Ramayanam – PUC First Year – Lesson 2

Ramayanam – PUC First Year – Lesson 2 – आदर्शगुणाः

श्लोकः 1

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैश्श्रुतः ।
नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्धृतिमान् वशी ।।1.1.8।।
अन्वयः

नियतात्मा महावीर्यः द्युतिमान् धृतिमान् वशी इक्ष्वाकुवंशप्रभवः रामः नाम जनैः श्रुतः ।

Meaning:

इक्ष्वाकुवंशप्रभवः born in the race of king Ikshvaku, रामः नाम known as Rama (one who delights others), जनैः by people, श्रुतः is heard, नियतात्मा steady natured (meaning thereby immutable form), महावीर्यः incomprehensible prowess, द्युतिमान् self-effulgent, धृतिमान् self-commanding, वशी subjecting the senses (subjecting the entire world under his control).

(Context: In Balakanda, when asked by Valmiki to point out a person possessing all good qualities, Sage Narada describes the qualities of Rama).

People have heard his name as Rama, who was born in the race of king Ikshvaku, having steady nature, possessing incomprehensible prowess, self-effulgent, self-commanding and subjecting senses under his control.

श्लोकः 2

बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी श्रीमान् शत्रुनिबर्हणः ।
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः ।।1.1.9।।
अन्वयः

बुद्धिमान् नीतिमान् वाग्मी श्रीमान् शत्रुनिबर्हणः विपुलांसः महाबाहुः कम्बुग्रीवः महाहनुः ।

Meaning:

बुद्धिमान् great intellectual, नीतिमान् learned in ethical (statecraft) philosophy, वाग्मी proficient in speeches, श्रीमान् possessing vast auspiciousness, शत्रुनिबर्हणः destroyer of foes (sins), विपुलांसः broad shouldered, महाबाहुः strong armed, कम्बुग्रीवः possessing conch shaped neck, महाहनुः having prominent and strong cheeks.

He (Sri Rama) is a great intellectual, adherent to rules, eloquent, handsome, destroyer of foes (sins), broad shouldered, strong armed, having conch shaped neck and prominent cheeks.

श्लोकः 3

धर्मज्ञस्सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः ।
यशस्वी ज्ञानसम्पन्नश्शुचिर्वश्यस्समाधिमान् ।।1.1.12।।
अन्वयः

धर्मज्ञः सत्यसन्धः च प्रजानां हिते रतः च यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिः वश्यः समाधिमान् ।

Meaning:

धर्मज्ञः knower of duties (of protecting those who take refuge in him) of life, सत्यसन्धः firm in his vows, प्रजानां for his subjects, हिते doing good, रतः intent on, यशस्वी renowned, ज्ञानसम्पन्नः omniscient, शुचिः pure and devout, वश्यः obedient to elders (or accessible to those who are dependent on him), समाधिमान् meditating on the means of protecting those who took refuge in him.

Pious, firm in his vows, he is ever intent on doing good to his subjects. He is, illustrious, wise, and pure at heart. He is obedient to elders (or accessible to those who are dependent on him) and ever meditating (on the means of protecting those who take refuge in him).

श्लोकः 4

रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता ।
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ।।1.1.14।।
अन्वयः

स्वस्य धर्मस्य रक्षिता स्वजनस्य रक्षिता च वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः धनुर्वेदे निष्ठितः च ।

Meaning:

स्वस्य of his own, धर्मस्य duties of a king, रक्षिता protector, स्वजनस्य च of his own subjects, रक्षिता protector, वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः knowledgeable in the true nature of vedas and vedangas, धनुर्वेदे च in military science, one of the upavedas (a great archer), निष्ठितः accomplished.

He has performed the duties of a king and protected his subjects. knowledgeable in the true nature of the Vedas he is accomplished in military science (he is a great archer).

श्लोकः 5

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञस्स्मृतिमान्प्रतिभानवान् ।
सर्वलोकप्रियस्साधुरदीनात्मा विचक्षणः ।।1.1.15।।
अन्वयः

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् सर्वलोकप्रियः साधुः अदीनात्मा विचक्षणः

Meaning:

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः knower of the true meaning of all scriptures, स्मृतिमान् has infallible retentive memory, प्रतिभानवान् is talented (possessing brightness of conception), सर्वलोकप्रियः is beloved of all people, साधुः well disposed and courteous (even towards those who have done harm), अदीनात्मा unperturbed mind (even in times of extreme grief), विचक्षणः has discrimination (is circumspect in doing right things in right time).

Sri Rama knows the true meaning of all scriptures and has a retentive memory. He is talented (possessing brightness of conception). He is beloved and well disposed towards all people (and courteous even towards those who have done him harm). He has an unperturbed mind (even in times of extreme grief) and is circumspect (in doing right things at the right time).

श्लोकः 6

सर्वदाभिगतस्सद्भिस्समुद्र इव सिन्धुभिः ।
आर्यस्सर्वसमश्चैव सदैकप्रियदर्शनः ।।1.1.16।।
अन्वयः

समुद्रः सिन्धुभिः इव सर्वदा सद्भिः अभिगतः एव सर्वसमः आर्यः सदैकप्रियदर्शनः च

Meaning:

समुद्रः sea, सिन्धुभिः the rivers, इव like, सद्भिः good persons, सर्वदा ever, अभिगतः is approachable, आर्यः man of virtue, सर्वसमः च एव having equitable disposition towards all, सदैकप्रियदर्शनः सदा+एक+प्रियदर्शनः always has delightful countenance.

Sri Rama, like sea to rivers, is accessible to men of virtue and has equal disposition towards all. He always has a pleasing appearance.

श्लोकः 7

धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः ।
तमेवं गुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ।।1.1.19।।

अन्वयः

त्यागे धनदेन समः सत्ये अपरः धर्मः इव एवं गुणसम्पन्नं सत्यपराक्रमं तं (रामं यौवराज्येन संयोक्तुम् ऐच्छत्)

Meaning:

त्यागे in charity, धनदेन समः like Kubera, सत्ये in truth, अपरः धर्मः इव like another god of justice. (दशरथः lord of earth, Dasaratha) एवं गुणसम्पन्नम् him who was possessing all such good qualities, सत्यपराक्रमम् him who had not a vain prowess, तं (रामम् Sri Rama, यौवराज्येन heir apparent, संयोक्तुम् to install, ऐच्छत् wished).

Sri Rama is like Kubera in charity and another god of justice in truth.  King Dasaratha decided to install Sri Rama, as heir (apparent) who was bestowed with all excellent qualities and true prowess.

श्लोकः 8

प्रजासुखत्त्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः।
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः।।2.2.30।।
अन्वयः

प्रजासुखत्त्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः बृहस्पतेः बुद्ध्या वीर्ये साक्षात् शचीपतेः तुल्यः

Meaning:

प्रजासुखत्त्वे in causing happiness to the people, चन्द्रस्य of the Moon, क्षमागुणैः in the virtue of forbearance, वसुधायाः of the earth, बुद्ध्या by wisdom, बृहस्पतेः of Brihaspati, वीर्ये in prowess, शचीपतेः of Indra, साक्षात् directly, तुल्यः equal.

(Context: In Ayodhyakanda, the kings, along with the other people respond to King Dasharatha when he questions them why Rama should be made the Juvaraajaa).

He is equal to the Moon in causing happiness to the people, to the earth in forbearance, to Brihaspati in wisdom and to Indra in prowess.

श्लोकः 9

मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः।
प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः।।2.2.32।।

अन्वयः

राघवः सदा स्थिरचित्तः मृदुः भव्यः अनसूयकः सत्यवादी भूतानां प्रियवादी च

Meaning:

राघवः son of the Raghus (Rama), मृदुः च soft spoken, स्थिरचित्तः च steadfast, सदा always, भव्यः serene, अनसूयकः free from envy, भूतानाम् for living beings, प्रियवादी pleasing सत्यवादी च one who always speaks the truth.

This son of the Raghus (Rama) is soft spoken, steadfast, always serene, truthful and free from envy. He is pleasing to all beings.

श्लोकः 10

देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः।
सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्।।2.2.34।।
अन्वयः

साङ्गवेदवित् सम्यक् विद्याव्रतस्नातः यथावत् देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः ।

Meaning:

देवासुरमनुष्याणाम् among devatas, asuras and men, सर्वास्त्रेषु in wielding all kinds of weapons, विशारदः expert, सम्यक् properly, विद्याव्रतस्नातः completed the vow of acquiring various branches of learning, यथावत् duly, साङ्गवेदवित् has learnt the Vedas and their supplementary sciences.

He is an expert in wielding all kinds of weapons available to devas, asuras and men. He has achieved mastery over all sciences and has appropriately acquired knowledge of the Vedas and its ancillary sciences.

श्लोकः 11, श्लोकः 12

यदा व्रजति सङ्ग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा।।2.2.36।।
गत्वा सौमित्रिसहितो नाऽविजित्य निवर्तते।
सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा ।।2.2.37।।
पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति।
पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च ।।2.2.38।।
अन्वयः

यदा ग्रामार्थे नगरस्य वा सौमित्रिसहितः सङ्ग्रामं व्रजति गत्वा अविजित्य न निवर्तते ।

सङ्ग्रामात् कुञ्जरेण रथेन वा पुनः आगम्य, नित्यं पौरान् स्वजनवत् पुत्रेषु अग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च कुशलं परिपृच्छति ।

Meaning:

ग्रामार्थे for the sake of a village, नगरस्य वा or a town, यदा when, सङ्ग्रामम् the battle, व्रजति proceeds, सौमित्रिसहितः along with Lakshmana, गत्वा having gone, अविजित्य without conquering, न निवर्तते does not return.

सङ्ग्रामात् from the battlefield, कुञ्जरेण mounting on elephant, रथेन वा or on a chariot, पुनः आगम्य having returned, पौरान् citizens, स्वजनवत् like his own kith and kin, पुत्रेषु with respect to their children, अग्निषु sacred fires, दारेषु wives, प्रेष्यशिष्यगणेषु च multitudes of their servants and disciples, नित्यम् always, कुशलम् welfare, परिपृच्छति enquires.

Whenever he, proceeds along with Lakshmana to wage a war for the sake of a village or a town, he never returns without conquering the enemy.

While returning from the battlefield, either on a chariot or an elephant Rama stops and enquires in detail and in order, the welfare of the citizens as he would do for his kith and kin. He enquires about the welfare of their children, sacred rituals, wives, their servants and disciples as a father would enquire of his sons.

श्लोकः 13

स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मना श्रितः।
सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्य कथारुचिः।।2.2.42।।
अन्वयः

स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मना श्रितः श्रेयसां सम्यग्योक्ता च विगृह्य न कथारुचिः ।

Meaning:

स्मितपूर्वाभिभाषी च speaks with a smiling face, सर्वात्मना wholeheartedly, धर्मं श्रितः takes refuge in dharma.

सम्यक् rightly, श्रेयसां योक्ता does good, विगृह्य creating discord, कथारुचिः न not interested in conversation.

He speaks with a smile and protects dharma with all his heart.

He helps those who take refuge in him. He is not interested in conversation leading to discords.

श्लोकः 14

रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः।
प्रजापालनतत्त्वज्ञो न रागोपहतेन्द्रियः।।2.2.44।।
अन्वयः

अयं रामः शौर्यवीर्यपराक्रमैः लोकाभिरामः प्रजापालनतत्त्वज्ञः न रागोपहतेन्द्रियः ।

Meaning:

लोकाभिरामः one who is the delight of the worlds, अयम् he, रामः Rama, शौर्यवीर्यपराक्रमैः with heroism, bravery and valour, (साक्षात् manifesting, स्वयम् personally, विष्णुः इव like Vishnu).

प्रजापालनतत्वज्ञः proficient in the ways and means of ruling the people, रागोपहतेन्द्रियः senses not overpowered by passion, न not.

Rama, who is the source of delight to the world. He is endowed with heroism, bravery and valour like Vishnu
manifested.

He is proficient in the ways and means of ruling the people. His senses are not overpowered by passion.

श्लोकः 15

रामो विग्रहवान् धर्मः साधुः सत्यपराक्रमः ।
राजा सर्वस्य लोकस्य देवानाम् इव वासवः ।। 3.37.13 ।।

अन्वयः

रामः विग्रहवान् धर्मः साधुः सत्यपराक्रमः देवानां वासवः इव सर्वस्य लोकस्य राजा ।

Meaning:

रामः विग्रहवान् धर्मः = Rama, embodiment, of righteousness; साधुः = equable person; सत्यपराक्रमः = truthfulness is his valour; देवानां वासवः इव = for gods, Indra, as with; सर्वस्य लोकस्य राजा = for entire, world, he is king.

(Context: In Aranya Kanda, Maareecha advises Ravana to stay away from Rama describing Rama’s capabilities)

Rama is the embodiment of righteousness, he is an equable person with truthfulness as his valour, and as with Indra to all gods he is the king of entire world.

References:

  1. PUC syllabus http://www.kar.nic.in/pue/PUE/support_html/academic/sylb.htm
  2. PDF of the PUC text book – https://drive.google.com/file/d/0B5WLdFVMntmtLUU1UEY1S2d0NEE/view?usp=drive_web
  3. Balakanda https://www.valmiki.iitk.ac.in/sloka?field_kanda_tid=1&language=dv&field_sarga_value=1
  4. Ayodhyakanda https://www.valmiki.iitk.ac.in/sloka?field_kanda_tid=2&language=dv&field_sarga_value=2
  5. Aranyakanda http://www.valmikiramayan.net/aranya/sarga37/aranyaitrans37.htm
Advertisements

Mahabharatam – PUC First Year – Lesson 4

Mahabharata – Karnataka PUC First Year – Lesson 4 – सत्त्वपरीक्षा

Note: The PUC book has the original text with the anvaya. Here, additionally padachcheda and the English meaning are provided.

श्लोकः – वनपर्व १४७.१०

हनूमानुवाच –

क एष हनूमान्नाम सागरो येन लङ्घितः |
पृच्छामि त्वां नरश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते ||१||

पदच्छेदः

कः एषः हनूमान् नाम सागरः येन लङ्घितः पृच्छामि त्वाम् नरश्रेष्ठ कथ्यताम् यदि शक्यते

अन्वयः

नरश्रेष्ठ | त्वां पृच्छामि | यदि शक्यते कथ्यताम् | हनूमान् नाम कः एषः येन सागरः लङ्घितः |

English Meaning

नरश्रेष्ठ O best of men! त्वां पृच्छामि I ask thee. यदि शक्यते कथ्यताम् Tell if possible. हनूमान् नाम कः एषः Who is that Hanuman, येन सागरः लङ्घितः who had bounded over the ocean?

श्लोकः – वनपर्व १४७.११

भीम उवाच –

भ्राता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्त्वबलान्वितः |
रामायणेऽतिविख्यातः शूरो वानरपुङ्गवः ||२||

पदच्छेदः

भ्राता मम गुणश्लाघ्यः बुद्धिसत्त्वबलान्वितः रामायणे अतिविख्यातः शूरः वानरपुङ्गवः

अन्वयः

रामायणे अतिविख्यातः गुणश्लाघ्यः बुद्धिसत्त्वबलान्वितः शूरः वानरपुङ्गवः मम भ्राता (हनूमान्) |

English Meaning

He is रामायणे अतिविख्यातः renowned in the Ramayana, गुणश्लाघ्यः well praised for his good qualities, and बुद्धिसत्त्वबलान्वितः endued with intelligence, goodness and strength, वानरपुङ्गवः the illustrious chief of monkeys, मम भ्राता my brother, हनूमान् Hanuman.

श्लोकः – वनपर्व १४७.१३

स मे भ्राता महावीर्यस्तुल्योऽहं तस्य तेजसा |
बले पराक्रमे युद्धे शक्तोऽहं तव निग्रहे ||३||

पदच्छेदः

सः मे भ्राता महावीर्यः तुल्यः अहम् तस्य तेजसा बले पराक्रमे युद्धे शक्तः अहम् तव निग्रहे |

अन्वयः

सः महावीर्यः मे भ्राता | बले पराक्रमे युद्धे अहं तेजसा तस्य तुल्यः | अहम् तव निग्रहे शक्तः |

English Meaning

सः महावीर्यः That mighty one is मे भ्राता my brother. तेजसा By my splendor अहम् I am तस्य तुल्यः equal to him बले पराक्रमे युद्धे with respect to strength, prowess and fight. And अहम् शक्तः able am I तव निग्रहे to punish thee.

श्लोकः – वनपर्व १४७.१४

उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य वा मेऽद्य पौरुषम् |
मच्छासनमकुर्वाणं त्वां वा नेष्ये यमक्षयम् ||४||

पदच्छेदः

उत्तिष्ठ देहि मे मार्गम् पश्य वा मे अद्य पौरुषम् मत्+शासनम् अकुर्वाणम् त्वाम् वा नेष्ये यमक्षयम्

अन्वयः

उत्तिष्ठ | मे मार्गं देहि | अद्य मे पौरुषम् वा पश्य | मच्छासनम् अकुर्वाणं त्वां यमक्षयम् नेष्ये वा ?

English Meaning

उत्तिष्ठ So arise.  Either मे मार्गं देहि give me passage मे पौरुषम् वा पश्य or witness my prowess अद्य today. नेष्ये वा shall I send thee अकुर्वाणं त्वाम् who does not listen to मच्छासनम् my bidding, यमक्षयम् to the abode of Yama.

श्लोकः – वनपर्व १४७.१५

वैशम्पायन उवाच

विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण दर्पितम् |
हृदयेनावहस्यैनं हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ||५||

पदच्छेदः

विज्ञाय तम् बलोन्मत्तम् बाहुवीर्येण दर्पितम् हृदयेन अवहस्य एनम् हनूमान् वाक्यम् अब्रवीत् |

अन्वयः

तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण दर्पितम् विज्ञाय हृदयेन अवहस्य हनूमान् एनं वाक्यम् अब्रवीत् |

English Meaning

Then विज्ञाय knowing तम् him (Bhima) to be बलोन्मत्तम् intoxicated with strength, and बाहुवीर्येण दर्पितम् proud of the might of his arms, हनूमान् Hanuman, अवहस्य slighting him at हृदयेन heart, अब्रवीत् said the वाक्यम् following words to एनं him.

श्लोकः – वनपर्व १४७.१६

हनूमानुवाच –

प्रसीद नास्ति मे शक्तिरुत्थातुं जरयानघ |
ममानुकम्पया त्वेतत्पुच्छमुत्सार्य गम्यताम् ||६||

पदच्छेदः

प्रसीद नास्ति मे शक्तिः उत्थातुम् जरया अनघ मम अनुकम्पया तु एतत् पुच्छम् उत्सार्य गम्यताम्

अन्वयः

अनघ | प्रसीद | जरया उत्थातुं मे शक्तिः न अस्ति | अनुकम्पया तु एतत् मम पुच्छम् उत्सार्य गम्यताम् |

English Meaning

‘अनघ O sinless one! प्रसीद Relent thou. जरया In consequence of age, मे शक्तिः न अस्ति I have no strength उत्थातुम् to get up. अनुकम्पया तु From pity for me, गम्यताम् do thou go, उत्सार्य moving aside एतत् मम पुच्छम् my tail.’

श्लोकः – वनपर्व १४७.१९

वैशम्पायन उवाच

सावज्ञमथ वामेन स्मयञ्जग्राह पाणिना |
न चाशकच्चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः ||७||

पदच्छेदः

सावज्ञम् अथ वामेन स्मयन् जग्राह पाणिना न च अशकत् चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः

अन्वयः

अथ भीमः सावज्ञं स्मयन् वामेन पाणिना महाकपेः पुच्छं जग्राह | चालयितुं न अशकत् च |

English Meaning

अथ Thereat, भीमः Bhima, स्मयन् with a smile, सावज्ञम् (अनादरेण) slightingly, जग्राह took hold of महाकपेः पुच्छं the great monkey’s tail वामेन पाणिना with his left hand; but चालयितुं न अशकत् could not move that tail of the mighty monkey.

श्लोकः – वनपर्व १४७.२०

उच्चिक्षेप पुनर्दोर्भ्यामिन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम् |
नोद्धर्तुमशकद्भीमो दोर्भ्यामपि महाबलः ||८||

पदच्छेदः

उच्चिक्षेप  पुनः दोर्भ्याम् ईन्द्रायुधम् इव उच्छ्रितम् न उद्धर्तुम् अशकत् भीमः दोर्भ्याम् अपि महाबलः

अन्वयः

महाबलः भीमः पुनः दोर्भ्याम् उच्छ्रितम् ईन्द्रायुधम् इव उच्चिक्षेप  | दोर्भ्याम् अपि उद्धर्तुं न अशकत् |

English Meaning

पुनः Again दोर्भ्याम् with both arms उच्चिक्षेप  he pulled it, उच्छ्रितम् ईन्द्रायुधम् इव resembling the pole reared in honour of Indra. महाबलः भीमः Still the mighty Bhima उद्धर्तुं न अशकत् could not raise the tail दोर्भ्याम् अपि even with both his arms.

श्लोकः – वनपर्व १४७.२१ – २२

उत्क्षिप्तभ्रूर्विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः |
खिन्नगात्रोऽभवद्भीमो न चोद्धर्तुं शशाक तम् ||९||

यत्नवानपि तु श्रीमाँल्लाङ्गूलोद्धरणोद्धुरः |
कपेः पार्श्वगतो भीमस्तस्थौ व्रीडानताननः ||१०||

पदच्छेदः

उत्क्षिप्तभ्रूः विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः खिन्नगात्रः अभवत् भीमः न च उद्धर्तुम् शशाक तम् |

यत्नवान् अपि तु श्रीमान् लाङ्गूलोद्धरणोद्धुरः कपेः पार्श्वगतः भीमः तस्थौ व्रीडानताननः |

अन्वयः

भीमः उत्क्षिप्तभ्रूः विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः खिन्नगात्रः अभवत् | श्रीमान् लाङ्गूलोद्धरणोद्धुरः यत्नवान् अपि तु तम् उद्धर्तुं न शशाक च | व्रीडानताननः भीमः कपेः पार्श्वगतः तस्थौ |

English Meaning

And उत्क्षिप्तभ्रूः his eye-brows were contracted up, and विवृत्ताक्षः his eyes rolled, and संहतभ्रुकुटीमुखः his face was contracted into wrinkles and खिन्नगात्रः his body was covered with sweat. यत्नवान् अपि तु And when after having striven, the श्रीमान् illustrious Bhima, लाङ्गूलोद्धरणोद्धुरः who is capable of lifting the tail, तम् उद्धर्तुं न शशाक च failed in raising the tail. भीमः He कपेः पार्श्वगतः approached the side of the monkey, and तस्थौ stood व्रीडानताननः with a bashful countenance.

श्लोकः – वनपर्व १४७.२३

प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् |
प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तं क्षम्यतां मम ||११||

पदच्छेदः

प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तम् क्षम्यताम् मम

अन्वयः

प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् | प्रसीद कपिशार्दूल | मम दुरुक्तं क्षम्यताम् |

English Meaning

प्रणिपत्य च And bowing down, कौन्तेयः Kunti’s son, प्राञ्जलिः with joined hands, वाक्यम् अब्रवीत् spoke these words, ‘प्रसीद Relent thou, कपिशार्दूल O foremost of monkeys; and क्षम्यताम् forgive me for मम दुरुक्तम् my harsh words.’

श्लोकः – वनपर्व १४७.२४

सिद्धो वा यदि वा देवो गन्धर्वो वाथ गुह्यकः |
पृष्टस्सन्काम्यया ब्रूहि कस्त्वं वानररूपधृक् ||१२||

पदच्छेदः

सिद्धः वा यदि वा देवः गन्धर्वः वा अथ गुह्यकः पुष्टःसन् काम्यया ब्रूहि कः त्वम् वानररूपधृक्

अन्वयः

वानररूपधृक् त्वं कः ? काम्यया पृष्टःसन् ब्रूहि | सिद्धः वा यदि देवः वा गन्धर्वः वा अथ गुह्यकः वा ?

English Meaning

सिद्धः वा Art thou a Siddha, यदि देवः वा or a god, गन्धर्वः वा or a Gandharva, अथ गुह्यकः वा or a Guhyaka? काम्यया पृष्टःसन् I ask thee out of curiosity. ब्रूहि  Tell me वानररूपधृक् त्वं कः  who thou art that hast assumed the shape of monkey.

श्लोकः – वनपर्व १४७.१०

हनूमानुवाच –

अहं केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा |
जातः कमलपत्राक्ष हनूमान्नाम वानरः ||१३||

पदच्छेदः

अहम् केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा जातः कमलपत्राक्ष हनूमान् नाम वानरः

अन्वयः

कमलपत्राक्ष | अहम् केसरिणः क्षेत्रे जगदायुषा वायुना जातः | हनूमान् नाम वानरः |

English Meaning

कमलपत्राक्ष O lotus-eyed one, अहम् जातः I was begotten by वायुना the wind-god जगदायुषा who is life of the world, केसरिणः क्षेत्रे upon the wife of Kesari. I am वानरः a monkey, हनूमान् नाम by name Hanuman.

श्लोकः – वनपर्व १४९.२

वैशम्पायन उवाच –

उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् |
मया धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम् ||१४||

पदच्छेदः

उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तम् कपीश्वरम् मया धन्यतरः न अस्ति यत् आर्यम् दृष्टवान् अहम्

अन्वयः

श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् उवाच – ‘मया धन्यतरः न अस्ति यत् आर्यम् दृष्टवान् अहम्’

English Meaning

Bhima उवाच said श्लक्ष्णया वाचा in mild words to हनूमन्तं Hanuman, कपीश्वरम् the monkey-chief, “मया धन्यतरः न अस्ति None is more fortunate than I am; यत् आर्यम् दृष्टवान् अहम् now have I seen my elder brother.”

श्लोकः – वनपर्व १४९.३

भीम उवाच –

अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात् |
एवं तु कृतमिच्छामि त्वयाद्य प्रियमात्मनः ||१५||

पदच्छेदः

अनुग्रहः मे सुमहान् तृप्तिः च तव दर्शनात् एवम् तु कृतम् इच्छामि त्वया अद्य प्रियम् आत्मनः

अन्वयः

तव दर्शनात् मे सुमहान् अनुग्रहः तृप्तिः च (जायते) | अद्य तु त्वया प्रियम् एवम् आत्मनः कृतम् इच्छामि |

English Meaning

तव दर्शनात् Your sight has been मे सुमहान् अनुग्रहः a great favour for me and तृप्तिः च (जायते) I have been well pleased with thee. अद्य तु Now इच्छामि I wish that त्वया प्रियम् एवम् आत्मनः कृतम् thou may fulfil this desire of mine.

श्लोकः – वनपर्व १४९.४

यत्ते तदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम् |
रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि निरीक्षितुम् ||१६||

पदच्छेदः

यत्  ते तदा आसीत् प्लवतः सागरम् मकरालयम् रूपम् अप्रतिमम् वीर तत् इच्छामि निरीक्षितुम्

अन्वयः

वीर | यत्  ते अप्रतिमं रूपं मकरालयं सागरं प्लवतः तदा आसीत् तत् निरीक्षितुम् इच्छामि |

English Meaning

वीर O hero, तत् निरीक्षितुम् इच्छामि I desire to behold यत्  ते अप्रतिमं रूपम् that incomparable form of thine, which thou at that time had, प्लवतः in bounding over सागरम् the main, मकरालयम् that abode of sharks and crocodiles.

श्लोकः – वनपर्व १५०.३

एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवङ्गमः |
तद्रूपं दर्शयामास यद्वै सागरलङ्घने ||१७||

पदच्छेदः

एवम् उक्तः तु भीमेन स्मितम् कृत्वा प्लवङ्गमः तत् रूपम् दर्शयामास यत् वै सागरलङ्घने |

अन्वयः

भीमेन एवम् उक्तः तु प्लवङ्गमः स्मितम् कृत्वा यत् वै सागरलङ्घने तत् रूपं दर्शयामास |

English Meaning

भीमेन एवम् उक्तः तु Being thus addressed by Bhima, प्लवङ्गमः the monkey स्मितम् कृत्वा with a smile दर्शयामास showed him तत् रूपम् that form of his यत् वै सागरलङ्घने in which he had bounded over the ocean.

श्लोकः – वनपर्व १५०.३१

विसिष्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः |
तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम् ||१८||
पदच्छेदः

विसिष्मिये तदा भीमः जहृषे च पुनः पुनः तम् अर्कम् इव तेजोभिः सौवर्णम् इव पर्वतम् |
अन्वयः

तदा तम् अर्कम् इव सौवर्णं पर्वतम् इव (दृष्ट्वा) भीमः विसिष्मिये  पुनः पुनः जहृषे च |

English Meaning

भीमः Bhima, (दृष्ट्वा beholding that gigantic form of his brother), तेजोभिः blazing in splendour, like अर्कम् इव the sun and सौवर्णं पर्वतम् इव like a golden mountain, he विसिष्मिये  wondered, पुनः पुनः जहृषे च and repeatedly went into ruptures with the hairs of his body standing on end.

 

Text

हनूमानुवाच –

क एष हनुमान्नाम सागरो येन लङ्घितः |
पृच्छामि त्वां नरश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते ||१||

भीम उवाच –

भ्राता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्त्वबलान्वितः |
रामायणेऽतिविख्यातः शूरो वानरपुङ्गवः ||२||

स मे भ्राता महावीर्यस्तुल्योऽहं तस्य तेजसा |
बले पराक्रमे युद्धे शक्तोऽहं तव निग्रहे ||३||

उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य वा मेऽद्य पौरुषम् |
मच्छासनमकुर्वाणं त्वां वा नेष्ये यमक्षयम् ||४||

वैशम्पायन उवाच

विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण दर्पितम् |
हृदयेनावहस्यैनं हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ||५||

हनूमानुवाच –

प्रसीद नास्ति मे शक्तिरुत्थातुं जरयानघ |
ममानुकम्पया त्वेतत्पुच्छमुत्सार्य गम्यताम् ||६||

वैशम्पायन उवाच

सावज्ञमथ वामेन स्मयञ्जग्राह पाणिना |
न चाशकच्चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः ||७||

उच्चिक्षेप पुनर्दोर्भ्यामिन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम् |
नोद्धर्तुमशकद्भीमो दोर्भ्यामपि महाबलः ||८||

उत्क्षिप्तभ्रूर्विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः |
खिन्नगात्रोऽभवद्भीमो न चोद्धर्तुं शशाक तम् ||९||

यत्नवानपि तु श्रीमाँल्लाङ्गूलोद्धरणोद्धुरः |
कपेः पार्श्वगतो भीमस्तस्थौ व्रीडानताननः ||१०||

प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् |
प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तं क्षम्यतां मम ||११||

सिद्धो वा यदि वा देवो गन्धर्वो वाथ गुह्यकः |
पृष्टस्सन्काम्यया ब्रूहि कस्त्वं वानररूपधृक् ||१२||

हनूमानुवाच –

अहं केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा |
जातः कमलपत्राक्ष हनूमान्नाम वानरः ||१३||

वैशम्पायन उवाच –

उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् |
मया धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम् ||१४||

भीम उवाच –

अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात् |
एवं तु कृतमिच्छामि त्वयाद्य प्रियमात्मनः ||१५||

यत्ते तदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम् |
रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि निरीक्षितुम् ||१६||

एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवङ्गमः |
तद्रूपं दर्शयामास यद्वै सागरलङ्घने ||१७||

विसिष्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः |
तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम् ||१८||

References:

  1. Sanskrit Text
    1. महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-149 https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D-03-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-149
    2. https://sanskritdocuments.org/mirrors/mahabharata/unic/mbh03_sa.html
  2. English meanings
    1. http://www.sacred-texts.com/hin/m03/m03146.htm
    2. https://archive.org/stream/aproseenglishtr00duttgoog#page/n665/mode/2up
  1. http://www.kar.nic.in/pue/PUE/support_html/academic/sylb.htm
  2. PDF of the PUC text book – https://drive.google.com/file/d/0B5WLdFVMntmtLUU1UEY1S2d0NEE/view?usp=drive_web

 

How to type in Sanskrit?

Install Google input tools Sanskrit language from this site – https://www.google.com/inputtools . Once the Google Input Tools Sanskrit language is installed, it can be used in any application by choosing it.  The Windows Key + Space Bar keys combination can be used to select the required language.  The only issue with this option is that it is not easy to type the viramah symbol “।” at the end of the sentence.

Note that the viramah symbol comes when a period symbol is typed while typing in gmail using the Samskritam Phonetics keyboard.

How to type in Sanskrit using Google Input Tools Samskritam Phonetics in gmail?

  1. Open Gmail. You can only use input tools from a browser and not the Gmail app.
  2. In the top right, click Settings Settings.
  3. Click Settings.
  4. In the “Language” section, click Show all language options.
  5. Check the box next to “Enable input tools.”
  6. In the list of all languages, choose the language “Samskritam Phonetics” and move it to the right side.
  7. Click OK.
  8. At the bottom of the page, click Save Changes.
  9. Open your inbox.
  10. In the top right next to Settings Settings, click the language icon. If you have multiple input tools, use the down arrow to switch among them.

While typing use Alt+Shift+N to go to the next language. This keyboard shortcut can be changed.

For demonstrations with instructions in Sanskrit, please refer this playlist from (Vishvas Vasuki)  विश्वासो वासुकिजः

https://www.youtube.com/playlist?list=PL63uIhJxWbgg3yJqzeh8kCxMo55YUX50F

Side Note:  To convert from Devanagiri to Roman script (i.e., Sanskrit to English), you may use http://www.learnsanskrit.org/tools/sanscript

 

 

 

Panchatantram #1

पञ्चतन्त्रम् ०१

लेखक: – विष्णुशर्मा

कथामुखम्

<Initial portion – to be included – please check later (Sep 2017) >

… अथ तन्मध्यतः सुमतिः नाम सचिवः प्राह ।  …..

“तत् अत्र अस्ति विष्णुशर्मा नाम ब्राह्मणः सकलशास्त्रपारङ्गमः छात्रसंसदि लब्धकीर्तिः। तस्मै समर्पयतु एतान्। सः नूनं द्राक् प्रबुद्धान् करिष्यति” इति।

सः राजा तत् आकर्ण्य विष्णुशर्माणम् आहूय प्रोवाच । “भोः भगवन् |  मदनुग्रहार्थम् एतान् अर्थशास्त्रं प्रति द्राक् यथा अनन्यसदृशान् विदधासि तथा कुरु । तदा अहं त्वां शासनशतेन योजयिष्यामि”।

अथ विष्णुशर्मा तं राजानम् ऊचे – “देव | श्रूयतां मे तथ्यवचनम् । न अहं विद्याविक्रयं शासनशतेन अपि करोमि । पुनः एतान् तव पुत्रान् मासषट्केन यदि नीतिशास्त्रज्ञान् न करोमि ततः स्वनामत्यागं करोमि” ।

“किं बहुना | श्रूयतां मम एषः सिंहनादः | न अहम् अर्थलिप्सुः ब्रवीमि | मम अशीतिवर्षस्य व्यावृत्तसर्वेन्द्रियार्थस्य न किञ्चित् अर्थेन प्रयोजनम् | तवत्प्रार्थनासिद्धार्थे सरस्वतीविनोदं करिष्यामि | तत् लिख्यताम् अद्यतनः दिवसः | यदि अहं षण्मासाभ्यन्तरे तव पुत्रान् नयशास्त्रं प्रति अनन्यसदृशान् न करिष्यामि, ततः न अर्हति देवः देवमार्गं सन्दर्शयितुम्” |
<Notes: व्यावृत्तसर्वेन्द्रियार्थः – one who is separated from the purposes of the sense gratifications;  सर्वाणि इन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियाणि | सर्वेन्द्रियाणाम् अर्थाः सर्वेन्द्रियार्थाः | व्यावृताः सर्वेन्द्रियार्थाः यस्मात् सः >

अथा असौ राजा तां ब्राह्मणस्य असम्भाव्यां प्रतिज्ञां श्रुत्वा ससचिवः प्रहृष्टः विस्मयान्वितः तस्मै सादरं तान् कुमारान् समर्प्य परां निर्वृतिम् आजगाम ।

विष्णुशर्मणा अपि तान् आदाय तदर्थं मित्रभॆद-मित्रप्राप्ति-काकोलूकीय-लब्धप्रणाशा-ऽपरीक्षितकारकाणि च इति पञ्चतन्त्राणि रचयित्वा पाठिताः ते राजपुत्राः। ते अपि तान् अधीत्य मासषट्केन यथा उक्ताः संवृत्ताः। ततःप्रभृति एतत् पञ्चतन्त्रकं नाम नीतिशास्त्रं बालावबोधनार्थं भूतले प्रवृत्तम्। किं बहुना

अधीते य इदं नित्यं नीतिशास्त्रं शृणोति च ।
न पराभवमवाप्नोति शक्रादपि कदाचन ॥०.७॥
<अन्वयः – यः इदं नीतिशास्त्रं नित्यम् अधीते शृणोति च, सः कदाचन शक्रात् अपि पराभवं न आप्नोति>

इति कथामुखम्।

 

मित्रभेदः

वर्धमानवृत्तान्तः

अथ अतः प्रारभ्यते मित्रभेदः नाम प्रथमं तन्त्रम् । यस्य अयम् आदिमः श्लोकः

वर्धमानो महान् स्नेहः सिंहगोवृषयोर्वने ।
पिशुनेनातिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः ॥१.१॥
<अन्वयः – वने सिंहगोवृषयोः महान् स्नेहः वर्धमानः | पिशुनेन अतिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः | >
<पिशुनः – one who talks evil speech and does back-biting>

तत् यथा अनुश्रूयते । अस्ति दक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तत्र धर्मोपार्जितभूरिविभवः वर्द्धमानकः नाम वणिक्पुत्रः बभूव। तस्य कदाचित् रात्रौ शय्यारूढस्य चिन्ता समुत्पन्ना यत् प्रभूते अपि वित्तेर्थोपायाः चिन्तनीयाः कर्तव्याः च इति। यतः उक्तं च –

नहि तद्विद्यते किञ्चिद्यदर्थेन न सिद्ध्यति ।
यत्नेन मतिमांस्तस्मादर्थमेकं प्रसाधयेत् ॥ १.२ ॥
<अन्वयः – यत् अर्थेन न सिद्ध्यति, किञ्चित् तत् न विद्यते हि | तस्मात् मतिमान् यत्नेन एकम् अर्थम् (एव) प्रसाधयेत् | >

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ १.३ ॥
<अन्वयः – यस्य अर्थाः तस्य मित्राणि (भवन्ति) | यस्य अर्थाः तस्य बान्धवाः ।
यस्य अर्थाः सः (एव) लोके पुमान् | यस्य अर्थाः सः पण्डितः च | >

न सा विद्या न तद्दानं न तच्छिल्पं न सा कला ।
न तत्स्थैर्यं हि धनिनां याचकैर्यन्न गीयते ॥ १.४ ॥
<अन्वयः – याचकैः यत् न गीयते, धनिनां सा विद्या (विद्या) न, तत् दानं न, तत् शिल्पं न, सा कला न, तत् स्थैर्यं न हि | >

इह लोके हि धनिनां परोऽपि सुजनायते ।
स्वजनोऽपि दरिद्राणां सर्वदा दुर्जनायते ॥ १.५ ॥
<अन्वयः – इह लोके धनिनां परः अपि सुजनायते हि । सर्वदा दरिद्राणां स्वजनः अपि दुर्जनायते | >

Reference

 

Kruti – Neelakandam bhajeham – Deekshitar

Ragam: Kedaragaulai  Author: Muthuswami Deekshitar Talam: Rupakam

Pallavi

नीलकण्डं भजेऽहं सततम् | नीरजासनादिनुतम् ||

Anupallavi

बालकुचाम्बासहितं बालचन्द्रसेवितम् | शीलगुरुगुहपूजितं श्रीकदम्बवननाथम् ||

Charanam

अक्षयरूपाखण्डकावेरी-तीरोत्तर-    अभिमुखं पञ्चमुखं रक्षितभक्तप्रमुखम् |

नक्षत्रेशशेखरं नामरूपविचित्रतर-    दक्षतरम् ईश्वरं केदारगौलप्रियकरम् ||

Madhyama kaala charanam

दक्षिणकाशीपुरं दण्डितकामत्रिपुरम् | दक्षद्वरहरं हरं दयाकरं कमलकरम् ||

—-

pallavi

neelakandam bhajeham satatam | neerajaasanaadinutam ||

anupallavi

baalakuchaambaasahitam baalachandrasevitam | sheelaguruguhapoojitam shreekadambavananaatham ||

charanam

akshayaroopaakhandakaaveree-teerottara-    abhimukham panchamukham rakshitabhaktapramukham |

nakshatreshashekharam naamaroopa-vichitratara    dakshataram eeshvaram kedaaragaulapriyakaram ||

madhyam kaala charanam

dakshinakaasheepuram danditakaamatripuram | dakshadvaraharam haram dayaakaram kamalakaram ||