तां (साक्षात् इव प्रकटं भूयात्) । लक्ष-लाभैः (अन्यैः लक्ष-संख्यैः लब्धैः अपि) अलं (मम प्रयोजनं नास्ति) ।

Shloka 6

https://kamadenu.blogspot.com/2020/09/damodara-bhakta-paradeena.html

नमो देव दामोदरानन्त विष्णो
प्रसीद प्रभो दुःखजालाब्धिमग्नम् ।
कृपादृष्टिवृष्ट्याऽतिदीनं बतानु-
गृहाणेश मामज्ञमेध्यक्षिदृश्यः ॥ ६ ॥

नमः देव दामोदर अनन्त विष्णो प्रसीद प्रभो दुःख-जाल-अब्धि-मग्नम्
कृपा-दृष्टि-वृष्ट्या अतिदीनम् बत अनुगृहाण ईश माम् अज्ञम् एधि अक्षि-दृश्यः

  • देव !
  • दामोदर !
  • अनन्त !
  • विष्णो !
  • (तुभ्यं) नमः।
  • प्रभो !
  • (त्वं) प्रसीद ।
  • ईश !
  • बत !
  • (त्वम्) अनुगृहाण
    • कम् अनुगृहाण ? माम्
      • कीदृशं माम् ? दुःख-जाल-अब्धि-मग्नम्
      • पुनः कीदृशं माम् ? अतिदीनम्
      • पुनः कीदृशं माम् ? अज्ञम्
    • कया अनुगृहाण ? कृपा-दृष्टि-वृष्ट्या
  • (त्वं) कीदृशः एधि ? अक्षि-दृश्यः

देव ! दामोदर ! अनन्त ! विष्णो ! (तुभ्यं) नमः। प्रभो ! (त्वं) प्रसीद । ईश ! बत ! दुःख-जाल-अब्धि-मग्नम्, अतिदीनम्, अज्ञं, मां (त्वं) कृपा-दृष्टि-वृष्ट्या अनुगृहाण । (त्वम्) अक्षि-दृश्यः एधि ।

[टिप्पणी] देव (दिव्यरूप) ! दामोदर (परमवात्सल्य-विशेषेण दाम्ना बद्धरूप) ! अनन्त (अपरिच्छिन्न) ! विष्णो (सर्वव्यापिन्) ! [तुभ्यं] नमः (नमस्कारः) [अस्तु] । प्रभो (मद्-ईश्वर) ! [त्वं] प्रसीद (प्रसादं प्रदर्शय)। ईश (परम-स्वतन्त्र) ! दुःख-जाल-अब्धि-मग्नं (सांसारिकस्य दुःखस्य परम्परा एव अब्धिः, तस्मिन् निमग्नम्), अतिदीनं (परमाकिञ्चनम्), अज्ञं (दुःख-प्रतिकारादि अनभिज्ञं), मां कृपा-दृष्टि-वृष्ट्या (कृपया निरीक्षण-रूपामृत-परम्परया) अनुगृहाण (समुद्धृत्य जीवय) । [त्वम्] अक्षि-दृश्यः (मत्-ल्लोचन-गोचरः) एधि (भव) ।

Shloka 7

https://kamadenu.blogspot.com/2020/09/damodara-grace-to-sons-of-kubera.html

कुबेरात्मजौ बद्धमूर्त्त्यैव यद्व-
त्त्वया मोचितौ भक्तिभाजौ कृतौ च ।
तथा प्रेमभक्तिं स्वकां मे प्रयच्छ
न मोक्षे ग्रहो मेऽस्ति दामोदरेह ॥ ७ ॥

कुबेर-आत्मजौ बद्ध-मूर्त्त्या एव यद्वत् त्वया मोचितौ भक्ति-भाजौ कृतौ च
तथा प्रेम-भक्तिम् स्वकाम् मे प्रयच्छ न मोक्षे ग्रहः मे अस्ति दामोदर इह

[पाठान्तरम्] मोक्षे ग्रहो / मोक्षेऽऽग्रहो = मोक्षे आग्रहः

  • दामोदर !
  • (त्वं) प्रयच्छ ।
    • कस्मै प्रयच्छ ? मे
    • कां प्रयच्छ ? प्रेम-भक्तिम्
      • कीदृशीं प्रेम-भक्तिम् ? स्वकाम्
      • पुनः कीदृशीं प्रेम-भक्तिम् ? यद्वत् कृतौ च तथा
        • कौ कृतौ ? कुबेर-आत्मजौ
        • कीदृषौ कृतौ ? मोचितौ
        • पुनः कीदृषौ कृतौ ? भक्ति-भाजौ च
        • केन कृतौ ? त्वया
          • कीदृशेन त्वया ? बद्ध-मूर्त्त्या एव
  • न अस्ति
    • कः न अस्ति ? ग्रहः
      • कस्मिन्  ग्रहः ? मोक्षे
      • कस्य ग्रहः ? मे
    • कुत्र नास्ति ? इह

दामोदर ! बद्ध-मूर्त्त्या एव त्वया कुबेर-आत्मजौ यद्वत् मोचितौ, भक्ति-भाजौ कृतौ च, तथा स्वकां प्रेम-भक्तिं मे (त्वं) प्रयच्छ । इह मोक्षे मे ग्रहः न अस्ति ।

[टिप्पणी] दामोदर (पाशबद्धोदर) ! बद्ध-मूर्त्त्या एव त्वया (गोप्या पाशैः उदूखले शृंखलितेन श्रीविग्रहेण एव त्वया) कुबेर-आत्मजौ (कुबेरस्य पुत्रौ) यद्वत् मोचितौ (यथा श्रीनारद-शापात् संसारात् च विमुक्तौ), भक्ति-भाजौ कृतौ च (अपि च प्रेम-भक्तिं परम-साध्यत्वेन आश्रयतः, न कथञ्चिदपि त्यजतः इति तथा तौ कृतौ), तथा स्वकां (तथा त्वच्चरनारविन्दैकाश्रयाम् एतद्-रूपिक-विषयां वा) प्रेम-भक्तिं मे (प्रेम-भक्तिं मह्यं) प्रयच्छ (प्रकर्षेण देहि) । इह (वृन्दावने) मोक्षे (संसारध्वंसे) मे (मम) ग्रहः न अस्ति (आग्रहः, अपेक्षा नास्ति) ।

Shloka 8

नमस्तेऽस्तु दाम्ने स्फुरद्दीप्तधाम्ने
त्वदीयोदरायाथ विश्वस्य धाम्ने ।
नमो राधिकायै त्वदीयप्रियायै 
नमोऽनन्तलीलाय देवाय तुभ्यम् ॥ ८ ॥

नमः अस्तु दाम्ने स्फुरत्-दीप्त-धाम्ने त्वदीय-उदराय अथ विश्वस्य धाम्ने
नमः राधिकायै त्वदीय-प्रियायै नमः अनन्त-लीलाय देवाय तुभ्यम्

  • नमः (अस्तु)
    • कस्मै नमः ? दाम्ने
    • पुनः कस्मै नमः ? त्वदीय-उदराय
      • कथम्भूताय त्वदीय-उदराय ? स्फुरत्-दीप्त-धाम्ने
  • अथ नमः (अस्तु)
    • कस्मै नमः ? धाम्ने
      • कस्य धाम्ने ? विश्वस्य
  • नमः (अस्तु)
    • कस्यै नमः ? राधिकायै
      • कीदृश्यै राधिकायै ? त्वदीय-प्रियायै
  • नमः (अस्तु)
    • कस्मै नमः ? तुभ्यम्
      • कीदृशाय तुभ्यम् ? देवाय
      • पुनः कीदृशाय तुभ्यम् ? अनन्त-लीलाय

(ते) दाम्ने, स्फुरत्-दीप्त-धाम्ने, त्वदीय-उदराय नमः अस्तु । अथ विश्वस्य धाम्ने नमः । त्वदीय-प्रियायै राधिकायै नमः । अनन्त-लीलाय देवाय तुभ्यं नमः ।

[टिप्पणी] [ते] दाम्ने (तव उदर-बन्धन-महापाशाय), स्फुरत्-दीप्त-धाम्ने (स्फुरते, तेजसः आश्रयाय), त्वदीय-उदराय (वात्सल्यप्रकाशनात् त्वदीयाय पाशबद्ध-उदराय) नमः अस्तु (मम नमस्कारः) । अथ विश्वस्य (चराचर-प्रपञ्च-जातस्य) धाम्ने नमः (आधाराय नमः) । त्वदीय-प्रियायै (तव प्रियतमायै) राधिकायै नमः (राधायै नमः) । अनन्त-लीलाय (परमगोप्यं रासक्रीडादिक-अनन्त-बाल्य-लीलाय) देवाय तुभ्यं नमः (दिव्यरूपिणे नमः) ।

Transliteration

नमामीश्वरं सच्चिदानन्दरूपं लसत्कुण्डलं गोकुले भ्राजमानम् । यशोदाभियोलूखलाद्धावमानं परामृष्टमत्यन्ततोद्रुत्य गोप्या ॥१॥
namāmīśvaraṃ saccidānandarūpaṃ lasatkuṇḍalaṃ gokule bhrājamānam ।
yaśodābhiyolūkhalāddhāvamānaṃ parāmṛṣṭamatyantatodrutya gopyā ॥ 1 ॥

रुदन्तं मुहुर्नेत्रयुग्मं मृजन्तं कराम्भोजयुग्मेन सातङ्कनेत्रम् । मुहुःश्वासकम्पत्रिरेखाङ्ककण्ठस्थितग्रैवदामोदरं भक्तिबद्धम् ॥२॥
rudantaṃ muhurnetrayugmaṃ mṛjantaṃ karāmbhojayugmena sātaṅkanetram । muhuḥśvāsakampatrirekhāṅkakaṇṭhasthitagraivadāmodaraṃ bhaktibaddham ॥ 2 ॥

इतीदृक्स्वलीलाभिरानन्दकुण्डे स्वघोषं निमज्जन्तमाख्यापयन्तम् । तदीयेशितज्ञेषु भक्तैर्जितत्वं पुनः प्रेमतस्तं शतावृत्ति वन्दे ॥३॥
itīdṛksvalīlābhirānandakuṇḍe svaghoṣaṃ nimajjantamākhyāpayantam ।
tadīyeśitajñeṣu bhaktairjitatvaṃ punaḥ prematastaṃ śatāvṛtti vande ॥ 3 ॥

वरं देव मोक्षं न मोक्षावधिं वा न चान्यं वृणेऽहं वरेशादपीह । इदन्ते वपुर्नाथ गोपालबालं सदा मे मनस्याविरास्तां किमन्यैः ॥४॥
varaṃ deva mokṣaṃ na mokṣāvadhiṃ vā na cānyaṃ vṛṇe’haṃ vareśādapīha ।
idante vapurnātha gopālabālaṃ sadā me manasyāvirāstāṃ kimanyaiḥ ॥ 4 ॥

इदन्ते मुखाम्भोजमत्यन्तनीलैर्वृतं कुन्तलैः स्निग्धरक्त्रैश्च गोप्या । मुहुश्चुम्बितं बिम्बरक्ताधरं मे मनस्याविरास्तामलं लक्षलाभैः ॥५॥
idante mukhāmbhojamatyantanīlairvṛtaṃ kuntalaiḥ snigdharaktraiśca gopyā ।
muhuścumbitaṃ bimbaraktādharaṃ me manasyāvirāstāmalaṃ lakṣalābhaiḥ ॥ 5 ॥

नमो देव दामोदरानन्त विष्णो प्रसीद प्रभो दुःखजालाब्धिमग्नम् । कृपादृष्टिवृष्ट्याऽतिदीनं बतानुगृहाणेश मामज्ञमेध्यक्षिदृश्यः ॥६॥
namo deva dāmodarānanta viṣṇo prasīda prabho duḥkhajālābdhimagnam ।
kṛpādṛṣṭivṛṣṭyā’tidīnaṃ batānugṛhāṇeśa māmajñamedhyakṣidṛśyaḥ ॥ 6 ॥

कुबेरात्मजौ बद्धमूर्त्त्यैव यद्वत्त्वया मोचितौ भक्तिभाजौ कृतौ च । तथा प्रेमभक्तिं स्वकां मे प्रयच्छ न मोक्षे ग्रहो मेऽस्ति दामोदरेह ॥७॥
kuberātmajau baddhamūrttyaiva yadvattvayā mocitau bhaktibhājau kṛtau ca ।
tathā premabhaktiṃ svakāṃ me prayaccha na mokṣe graho me’sti dāmodareha ॥ 7 ॥

नमस्तेऽस्तु दाम्ने स्फुरद्दीप्तधाम्ने त्वदीयोदरायाथ विश्वस्य धाम्ने । नमो राधिकायै त्वदीयप्रियायै नमोऽनन्तलीलाय देवाय तुभ्यम् ॥८॥
namaste’stu dāmne sphuraddīptadhāmne tvadīyodarāyātha viśvasya dhāmne ।
namo rādhikāyai tvadīyapriyāyai namo’nantalīlāya devāya tubhyam ॥ 8 ॥

References:

https://www.purebhakti.com/resources/ebooks-magazines/bhakti-books/hindi/138-damodarastakam-1/file

https://archive.org/details/hbv_vol2/page/n456/mode/1up

Daamodaraashtakam – Chandas – Bhujangaprayaatam

This post is an appendix to the main post on Daamodaraashtakam 

https://nivedita2015.wordpress.com/daamodaraashtakam&nbsp;

Bhujangaprayaatam भुजङ्गप्रयातम्  

  • भुजङ्गप्रयातम् – “भुजङ्गप्रयातं चतुर्भिर्यकारैः”
  • प्रतिपादं १२ अक्षराणि । य-य-य-य । “।SS ।SS ।SS ।SS”  | भुजङ्गप्रयातं चतुर्भिः यकारैः

Yoga Shastra – Some Unedited Notes

Yoga Shastra – Unedited Notes from the “Atma Vidya” classes conducted by Sri Swami Omakarananada.

योगशास्त्रम्

हठयोगप्रदीपिका  – योगी स्वातमारामः

स्वामी ब्रह्मानन्दः – व्याकया – ज्योत्स्ना

श्रीमत्पतञ्जलेस्तस्य पदद्वन्द्वमनिन्दितम् । वन्दे येन मनःकायवाची शुद्धिरकार्यसौ ।।

प्रथमोपदेशः

श्री-आदि-नाथाय नमोऽस्तु तस्मै येनोपदिष्टा हठयोगविद्या
विभ्राजते प्रोन्नतराजयोगम् आरोढुम् इच्छोरधिरोहिणीव हयो १.१

श्री-आदि-नाथाय नमः अस्तु तस्मै येन उपदिष्टा हठ-योग-विद्या
विभ्राजते प्रोन्नत-राज-योगम् आरोढुम् इच्छोः अधिरोहिणी इव

येन उपदिष्टा हठयोगविद्या, प्रोन्नतराजयोगम् आरोढुम् इच्छोः अधिरोहिणी इव विभ्राजते, तस्मै श्री-आदिनाथाय नमः अस्तु ।

  • अधिरोहिणी = निःश्रेणि

अन्यविषयः

 तथा चोक्तं गोरक्षनाथेन सिद्धसिद्धान्तपद्धतौ —

हकारः कीर्तितः सूर्यष्ठकारश्चन्द्र उच्यते।
सूर्याचन्द्रमसोर्योगाद्धठयोगो निगद्यते॥

इति ।

उपमालङ्कारः । इन्द्रवज्राख्यं वृत्तम् ।

प्रणम्य श्रीगुरुं नाथं स्वात्मारामेण योगिना
केवलं राजयोगाय हठविद्योपदिश्यते हयो १.२

प्रणम्य श्रीगुरुम् नाथम् स्वात्मारामेण योगिना केवलम् राज-योगाय हठ-विद्या उपदिश्यते

योगिना स्वात्मारामेण श्रीगुरुं नाथं प्रणम्य केवलम् राजयोगाय हठविद्या उपदिश्यते ।

  • उपदिश्यते
    • केन उपदिश्यते ? स्वात्मारामेण
      • कीदृशेन स्वात्मारामेण ? योगिना
    • कया उपदिश्यते ? हठविद्या
    • किमर्थम् उपदिश्यते ? केवलम् राजयोगाय
    • किं कृत्वा उपदिश्यते ? प्रणम्य
      • कं प्रणम्य ? नाथम्
        • कं नाथम् ? श्रीगुरुम्

—-

  • केवलम् = न अन्यसिद्ध्यर्थम् । राजयोगाय एव ।

भ्रान्त्या बहुमतध्वान्ते राजयोगम् अजानताम्
हठप्रदीपिकां धत्ते स्वात्मारामः कृपाकरः हयो १.३

भ्रान्त्या बहुमत-ध्वान्ते राज-योगम् अजानताम् हठ-प्रदीपिकाम् धत्ते स्वात्मारामः कृपाकरः

कृपाकरः स्वात्मारामः राजयोगम् अजानतां भ्रान्त्या बहुमतध्वान्ते हठप्रदीपिकां धत्ते ।

  • धत्ते
    • कः धत्ते ? स्वात्मारामः
      • कीदृशः स्वात्मारामः ? कृपाकरः
    • कां धत्ते ? हठप्रदीपिकाम्
    • कदा धत्ते ? बहुमतध्वान्ते (सति)
      • कया बहुमतध्वान्ते ? भ्रान्त्या
        • केषां भ्रान्त्या ? अजानताम्
          • कम् अजानताम् ? राजयोगम्

हठविद्यां हि मत्स्येन्द्रगोरक्षाद्या विजानते
स्वात्मारामोऽथवा योगी जानीते तत्प्रसादतः हयो १.४

हठ-विद्यां हि मत्स्येन्द्र-गोरक्षाद्याः विजानते स्वात्मारामः अथवा योगी जानीते तत्-प्रसादतः

मत्स्येन्द्रगोरक्षाद्याः हठविद्यां हि विजानते । तत्प्रसादतः स्वात्मारामः अथवा योगी जानीते ।

  • हि विजानते
    • हठविद्याम्
    • के मत्स्येन्द्रगोरक्षाद्याः

1. Salutation to adinatha (Siva) who expounded the knowledge of Hatha Yoga, which like a staircase leads the aspirant to the high pinnacled Raja Yoga.

2. Yogin Swatmarama, after saluting his Guru Srinatha explains Hatha Yoga for the attainment of Raja Yoga.

3. Owing to the darkness arising from the multiplicity of opinions people are unable to know the Raja Yoga. Compassionate Swatmarama composes the Hatha Yoga Pradipika like a torch to dispel it.

4. Matsyendra, Goraksa, etc., knew Hatha Vidya, and by their favor Yogi Swatmarama also learnt it from them.

5. The following Siddhas (masters) are sai

—-

—-

30 May 2019

वामोरुमूलार्पितदक्षपादं जानोर्बहिर्वेष्टितवामपादम् ।
प्रगृह्य तिष्ठेत्परिवर्तिताङ्गः श्रीमत्य्सनाथोदितमासनं स्यात् ॥२८॥

वाम+उरु-मूल+अर्पित-दक्ष-पादम् जानोः बहिः वेष्टित-वाम-पादम् प्रगृह्य तिष्ठेत् परिवर्तित+अङ्गः श्री-मत्य्सनाथ+उदितम् आसनम् स्यात्

purna-matsyendrasana

Spinal Twist

वाम+उरु-मूल+अर्पित-दक्ष-पादम् = The right (दक्ष) leg (पाद) is offered (अर्पित) or placed at the end of the left thigh

जानोः बहिः वेष्टित-वाम-पादम् = The left leg is placed outside the knee

परिवर्तित+अङ्गः = turning the body

प्रगृह्य तिष्ठेत् = sit holding on

श्री-मत्य्सनाथ+उदितम् आसनम् स्यात् = this is the aasanam that came froth from Sri Matsyanaatha.

मत्स्येन्द्रपीठं जठरप्रदीप्तिं प्रचण्डरुग्मण्डलखण्डनास्त्रम् ।
अभ्यासतः कुण्डलिनीप्रबोधं चन्द्रस्थिरत्वं च ददाति पुंसाम् ॥२९॥ 

मत्स्येन्द्र-पीठं जठर-प्रदीप्तिं प्रचण्ड-रुग्-मण्डल-खण्डनास्त्रम्।
अभ्यासतः कुण्डलिनी-प्रबोधं चन्द्र-स्थिरत्वं च ददाति पुंसाम्

मत्स्येन्द्र-पीठम् = This Matsyendra asanam

अभ्यासतः = by practice

ददाति पुंसाम् = gives men

जठर-प्रदीप्तिम् = the shine of the fire in the stomach

प्रचण्ड-रुग्-मण्डल-खण्डनास्त्रम् = the weapon that destroys the collection of severe disease

कुण्डलिनीप्रबोधम् = the awakening of the Kundalini 

चन्द्रस्थिरत्वम् = the strength of Chandra, the nourishing liquid that oozes out of the top portion of the mouth

च = and

प्रसार्य पादौ भुवि दण्डरूपौ दोर्भ्यां पदाग्र-द्वितयं गृहीत्वा
जानूपरिन्यस्त-ललाटदेशो वसेदिदं पश्चिमतानमाहुः ॥३०॥
प्रसार्य पादौ भुवि दण्ड-रूपौ दोर्भ्यां पदाग्र-द्वितयम् गृहीत्वा जानूपरिन्यस्त-ललाट-देशो वसेद् इदम् पश्चिमतानम् आहुः

प्रसार्य पादौ भुवि दण्ड-रूपौ दोर्भ्याम् पदाग्र-द्वितयम् गृहीत्वा जानूपरिन्यस्त-ललाट-देशः वसेद् इदम् पश्चिमतानम् आहुः

पश्चिमतानासनम्

पादौ भुवि दण्ड-रूपौ प्रसार्य = Having stretched out the two legs on the ground like two sticks

पदाग्र-द्वितयम् दोर्भ्यां गृहीत्वा = holding both the ends of the legs with two arms (दोस्)

जानूपरिन्यस्त-ललाट-देशः = with the forehead portion kept on above the knees

वसेत् = May you stay

इदं पश्चिमतानम् आहुः = This is said to be Paschimataana

(Using the two pointing fingers, pull the main toes).

इति पश्चिमतानमासनाग्र्यं पवनं पश्चिमवाहिनं करोति ।
उदयं जठरानलस्य कुर्यादुदरे कार्श्यमरोगतां च पुंसाम् ॥३१॥

इति पश्चिमतानम् आसन+अग्र्यम् पवनम् पश्चिम-वाहिनम् करोति उदयम् जठरानलस्य कुर्यात् उदरे कार्श्यम् अरोगतां च पुंसाम्

इति पश्चिमतानम् = Such an Asana, Pashchimataana,

आसनाग्र्यम् = the foremost asana

पवनम् पश्चिम-वाहिनम् करोति = makes the breath to flow in the pashchima direction i.e., makes it go through the sushumnaa naadi.

जठरानलस्य उदयम् कुर्यात् = kindles the fire in the stomach

उदरे कार्श्यम् = thinness of the stomach

अरोगतां च = and disease-less-ness

पुंसाम्  = for the men

धरामवष्टभ्य करद्वयेन तत्कूर्परस्थापितनाभिपार्श्वः।
उच्चासनो दण्डवदुत्थितः खे मायूरमेद्प्रवदन्ति पीठम् ॥३२॥
Mayuraasana

Image result for mayurasana images

धराम् अवष्टभ्य कर-द्वयेन तत्-कूर्पर-स्थापित-नाभि-पार्श्वः  उच्चासनः दण्डवद् उत्थितः खे मायूरम् एतत् प्रवदन्ति पीठम्

कर-द्वयेन धराम् अवष्टभ्य = seizing the ground with both the hands

तत्-कूर्पर-स्थापित-नाभि-पार्श्वः = the elbows are to be kept adjacent to the navel

उच्चासनः = uplifted posture

खे दण्डवद् उत्थितः = risen above like a stick in space

एतत् मायूरं पीठं प्रवदन्ति = This is called the Mayura aasana

(The fingers have to be spread out).

हरति सकलरोगानाशु गुल्मोदरादीनभिभवति च दोषानासनं श्रीमयूरम् ।
बहु कदशनभुक्तं भस्म कुर्यादशेषं जनयति जठराग्निं जारयेत् कालकूटम् ॥१.३३॥

हरति सकल-रोगान् आशु गुल्मोदरादीन् अभिभवति च दोषान् आसनं श्री-मयूरम्।
बहु कदशन-भुक्तं भस्म कुर्याद् अशेषं जनयति जठराग्निं जारयेत् काल-कूटम्॥हयो-१.३३॥

हरति सकल-रोगान् आशु गुल्मोदरादीन् अभिभवति च दोषान् आसनं श्री-मयूरम्।
बहु कदशन-भुक्तं भस्म कुर्याद् अशेषं जनयति जठराग्निं जारयेत् काल-कूटम्॥हयो-१.३३॥

आसनं श्री-मयूरम्

हरति सकल-रोगान् आशु गुल्मोदरादीन्

अभिभवति च दोषान्

बहु कदशन-भुक्तं भस्म कुर्याद् अशेषं जनयति

उत्तानं शववद् भूमौ शयनं तच् छवासनम् ।
शवासनं श्रान्ति-हरं चित्तविश्रान्तिकारकम् ॥ १.३४ ॥

उत्तानम् शववद् भूमौ शयनम् तच् छवासनम् शवासनम् श्रान्ति-हरम् चित्त-विश्रान्ति-कारकम्

उत्तानं शववद् भूमौ शयनं तत् शवासनम् =

श्रान्तिहरम् = relieves the shrama or strain

चित्त-विश्रान्ति-कारकम् = causes the relaxation of the mind

चतुरशीत्य् आसनानि शिवेन कथितानि च।
तेभ्यश् चतुष्कमादाय सारभूतं ब्रवीम्यहम्॥हयो-१.३५॥

चतुरशीति आसनानि शिवेन कथितानि च तेभ्यः चतुष्कम् आदाय सारभूतं ब्रवीमि अहम्
चतुरशीति आसनानि शिवेन कथितानि च = 84 asanas have been told by Shiva

चतुष्कम् आदाय सारभूतं अहं ब्रवीमि = I am going to tell four of the most important ones.

8400000 asanas are there. One for each species. Yotsnaa commentary has this.

सिद्धं पद्मं तथा सिंहं भद्रं चेति चतुष्टयम् ।
श्रेष्ठं तत्रापि च सुखे तिष्ठेत् सिद्धासने सदा ॥ १.३६॥

सिद्धं पद्मं तथा सिंहं भद्रं चेति चतुष्टयम् श्रेष्ठं तत्रापि च सुखे तिष्ठेत् सिद्धासने सदा

सिद्धं पद्मं तथा सिंहं भद्रं चेति चतुष्टयम्

तत्रापि श्रेष्ठं सिद्धासने च सुखे तिष्ठेत् सदा

14 jun 2019

किम् अन्यैर् बहुभिः पीठैः सिद्धे सिद्धासने सति।

प्राणानिले सावधाने बद्धे केवल-कुम्भके।

उत्पद्यते निरायासात् स्वयम् एवोन्मनी कला॥हयो-१.४३॥

सिद्धे सिद्धासने सति, किम् अन्यैर् बहुभिः पीठैः । प्राणानिले सावधाने केवल-कुम्भके बद्धे (सति) निरायासात् स्वयम् एव उन्मनी कला उत्पद्यते ।

43. Other postures are of no use, when success has been achieved in Siddhasana, and Prana Vayu becomes calm and restrained by Kevala Kumbhaka.

तथैकास्मिन्न् एव दृढे सिद्धे सिद्धासने सति।
बन्ध-त्रयम् अनायासात् स्वयम् एवोपजायते॥हयो-१.४४॥

तथा एकास्मिन् एव दृढे सिद्धे सिद्धासने सति स्वयम् एव बन्ध-त्रयम् अनायासात् उपजायते ।

44. Success in one Siddhasana alone becoming firmly established, one gets Unmani at once, and the three bonds (Bandhas) are accomplished of themselves.

नासनं सिद्ध-सदृशं न कुम्भः केवलोपमः।
न खेचरी-समा मुद्रा न नाद-सदृशो लयः॥हयो-१.४५॥

न आसनं सिद्ध-सदृशम् । न कुम्भः केवल+उपमः । न खेचरी-समा मुद्रा । न नाद-सदृशः लयः ।

45. There is no asana like the Siddhasana and no Kumbhaka like the Kevala. There is no mudra like the Khechari and no laya like the Nada (Anahata Nada).

Padmaasana

अथ पद्मासनम्-

वामोरूपरि दक्षिणं च चरणं संस्थाप्य वामं तथा दक्षोरूपरि पश्चिमेन विधिना धृत्वा कराभ्यां दृढम्।

अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिबुकं नासाग्रम् आलोकयेत् एतद् व्याधि-विनाश-कारि यमिनां पद्मासनं प्रोच्यते ॥हयो-१.४६॥

46. Place the right foot on the left thigh and the left foot on the right thigh, and grasp the toes with the hands crossed over the back. Press the chin against the chest and gaze on the tip of the nose. This is called the Padmasana, the destroyer of the diseases of the Yamis.

वामोरूपरि दक्षिणं च चरणं संस्थाप्य, तथा वामं दक्षोरूपरि (संस्थाप्य), पश्चिमेन विधिना कराभ्यां अङ्गुष्ठौ दृढम् धृत्वा, चिबुकं हृदये निधाय, नासाग्रम् आलोकयेत् । एतद् व्याधि-विनाश-कारि यमिनां पद्मासनं प्रोच्यते ।

उत्तानौ चरणौ कृत्वा ऊरु-संस्थौ प्रयत्नतः।
ऊरु-मध्ये तथोत्तानौ पाणी कृत्वा ततो दृशौ॥हयो-१.४७॥
नासाग्रे विन्यसेद् राजद्-अन्त-मूले तु जिह्वया।
उत्तम्भ्य चिबुकं वक्षस्य् उत्थाप्य् पवनं शनैः॥हयो-१.४८॥
इदं पद्मासनं प्रोक्तं सर्व-व्याधि-विनाशनम्।
दुर्लभं येन केनापि धीमता लभ्यते भुवि॥हयो-१.४९॥

उत्तानौ चरणौ कृत्वा ऊरु-संस्थौ प्रयत्नतः। ऊरु-मध्ये तथोत्तानौ पाणी कृत्वा ततो दृशौ ।
नासाग्रे विन्यसेद् राजद्-अन्त-मूले तु जिह्वया । उत्तम्भ्य चिबुकं वक्षस्य् उत्थाप्य् पवनं शनैः ।
इदं सर्व-व्याधि-विनाशनम् पद्मासनं प्रोक्तं । भुवि येन केनापि धीमता दुर्लभं लभ्यते ।

Padmasana.

46. Place the right foot on the left thigh and the left foot on the right thigh, and grasp the toes with the hands crossed over the back. Press the chin against the chest and gaze on the tip of the nose. This is called the Padmasana, the destroyer of the diseases of the Yamis.

47. Place the feet on the thighs, with the soles upward, and place the hands on the thighs, with the palms upwards.

48. Gaze on the tip of the nose, keeping the tongue pressed against the root of the teeth of the upper jaw, and the chin against the chest, and raise the air up slowly, i.e., pull the apana-vayu gently upwards.

49. This is called the Padmasana, the destroyer of all diseases. It is difficult of attainment by everybody, but can be learnt by intelligent people in this world.

कृत्वा सम्पुटितौ करौ दृढतरं बद्ध्वा तु पद्मासनं गाढं वक्षसि सन्निधाय चिबुकं ध्यायंश् च तच् चेतसि।
वारं वारम् अपानम् ऊर्ध्वम् अनिलं प्रोत्सारयन् पूरितं न्यञ्चन् प्राणम् उपैति बोधम् अतुलं शक्ति-प्रभावान् नरः॥हयो-१.५०॥

करौ सम्पुटितौ कृत्वा, पद्मासनं तु दृढतरं बद्ध्वा, वक्षसि चिबुकं गाढं सन्निधाय, चेतसि तत् ध्यायन् च, वारं वारम् अपानम् अनिलं ऊर्ध्वम् प्रोत्सारयन्, पूरितं प्राणम् न्यञ्चन्, शक्ति-प्रभावात् नरः अतुलं बोधम् उपैति ।

50. Having kept both hands together in the lap, performing the Padmasana firmly, keeping the chin fixed to the chest and contemplating on Him in the mind, by drawing the apana-vayu up (performing Mula Bandha) and pushing down the air after inhaling it, joining thus the prana and apana in the navel, one gets the highest intelligence by awakening the sakti (kundalini) thus.

N.B. When Apana Vayu is drawn gently up and after filling the lungs with the air from outside, the prana is forced down by and by so as to join both of them in the navel, they both enter then the Kundalini and, reaching the Brahma randra (the great hole), they make the mind calm. Then the mind can contemplate on the nature of the atmana and can enjoy the highest bliss.)

पद्मासने स्थितो योगी नाडी-द्वारेण पूरितम्।
मारुतं धारयेद् यस् तु स मुक्तो नात्र संशयः॥हयो-१.५१॥

पद्मासने स्थितः योगी, नाडी-द्वारेण पूरितम् मारुतं धारयेद् । यः तु सः मुक्तः । न अत्र संशयः ।

51. The Yogi who, sitting with Padmasana, can control breathing, there is no doubt, is free from bondage.

– * –

Sanskrit text & Hindi + English translation  https://sa.wikisource.org/wiki/हठ_योग_प्रदीपिका_प्रथमोपदेशः

English translation http://www.santosha.com/hathayoga-pradipika-chapter1.html

Text Version different – https://kymyogavaisharadi.org/display/moola/hathayoga-pradipika/devanagari

Only first shloka https://www.sanskrit-trikashaivism.com/hi/hatha-yoga-pradipika-jyotsna-1-1/628

Word meaning – https://www.sanskrit-trikashaivism.com/en/hatha-yoga-pradipika-mudra-and-bandha/626

GopaalaVimshatih – Rendition by Smt. C.K. Sangeetha

Smt C.K. Sangeetha’s rendition with (1) Shloka and Anvaya (2) Shloka and Transliteration
गोपालविंशतिः gopālaviṃśatiḥ
श्रीवेदान्तदेशिकैः विरचितम् By Sri. Vedaantadeshika
गायिका – श्रीमती सी. के. सङ्गीता
Sung by Smt. C. K. Sangeetha
चित्रकारः – श्री. केशवः
Paintings Copyrights @krishnafortoday.com & Sri. Keshav

Smt. C.K. Sangeetha’s Rendition with Shlokas in Devaanagiri (with hyphens) and Transliteration

Smt. C.K. Sangeetha’s Rendition with Shlokas and Anvaya in Devaanagiri

The full text and notes from the Sanskrit sessions are available here
https://nivedita2015.wordpress.com/GopaalaVimshatih

The full text and notes along with Sri Keshav’s paintings are available here
https://nivedita2015.wordpress.com/gopaalavimshatih-anvaya/
#GopaalaVimshatih #krishnajanmashtami

Smt. Sujatha Ramesh’s explanation in Sanskrit

Dr. Sreeram Jaganathan’s explanation in Tamil

Dr. Sreeram Jaganathan’s paaraayanam or recitation

Hayagreevastotram

श्रीवेदान्तदेशिकैः विरचितम् – श्रीहयग्रीवस्तोत्रम्

śrīvedāntadeśika’s śrīhayagrīvastotram

This page contains the detailed notes – श्लोकः, पदच्छेदः, अन्वयक्रमः, अन्वयः, पदार्थः, तात्पर्यम्, सन्धिः, छन्दः  (https://nivedita2015.wordpress.com/hayagreevastotram)

This file can be downloaded – https://docs.google.com/document/d/1qUOhyUVbbKpYqJmObLt4czQRMqRPcv1-1bag9FLenAM/edit?usp=sharing

 

Shloka

 

श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी ।

वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥

 

श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी वेदान्ताचार्यवर्यः मे सन्निधत्ताम् सदा हृदि 

 

  • सन्निधत्ताम् 
    • कः सन्निधत्ताम् ? वेङ्कटनाथ-आर्यः 
      • कीदृशः वेङ्कटनाथ-आर्यः ? कवि-तार्किक-केसरी 
      • पुनः कीदृशः वेङ्कटनाथ-आर्यः ? वेदान्त-आचार्य-वर्यः 
      • पुनः कीदृशः वेङ्कटनाथ-आर्यः ? श्रीमान् 
    • कुत्र सन्निधत्ताम् ? हृदि 
      • कस्य हृदि ? मे 
    • कदा सन्निधत्ताम् ? सदा 

 

[अन्वयः] कवि-तार्किक-केसरी वेदान्त-आचार्य-वर्यः श्रीमान् वेङ्कटनाथ-आर्यः सदा मे हृदि सन्निधत्ताम् । [सन्निधत्ताम् = सन्+नि+डुधाञ् धारणपोषणयोः, लोट्., आत्मनेपदी]

 

सन्निधत्ताम् = सन्+नि+धा लोट्., आत्मनेपदी, निकटे भवतु । श्रीमान् = श्री+मतुप्, श्रीमत् शब्दः, श्रीः विद्यते अस्य इति, प्रभावी, पूज्यः । आर्यः = मान्यः । कविः = काव्यकर्ता । तार्किकः = तर्कशास्त्रवेत्ता । वर्यः = महानुभावः ।

 

[तात्पर्यम्] कविवरेषु तार्किकेषु च सिंहः, वेदान्तस्य आचार्येषु अग्र्यः, श्रीमान् वेङ्कटनाथनाम्नः, महानुभावः, श्रीवेदान्तदेशिकः सर्वदा मम हृदयस्य निकटे एव भवतु ।

 

https://nivedita2015.wordpress.com/sandhi/ 

वेदान्ताचार्यवर्यो मे = वेदान्ताचार्यवर्यः मे – विसर्गसन्धिः उकारादेशः, गुणसन्धिः, पूर्वरूपसन्धिः|

सन्निधत्तां सदा = सन्निधत्ताम् सदा – अनुस्वारसन्धिः  (Other instances of this sandhi are not listed) 

 

[छन्दः]

1

2

3

4

5

6

7

8

       

गु

गु

 
       

गु

 

श्री

मान्

वे

ङ्क

ना

था

र्यः

वि

ता

र्कि

के

री

वे

दा

न्ता

चा

र्य

र्यो

मे

न्नि

त्तां

दा

हृ

दि

  • Shloka

 

ज्ञानानन्दमयं देवं निर्मलस्फटिकाकृतिम् ।

आधारं सर्वविद्यानां हयग्रीवमुपास्महे ॥ १ ॥

 

ज्ञानानन्दमयम् देवम् निर्मलस्फटिकाकृतिम् आधारम् सर्वविद्यानाम् हयग्रीवम् उपास्महे

 

  • (वयम्) उपास्महे
    • कम् उपास्महे ? हयग्रीवम् 
      • कीदृशं हयग्रीवम् ? ज्ञानानन्दमयम् 
      • पुनः कीदृशं हयग्रीवम् ? देवम् 
      • पुनः कीदृशं हयग्रीवम् ? निर्मलस्फटिकाकृतिम् 
      • पुनः कीदृशं हयग्रीवम् ? आधारम् 
        • केषाम् आधारम् ? सर्वविद्यानाम् 

[अन्वयः] ज्ञान-आनन्दमयं, निर्मल-स्फटिक-आकृतिं, सर्व-विद्यानाम् आधारं, देवं, हयग्रीवं (वयम्) उपास्महे । 

 

उपास्महे = उप + आस् आसँ उपवेशने, लट्., उ.पु., बहु., आत्मनेपदी, पूजयामः । स्फटिकः = सूर्यकान्तमणिः । 

 

[तात्पर्यम्] ज्ञानस्य आनन्दस्य च स्वरूपं, विमलसूर्य्यकान्तमणिरूपिणं, सर्वविद्यानां मूलं, भगवन्तम्, अश्वस्य ग्रीवा इव कन्धरा यस्य तादृशं, हयग्रीवं वयं पूजयामः । 

 

https://nivedita2015.wordpress.com/sandhi/ 

ज्ञानानन्दमयं देवम् = ज्ञानानन्दमयम् देवम् अनुस्वारसन्धिः  (Individual instances of this sandhi are not listed) 

 

[छन्दः] 

 

1

2

3

4

5

6

7

8

       

गु

गु

 
       

गु

 

ज्ञा

ना

न्द

यं

दे

वं

नि

र्म

स्फ

टि

का

कृ

तिम्

धा

रं

र्व

वि

द्या

नां

ग्री

मु

पा

स्म

हे

  • Shloka

 

स्वतःसिद्धं शुद्धस्फटिकमणिभूभृत्प्रतिभटं

सुधासध्रीचीभिर्द्युतिभिरवदातत्रिभुवनम् ।

अनन्तैस्त्रय्यन्तैरनुविहितहेषाहलहलं 

हताशेषावद्यं हयवदनमीडीमहि महः ॥ २ ॥

 

स्वतः-सिद्धम् शुद्ध-स्फटिक-मणि-भूभृत्-प्रतिभटम् सुधा-सध्रीचीभिः द्युतिभिः अवदात-त्रिभुवनम् अनन्तैः त्रय्यन्तैः अनुविहित-हेषा-हलहलम् हत-अशेष-अवद्यम् हय-वदनम् ईडीमहि महः 

 

  • (वयम्) ईडीमहि 
    • किं ईडीमहि ? महः 
      • कीदृशं महः ? स्वतः-सिद्धम् 
      • पुनः कीदृशं महः ? शुद्ध-स्फटिक-मणि-भूभृत्-प्रतिभटम् 
      • पुनः कीदृशं महः ? अवदात-त्रिभुवनम् 
        • कैः अवदात-त्रिभुवनम् ? द्युतिभिः 
        • कीदृशैः द्युतिभिः ? सुधा-सध्रीचीभिः 
      • पुनः कीदृशं महः ? अनुविहित-हेषा-हलहलम् 
        • कैः अनुविहित-हेषा-हलहलम् ? त्रय्यन्तैः 
        • कीदृशैः त्रय्यन्तैः ? अनन्तैः 
      • पुनः कीदृशं महः ? हत-अशेष-अवद्यम् 
      • पुनः कीदृशं महः ? हय-वदनम् 

 

[अन्वयः] स्वतः-सिद्धं, शुद्ध-स्फटिक-मणि-भूभृत्-प्रतिभटं, सुधा-सध्रीचीभिः द्युतिभिः अवदात-त्रिभुवनम्, अनन्तैः त्रय्यन्तैः अनुविहित-हेषा-हलहलं, हत-अशेष-अवद्यं, हय-वदनं महः (वयम्) ईडीमहि । 

 

ईडीमहि = ईड् ईडँ स्तुतौ, विधिलिङ्., उ., बहु., आत्मनेपदी, अर्चयामः । भूभृत् = पर्वतः । प्रतिभटः = समः । सध्रीची = सदृशम् ।अवदातः = श्वेतितः । त्रय्यन्तः = वेदान्तः । अनुविहितम् = अनुसृतः । हेषा = अश्वस्य क्रन्दः । हलहलः = हलहलाशब्दः । अवद्यम् = दोषः । महः = तेजः । हताशेषावद्यम् = अशेषाणि अवद्यानि हतानि परिहृतानि येन । 

 

[तात्पर्यम्] स्वयमेव जातं, निर्मलस्फटिकमणिपर्वतसमम्, अमृतसदृशैः कान्तिभिः त्रिलोकम् अपि श्वेतवर्णीकृतं, सनातनैः वेदान्तैः अनुसृत-अश्वक्रन्द-हलहलाशब्दयुतं, सम्पूर्णदोषनाशकारिणम्, अश्वस्य इव वक्त्रयुतं, हयग्रीवस्य तेजोमयं रूपं वयम् अर्चयामः । 

 

https://nivedita2015.wordpress.com/sandhi/ 

सुधासध्रीचीभिर्द्युतिभिरवदातत्रिभुवनम् = सुधा-सध्रीचीभिः द्युतिभिः अवदात-त्रिभुवनम् – विसर्गसन्धिः रेफादेशः

अनन्तैस्त्रय्यन्तैरनुविहितहेषाहलहलम् = अनन्तैः त्रय्यन्तैः अनुविहित-हेषा-हलहलम् – विसर्गसन्धिः सकारादेशः, विसर्गसन्धिः रेफादेशः

 

[छन्दः]

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

गु

गु

गु

गु

गु

गु

गु

गु

स्व

तः

सि

द्धं

शु

द्ध

स्फ

टि

णि

भू

भृ

त्प्र

ति

टं

सु

धा

ध्री

ची

भि

र्द्यु

ति

भि

दा

त्रि

भु

नं

न्तै

स्त्र

य्य

न्तै

नु

वि

हि

हे

षा

लं

ता

शे

षा

द्यं

मी

डी

हि

हः

  • Shloka

समाहारः साम्नां प्रतिपदमृचां धाम यजुषां

लयः प्रत्यूहानां लहरिविततिर्बोधजलधेः ।

कथादर्पक्षुभ्यत्कथककुलकोलाहलभवं

हरत्वन्तर्ध्वान्तं हयवदनहेषाहलहलः ॥ ३ ॥

 

समाहारः साम्नाम् प्रतिपदम् ऋचाम् धाम यजुषाम् लयः प्रत्यूहानाम् लहरि-विततिः बोध-जलधेः कथा-दर्प-क्षुभ्यत्-कथक-कुल-कोलाहल-भवम् हरतु अन्तः-ध्वान्तम् हय-वदन-हेषा-हलहलः 

 

  • हरतु 
    • कः हरतु ? हय-वदन-हेषा-हलहलः 
      • कीदृशः हय-वदन-हेषा-हलहलः ? समाहारः 
        • केषां समाहारः ? साम्नाम् 
      • पुनः कीदृशः हय-वदन-हेषा-हलहलः ? प्रतिपदम् 
        • केषां प्रतिपदम् ? ऋचाम् 
      • पुनः कीदृशः हय-वदन-हेषा-हलहलः ? धाम 
        • केषां धाम ? यजुषाम् 
      • पुनः कीदृशः हय-वदन-हेषा-हलहलः ? लयः 
        • केषां लयः ? प्रत्यूहानाम् 
      • पुनः कीदृशः हय-वदन-हेषा-हलहलः ? लहरि-विततिः 
        • कस्य लहरि-विततिः ? बोध-जलधेः 
    • किं हरतु ? अन्तः-ध्वान्तम् 
      • कीदृशम् अन्तः-ध्वान्तम् ? कथा-दर्प-क्षुभ्यत्-कथक-कुल-कोलाहल-भवम् 

 

[अन्वयः] साम्नां समाहारः, ऋचां प्रतिपदं, यजुषां धाम, प्रत्यूहानां लयः, बोध-जलधेः लहरि-विततिः, हय-वदन-हेषा-हलहलः कथा-दर्प-क्षुभ्यत्-कथक-कुल-कोलाहल-भवम् अन्तः-ध्वान्तं हरतु । 

 

हरतु = हृ हृञ् हरणे, लोट्, अपाकरोतु । प्रत्यूहः = विघ्नः । विततिः = सङ्ग्रहः । बोधः = ज्ञानम् । जलधिः = सागरः । कथा = वादः । क्षुभ्यन् = सञ्चलन् । कथकः = तार्किकः । ध्वान्तम् = अन्धकारः । साम (नपुं) = सामन् शब्दः, समावेदमन्त्रः, साम्नाम् – ष.वि., ब.व. । ऋक् (स्त्री) = ऋच् शब्दः, ऋक्वेदमन्त्रः, ऋचाम् – ष.वि., ब.व. । यजुः = यजुस् शब्दः, यजुर्वेदमन्त्रः, यजुषाम् – ष.वि., ब.व. । 

 

[तात्पर्यम्] सामवेदमन्त्राणां सङ्ग्रहः, ऋग्वेदस्य प्रत्येकं वाक्, यजुर्वेदमन्त्राणां सन्निधानं, विघ्नानां विलयकारी, ज्ञानसागरस्य तरङ्गसङ्गमः, हयग्रीवस्य अश्वक्रन्दहलहलाशब्दः, वादसामर्थ्यगर्वेण सञ्चलन्तः तार्किककुलस्य कलकलरवे निवसन्तम्, अन्तः विद्यमानम् अन्धकारम् अपाकरोतु।

 

https://nivedita2015.wordpress.com/sandhi/ 

लहरिविततिर्बोधजलधेः = लहरि-विततिः बोध-जलधेः – विसर्गसन्धिः रेफादेशः

हरत्वन्तर्ध्वान्तम् = हरतु अन्तर्ध्वान्तम् – यण् सन्धिः

 

[छन्दः] 

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

गु

गु

गु

गु

गु

गु

गु

गु

मा

हा

रः

सा

म्नां

प्र

ति

मृ

चां

धा

जु

षां

यः

प्र

त्यू

हा

नां

रि

वि

ति

र्बो

धेः

था

र्प

क्षु

भ्य

त्क

कु

को

ला

वं

त्व

न्त

र्ध्वा

न्तं

हे

षा

लः

  • Shloka

प्राची सन्ध्या काचिदन्तर्निशायाः

प्रज्ञादृष्टेरञ्जनश्रीरपूर्वा ।

वक्त्री वेदान् भातु मे वाजिवक्त्रा

वागीशाख्या वासुदेवस्य मूर्तिः ॥ ४ ॥

 

प्राची सन्ध्या काचित् अन्तः-निशायाः प्रज्ञा-दृष्टेः अञ्जन-श्रीः अपूर्वा वक्त्री वेदान् भातु मे वाजि-वक्त्रा वागीश-आख्या वासुदेवस्य मूर्तिः 

 

  • भातु
    • का भातु ? मूर्तिः 
      • कस्य मूर्तिः ? वासुदेवस्य 
      • कीदृशी मूर्तिः ? सन्ध्या 
        • कीदृशी सन्ध्या ? प्राची
        • कस्याः प्राची सन्ध्या ? अन्तः-निशायाः 
        • पुनः कीदृशी सन्ध्या ? काचित् 
      • पुनः कीदृशी मूर्तिः ? अञ्जन-श्रीः 
        • कस्य अञ्जन-श्रीः ? प्रज्ञा-दृष्टेः 
      • पुनः कीदृशी मूर्तिः ? अपूर्वा 
      • पुनः कीदृशी मूर्तिः ? वक्त्री 
        • कान् वक्त्री ? वेदान् 
      • पुनः कीदृशी मूर्तिः ? वाजि-वक्त्रा
      • पुनः कीदृशी मूर्तिः ? वागीश-आख्या 
    • कस्मै भातु ? मे

 

[अन्वयः] अन्तः-निशायाः काचित् प्राची सन्ध्या, प्रज्ञा-दृष्टेः अपूर्वा अञ्जन-श्रीः, वेदान् वक्त्री, वागीश-आख्या, वाजि-वक्त्रा, वासुदेवस्य मूर्तिः मे भातु । 

 

भातु = भा दीप्तौ, लोट्., द्योतयतु, स्फुरतु । अन्तः = अभ्यन्तरः । निशा = रात्रिः । काचित् = का + चित्प्रत्ययः, कापि अवर्ण्या स्त्री । प्राची = पूर्वा दिक् । वक्त्री = वच् + तृच् प्रत्ययः, या वक्तुं जानाति सा, पुल्लिङ्गे वक्ता । वेदान् वक्त्री = या मूर्तिः वेदान् वदति । वाजि-वक्त्रा = हय-वदना । अञ्जनम् = नेत्ररञ्जनम् । श्रीः = विभूतिः । 

 

[तात्पर्यम्] अभ्यन्तररात्रेः अनिर्वचनीयं पूर्वसन्ध्याकालं, नेत्ररञ्जकम् अञ्जनम् इव ज्ञानचक्षुषाय विशिष्टं विभूतियुक्तं, वेदानां वक्तारं, वाक्देवता इति अभिहितं, विष्णोः हयग्रीवं रूपं मां द्योतयतु । 

 

काचिदन्तर्निशायाः = काचित् अन्तः-निशायाः – जश्त्वसन्धिः

प्रज्ञादृष्टेरञ्जनश्रीरपूर्वा = प्रज्ञा-दृष्टेः अञ्जन-श्रीः अपूर्वा, विसर्गसन्धिः रेफादेशः

 

[छन्दः] 

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

गु

गु

गु

गु

गु

गु

गु

गु

गु

प्रा

ची

न्ध्या

का

चि

न्त

र्नि

शा

याः

प्र

ज्ञा

दृ

ष्टे

ञ्ज

श्री

पू

र्वा

क्त्री

वे

दा

न्भा

तु

मे

वा

जि

क्त्रा

वा

गी

शा

ख्या

वा

सु

दे

स्य

मू

र्तिः

 

  • Shloka

विशुद्धविज्ञानघनस्वरूपं

विज्ञानविश्राणनबद्धदीक्षम् ।

दयानिधिं देहभृतां शरण्यं

देवं हयग्रीवमहं प्रपद्ये ॥ ५ ॥

 

विशुद्ध-विज्ञान-घन-स्वरूपम् विज्ञान-विश्राणन-बद्ध-दीक्षम् दया-निधिम् देहभृताम् शरण्यम् देवम् हयग्रीवम् अहम् प्रपद्ये 

 

  • अहम् प्रपद्ये 
    • कं प्रपद्ये ? देवम् 
      • कं देवम् ? हयग्रीवम् 
        • कीदृशं हयग्रीवम् ? विशुद्ध-विज्ञान-घन-स्वरूपम् 
        • पुनः कीदृशं हयग्रीवम् ? विज्ञान-विश्राणन-बद्ध-दीक्षम् 
        • पुनः कीदृशं हयग्रीवम् ? दया-निधिम् 
        • पुनः कीदृशं हयग्रीवम् ? शरण्यम् 
          • केषां शरण्यम् ? देहभृताम् 

 

[अन्वयः] विशुद्ध-विज्ञानघन-स्वरूपं, विज्ञान-विश्राणन-बद्ध-दीक्षं, दया-निधिं, देहभृतां शरण्यं, देवं, हयग्रीवम् अहं प्रपद्ये । 

 

प्रपद्ये = प्र+पद् पदँ गतौ, लट्., आत्मनेपदी, आश्रये । देहभृत् = देहं बिभर्त्तीति, जीवः । विश्राणनम् = विश्राणयते वितरति, वि+श्रण्, श्रणँ दाने गतौ च । विज्ञान-विश्राणनम् = विद्या-दानम् । बद्ध-दीक्षः = बद्धा दीक्षा यस्य सः, सङ्कल्पितव्रते यस्य दृढनिश्चयः । देवः = दीव्यति इति देवः, मन्त्रेण द्योतते इत्यर्थः । 

 

[तात्पर्यम्] विनिर्मलविज्ञानमयस्वरूपं, विज्ञानप्रदानव्रते निबद्धं, करुणासागरं, जीवानाम् आश्रयदातारं, देवं हयग्रीवम् अहं शरणं गच्छामि ।

 

देहभृतां शरण्यम् = देहभृताम् शरण्यम् – अनुस्वारसन्धिः

 

[छन्दः]

Shaalinee शालिनीhttps://nivedita2015.wordpress.com/chandas-2/#shaalinee 

 

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

गु

गु

गु

गु

गु

गु

गु

गु

गु

वि

शु

द्ध

वि

ज्ञा

स्व

रू

पं

वि

ज्ञा

वि

श्रा

द्ध

दी

क्षम्

या

नि

धिं

दे

भृ

तां

ण्यं

दे

वं

ग्री

हं

प्र

द्ये

  • Shloka

अपौरुषेयैरपि वाक्प्रपञ्चै-

रद्यापि ते भूतिमदृष्टपाराम् ।

स्तुवन्नहं मुग्ध इति त्वयैव

कारुण्यतो नाथ कटाक्षणीयः ॥ ६ ॥

 

अपौरुषेयैः अपि वाक्-प्रपञ्चैः अद्य अपि ते भूतिम् अदृष्टपाराम् स्तुवन् अहम् मुग्धः इति त्वया एव कारुण्यतः नाथ कटाक्षणीयः 

 

  • (हे) नाथ !
  • अहं कटाक्षणीयः (अस्मि) 
    • कथं कटाक्षणीयः ? कारुण्यतः 
      • किमर्थं कारुण्यतः ? मुग्धः इति 
    • केन कटाक्षणीयः ? त्वया एव 
    • कीदृशः अहम् ? स्तुवन् 
      • कां स्तुवन् ? भूतिम् 
        • कस्य भूतिम् ? ते 
        • कीदृशीं भूतिम् ? अदृष्टपाराम् 
          • कैः अदृष्टपाराम् ? वाक्-प्रपञ्चैः 
            • कीदृशैः वाक्-प्रपञ्चैः ? अपौरुषेयैः अपि 
          • कदा अदृष्टपाराम् ? अद्य अपि 

 

[अन्वयः] नाथ ! अद्य अपि, अपौरुषेयैः वाक्-प्रपञ्चैः अपि, अदृष्टपारां ते भूतिं स्तुवन् अहं मुग्धः इति त्वया एव कारुण्यतः कटाक्षणीयः (अस्मि) । 

 

अपौरुषेयः वाक्-प्रपञ्चः = मानवैः अकृतानां वाचाम् उपचयः, वेदः । अदृष्टपारा = यस्याः पारं न दृष्टम् । भूतिम् = विभूतिम् । मुग्धः = अज्ञः । कारुण्यतः = कारुण्य + तसिल्-प्रत्ययः, करुणया । कटाक्षणीयः = कटाक्ष + अनीयर्-प्रत्ययः, येन कटाक्षः प्राप्तव्यः । स्तुवन् = ष्तु+कृत्+शतृ-प्रत्ययः, स्तुतिं क्रियमाणः । 

 

[तात्पर्यम्] प्रभो ! मानवैः अकृतानां वचनानां समूहैः, वेदैः अपि, तव विभूतेः सीमा अद्य पर्यन्तमपि न दृष्टा । परन्तु तादृश्याः विभूतेः प्रशंसां कुर्वन्तं माम् अज्ञः इति मत्वा, करुणया, त्वम् एव मां कटाक्षयेत् । 

 

अपौरुषेयैरपि = अपौरुषेयैः अपि – विसर्गसन्धिः रेफादेशः

वाक्प्रपञ्चैरद्यापि = वाक्-प्रपञ्चैः अद्य अपि –  विसर्गसन्धिः रेफादेशः , सवर्णदीर्घसन्धिः

स्तुवन्नहम् = स्तुवन् अहम् – ङमुडागमसन्धिः

मुग्ध इति = मुग्धः इति – विसर्गसन्धिः लोपः

त्वयैव = त्वया एव – वृद्धिसन्धिः

कारुण्यतो नाथ = कारुण्यतः नाथ – विसर्गसन्धिः उकारादेशः, गुणसन्धिः, पूर्वरूपसन्धिः 

  • Shloka

दाक्षिण्यरम्या गिरिशस्य मूर्ति-

र्देवी सरोजासनधर्मपत्नी ।

व्यासादयोऽपि व्यपदेश्यवाचः 

स्फुरन्ति सर्वे तव शक्तिलेशैः ॥ ७ ॥

 

दाक्षिण्य-रम्या गिरिशस्य मूर्तिः देवी सरोजासन-धर्मपत्नी व्यास-आदयः अपि व्यपदेश्य-वाचः स्फुरन्ति सर्वे तव शक्ति-लेशैः 

 

  • स्फुरन्ति 
    • के स्फुरन्ति ? सर्वे अपि 
      • के सर्वे ? व्यास-आदयः, मूर्तिः, देवी च
        • कीदृशाः व्यास-आदयः ? व्यपदेश्य-वाचः 
        • कस्य मूर्तिः ? गिरिशस्य 
        • कीदृशी मूर्तिः ? दाक्षिण्य-रम्या
        • का देवी ? सरोजासन-धर्मपत्नी 
    • कैः स्फुरन्ति ? शक्ति-लेशैः 
      • कस्य शक्ति-लेशैः ? तव 

 

[अन्वयः] दाक्षिण्य-रम्या गिरिशस्य मूर्तिः, सरोज-आसन-धर्मपत्नी देवी, व्यपदेश्य-वाचः व्यास-आदयः, सर्वे अपि, तव शक्तिलेशैः स्फुरन्ति । 

 

स्फुरन्ति = स्फुर् स्फुरँ सञ्चलने, लट्., प्र., बहु., परस्मैपदी, भासन्ते । गिरिशः = शिवः । दाक्षिण्यम् = अनुकूलता । रम्यम् = रमणीयम् । सरोज-आसन-धर्मपत्नी = ब्रह्मणः पत्नी, सरस्वती । व्यपदेश्य-वाचः = येषां भाषणं विख्यातं ते ।

 

[तात्पर्यम्] करुणया रमणीयः शिवस्वरूपः दक्षिणामूर्तिः, ब्रह्मणः धर्मपत्नी देवी सरस्वती, विख्याताः व्यासादि वक्तारः च, सर्वे अपि, तव शक्तेः लघुभागैः एव भासन्ते ।

 

मूर्तिर्देवी = मूर्तिः देवी विसर्गसन्धिः रेफादेशः

व्यासादयोऽपि = व्यासादयः अपि – विसर्गसन्धिः सकारादेशः, रुत्वम्, रुँ-इत्यस्य उत्वाम्गुणसन्धिः, पूर्वरूपसन्धिः

  • Shloka

मन्दोऽभविष्यन्नियतं विरिञ्चो 

वाचां निधे वञ्चितभागधेयः ।

दैत्यापनीतान्दययैव भूयोऽ-

प्यध्यापयिष्यो निगमान्न चेत्त्वम् ॥ ८ ॥

 

मन्दः अभविष्यत् नियतम् विरिञ्चः वाचाम् निधे वञ्चित-भागधेयः दैत्य-अपनीतान् दयया एव भूयः अपि अध्यापयिष्यः निगमान् न चेत् त्वम् 

 

  • (हे) निधे 
    • कासां (निधिः) ? वाचाम् 
  • अभविष्यत् 
    • कः अभविष्यत् ? विरिञ्चः 
    • कस्मिन् सन्दर्भे अभविष्यत् ? (त्वं) न अध्यापयिष्यः चेत् 
      • कान् न अध्यापयिष्यः चेत् ? निगमान् 
        • कीदृशान् निगमान् ? दैत्य-अपनीतान् 
      • कथं न अध्यापयिष्यः चेत् ? दयया एव
      • पुनः कथं न अध्यापयिष्यः चेत् ? भूयः अपि 
    • कियत् कालं मन्दः अभविष्यत् ? नियतम् 
    • कीदृशः अभविष्यत् ? मन्दः 
    • कीदृशः सन् मन्दः अभविष्यत् ? वञ्चित-भागधेयः 

 

[अन्वयः] वाचां निधे ! दैत्य-अपनीतान् निगमान् दयया एव त्वं भूयः अपि न अध्यापयिष्यः चेत् विरिञ्चः वञ्चित-भागधेयः (सन्) नियतं मन्दः अभविष्यत् । 

 

अभविष्यत् = भू सत्तायाम् / असँ भुवि, लृङ्., यदि एका परस्थितिः भवति, तर्हि एतद् भवति । अध्यापयिष्यः = ध्यै चिन्तायाम्, णिजन्त., लृङ्., म.पु., एक. । न अध्यापयिष्यः चेत् मन्दः अभविष्यत् = यतः त्वम् अध्यापितवान् ब्रह्मा मन्दः न अभवत् । विरिञ्चः = ब्रह्मा । निगमाः = वेदाः । निधिः = शेवधिः, सञ्जयः । अध्यापयिष्यः = अध्यापनम् अकरिष्यत् । वञ्चितः = विप्रलब्धः, मुषितः । नियतम् = सर्वदा, निश्चयेन । वाचां निधिः = वाग्भाण्डारः, शब्दानाम् आस्पदम्, (अत्र कलानिधिः अपि)। 

 

[तात्पर्यम्] सर्वशब्दास्पद ! यदि असुरैः अपहृतान् वेदान् त्वं करुणया एव पुनरपि ब्रह्मणे अध्यापनं न अकरिष्यत्, तर्हि ब्रह्मा स्वभाग्यात् विप्रलब्धः सन्, निश्चयेन मूढः एव अभविष्यत् । 

 

मन्दोऽभविष्यन्नियतम् = मन्दः अभविष्यत् नियतम् – विसर्गसन्धिः सकारादेशः, रुत्वम्, रुँ-इत्यस्य उत्वाम्गुणसन्धिः, पूर्वरूपसन्धिः, अनुनासिकसन्धिः 

विरिञ्चो वाचाम् = विरिञ्चः वाचाम् – विसर्गसन्धिः उकारादेशः,  गुणसन्धिः,

दययैव = दयया एव – वृद्धिसन्धिः

भूयोऽप्यध्यापयिष्यो निगमान् = भूयः अपि अध्यापयिष्यः निगमान् – विसर्गसन्धिः सकारादेशः, रुत्वम्, रुँ-इत्यस्य उत्वाम्गुणसन्धिः, पूर्वरूपसन्धिः, यण् सन्धिः, विसर्गसन्धिः उकारादेशः,  गुणसन्धिः

  • Shloka

वितर्कडोलां व्यवधूय सत्त्वे 

बृहस्पतिं वर्तयसे यतस्त्वम् ।

तेनैव देव त्रिदशेश्वराणा-

मस्पृष्टडोलायितमाधिराज्यम् ॥ ९ ॥

 

वितर्क-डोलाम् व्यवधूय सत्त्वे बृहस्पतिम् वर्तयसे यतः त्वम् तेन एव देव त्रिदश-ईश्वराणाम् अस्पृष्ट-डोलायितम् आधिराज्यम् 

 

[अन्वयः] देव ! त्वं वितर्क-डोलां व्यवधूय यतः बृहस्पतिं सत्त्वे वर्तयसे, तेन एव त्रिदश-ईश्वराणाम् अस्पृष्ट-डोलायितम् आधिराज्यम् (अभवत्) । 

 

वर्तयसे = वृत् वृतुँ वर्तने, णिजन्त., लट्., म., आत्मनेपदी, भावयसि, स्थापयसि । डोला = आन्दोलनम् । व्यवधूय = निवार्य । बृहस्पतिः = देवानाम् आचार्यः, ब्रह्मणः पुत्रः, बृहस्पतिनाम्नः । यतः = यस्मात् । अस्पृष्ट-डोलायितम् = चञ्चलेन न बाधितम् । आधिराज्यम् = आधिपत्यम् । 

 

[तात्पर्यम्] भगवन् ! यस्मात् त्वं सन्देहरूपं मनसः आन्दोलनं निवार्य, देवगुरुं बृहस्पतिं सत्त्वस्वरूपे स्थापितवान्, तस्मात् एव इन्द्रादि देवानां चञ्चलरहितम् आधिपत्यम् सुस्थिरं जातम् ।

 

तेनैव = तेन एव – वृद्धिसन्धिः

  • Shloka

अग्नौ समिद्धार्चिषि सप्ततन्तो-

रातस्थिवान् मन्त्रमयं शरीरम् ।

अखण्डसारैर्हविषां प्रदानै-

राप्यायनं व्योमसदां विधत्से ॥ १० ॥

 

अग्नौ समिद्ध-अर्चिषि सप्त-तन्तोः आतस्थिवान् मन्त्रमयम् शरीरम् अखण्ड-सारैः हविषाम् प्रदानैः आप्यायनम् व्योम-सदाम् विधत्से 

 

  • (त्वं) विधत्से 
    • किं विधत्से ? आप्यायनम् 
      • केषाम् आप्यायनम् ? व्योम-सदाम् 
    • कैः विधत्से ? प्रदानैः 
      • केषां प्रदानैः ? हविषाम् 
      • कीदृशैः प्रदानैः ? अखण्ड-सारैः 
    • कीदृशः सन् त्वम् ? आतस्थिवान् 
      • किम् आतस्थिवान् ? शरीरम् 
        • कीदृशं शरीरम् ? मन्त्रमयम् 
      • कस्मिन् आतस्थिवान् ? अग्नौ 
        • कस्य अग्नौ ? सप्त-तन्तोः 
        • कीदृशे अग्नौ ? समिद्ध-अर्चिषि 

 

[अन्वयः] समिद्ध-अर्चिषि सप्ततन्तोः अग्नौ, मन्त्रमयं शरीरम् आतस्थिवान् (त्वम्), अखण्ड-सारैः हविषां प्रदानैः, व्योम-सदाम् आप्यायनं विधत्से । 

 

विधत्से = वि+धा डुधाञ् धारणपोषणयोः, लट्., म.पु., आत्मनेपदी, धर्मसम्बन्धं कार्यं करोषि । आप्यायनम् = प्रीणनम्, तृप्तिः । व्योम-सद् = देवः, आकाशः यस्य सदनम् । आतस्थिवान् = आङ्+तस्थिवस् (स्था+क्वसु) शब्दः, यः तिष्ठन् वर्तते । सप्ततन्तुः = सप्तभिः छन्दोभिः अग्निजिह्वाभिर्वा तन्यते इति, यज्ञः । समिद्ध(त्रि) = प्रदीप्ता । अर्चिः = (अर्चिस् शब्दः स्त्री.,) ज्वाला, अर्चिषि – सप्त. वि., ए.व. । 

 

[तात्पर्यम्] प्रदीप्तज्वालायुक्ते यज्ञस्य अग्नौ, मन्त्ररूपं शरीरं स्वीकृत्य तिष्ठन् त्वम् एव सम्पूर्णरसयुक्तैः आहुतीनां दानैः, आकाशनिवासिनां देवानां तृप्तिं कारयसि ।

 

सप्ततन्तोरातस्थिवान् = सप्त-तन्तोः आतस्थिवान् – विसर्गसन्धिः रेफादेशः

अखण्डसारैर्हविषाम् = अखण्ड-सारैः हविषाम् – विसर्गसन्धिः रेफादेशः

प्रदानैराप्यायनम् = प्रदानैः आप्यायनम् – विसर्गसन्धिः रेफादेशः

  • Shloka

यन्मूलमीदृक् प्रतिभाति तत्त्वं 

या मूलमाम्नायमहाद्रुमाणाम् ।

तत्त्वेन जानन्ति विशुद्धसत्वा- 

स्तामक्षरामक्षरमातृकां त्वाम् ॥ ११ ॥

 

यत्-मूलम् ईदृक् प्रतिभाति तत्त्वम् या मूलम् आम्नाय-महा-द्रुमाणाम् तत्त्वेन जानन्ति विशुद्ध-सत्वाः ताम् अक्षराम् अक्षरमातृकाम् त्वाम् 

 

  • जानन्ति 
    • कथं जानन्ति ? तत्त्वेन 
    • के जानन्ति ? विशुद्ध-सत्वाः 
    • कं जानन्ति ? त्वाम् 
      • कथं भूतं त्वाम् ? ताम् अक्षरमातृकाम् 
        • कीदृशीं ताम् ? अक्षराम् 
        • पुनः कीदृशीं ताम् ? यत्-मूलं प्रतिभाति ताम्
          • किं प्रतिभाति ? तत्त्वम् 
            • कीदृशं तत्त्वम् / कथं प्रतिभाति ? ईदृक् 
        • कीदृशीं ताम् ? या मूलं ताम् 
          • केषां मूलम् ? आम्नाय-महा-द्रुमाणाम् 

 

[अन्वयः] ईदृक् तत्त्वं यत्-मूलं प्रतिभाति, या आम्नाय-महा-द्रुमाणां मूलं, ताम् अक्षराम् अक्षर-मातृकां त्वां विशुद्ध-सत्वाः तत्त्वेन जानन्ति । 

 

प्रतिभाति = प्रति+भा दीप्तौ, लट्. । जानन्ति = ज्ञा अवबोधने लट्., प्र., बहु. । विशुद्धसत्वाः = निर्मलचित्ताः । अक्षरा = क्षयरहिता । अक्षरम् = वर्णमाला । मातृका = माता । अक्षर-मातृका = प्रणवः । आम्नायः = वेदः । द्रुमः = वृक्षः । तत्त्वम् = प्रपञ्चः । तत्त्वेन = यथार्थतत्त्वेन । प्रतिभाति = शोभते । 

 

[तात्पर्यम्] यस्य आधारेण एतादृशं प्रपञ्चं शोभते, यः वेदरूपमहावृक्षस्य मूलं भवति, तं क्षयरहितं वर्णमालानां जनयितारं प्रणवरूपं त्वां निर्मलचित्ताः यथार्थम् अवगच्छन्ति ।

 

विशुद्धसत्वास्ताम् = विशुद्ध-सत्वाः ताम् – विसर्गसन्धिः सकारादेशः 

  • Shloka

अव्याकृतात् व्याकृतवानसि त्वं 

नामानि रूपाणि च यानि पूर्वम् ।

शंसन्ति तेषां चरमां प्रतिष्ठां 

वागीश्वर त्वां त्वदुपज्ञवाचः ॥ १२ ॥

 

अव्याकृतात् व्याकृतवान् असि त्वम् नामानि रूपाणि च यानि पूर्वम् शंसन्ति तेषाम् चरमाम् प्रतिष्ठाम् वाक्-ईश्वर त्वाम् त्वत्-उपज्ञवाचः 

 

  • (हे) वाक्-ईश्वर 
  • शंसन्ति 
    • के शंसन्ति ? त्वत्-उपज्ञवाचः 
    • कं शंसन्ति ? त्वाम् 
    • कथं भूतं त्वाम् ? प्रतिष्ठाम् 
      • कीदृशीं प्रतिष्ठाम् ? चरमाम् 
      • केषां प्रतिष्ठाम् ? यानि त्वं व्याकृतवान् असि तेषाम् 
        • कस्मात् व्याकृतवान् ? अव्याकृतात् 
        • कानि व्याकृतवान् ? नामानि रूपाणि च 
        • कदा व्याकृतवान् ? पूर्वम् 

 

[अन्वयः] वागीश्वर ! पूर्वं त्वम् अव्याकृतात् यानि नामानि रूपाणि च व्याकृतवान् असि, तेषां चरमां प्रतिष्ठां त्वां त्वत्-उपज्ञ-वाचः शंसन्ति । 

 

शंसन्ति = शन्स् शन्सुँ स्तुतौ, लट्., प्र., बहु., प्रशंसां कुर्वन्ति । व्याकृतवान् = प्रत्यक्षी कृतवान् । त्वत्-उपज्ञ-वाक् = वेदः । चरमा = अन्तिमा । प्रतिष्ठा = स्थानम्, उद्देश्यः । उपज्ञा = विना उपदेशेन स्वयमेव ज्ञात्वा, अन्येभ्यः उपदिष्टं ज्ञानं यत् केनापि पूर्वं न ज्ञातम् ।

 

[तात्पर्यम्] वागीश ! पूर्वं जगत्सृष्टिसमये त्वम् अव्यक्तात् यानि नामानि रूपाणि च व्यक्तीकृतवान्, तेषां सर्वेषां नामरूपाणाम् अन्तिमं स्थानं त्वम् असि इति त्वया स्वयं विज्ञाय उपदिष्टाः वेदाः तव प्रशंसां कुर्वन्ति । 

 

त्वं नामानि = त्वम् नामानि – अनुस्वारसन्धिः 

  • Shloka

मुग्धेन्दुनिष्यन्दविलोभनीयां 

मूर्तिं तवानन्दसुधाप्रसूतिम् ।

विपश्चितश्चेतसि भावयन्ते 

वेलामुदारामिव दुग्धसिन्धोः ॥ १३ ॥

 

मुग्ध-इन्दु-निष्यन्द-विलोभनीयाम् मूर्तिम् तव आनन्द-सुधा-प्रसूतिम् विपश्चितः चेतसि भावयन्ते वेलाम् उदाराम् इव दुग्ध-सिन्धोः 

 

  • भावयन्ते 
  • के भावयन्ते ? विपश्चितः 
  • कां भावयन्ते ? मूर्तिम् 
    • कस्य मूर्तिम् ? तव
    • कीदृशीं मूर्तिम् ? मुग्ध-इन्दु-निष्यन्द-विलोभनीयाम् 
    • पुनः कीदृशीं मूर्तिम् ? आनन्द-सुधा-प्रसूतिम् 
    • पुनः कीदृशीं मूर्तिम् ? वेलाम् इव 
      • कीदृशीं वेलाम् ? उदाराम् 
      • कस्य वेलाम् ? दुग्ध-सिन्धोः 
  • कस्मिन् भावयन्ते ? चेतसि 

 

[अन्वयः] मुग्ध-इन्दु-निष्यन्द-विलोभनीयाम्, आनन्द-सुधा-प्रसूतिं, दुग्ध-सिन्धोः उदारां वेलाम् इव, तव मूर्तिं विपश्चितः चेतसि भावयन्ते । 

 

भावयन्ते = भू सत्तायाम्, णिजन्त., लट्., प्र., बहु., आत्मनेपदी, चिन्तयन्ति । मुग्ध-इन्दुः = बाल-चन्द्रः । निष्यन्दम् = स्रवणम् । विलोभनीया = वाञ्छितुं योग्या । प्रसूतिः = उत्पत्तिस्थानम् । दुग्ध-सिन्धुः = क्षीरसागरः । वेला = तरङ्गः । विपश्चित् = बुधः । मुग्ध-इन्दु-निष्यन्दः = स्रवन् बालचन्द्रः अथवा बालचन्द्रस्य स्रवन्ती कान्तिः । 

 

[तात्पर्यम्] स्रवन्तं बालचन्द्रम् इव वाञ्छितुं योग्यम्, आनन्दमयामृतस्य उत्पत्तिस्थानं, क्षीरसागरस्य महत्तरङ्गम् इव तव दिव्यमङ्गलविग्रहरूपं बुधाः मनसि चिन्तयन्ति । 

 

तवानन्दसुधाप्रसूतिम् = तव आनन्द-सुधा-प्रसूतिम् – सवर्णदीर्घसन्धिः

विपश्चितश्चेतसि = विपश्चितः चेतसि – विसर्गसन्धिः सकारादेशः

  • Shloka

मनोगतं पश्यति यः सदा त्वां 

मनीषिणां मानसराजहंसम् ।

स्वयं पुरोभावविवादभाजः 

किङ्कुर्वते तस्य गिरो यथार्हम् ॥ १४ ॥

 

मनोगतम् पश्यति यः सदा त्वाम् मनीषिणाम् मानस-राज-हंसम् स्वयम् पुरोभाव-विवाद-भाजः किङ्कुर्वते तस्य गिरः यथा अर्हम्

 

  • किङ्कुर्वते 
    • के किङ्कुर्वते ? गिरः 
      • कस्य गिरः ? यः पश्यति तस्य 
        • कं पश्यति ? त्वाम् 
          • कीदृशं त्वाम् ? मनोगतम् 
          • पुनः कीदृशं त्वाम् ? मानस-राज-हंसम् 
            • केषां मानस-राज-हंसम् ? मनीषिणाम् 
        • कदा पश्यति ? सदा 
      • कथं भूताः सन्तः गिरः ? पुरोभाव-विवाद-भाजः 
    • कथं किङ्कुर्वते ? यथा अर्हम्
    • पुनः कथं किङ्कुर्वते ? स्वयम् 

 

[अन्वयः] मनीषिणां मानस-राज-हंसं मनोगतं त्वां यः सदा पश्यति, तस्य गिरः पुरोभाव-विवाद-भाजः स्वयं यथा अर्हं (तथा) किङ्कुर्वते । 

 

किङ्कुर्वते = किं+कृ डुकृञ् करणे, लट्., प्र., बहु., आत्मनेपदी, किङ्करत्वं भजन्ते । गीः = वाक् । पुरोभावः = प्रथमे भवम् । विवाद-भाक् = विवादे भागं यः करोति । अहमहमिकया प्रथमस्थानं प्राप्तुं विवादे भागं कुर्वन्तः सन्तः मनीषी = ज्ञानी । पश्यति = साक्षात् करोति । मानसम् = मनः । मानस-राज-हंसः = मानसम् इति सरोवरे वर्तमानं दिव्यहंसम् । 

[तात्पर्यम्] मानससरोवरे दिव्यहंसम् इव ज्ञानीनां मनस्सु स्थितं त्वां, यः सदा साक्षात् करोति, तस्य वाचः अहमहमिकया स्पर्धयन्तः, स्वयम् एव यथा योग्यं तथा तस्य सेवां भजन्ते । 

गिरो यथार्हम् = गिरः यथा अर्हम् – विसर्गसन्धिः उकारादेशः, गुणसन्धिः, सवर्णदीर्घसन्धिः

  • Shloka

अपि क्षणार्धं कलयन्ति ये त्वा- 

माप्लावयन्तं विशदैर्मयूखैः ।

वाचां प्रवाहैरनिवारितैस्ते 

मन्दाकिनीं मन्दयितुं क्षमन्ते ॥ १५ ॥

 

अपि क्षण-अर्धम् कलयन्ति ये त्वाम् आप्लावयन्तम् विशदैः मयूखैः वाचाम् प्रवाहैः अनिवारितैः ते मन्दाकिनीम् मन्दयितुम् क्षमन्ते 

 

  • क्षमन्ते 
  • के क्षमन्ते ? ते 
    • के ते ? ये कलयन्ति 
      • कं कलयन्ति ? त्वाम् 
        • कीदृशं त्वाम् ? आप्लावयन्तम् 
        • कैः आप्लावयन्तम् ? मयूखैः 
          • कीदृशैः मयूखैः ? विशदैः 
      • कियत् कालं कलयन्ति ? क्षण-अर्धम् अपि 
  • किं कर्तुं क्षमन्ते ? मन्दयितुम् 
    • कां मन्दयितुम् ? मन्दाकिनीम् 
    • कैः मन्दयितुम् ? प्रवाहैः 
      • कीदृशैः प्रवाहैः ? अनिवारितैः 
      • केषां प्रवाहैः ? वाचाम्

 

[अन्वयः] विशदैः मयूखैः आप्लावयन्तं त्वां ये क्षणार्धम् अपि कलयन्ति, ते वाचाम् अनिवारितैः प्रवाहैः मन्दाकिनीं मन्दयितुं क्षमन्ते । 

 

क्षमन्ते = क्षम् क्षमूँष् सहने, लट्., प्र., बहु., आत्मनेपदी, योग्याः भवन्ति । मन्दयितुम् = मन्दं कर्तुम् । मन्दाकिनी = आकाशगङ्गा । विशदः = विमलः, श्वेतवर्णः । मयूखः = किरणः । आप्लावयन् = निमग्नं कारयन् । कलयन्ति = कल गतौ सङ्ख्याने च, लट्., प्र., बहु., चिन्तयन्ति । अनिवारितः = निषिद्धरहितः, अप्रतिहतः । प्रवाहः = प्रवृत्तिः, जलस्रोतः । 

 

[तात्पर्यम्] श्वेतवर्णैः किरणैः सर्वान् निमज्जयन्तं त्वां ये क्षणकालस्य अर्धभागम् अपि ध्यायन्ति, ते स्वीयभाषणानाम् अप्रतिहतैः प्रसरैः आकाशगङ्गायाः वेगम् अपि मन्दीकर्तुं योग्याः भवन्ति ।

 

विशदैर्मयूखैः = विशदैः मयूखैः – विसर्गसन्धिः रेफादेशः

प्रवाहैरनिवारितैस्ते =  प्रवाहैः अनिवारितैः ते – विसर्गसन्धिः रेफादेशः , विसर्गसन्धिः सकारादेशः

  • Shloka

स्वामिन् भवद्ध्यानसुधाभिषेकात्

वहन्ति धन्याः पुलकानुबन्धम् ।

अलक्षिते क्वापि निरूढमूल-

मङ्गेष्विवानन्दथुमङ्कुरन्तम् ॥ १६ ॥

 

पाठान्तरम् – आनन्दथुम् / आनन्दधुम् 

 

स्वामिन् भवत्-ध्यान-सुधा-अभिषेकात् वहन्ति धन्याः पुलक-अनुबन्धम् अलक्षिते क्वापि निरूढमूलम् अङ्गेषु इव आनन्दथुम् अङ्कुरन्तम्

 

  • स्वामिन् 
  • वहन्ति 
    • के वहन्ति ? धन्याः 
    • किं वहन्ति ? पुलक-अनुबन्धम् 
      • कीदृशं पुलक-अनुबन्धम् ? आनन्दथुम् 
        • कीदृशम् आनन्दथुम् ? अङ्कुरन्तम् इव 
          • केषु अङ्कुरन्तम् ? अङ्गेषु 
          • कीदृशम् अङ्कुरन्तम् आनन्दथुम् ? निरूढमूलम् 
            • कस्मिन् निरूढमूलम् ? अलक्षिते क्वापि 
            • कस्मात् निरूढमूलम् ? भवत्-ध्यान-सुधा-अभिषेकात् 

 

[अन्वयः] स्वामिन् ! धन्याः भवत्-ध्यान-सुधा-अभिषेकात् अलक्षिते क्वापि निरूढमूलम् अङ्गेषु अङ्कुरन्तम् इव आनन्दथुं पुलक-अनुबन्धं वहन्ति । 

 

वहन्ति = वह् वहँ प्रापणे, लट्., प्र., बहु., धरन्ति । अलक्षिम् = न दृष्ठम् । क्वापि = कुत्रापि । आनन्दथुः = आङ् + नन्द + अथुच्-प्रत्ययः, आनन्दयुक्तः । पुलकः = रोमाञ्चः । अनुबन्धः = श्रेणिः । अङ्कुरन् = यस्य अङ्कुराः जायमानाः । अङ्कुरः = बिसलम् । पुलकम् = रोमाञ्चः । अलक्षितम् = दृष्ट्यगोचरम् । निरूढमूलम् = स्थिरतया बद्धं मूलम् । 

 

[तात्पर्यम्] प्रभो ! भाग्यवन्तः तव ध्यानरूपामृतेन स्नपनात्, क्वचित् दृष्ट्यगोचरस्थाने दृढतरमलयुक्तं, विविधावयवेषु उद्यन्तम्, आनन्दम् इव स्थितं, रोमहर्षणा श्रेणिं स्वशरीरेषु धरन्ति ।

 

धन्याः पुलकानुबन्धम् = धन्याः पुलकानुबन्धम् – जिह्वामूलीयः उपध्मानीयः

अङ्गेष्विवानन्दथुम् = अङ्गेषु इव आनन्दथुम् – यण् सन्धिः, सवर्णदीर्घसन्धिः

  • Shloka

स्वामिन् प्रतीचा हृदयेन धन्या-

स्त्वद्ध्यानचन्द्रोदयवर्धमानम् ।

अमान्तमानन्दपयोधिमन्तः

पयोभिरक्ष्णां परिवाहयन्ति ॥ १७ ॥

 

स्वामिन् प्रतीचा हृदयेन धन्याः त्वत्-ध्यान-चन्द्र-उदय-वर्धमानम् अमान्तम् आनन्द-पयोधिम् अन्तः पयोभिः अक्ष्णाम् परिवाहयन्ति 

 

  • स्वामिन् 
  • परिवाहयन्ति 
    • के परिवाहयन्ति ? धन्याः 
    • कैः परिवाहयन्ति ? पयोभिः 
      • केषां पयोभिः ? अक्ष्णाम् 
    • किं परिवाहयन्ति ? आनन्द-पयोधिम् 
      • कीदृशम् आनन्द-पयोधिम् ? त्वत्-ध्यान-चन्द्र-उदय-वर्धमानम् 
        • केन त्वत्-ध्यान-चन्द्र-उदय-वर्धमानम् ? हृदयेन 
          • कीदृशेन हृदयेन ? प्रतीचा 
        • कुत्र त्वत्-ध्यान-चन्द्र-उदय-वर्धमानम् ? अन्तः 
      • पुनः कीदृशम् आनन्द-पयोधिम् ? अमान्तम् 

 

[अन्वयः] स्वामिन् ! धन्याः प्रतीचा हृदयेन अन्तः त्वत्-ध्यान-चन्द्र-उदय-वर्धमानम् अमान्तम् आनन्द-पयोधिम् अक्ष्णां पयोभिः परिवाहयन्ति । [परिवाहयन्ति = परि+वहँ प्रापणे, णिजन्त., लट्., प्र., बहु.]

 

परिवाहयन्ति = परि+वह्, णिजन्त., लट्., प्र., बहु. प्रवाहं कारयन्ति । प्रतीचा = अभिमुखेन । अमान्तः = मातुम् अशक्यः, अप्रमेयः । पयः = पयस् शब्दः, जलम् । अक्षि (नपुं.) = नेत्रम् । पयः = जलम् । वर्धमानः = वृद्धिं प्राप्यमानः । चन्द्रोदयवर्धमानः = चन्द्रोदयेन सागरस्य वर्धनं इव वर्धमानः । 

 

[तात्पर्यम्] नाथ ! भाग्यवन्तः अन्तर्मुखीकृतेन मनसा, हृदि तव ध्यानरूपचन्द्रस्य उदयेन वृद्धिं प्राप्यमानम्, अप्रमेयम्, आनन्दसागरं, तेषाम् अश्रुभिः प्रवाहयन्ति ।

 

धन्यास्त्वद्ध्यानचन्द्रोदयवर्धमानम् = धन्याः त्वत्-ध्यान-चन्द्रोदय-वर्धमानम् – विसर्गसन्धिः सकारादेशः

पयोभिरक्ष्णाम् = पयोभिः अक्ष्णाम् – विसर्गसन्धिः रेफादेशः

  • Shloka

स्वैरानुभावास्त्वदधीनभावाः 

समृद्धवीर्यास्त्वदनुग्रहेण ।

विपश्चितो नाथ तरन्ति मायां 

वैहारिकीं मोहनपिञ्छिकां ते ॥ १८ ॥

 

स्वैर-अनुभावाः त्वत्-अधीन-भावाः समृद्ध-वीर्याः त्वत्-अनुग्रहेण विपश्चितः नाथ तरन्ति मायाम् वैहारिकीम् मोहन-पिञ्छिकाम् ते 

 

  • नाथ 
  • तरन्ति 
    • के तरन्ति ? विपश्चितः 
      • कीदृशाः विपश्चितः ? स्वैर-अनुभावाः 
      • पुनः कीदृशाः विपश्चितः ? त्वत्-अधीन-भावाः 
      • पुनः कीदृशाः विपश्चितः ? समृद्ध-वीर्याः 
    • कां तरन्ति ? मायाम् 
      • कीदृशीं मायाम् ? वैहारिकीम् 
      • पुनः कीदृशीं मायाम् ? मोहन-पिञ्छिकाम् 
      • कस्य मायाम् ? ते 
    • केन हेतुना तरन्ति ? त्वत्-अनुग्रहेण

 

[अन्वयः] नाथ ! स्वैर-अनुभावाः त्वत्-अधीन-भावाः समृद्ध-वीर्याः विपश्चितः वैहारिकीं मोहन-पिञ्छिकां ते मायां त्वत्-अनुग्रहेण तरन्ति । 

 

तरन्ति = तॄ प्लवनतरणयोः, लट्., प्र., बहु., पारयन्ति, पारं गच्छन्ति, अतिवर्तन्ते । स्वैर(त्रि) = स्वेन स्वातन्त्र्येण ईर्त्ते गच्छति इति, स्वच्छन्दः । अनुभावः = प्रभावः । विपश्चित् = विशेषं पश्यति विप्रकृष्टं चेतति चिनोति चिन्तयति वा इति, पण्डितः । वैहारिकी = विहारस्य लीलायाः इयम् । पिञ्छिका = पिच्छं मयूरबर्हम् अस्ति अत्र इति, मयूरबर्हः, चामरविशेषः । समृद्धः = अधिसम्पत्तिः । वीर्यम् = शक्तिः , तेजः, मनोशक्तिः । माया = प्रकृतिः । 

 

[तात्पर्यम्] स्वामिन् ! निरङ्कुशप्रभावशालिनः, तव अनुयायिनः, अत्यधिकमनोबलयुक्ताः, विद्वांसः तव लीलायः साधनरूपां, मोहकारकमयूरबर्हरूपां, तव प्रकृतिं, तव कृपया एव पारयन्ति ।

 

स्वैरानुभावास्त्वदधीनभावाः = स्वैर-अनुभावाः त्वत्-अधीन-भावाः – विसर्गसन्धिः सकारादेशः

समृद्धवीर्यास्त्वदनुग्रहेण = समृद्ध-वीर्याः त्वत्-अनुग्रहेण – विसर्गसन्धिः सकारादेशः

विपश्चितो नाथ = विपश्चितः नाथ – विसर्गसन्धिः उकारादेशः, गुणसन्धिः

  • Shloka

प्राङ्निर्मितानां तपसां विपाकाः

प्रत्यग्रनिःश्रेयससम्पदो मे ।

समेधिषीरंस्तव पादपद्मे 

सङ्कल्पचिन्तामणयः प्रणामाः ॥ १९ ॥

 

प्राक्-निर्मितानाम् तपसाम् विपाकाः प्रत्यग्र-निःश्रेयस-सम्पदः मे समेधिषीरन् तव पाद-पद्मे सङ्कल्प-चिन्तामणयः प्रणामाः 

 

  • समेधिषीरन् 
    • के समेधिषीरन् ? प्रणामाः 
      • कीदृशाः प्रणामाः ? सङ्कल्प-चिन्तामणयः 
      • पुनः कीदृशाः प्रणामाः ? विपाकाः
        • कासाम् विपाकाः ? तपसाम् 
          • कीदृशीनां तपसाम् ? प्राङ्-निर्मितानाम् 
      • पुनः कीदृशाः प्रणामाः ? प्रत्यग्र-निःश्रेयस-सम्पदः 
      • कस्य प्रणामाः ? मे 
    • कुत्र समेधिषीरन् ? पाद-पद्मे 
      • कस्य पाद-पद्मे ? तव 

 

[अन्वयः] प्राक्-निर्मितानां तपसां विपाकाः प्रत्यग्र-निःश्रेयस-सम्पदः सङ्कल्प-चिन्तामणयः मे प्रणामाः तव पादपद्मे समेधिषीरन् । 

 

समेधिषीरन् = सम्+एध् एधँ वृद्धौ, आशीर्लिङ्., प्र., बहु., आत्मनेपदी, वर्धनं प्राप्नुयुः । प्राक्-निर्मितम् = पूर्वं कृतम् / अन्तर्मुखीकृतम् । विपाकः = कर्मफलम् । प्रत्यग्रः = नूतनः, अप्राप्तः । निःश्रेयसम् = निर्निश्चितं श्रेयः, मोक्षः । सम्पद् (स्त्री) = सम्पत्तिः । चिन्तामणिः = मनोरथदायकरत्नः । प्रणामः = नमस्कारः । 

 

[तात्पर्यम्] पूर्वजन्मसु कृतानां तपस्यानां कर्मफलरूपाः, अपूर्वमुक्तिसम्पत्तिदायकाः, अभीष्टमनोरथदायकरत्नाः, मम नमस्काराः तव पादपङ्कजे वर्धेरन् । 

 

प्रत्यग्रनिःश्रेयससम्पदो मे = प्रत्यग्र-निःश्रेयस-सम्पदः मे – विसर्गसन्धिः उकारादेशः, गुणसन्धिः

समेधिषीरंस्तव = समेधिषीरन् तव – सत्वसन्धिः

  • Shloka

विलुप्तमूर्धन्यलिपिक्रमाणां

सुरेन्द्रचूडापदलालितानाम् ।

त्वदङ्घ्रिराजीवरजःकणानां 

भूयान् प्रसादो मयि नाथ भूयात् ॥ २० ॥

 

विलुप्त-मूर्धन्य-लिपि-क्रमाणाम् सुरेन्द्र-चूडा-पद-लालितानाम् त्वत्-अङ्घ्रि-राजीव-रजः-कणानाम् भूयान् प्रसादः मयि नाथ भूयात् 

 

  • नाथ 
  • भूयात् 
    • के भूयात् ? प्रसादः 
      • कियत् प्रसादः ? भूयान् 
      • केषां प्रसादः ? त्वत्-अङ्घ्रि-राजीव-रजः-कणानाम् 
        • कीदृशां त्वत्-अङ्घ्रि-राजीव-रजः-कणानाम् ? विलुप्त-मूर्धन्य-लिपि-क्रमाणाम् 
        • पुनः कीदृशां त्वत्-अङ्घ्रि-राजीव-रजः-कणानाम् ? सुरेन्द्र-चूडा-पद-लालितानाम् 
    • कस्मिन् भूयात् ? मयि 

 

[अन्वयः] नाथ ! विलुप्त-मूर्धन्य-लिपिक्रमाणां सुरेन्द्र-चूडा-पद-लालितानां त्वत्-अङ्घ्रि-राजीव-रजःकणानां भूयान् प्रसादः मयि भूयात् । [भूयात् = भू सत्तायाम् / असँ भुवि, आशीर्लिङ्.]

 

भूयात् = भू / अस्, आशीर्लिङ् भवतु । विलुप्तः = नाशितः । मूर्धन्यः = मूर्ध्नि भवः । लिपिः = लिखितवर्णम् । क्रमः = पङ्क्तिः । मूर्धन्यलिपिक्रमः = विधिना कृतः ललाटलिखितः । चूडा = मुकुटकिरीटादिकं शिरोभूषणम् । चूडापदम् = शिरोभूषणस्य स्थानं, शिरः । लालित(त्रि) = हृद्यम्, इष्टम् । अङ्घ्रिः = पादम् । राजीवः = कमलम् । रजः = धूलिः । कणः = अतिसूक्ष्मः । भूयान् = भूयस् शब्दः, अधिकः, प्रभूतः ।

 

[तात्पर्यम्] स्वामिन् ! शिरोभवस्य विधातृकृतलेखनस्य नाशयितॄणाम्, इन्द्रादिदेवतानां शिरोभिः श्लाघितानां, तव पादपद्मयोः धूलीनां प्रभूतः अनुग्रहः मह्यं भवतु । 

 

प्रसादो मयि = प्रसादः मयि – विसर्गसन्धिः उकारादेशः, गुणसन्धिः

  • Shloka

परिस्फुरन्नूपुरचित्रभानु-

प्रकाशनिर्धूततमोनुषङ्गाम् ।

पदद्वयीं ते परिचिन्महेऽन्तः

प्रबोधराजीवविभातसन्ध्याम् ॥ २१ ॥

 

परिस्फुरत्-नूपुर-चित्रभानु-प्रकाश-निर्धूत-तमः-अनुषङ्गाम् पद-द्वयीम् ते परिचिन्महे अन्तः प्रबोध-राजीव-विभात-सन्ध्याम् 

 

  • (वयं) परिचिन्महे 
    • किं परिचिन्महे ? पद-द्वयीम् 
      • कस्य पद-द्वयीम् ? ते 
      • कीदृशीं पद-द्वयीम् ? परिस्फुरत्-नूपुर-चित्रभानु-प्रकाश-निर्धूत-तमः-अनुषङ्गाम् 
      • पुनः कीदृशीं पद-द्वयीम् ? प्रबोध-राजीव-विभात-सन्ध्याम् 
    • कुत्र परिचिन्महे ? अन्तः 

 

[अन्वयः] परिस्फुरत्-नूपुर-चित्रभानु-प्रकाश-निर्धूत-तमः-अनुषङ्गां प्रबोध-राजीव-विभात-सन्ध्यां ते पद-द्वयीं (वयम्) अन्तः परिचिन्महे । 

 

परिचिन्महे = परि+चिञ् चयने, लट्., उ.पु., बहु., आत्मनेपदी, सर्वदा चिन्तयामहे । परिस्फुरन् = परि+स्फुर्+शतृ विभ्राजमानः । नूपुरः = किलिकानामपादाभरणम् । चित्रभानुः = सूर्यः । निर्धूतम् = निवारितम् । अनुषङ्गः = सङ्गः, सम्बन्धः । प्रबोधः = ज्ञानम् । राजीवः = कमलम् । विभातम् = प्रभातः । 

 

[तात्पर्यम्] प्रकाशमानस्य मञ्जीररूपनानावर्णसूर्यस्य कान्तिना तमोसम्बन्धस्य निवारकं, प्रकृष्टज्ञानरूपकमलस्य प्रातःसन्ध्यारूपं, तव अङ्ग्रिद्वयं वयं मनसि सर्वदा ध्यायामहे ।

 

परिचिन्महेऽन्तः = परिचिन्महे अन्तः – विसर्गसन्धिः सकारादेशः, रुत्वम्, रुँ-इत्यस्य उत्वाम्गुणसन्धिः, पूर्वरूपसन्धिः

  • Shloka

त्वत्किङ्करालङ्करणोचितानां 

त्वयैव कल्पान्तरपालितानाम् ।

मञ्जुप्रणादं मणिनूपुरं ते 

मञ्जूषिकां वेदगिरां प्रतीमः ॥ २२ ॥

 

त्वत्-किङ्कर-अलङ्करण-उचितानाम् त्वया एव कल्पान्तरपालितानाम् मञ्जुप्रणादम् मणिनूपुरम् ते मञ्जूषिकाम् वेद-गिराम् प्रतीमः 

 

  • (वयं) प्रतीमः 
    • किं प्रतीमः ? मणिनूपुरम् 
      • कस्य मणिनूपुरम् ? ते 
      • कीदृशं मणिनूपुरम् ? मञ्जुप्रणादम् 
    • किमिति प्रतीमः ? मञ्जूषिकाम् 
      • कासां मञ्जूषिकाम् ? वेद-गिराम् 
        • कीदृशीनां वेद-गिराम् ? त्वत्-किङ्कर-अलङ्करण-उचितानाम् 
        • पुनः कीदृशीनां वेद-गिराम् ? कल्पान्तरपालितानाम् 
          • केन कल्पान्तरपालितानाम् ? त्वया एव 

 

[अन्वयः] मञ्जु-प्रणादं ते मणि-नूपुरं त्वत्-किङ्कर-अलङ्करण-उचितानां त्वया एव कल्पान्तर-पालितानां वेद-गिरां मञ्जूषिकां (वयं) प्रतीमः । 

 

प्रतीमः = प्रति+इण् गतौ, लट्., उ.पु., बहु., सम्यक् अवगच्छामः, जानीमः । मञ्जु (त्रि) = सुखकरम् । प्रणादः = ध्वनिः । नूपुरः = मञ्जीरः, किलिका, पादाभरणम् । किङ्करः = सेवकः । अलङ्करणम् = भूषणम् । गीः = गिर् शब्दः, वाक्यम् । मञ्जूषिका = पेटिका । कल्पान्तरम् = प्रलयकालः ।

 

[तात्पर्यम्] सुश्राव्यः तव मणिगुम्फितमञ्जीरः, तव भक्तैः शिरोभूषणरूपेण धर्तुं योग्यानां, प्रलयकाले त्वया एव रक्षितानां, वेदमन्त्राणां रक्षणपेटिका इति वयं जानीमः ।

 

त्वयैव = त्वया एव – वृद्धिसन्धिः

  • Shloka

सञ्चिन्तयामि प्रतिभादशास्थान्

सन्धुक्षयन्तं समयप्रदीपान् ।

विज्ञानकल्पद्रुमपल्लवाभं 

व्याख्यानमुद्रामधुरं करं ते ॥ २३ ॥

 

सञ्चिन्तयामि प्रतिभा-दशा-स्थान् सन्धुक्षयन्तम् समय-प्रदीपान् ज्ञान-कल्प-द्रुम-पल्लव-आभम् व्याख्यान-मुद्रा-मधुरम् करम् ते 

 

  • सञ्चिन्तयामि 
    • किं सञ्चिन्तयामि ? करम् 
      • कस्य करम् ? ते 
      • कीदृशं करम् ? सन्धुक्षयन्तम् 
        • कान् सन्धुक्षयन्तम् ? समय-प्रदीपान् 
          • कीदृशान् समय-प्रदीपान् ? प्रतिभा-दशा-स्थान् 
    • पुनः कीदृशं करम् ? ज्ञान-कल्प-द्रुम-पल्लव-आभम् 
    • पुनः कीदृशं करम् ? व्याख्यान-मुद्रा-मधुरम् 

 

[अन्वयः] प्रतिभा-दशा-स्थान् समय-प्रदीपान् सन्धुक्षयन्तं विज्ञान-कल्पद्रुम-पल्लव-आभं व्याख्यान-मुद्रा-मधुरं ते करम् (अहं) सञ्चिन्तयामि । 

 

सञ्चिन्तयामि = सम्+चित् चितिँ स्मृत्याम्, लट्., उ.पु., एक. । प्रतिभा = बुद्धिः । दशा = दीपवर्तिः । समयः = सिद्धान्तः । प्रदीपः = दीपः । सन्धुक्षयन् = सन्दीपनं कुर्वन् । कल्पद्रुमः = कल्पवृक्षः । पल्लव(पुं., नपुं.) = किसलयम् । आभा = दीप्तिः । व्याख्यान-मुद्रा = चिन्मुद्रा, तर्जन्याः अग्रभागम् अङुष्ठस्य मूले नीत्वा अङ्गुष्ठं तर्जन्याः पृष्ठभागे स्थापनीयम् । मधुरः = मनोहरः । प्रदीपः = अनिर्वापः दीपः । 

 

[तात्पर्यम्] बुद्धिरूपदीपवर्तिषु स्थितानां, तत्त्वसिद्धान्तरूपदीपानां सन्दीपनं कुर्वन्तं, ज्ञानरूपकल्पवृक्षकिसलयकान्तियुतं, चिन्मुद्रया मनोहरं, तव हस्तम् अहं सम्यक् चिन्तयामि । 

 

करं ते = करम् ते – अनुस्वारसन्धिः

  • Shloka

चित्ते करोमि स्फुरिताक्षमालं 

सव्येतरं नाथ करं त्वदीयम् ।

ज्ञानामृतोदञ्चनलम्पटानां

लीलाघटीयन्त्रमिवाश्रितानाम् ॥ २४ ॥

 

पाठान्तरम् – लम्पटानाम् / लालसानाम्

 

चित्ते करोमि स्फुरित-अक्षमालम् सव्य-इतरम् नाथ करम् त्वदीयम् ज्ञान-अमृत-उदञ्चन-लम्पटानाम् लीला-घटी-यन्त्रम् इव आश्रितानाम्

 

  • नाथ 
  • (अहं) चित्ते करोमि 
    • किं चित्ते करोमि ? करम् 
      • किं करम् ? सव्य-इतरम् 
      • कीदृशं करम् ? त्वदीयम् 
      • पुनः कीदृशं करम् ? स्फुरित-अक्षमालम् 
      • पुनः कीदृशम् इव करम् ? लीला-घटी-यन्त्रम् इव 
        • केषां लीला-घटी-यन्त्रम् ? आश्रितानाम्
          • कीदृशानाम् आश्रितानाम् ? ज्ञान-अमृत-उदञ्चन-लम्पटानाम् 

 

[अन्वयः] नाथ ! स्फुरित-अक्षमालं ज्ञान-अमृत-उदञ्चन-लम्पटानाम् आश्रितानां लीला-घटीयन्त्रम् इव त्वदीयं सव्य-इतरं करम् (अहं) चित्ते करोमि । 

 

करोमि = कृ डुकृञ् करणे, लट्., उ.पु., एक. । स्फुरिता = ज्वलन्ती । अक्षमाला = जपमाला । उदञ्चनम् = ऊर्द्ध्वक्षेपणम् । लम्पटः = लुब्धः । आश्रितः = शरणागतः । लीला = सरलता । घटीयन्त्रम् = कूपात् जलोद्वाहनाय उपयुज्यमानम् उपकरणम् । सव्यः = वामः । सव्य-इतरः = वामस्य अन्यः दक्षिणः । 

 

[तात्पर्यम्] प्रभो ! प्रकाशमानां जपमालां धरन्तं, ज्ञानामृतोन्नयनलालसानां त्वत्शरणागतानां सरलोद्वाहनयन्त्रम् इव विद्यमानं, तव वामेतरं दक्षिणहस्तम् अहं मनसि चिन्तयामि ।

 

इवाश्रितानाम् =  इव आश्रितानाम् – सवर्णदीर्घसन्धिः

  • Shloka

प्रबोधसिन्धोररुणैः प्रकाशैः

प्रवालसङ्घातमिवोद्वहन्तम् ।

विभावये देव सपुस्तकं ते 

वामं करं दक्षिणमाश्रितानाम् ॥ २५ ॥

 

प्रबोध-सिन्धोः अरुणैः प्रकाशैः प्रवाल-सङ्घातम् इव उद्वहन्तम् विभावये देव सपुस्तकम् ते वामम् करम् दक्षिणम् आश्रितानाम्

 

  • देव 
  • (अहं) विभावये 
    • किं विभावये ? करम् 
      • किं करम् ? वामम् 
      • कस्य करम् ? ते
      • कथंभूतम् इव करम् ? उद्वहन्तम् इव
        • किं उद्वहन्तम् ? प्रवाल-सङ्घातम् 
          • कस्य प्रवाल-सङ्घातम् ? प्रबोध-सिन्धोः 
        • कैः उद्वहन्तम् इव ? प्रकाशैः 
          • कीदृशैः प्रकाशैः ? अरुणैः 
      • कीदृशं करम् ? सपुस्तकम् 
      • कीदृशं करम् ? दक्षिणम् 
        • केषां दक्षिणम् ? आश्रितानाम्

 

[अन्वयः] देव ! अरुणैः प्रकाशैः प्रबोध-सिन्धोः प्रवाल-सङ्घातम् उद्वहन्तम् इव, आश्रितानां दक्षिणं, सपुस्तकं, ते वामं करम् (अहं) विभावये । 

 

विभावये = वि+भू प्राप्तौ, णिजन्त., लट्., उ.पु., एक., आत्मनेपदी । अरुणः = ईषद्-रक्तवर्णः । पबोधः = प्रज्ञानम् । सिन्धुः = सागरः । प्रवालः = लतामणिः । सङ्घातः = समूहः । उद्वहन् = बिभ्रत्, धारयन् । आश्रितः = शरणागतः । दक्षिणः = क्रियायां पटुः । सपुस्तकः = पुस्तकेन सह विद्यमानः । 

 

[तात्पर्यम्] भगवन् ! प्रज्ञासागरस्य रक्तकन्दलमणिसमूहं धारयन्तम् इव ईषद्रक्तवर्णैः दीप्तिभिः जाज्वल्यमानं, शरणागतानां रक्षणे दक्षं, पुस्तकधारिणं, तव वामहस्तम् अहं विचिन्तयामि ।

 

प्रबोधसिन्धोररुणैः = प्रबोध-सिन्धोः अरुणैः – विसर्गसन्धिः रेफादेशः

अरुणैः प्रकाशैः = अरुणैः प्रकाशैः – जिह्वामूलीयः उपध्मानीयः

इवोद्वहन्तम् = इव उद्वहन्तम् – गुणसन्धिः

  • Shloka

तमांसि भित्त्वा विशदैर्मयूखैः 

सम्प्रीणयन्तं विदुषश्चकोरान् ।

निशामये त्वां नवपुण्डरीके 

शरद्घने चन्द्रमिव स्फुरन्तम् ॥ २६ ॥

 

तमांसि भित्त्वा विशदैः मयूखैः सम्प्रीणयन्तम् विदुषः चकोरान् निशामये त्वाम् नव-पुण्डरीके शरद्-घने चन्द्रम् इव स्फुरन्तम् 

 

  • (अहं) निशामये 
    • कं निशामये ? त्वाम् 
    • कीदृशं त्वाम् ? स्फुरन्तम् 
      • कुत्र स्फुरन्तम् ? नव-पुण्डरीके 
      • किमिव स्फुरन्तम् ? चन्द्रम् इव 
        • कुत्र चन्द्रम् इव ? शरद्-घने 
    • पुनः कीदृशं त्वाम् ? सम्प्रीणयन्तम्
      • कान् सम्प्रीणयन्तम् ? विदुषः 
        • कान् इव विदुषः ? चकोरान् 
      • किं कृत्वा सम्प्रीणयन्तम् ? भित्त्वा 
        • कानि भित्त्वा ? तमांसि 
        • कैः भित्त्वा ? मयूखैः 
          • कीदृशैः मयूखैः ? विशदैः 

 

[अन्वयः] विशदैः मयूखैः तमांसि भित्त्वा, विदुषः चकोरान् सम्प्रीणयन्तं, शरद्घने चन्द्रम् इव नव-पुण्डरीके स्फुरन्तं, त्वाम् (अहं) निशामये । 

 

निशामये = नि+शम् शमँ आलोचने, लट्., उ.पु., एक., आत्मनेपदी, अन्तर्दृष्ट्या साक्षात्करोमि, सम्यक् पश्यामि । विशदः = विमलः, श्वेतः । मयूखः = किरणः । तमः (नपुं.) = तमस् शब्दः, अन्धकारः । भित्त्वा = भिद् + क्त्वा प्रत्ययः, भेदनं कृत्वा । चकोरः = पक्षिविशेषः । विद्वान् = पण्डितः । सम्प्रीणयन् = हर्षं कारयन् । शरद्घनः = शरत्काले मेघः । पुण्डरीकम् = श्वेतपद्मम् । स्फुरन् = प्रकाशमानः । चकोरः = चन्द्रिकापायी । 

 

[तात्पर्यम्] तव विमलैः किरणैः अन्धकाराणां भेदनं कृत्वा, चकोरपक्षिरूपान् ज्ञानिनः तोषयन्तं, शरत्कालमेघे विद्यमानं चन्द्रम् इव, नवजातश्वेतपद्मे प्रकाशमानं, त्वाम् अहं सम्पश्यामि ।

 

विशदैर्मयूखैः = विशदैः मयूखैः – विसर्गसन्धिः रेफादेशः

विदुषश्चकोरान् = विदुषः चकोरान् – विसर्गसन्धिः सकारादेशः, श्चुत्वसन्धिः

  • Shloka

दिशन्तु मे देव सदा त्वदीयाः 

दयातरङ्गानुचराः कटाक्षाः ।

श्रोत्रेषु पुंसाममृतं क्षरन्तीं 

सरस्वतीं संश्रितकामधेनुम् ॥ २७ ॥

 

दिशन्तु मे देव सदा त्वदीयाः दया-तरङ्ग-अनुचराः कटाक्षाः श्रोत्रेषु पुंसाम् अमृतम् क्षरन्तीम् सरस्वतीम् संश्रित-कामधेनुम्

 

  • देव 
  • दिशन्तु 
    • कस्मै दिशन्तु ? मे 
    • कदा दिशन्तु ? सदा 
    • के दिशन्तु ? कटाक्षाः 
      • के कटाक्षाः ? त्वदीयाः 
      • कीदृशाः कटाक्षाः ? दया-तरङ्ग-अनुचराः 
    • कां दिशन्तु ? सरस्वतीम् 
      • कीदृशीं सरस्वतीम् ? क्षरन्तीम् 
        • किं क्षरन्तीम् ? अमृतम् 
        • केषु क्षरन्तीम् ? श्रोत्रेषु 
        • केषां श्रोत्रेषु ? पुंसाम् 
      • पुनः कीदृशीं सरस्वतीम् ? संश्रित-कामधेनुम्

 

[अन्वयः] देव ! दया-तरङ्ग-अनुचराः त्वदीयाः कटाक्षाः पुंसां श्रोत्रेषु अमृतं क्षरन्तीं, संश्रित-कामधेनुं, सरस्वतीं सदा मे दिशन्तु । 

 

दिशन्तु = दिश् दिशँ अतिसर्जने, लोट्., प्र., बहु., ददतु । तरङ्गः = लहरिः । त्वदीयः = तव अयम् । कटाक्षः = नयनाञ्चलः । पुमान् = पुरुषः । श्रोत्रम् = करणम् । अमृतम् = पीयूषम् । क्षरन्ती = श्रवन्ती । संश्रितः = आश्रितः । कामधेनुः = कामप्रतिपादिका धेनुः । सरस्वती = वाणी, वाक्, भाषा, गीः (अत्र दिव्यकवनशक्तिः) । श्रोत्रम् = कर्णः । 

 

[तात्पर्यम्] ईश्वर ! कृपालहरीणाम् अनुयायिनः, तव नयनाञ्चलाः, जनानां कर्णेषु सुधां श्रवन्तीम् (इव श्रवणसुखदाम्), आश्रितानाम् अभीष्टप्रदां स्वर्धेनुम् इव, दिव्यकवनशक्तिं सदा मह्यं ददतु । 

 

सरस्वतीं संश्रितकामधेनुम् = सरस्वतीम् संश्रितकामधेनुम् – अनुस्वारसन्धिः

  • Shloka

विशेषवित्पारिषदेषु नाथ 

विदग्धगोष्ठीसमराङ्गणेषु ।

जिगीषतो मे कवितार्किकेन्द्रान्

जिह्वाग्रसिंहासनमभ्युपेयाः ॥ २८ ॥

 

विशेषवित्-पारिषदेषु नाथ विदग्ध-गोष्ठी-समराङ्गणेषु जिगीषतः मे कवि-तार्किक-इन्द्रान् जिह्वा-अग्र-सिंहासनम् अभ्युपेयाः 

 

  • नाथ 
  • (त्वम्) अभ्युपेयाः 
    • किम् अभ्युपेयाः ? जिह्वा-अग्र-सिंहासनम् 
      • कस्य जिह्वा-अग्र-सिंहासनम् ? मे
        • कीदृशस्य मे ? जिगीषतः 
          • कान् जिगीषतः ? कवि-तार्किक-इन्द्रान् 
          • कुत्र जिगीषतः ? विदग्ध-गोष्ठी-समराङ्गणेषु 
          • कीदृशेषु विदग्ध-गोष्ठी-समराङ्गणेषु ? विशेषवित्-पारिषदेषु 

 

[अन्वयः] नाथ ! विशेषवित्-पारिषदेषु विदग्ध-गोष्ठी-समराङ्गणेषु कवि-तार्किक-इन्द्रान् जिगीषतः मे जिह्वा-अग्र-सिंहासनं (त्वम्) अभ्युपेयाः । 

 

अभ्युपेयाः = अभि+उप+इण् गतौ, विधिलिङ्., आशीर्लिङ्., म.पु., एक., आगत्य विराजय । विशेषवित् = विशिष्टज्ञानी, पण्डितः । पारिषदः = परिषदि सभायां सदस्यः । विदग्धः = ज्ञानाग्नौ विशेषेण दग्धः, विबुद्धः । गोष्ठी = समितिः । समराङ्गणम् = रणभूमिः । इन्द्रः = श्रेष्ठः । जिगीषन् = जेतुम् इच्छां कुर्वन् । जिह्वा = रसना । सिंहासनम् = पीठम् । जिह्वाग्रसिंहासनम् = जिह्वायाः अग्रभागम् एव सिंहासनम् । 

 

[तात्पर्यम्] प्रभो ! पण्डितसभासदस्येषु, विबुद्धसमूहरूपरणभूमिषु, कविवरान् तार्किकश्रेष्ठान् च जेतुम् इच्छुकस्य मम रसनायाः अग्रपीठं त्वम् अधितिष्ठ ।

 

जिगीषतो मे = जिगीषतः मे – विसर्गसन्धिः उकारादेशः,  गुणसन्धिः 

  • Shloka

त्वां चिन्तयंस्त्वन्मयतां प्रपन्न- 

स्त्वामुद्गृणन् शब्दमयेन धाम्ना ।

स्वामिन् समाजेषु समेधिषीय 

स्वच्छन्दवादाहवबद्धशूरः ॥ २९ ॥

 

त्वाम् चिन्तयन् त्वत्-मयताम् प्रपन्नः त्वाम् उद्गृणन् शब्दमयेन धाम्ना स्वामिन् समाजेषु समेधिषीय स्वच्छन्द-वाद-आहव-बद्धशूरः

 

  • स्वामिन् 
  • (अहं) समेधिषीय 
    • कीदृशः सन् अहम् ? स्वच्छन्द-वाद-आहव-बद्धशूरः
      • कुत्र स्वच्छन्द-वाद-आहव-बद्धशूरः ? समाजेषु 
    • पुनः कीदृशः सन् अहम् ? प्रपन्नः 
      • कां प्रपन्नः ? त्वत्-मयताम् 
      • किं कुर्वन् त्वत्-मयतां प्रपन्नः ? चिन्तयन् 
        • कं चिन्तयन् ? त्वाम् 
    • किं कुर्वन् अहम् ? उद्गृणन् 
      • कम् उद्गृणन् ? त्वाम् 
      • केन उद्गृणन् ? धाम्ना 
        • कीदृशेन धाम्ना ? शब्दमयेन 

 

[अन्वयः] स्वामिन् ! त्वां चिन्तयन्, त्वत्-मयतां प्रपन्नः, त्वाम् उद्गृणन्, शब्दमयेन धाम्ना, समाजेषु स्वच्छन्द-वाद-आहव-बद्धशूरः (सन् अहं) समेधिषीय । 

 

समेधिषीय = सम्+एध् एधँ वृद्धौ, भावे, आशीर्लिङ्., उ.पु., एक., आत्मनेपदी, वृद्धिं प्राप्यासम् । त्वन्मयता = त्वत् + मयट् + ता, त्वदात्मकस्य भावः । प्रपन्नः = प्राप्तः । धाम (नपुं.) = तेजः । उद्गृणन् = स्तुवन् । स्वच्छन्दः = स्वेच्छा । आहव (पुं., नपुं.) = युद्धम् । बद्धशूरः = कीलने निबद्धने निपुणः । समाजः = समूहः, सभा । 

 

[तात्पर्यम्] नाथ ! त्वां ध्यायन्, तव भावम् एव प्राप्तः सन्, त्वां स्तुवन्, मन्त्रमयेन तेजसा महत्सभासु यथेच्छयाकृते वादसमरे सर्वेषां निग्रहणे पराक्रमी भूत्वा, अहं सम्यक् वृद्धिं प्राप्नुयाम् । 

 

प्रपन्नस्त्वाम् = प्रपन्नः त्वाम् – विसर्गसन्धिः सकारादेशः

  • Shloka

नानाविधानामगतिः कलानां 

न चापि तीर्थेषु कृतावतारः ।

ध्रुवं तवानाथपरिग्रहायाः 

नवं नवं पात्रमहं दयायाः ॥ ३० ॥

 

नानाविधानाम् अगतिः कलानाम् न च अपि तीर्थेषु कृत-अवतारः ध्रुवम् तव अनाथ-परिग्रहायाः नवम् नवम् पात्रम् अहम् दयायाः

 

  • अहम् ध्रुवम् (भवामि) 
    • किं भवामि ? पात्रम् 
      • कीदृशं पात्रम् ? नवं नवम् 
      • कस्याः पात्रम् ? दयायाः
        • कस्य दयायाः ? तव
        • कीदृश्याः दयायाः ? अनाथ-परिग्रहायाः 
    • कीदृशः अहम् ? अगतिः 
      • कासाम् अगतिः ? कलानाम् 
        • कीदृशीनां कलानाम् ? नानाविधानाम् 
    • पुनः कीदृशः अहम् ? न कृत-अवतारः च अपि 
      • केषु न कृत-अवतारः ? तीर्थेषु 

 

[अन्वयः] नानाविधानां कलानाम् अगतिः, अपि च तीर्थेषु न कृत-अवतारः अहम् अनाथ-परिग्रहायाः तव दयायाः नवं नवं पात्रं ध्रुवं (भवामि) । 

 

कलाः = गीतं, वाद्यं, नृत्यम् इत्यादि ६४ कुशलकलाः। कलानाम् अगतिः = कलासु यस्य साधनसम्पत्तिः नास्ति, मूढः । तीर्थम् = पुण्यक्षेत्रम् । कृत-अवतारः = जातः (अत्र गतः अपि) । अनाथः = यस्य नाथः आश्रयदाता नास्ति । परिग्रहः = स्वीकरणम् । दया = करुणा । पात्रम् = उचितम् उद्देश्यम् । नवम् = नूतनम् । ध्रुवम् = निश्चयेन । 

 

[तात्पर्यम्] विविधानां कलानाम् अप्राप्यस्थानम् अहम्, न वा पुण्यक्षेत्रेषु स्नानेन लब्धपुण्यः । ईदृशः अहम्  तव आश्रयरहितानाम् अनुग्रहहेतुभूतायाः अनुकम्पायाः अभिनवः पात्रभूतः निश्चयेन अस्मि । 

 

चापि = च अपि – सवर्णदीर्घसन्धिः

तवानाथपरिग्रहायाः = तव अनाथ-परिग्रहायाः – सवर्णदीर्घसन्धिः

  • Shloka

अकम्पनीयान्यपनीतिभेदै- 

रलङ्कृषीरन् हृदयं मदीयम् ।

शङ्काकलङ्कापगमोज्ज्वलानि 

तत्त्वानि सम्यञ्चि तव प्रसादात् ॥ ३१ ॥

 

अकम्पनीयानि अपनीति-भेदैः अलङ्कृषीरन् हृदयम् मदीयम् शङ्का-कलङ्क-अपगम-उज्ज्वलानि तत्त्वानि सम्यञ्चि तव प्रसादात् 

 

  • अलङ्कृषीरन् 
    • (कर्ता) कानि अलङ्कृषीरन् ? तत्त्वानि 
      • कीदृशानि तत्त्वानि ? सम्यञ्चि 
      • पुनः कीदृशानि तत्त्वानि ? अकम्पनीयानि 
        • कैः अकम्पनीयानि ? अपनीति-भेदैः 
      • पुनः कीदृशानि तत्त्वानि ? शङ्का-कलङ्क-अपगम-उज्ज्वलानि 
    • (कर्म) किं अलङ्कृषीरन् ? हृदयम् 
      • किं हृदयम् ? मदीयम् 
    • कस्मात् अलङ्कृषीरन् ? प्रसादात् 
      • कस्य प्रसादात् ? तव 

 

[अन्वयः] अपनीति-भेदैः अकम्पनीयानि शङ्काकलङ्क-अपगम-उज्ज्वलानि सम्यञ्चि तत्त्वानि तव प्रसादात् मदीयं हृदयम् अलङ्कृषीरन् । 

 

अलङ्कृषीरन् = अलं+कृ डुकृञ् करणे, आशीर्लिङ्., प्र., बहु., आत्मनेपदी, अलङ्करणं भूयासुः । अपनीतिः = अपहरणम् (अत्र तत्त्वानाम् अपाकरणयुक्तिः), न्यायाभासः । भेदाः = विविधप्रकाराः । अकम्पनीयम् = न विचलनीयम् । शङ्काकलङ्काः = सन्देहः इत्यादि कल्मषाणि । अपगमः = निवारणम् । उज्ज्वलम् = प्रकाशमानम् । सम्यक् = सम्यञ्च् शब्दः (सम्यक् इति अव्ययम् अपि अस्ति), समीचीनम् । मदीयम् = मम इदम् । 

 

[तात्पर्यम्] विविधप्रकारैः तत्त्वतिरस्करणयुक्तिभिः अपि न विचलितानि, सन्देहादि कल्मष-निवारणेन प्रकाशमानानि, समीचीनानि, तत्त्वज्ञानानि तव अनुग्रहात् मम चित्ताभरणानि भवन्तु । 

 

अकम्पनीयान्यपनीतिभेदैरलङ्कृषीरन् = अकम्पनीयानि अपनीति-भेदैः अलङ्कृषीरन् – यण् सन्धिः, विसर्गसन्धिः रेफादेशः

  • Shloka

व्याख्यामुद्रां करसरसिजैः पुस्तकं शङ्खचक्रे

बिभ्रद्भिन्नस्फटिकरुचिरे पुण्डरीके निषण्णः ।

अम्लानश्रीरमृतविशदैरंशुभिः प्लावयन् माम्

आविर्भूयादनघमहिमा मानसे वागधीशः ॥ ३२ ॥

 

व्याख्या-मुद्राम् कर-सरसिजैः पुस्तकम् शङ्ख-चक्रे बिभ्रत्-भिन्न-स्फटिक-रुचिरे पुण्डरीके निषण्णः अम्लान-श्रीः अमृत-विशदैः अंशुभिः प्लावयन् माम् आविर्भूयात् अनघ-महिमा मानसे वाक्-अधीशः 

 

  • आविर्भूयात् 
    • कः आविर्भूयात् ? वाक्-अधीशः 
      • कीदृशः वाक्-अधीशः ? निषण्णः
        • कुत्र निषण्णः ? पुण्डरीके
          • कीदृशे पुण्डरीके ? भिन्न-स्फटिक-रुचिरे 
        • किं कुर्वन् निषण्णः ? बिभ्रत् 
          • कैः बिभ्रत् ? कर-सरसिजैः 
          • किं बिभ्रत् ? शङ्ख-चक्रे
          • पुनः किं बिभ्रत् ? व्याख्यामुद्राम्
          • पुनः किं बिभ्रत् ? पुस्तकम् 
      • पुनः कीदृशः वाक्-अधीशः ? अनघ-महिमा
      • पुनः कीदृशः वाक्-अधीशः ? अम्लानश्रीः
    • कुत्र आविर्भूयात् ? मानसे 
    • किं कुर्वन् आविर्भूयात् ? प्लावयन् 
      • कं प्लावयन् ? माम् 
      • कैः प्लावयन् ? अंशुभिः 
        • कीदृशैः अंशुभिः ? अमृत-विशदैः 

 

[अन्वयः] कर-सरसिजैः शङ्ख-चक्रे, व्याख्यामुद्रां, पुस्तकं बिभ्रत् भिन्न-स्फटिक-रुचिरे पुण्डरीके निषण्णः, अम्लानश्रीः, अनघ-महिमा, वाक्-अधीशः अमृत-विशदैः अंशुभिः मां प्लावयन्, मानसे आविर्भूयात् । 

 

आविर्भूयात् = आङ्+विश्+भू सत्तायाम्, आशीर्लिङ्., साक्षात्कुर्यात् । सरसिजम् = कमलम् । व्याख्यामुद्रा = चिन्मुद्रा । बिभ्रत् = धारयन् । भिन्न (त्रि) = विदारितम् । निषण्णः = आसन्नः । अम्लान (त्रि) = कान्तिक्षयरहितम् । श्रीः = शोभा । अनघ (त्रि) = दोषरहितम् । महिमा = महत्वम् । विशदः = श्वेतवर्णः । अंशुः = किरणः । मानसे = मनसि । 

 

[तात्पर्यम्] सरोजहस्तैः शङ्खं, चक्रं, चिन्मुद्रां, पुस्तकं च धारयन्, विदारितस्फटिकमणेः कान्तियुते सिताम्भोजे आसीनः, क्षयरहितशोभायुक्तः, दोषरहितप्रभावः, वागीश्वरः सुधामयश्वेतवर्णैः किरणैः मां निमज्जयन्, मम चित्ते साक्षात्कुर्यात् । 

 

करसरसिजैः पुस्तकम् = करसरसिजैः पुस्तकम् – जिह्वामूलीयः उपध्मानीयः

अम्लानश्रीरमृतविशदैरंशुभिः = अम्लान-श्रीः अमृत-विशदैः अंशुभिः – विसर्गसन्धिः रेफादेशः, विसर्गसन्धिः रेफादेशः

आविर्भूयादनघमहिमा = आविर्भूयात् अनघ-महिमा – जश्त्वसन्धिः

  • Shloka

वागर्थसिद्धिहेतोः पठत 

हयग्रीवसंस्तुतिं भक्त्या ।

कवितार्किककेसरिणा 

वेङ्कटनाथेन विरचितामेताम् ॥ ३३ ॥

 

वाक्-अर्थ-सिद्धि-हेतोः पठत हयग्रीव-संस्तुतिम् भक्त्या कवि-तार्किक-केसरिणा वेङ्कटनाथेन विरचिताम् एताम्

 

  • पठत 
    • कथं पठत ? भक्त्या 
    • कां पठत ? एताम्
      • काम् एताम् ? वाक्-अर्थ-सिद्धि-हेतोः हयग्रीव-संस्तुतिम् 
      • कीदृशीं एताम् ? विरचिताम् 
        • केन विरचिताम् ? वेङ्कटनाथेन 
          • कीदृशेन वेङ्कटनाथेन ? कवि-तार्किक-केसरिणा 

 

[अन्वयः] कवि-तार्किक-केसरिणा वेङ्कटनाथेन विरचिताम् एतां हयग्रीवसंस्तुतिं वाक्-अर्थ-सिद्धि-हेतोः भक्त्या (यूयं) पठत । 

 

पठत = पठ् पठँ व्यक्तायां वाचि, लोट्., म.पु., बहु, यूयम् अधीध्वम् । केसरी = केसरिन् शब्दः, सिंहः, श्रेष्ठः इत्यर्थः । वेङ्कटनाथः = श्रीवेदान्तदेषिकस्य नाम । हेतुः = काराणम् । वाक्-अर्थ-सिद्धिः = वाक्पटुत्वस्य अर्थज्ञानस्य च प्राप्तिः । 

 

[तात्पर्यम्] कविवरेषु तार्किकेषु च सिंहेन, वेङ्कटनाथनाम्ना, वेदान्तदेशिकेन मया विरचितम् एतत् श्रीहयग्रीवस्तोत्रं, वाचाम् तद्गतार्थानां च संसिद्ध्यर्थं, भक्तिभावेन सह, भवन्तः अधीयताम् । 

 

वागर्थसिद्धिहेतोः पठत = वागर्थसिद्धिहेतोः पठत – जिह्वामूलीयः उपध्मानीयः

Shloka

कवितार्किकसिंहाय कल्याणगुणशालिने ।

श्रीमते वेङ्कटेशाय वेदान्तगुरवे नमः ॥

 

कवि-तार्किक-सिंहाय कल्याण-गुण-शालिने श्रीमते वेङ्कटेशाय वेदान्त-गुरवे नमः

 

  • नमः (अस्तु) 
    • कस्मै नमः अस्तु ? वेङ्कटेशाय
      • कीदृशाय वेङ्कटेशाय ? श्रीमते 
      • पुनः कीदृशाय वेङ्कटेशाय ? कवि-तार्किक-सिंहाय 
      • पुनः कीदृशाय वेङ्कटेशाय ? कल्याण-गुण-शालिने 
      • पुनः कीदृशाय वेङ्कटेशाय ? वेदान्त-गुरवे 

 

[अन्वयः] कवि-तार्किक-सिंहाय कल्याण-गुण-शालिने श्रीमते वेङ्कटेशाय वेदान्त-गुरवे नमः (अस्तु) ।

 

तार्किकः = तर्कशास्त्रवेत्ता । सिंहः = (अत्र) श्रेष्ठः । कल्याणगुणशाली = शालिन् शब्दः, मङ्गलगुणवान् । 

 

[तात्पर्यम्] कविषु तार्किकेषु सिंहाय मङ्गलगुणवते वेङ्कटेशाख्याय श्रीमते वेदान्तदेशिकाय नमः अस्तु ।

 

https://nivedita2015.wordpress.com/sandhi – None

 

Presented in Tamil by
Dr. Sreeram Jaganathan
http://www.sreeramanuja.org/

வழங்குபவர்

Dr. ஸ்ரீராம் ஜகந்நாதன்

ஸ்ரீ வேதாந்ததேஶிகர் இயற்றிய ஶ்ரீ ஹயக்ரீவ ஸ்தோத்ரம்

श्रीवेदान्तदेशिकैः विरचितम् – श्रीहयग्रीवस्तोत्रम्

śrīvedāntadeśika’s śrīhayagrīvastotram

Explanation of Sanskrit Shlokas in Tamil – संस्कृतश्लोकपरिचयः

 

Thanks to Smt. Sujatha Ramesh for reviewing considerable portions of this material. 

 

The full material has not been reviewed. Apologize in advance for any mistakes. Kindly put a comment if you notice any corrections. 

 

Link to Playlist (Includes Paaraayanam and the explanation in Tamil by Dr. Sreeram Jaganathan)

https://www.youtube.com/watch?v=QjKF4bLSQ58&list=PLTWf5ZhGT362H-8nNAU3Q4e6mrvsYX5c7  

 

References:

https://www.assjsreeram.com/sri-hayagreeva-stotram-meaning-with-emphasis-on-sanskrit/

https://sanskritdocuments.org/doc_vishhnu/hayagrIvastotram.html 

https://scl.samsaadhanii.in/scl/# 

https://sa.wiktionary.org/ 

https://www.learnsanskrit.cc/ 

https://ashtadhyayi.com/dhatu/ 

http://www.brahminsnet.com/forums/archive/index.php/f-116-p-3.html (look for 🙏 श्री हयग्रीव स्तोत्रम् 01 / 33 🙏 ஸ்ரீ ஹயக்ரீ)

https://sites.google.com/site/epicskavyasandsthorthras/stothras-of-vedantadesika 

https://www.sadagopan.org/pdfuploads/Hayagriva%20Stotram.pdf 

Video – Sung by Dr. H.R. Meera – Recitation of Sanskrit Shlokas – श्लोकपारायणम् – 

Kannan&Meera – (Full rendition with transliteration in Roman and Kannada) https://www.youtube.com/watch?v=lQXJqsmgKsE 

Arunaacalapancaratnam

Recitation of Sanskrit Shlokas –  संस्कृत-श्लोक-पारायणम्


Bhagavaan Shree Ramana Maharishi’s 
aruṇācalapañcaratnam
रमणमहर्षिणा विरचितम् अरुणाचलपञ्चरत्नम्  
Recited by Smt. Kousalya Sarangarajan https://nivedita2015.wordpress.com/arunaacalapancaratnam/

https://www.davidgodman.org/rteach/Arunachala%20Pancharatnam%202007-10-2.pdf
https://youtu.be/Qldr7xgFSJU?t=651
https://www.youtube.com/playlist?list=PLnw6ACy-wqrz-mkvHpsaq0cjWuwP6HmIi&nbsp;

1

करुणा-आपूर्ण-सुधा-अब्धे ! अरुणाचल-परम्-आत्मन् ! कबलित-घन-विश्व-रूप-किरण-आवल्या चित्त-कञ्ज-सुविकासाय (त्वम्) अरुणः भव । [कवलितम् = भुक्तम्। कञ्जम् = जलजा] 
करुणापूर्णसुधाब्धे कबलितघनविश्वरूपकिरणावल्या ।अरुणाचलपरमात्मन् अरुणो भव चित्तकञ्जसुविकासाय ॥१॥
அருணிறை வான வமுதக் கடலே
விரிகதிரால் யாவும் விழுங்கு — மருண
கிரிபரமான் மாவே கிளருளப்பூ நன்றாய்
விரிபரிதி யாக விளங்கு.
அருள் நிறைவு ஆன அமுத கடலேவிரி கதிரால் யாவும் விழுங்கும் அருணகிரி பரமான்மாவே கிளர் உள பூ நன்றாய் விரி பரிதி ஆக விளங்கு. 
2

अरुणाचल ! त्वयि सर्वं भूत्वा स्थित्वा प्रलीनम् । एतद् चित्रम् । हृदि अहम् इति आत्मतया नृत्यसि । भोः ! ते नाम हृदयम् (इति) वदन्ति ।
त्वय्यरुणाचल सर्वं भूत्वा स्थित्वा प्रलीनमेतच्चित्रम् ।हृद्यहमित्यात्मतया नृत्यसि भोस्ते वदन्ति हृदयं नाम ॥२॥
சித்திரமா மிஃதெல்லாஞ் செம்மலையே நின்பாலே
உத்திதமாய் நின்றே யொடுங்கிடுமா – னித்தியமு
நானென் றிதய நடித்திடுவை யாலுன்பேர்
தானிதய மென்றிடுவர் தாம்.
சித்திரம் ஆம் இஃது எல்லாம், செம் மலையே, நின்பாலே உத்திதமாய் நின்றே ஒடுங்கிடும் ஆல். நித்தியமும் நான் என்று இதயம் நடித்திடுவையால், உன் பேர் தான் இதயம் என்றிடுவர் தாம்.
3

अरुणाचल ! अहम् इति कुतः आयाति इति अन्विष्य, अन्तः प्रविष्टया, अति-अमल-धिया अवगम्य, अब्धौ नदी इव, स्वं रूपं त्वयि शाम्यति ।
अहमिति कुत आयातीत्यन्विष्यान्तः प्रविष्टयाऽत्यमलधिया ।अवगम्य स्वं रूपं शाम्यत्यरुणाचल त्वयि नदीवाब्धौ ॥३॥
அகமுகமா ரந்த வமலமதி தன்னா
லகமிதுதா னெங்கெழுமென் றாய்ந்தே — யகவுருவை
நன்கறிந்து முந்நீர் நதிபோலு மோயுமே
யுன்கணரு ணாசலனே யோர். 
அகமுகம் ஆர் அந்த அமல மதி தன்னால் அகம் இது தான் எங்கு எழும் என்று ஆய்ந்தே, அக உருவை நன்கு அறிந்து, முந்நீர் நதி போலும் ஓயுமே உன்கண் அருணாசலனே ஓர்.  
4

अरुणाचल ! बाह्यं विषयं त्यक्त्वा, रुद्ध-प्राणेन रुद्ध-मनसा अन्तः त्वां ध्यायन् योगी दीधितिं पश्यति । (ते) त्वयि महीयन्ते । [दीधितिः = तेजः । महीयन्ते = महिमानं प्राप्नुवन्ति ]
त्यक्त्वा विषयं बाह्यं रुद्धप्राणेन रुद्धमनसाऽन्तस्त्वाम् ।ध्यायन्पश्यति योगी दीधितिमरुणाचल त्वयि महीयन्ते ॥४॥
வெளிவிடயம் விட்டு விளங்குமரு ணேசா
வளியடக்க நிற்கு மனத்தா – லுளமதனி
லுன்னைத் தியானித்து யோகி யொளிகாணு
முன்னி லுயர்வுறுமீ துன் – 4
விளங்கும் அருணேசா, வெளி விஷயம் விட்டு, வளி அடக்க நிற்கும் மனத்தால் உளம் அதனில் உன்னை தியானித்து, யோகி ஒளி காணும். உன்னில் உயர்வு உறும். ஈது உன். 
5

अरुणाचल ! त्वयि अर्पित-मनसा, त्वां पश्यन्, सर्वं तव आकृतितया सततं भजते । सुखे त्वयि मग्नः सः अनन्य-प्रीत्या जयति ।
त्वय्यर्पितमनसा त्वां पश्यन्सर्वं तवाकृतितया सततम् ।भजतेऽनन्यप्रीत्या स जयत्यरुणाचल त्वयि सुखे मग्नः ॥५॥
உன்னிடத்தி லொப்புவித்த வுள்ளத்தா லெப்பொழுது
முன்னைக்கண் டெல்லாமு முன்னுருவா – யன்னியமி
லன்புசெயு மன்னோ னருணாச லாவெல்கு
மின்புருவா முன்னிலாழ்ந்தே – 5
அருணாசலா, உன்னிடத்தில் ஒப்புவித்த உள்ளத்தால் எப்பொழுதும் உன்னை கண்டு, எல்லாமும் உன் உருவாய் அன்னியமில் அன்பு செய்யும் அன்னோன் இன்பு உரு ஆம் உன்னில் ஆழ்ந்தே வெல்கும்.

6

अरुणाचलस्य श्रीमद्-रमण-महर्षेः देवगिरा आर्या-गीतौ इदं पञ्चकं रत्नं तु औपनिषदं दर्शनं हि । [देवगीः = संस्कृतम् । आर्या-गीतिः = आर्या-गीतिः इति छन्दसः नाम]
श्रीमद्रमणमहर्षेर्दर्शनमरुणाचलस्य देवगिरा ।   पञ्चकमार्यागीतौ रत्नं त्विदमौपनिषदं हि ॥ 
அருண கிரிரமண னாரியத்திற் கண்ட வருமறையந்
தக்கருத்தே யாகு — மருணா சலபஞ் சகமணியைத்
தண்டமிழ்வெண் பாவா லுலகுக் களித்தா னுவந்து. 
அருணகிரி ரமணன் ஆரியத்தில் கண்ட அரு மறை அந்த கருத்தே ஆகும் அருணாசல பஞ்சக மணியை தண் தமிழ் வெண்பாவால் உலகுக்கு அளித்தான் உவந்து.  

7

आर्या-गीतिः छन्दः
This Aaryaa Geetih is a Maatraa chandas, wherein a syllable containing a short vowel counts for one mātrā, and a syllable containing a long vowel or a short vowel followed by two consonants counts for two mātrās. In this Aaryaa Geetih, there will be 12, 18, 12, 18 maatras in each of the four paadas respectively.
For more details – https://nivedita2015.wordpress.com/chandas-2/#aaryaageetih