Sri Hari Vishnu Prathassmaranam

Sri Hari Prathassmaranam and Sri Vishnu Prathassmaranam

॥ श्रीहरिप्रातःस्मरणम् ॥

श्लोकः 1 श्रीहरिप्रातःस्मरणम्

ग्राहग्रस्ते गजेन्द्रे रुवति सरभसं तार्क्ष्यमारुह्य धावन्
व्याघूर्णन्माल्यभूषावसनपरिकरो मेघगम्भीरघोषः ।
आबिभ्राणो रथाङ्गं शरमसिमभयं शङ्खचापौ सखेटो
हस्तैः कौमोदकीमप्यवतु हरिरसावंहसां संहतेर्नः ॥ १॥

पदच्छेदः

ग्राहग्रस्ते गजेन्द्रे रुवति सरभसम् तार्क्ष्यम् आरुह्य धावन् व्याघूर्णन् माल्य-भूष-(अ)वसन-परिकरः मेघ-गम्भीर-घोषः आबिभ्राणः रथाङ्गम् शरम् असिम् अभयम् शङ्ख-चापौ सखेटः हस्तैः कौमोदकीम् अपि अवतु हरिः असौ अंहसाम् संहतेः नः

अन्वयः

ग्राहग्रस्ते गजेन्द्रे रुवति, तार्क्ष्यं सरभसम् आरुह्य धावन् व्याघूर्णन्,  माल्यभूषावसनपरिकरः मेघगम्भीरघोषः, रथाङ्गं शरम् असिं शङ्खचापौ कौमोदकीम् अभयम् अपि हस्तैः आबिभ्राणः सखेटः असौ हरिः अंहसाम् संहतेः नः अवतु |

अन्वयक्रमः

  • अवतु [ रक्षतु ]
    • कः अवतु ? असौ हरिः [ एषः हरिः ]
      • कीदृशः हरिः ? आबिभ्राणः TODO explain
        • किं किम् आबिभ्राणः ? रथाङ्गं शरम् असिं शङ्खचापौ कौमोदकीम् अभयम् अपि
        • कैः आबिभ्राणः ? हस्तैः
      • पुनः कीदृशः हरिः ? सखेटः [ खेटेन शरवारणेन सह वर्तते ]
      • पुनः कीदृशः हरिः ? माल्यभूषावसनपरिकरः [ मालाः भूषणानि अवसनाः इत्येतैः परिवेष्टितः ] TODO check avasana
      • पुनः कीदृशः हरिः ? मेघगम्भीरघोषः [ यस्य घोषः मेघस्य इव गम्भीरः अस्ति तादृशः हरिः ]
    • कस्मात् अवतु ? संहतेः [ राशेः ]
      • केषां संहतेः ? अंहसाम् [ पीडानाम् ]
    • कान् अवतु ? नः [ अस्मान् ]
    • कदा अवतु ? रुवति सति [ यदा रोदति ]
      • कस्मिन् रुवति सति ? गजेन्द्रे
        • कीदृशे गजेन्द्रे ? ग्राहग्रस्ते [ मखारेण परिगृहीते ]

श्लोकः 2 श्रीहरिप्रातःस्मरणम्

नक्राक्रान्ते करीन्द्रे मुकुलितनयने शूलमूलेऽतिखिन्ने
नाहं नाहं न च भवति पुनस्तादृशो मादृशेषु ।
इत्येवं त्यक्तहस्ते सपदि सुरगणे भावशून्ये समस्ते
मूलं यत्प्रादुरासीत्स दिशतु भगवान् मङ्गलं सन्ततं नः  ॥ २ ॥

पदच्छेदः

नक्राक्रान्ते करीन्द्रे मुकुलित-नयने मूलमूल इति खिन्ने न अहम् न अहम् न च अहम् न च भवति पुनः तादृशः मादृशेषु इति एवम् त्यक्तहस्ते सपदि सुरगणे भावशून्ये समस्ते मूलं यत् प्रादुः आसीत् सः दिशतु भगवान् मङ्गलम् सन्ततम् नः

अन्वयः

नक्राक्रान्ते मुकुलितनयने खिन्ने करीन्द्रे “मूलमूल” इति (वदति सति), “अहं न | अहं न | अहं च न | पुनः मादृशेषु तादृशः न च भवति” इति एवं त्यक्तहस्ते भावशून्ये समस्ते सुरगणे (वदति सति), यत् मूलं सपदि प्रादुः आसीत्, सः भगवान् नः सन्ततं मङ्गलं दिशतु |

अन्वयक्रमः

  • दिशतु
    • दिशतु ? मङ्गलम्
    • कदा दिशतु ? सन्ततम्
    • केभ्यः दिशतु ? नः [ अस्मभ्यम् ]
    • कः दिशतु ? सः भगवान्
      • कीदृशः सः ? यत् मूलं प्रादुः आसीत् [ यत् मूलं प्रत्यक्षः अभवत् ]
        • कथं प्रादुः आसीत् ? सपदि [ तत्क्षणम् ]
        • कदा प्रादुः आसीत् ? (वदति सति)
          • कस्मिन् वदति सति ? सुरगणे
            • कीदृशे सुरगणे ? समस्ते
            • पुनः कीदृशे सुरगणे ? भावशून्ये
            • पुनः कीदृशे सुरगणे ? त्यक्तहस्ते
            • किमिति वदति सति ? “अहं न | अहं न | अहं च न | पुनः मादृशेषु तादृशः न च भवति” इति एवम्
          • पुनः कदा प्रादुः आसीत् ? (वदति सति)
            • कस्मिन् वदति सति ? करीन्द्रे [ गजेन्द्रः ]
              • कीदृशे करीन्द्रे ? खिन्ने [ दुःखिते ]
              • पुनः कीदृशे करीन्द्रे ? मुकुलितनयने [ यस्य नयने मुकुलेते विकसिते, तस्मिन् ]
              • पुनः कीदृशे करीन्द्रे ? नक्राक्रान्ते [ यः गजेन्द्रः नक्रेण मकरेण आक्रान्तः, तस्मिन् ]
            • किमिति वदति सति ? “मूलमूल” इति

Rest श्रीविष्णोः प्रातःस्मरणम्  – to be edited… Please come back to view the updated version….

श्लोकः 1 श्रीविष्णोः प्रातःस्मरणम्

॥ श्रीविष्णोः प्रातःस्मरणम् ॥

प्रातः स्मरामि भवभीतिमहार्तिशान्त्यै — नारायणं गरुडवाहनमब्जनाभम् ।
ग्राहाभिभूतवरवारणमुक्तिहेतुं — चक्रायुधं तरुणवारिजपत्रनेत्रम् ॥ १॥

पदच्छेदः

गरुडवाहनम् अब्जनाभम् ग्राहाभिभूतवरवारणमुक्तिहेतुं चक्रायुधं तरुणवारिजपत्रनेत्रम् नारायणं भवभीतिमहार्तिशान्त्यै प्रातः स्मरामि |

प्रातः स्मरामि भवभीति-महा-(आ)र्ति-शान्त्यै नारायणं गरुडवाहनम् अब्जनाभम् ग्राह-(अ)भिभूत-वरवारण-मुक्ति-हेतुं चक्रायुधं तरुण-वारिज-पत्र-नेत्रम्

अन्वयः

ग्राह-(अ)भिभूत-वरवारण-मुक्ति-हेतुं

ग्राहाभिभूतः = ग्राहेण अभिभूतः (mudalayaal pidikkappatta)

वरवारणः = वारणानां गजानां वरः

ग्राहाभिभूतः च असौ वरवारणः        – तस्य मुक्तेः …   हेतुः  तम्

 

भवभीति-महा-(आ)र्ति-शान्त्यै =

भवभीतिः = भवात् भीतिः,

महार्तिः = महती आर्तिः

भवभीतिः एव महार्तिः

भवभीतिमहार्तिः    भवभीतिमहार्तेः शान्तिः, तस्यै

अन्वयक्रमः

  • अवतु

श्लोकः 2 श्रीविष्णोः प्रातःस्मरणम्

प्रातर्नमामि मनसा वचसा च मूर्ध्ना — पादारविन्दयुगलं परमस्य पुंसः ।
नारायणस्य नरकार्णवतारणस्य — पारायणप्रवणविप्रपरायणस्य ॥ २ ॥

पदच्छेदः

प्रातः नमामि मनसा वचसा च मूर्ध्ना (शिरसा) पादारविन्दयुगलं परमस्य पुंसः नारायणस्य नरक-(अ)र्णव-तारणस्य पारायण-प्रवण-विप्रपरायणस्य

अन्वयः

पारायण-प्रवण-विप्रपरायणस्य नरकार्णव-तारणस्य परमस्य पुंसः नारायणस्य पादारविन्दयुगलं मनसा वचसा च मूर्ध्ना (शिरसा) प्रातः नमामि |

पारायणे प्रवणाः

पारायण-प्रवणाः च अमी विप्राः   तेषां परायणः

अन्वयक्रमः

  • अवतु

 

श्लोकः 3 श्रीविष्णोः प्रातःस्मरणम्

प्रातर्भजामि भजतामभयङ्करं तं — प्राक्सर्वजन्मकृतपापभयापहत्यै ।
यो ग्राहवक्त्रपतिताङ्घ्रिगजेन्द्रघोर-शोकप्रणाशनकरो धृतशङ्खचक्रः ॥ ३॥

पदच्छेदः

प्रातः भजामि भजताम् अभयङ्करं तं प्राक्-सर्व-जन्म-कृत-पाप-भय-(अ)पहत्यै ।  अपहतिः = निवारणम्

यः ग्राह-वक्त्र-पतित-(अ)ङ्घ्रि-गजेन्द्र-घोर-

शोक-प्रणाशन-करः धृत-शङ्ख-चक्रः ॥ ३॥

अन्वयः

अङ्घ्रिः  पादः

अन्वयक्रमः

  • अवतु

 

॥ इति श्रीविष्णोः प्रातःस्मरणम् ॥

References:

 

Kriti – Sujanajeevana Rama – Thyagaraja

प. सुजनजीवन राम सुगुणभूषण राम

अ. भुजगभूषणार्चित बुध जनावनात्मज
वन्दित श्रित चन्दन दश तुरंग मामव (सुजन)

च. चारु नेत्र श्री कळत्र श्रीरम्य गात्र
तारक नाम सु-चरित्र दशरथ पुत्र
तारकाधिपानन धर्म पालक
तारय रघुवर निर्मलत्यागराजसन्नुत (सुजन)

प. सुजनजीवन राम सुगुणभूषण राम

अन्वयः — हे सुजनजीवन | हे राम | हे सुगुणभूषण | हे राम |

भावार्थः —  हे राम | त्वं उत्तमजनानां जीवनम् असि | त्वं उत्तमगुणैः भूषितः असि |

समासाः

  • सुजनजीवन = सुजनानां जीवनं यस्मिन् सः सुजनजीवनः, सम्बोधने सुजनजीवन|
  • सुगुणभूषण = सुगुणाः एव भूषणाः यस्य सः सुगुणभूषणः, सम्बोधने सुगुणभूषण|

अ. भुजगभूषणार्चित बुधजनावनात्मज- 
    वन्दित श्रितचन्दन दशतुरङ्ग मामव (सुजन)

अन्वयः — हे भुजगभूषणार्चित | हे बुधजनावन | हे आत्मजवन्दित | हे श्रितचन्दन | हे दशतुरंग | त्वं माम् अव |

भावार्थः — हे राम | सर्पैः भूषितः शङ्करः त्वाम् अर्चयति | त्वं धीमतां रक्षकः असि | आत्मजः ब्रह्मा तव वन्दनं करोति | ये जनाः त्वयि आश्रयम् इच्छति तेषां मनसि चन्दनः इव त्वं शीतलतां उत्पादयति | त्वं दशतुरङ्गैः युक्तस्य रथस्य स्वामीनः दशरथस्य इक्ष्वाकुवंशे जातः असि | त्वं मां रक्षतु |

समासाः

  • भुजगभूषणार्चित
    • भुजगाः एव भूषणानि यस्य सः, भुजगभूषणः
    • भुजगभूषणेन अर्चितः भुजगभूषणार्चितः, सम्बोधने भुजगभूषणार्चित
  • बुधजनावन
    • बुधाः ते जनाः बुधजनाः
    • बुधजनानां आवनः बुधजनावनः, सम्बोधने बुधजनावन
  • आत्मजवन्दित
    • आत्मना जनितः आत्मजः
    • आत्मजेन वन्दितः आत्मजवन्दितः, सम्बोधने आत्मजवन्दित
  • श्रितचन्दन
    • श्रितानां चन्दनः श्रितचन्दनः, सम्बोधने श्रितचन्दन
  •  दशतुरङ्ग
    • दश तुरङ्गा: यस्मिन् सन्ति इति दशतुरङ्ग: (अत्र रथ:। )
      दशतुरङ्ग: (दशतुरङ्गैः युक्तः रथः) यस्य रथ: सः, दशतुरङ्गः (दशरथः)
      दशतुरङ्गस्य कुले भवः , दशतुरङ्गः  दशतुरङ्ग ,सम्बोधने दशतुरङ्ग

च. चारुनेत्र श्रीकलत्र श्रीरम्यगात्र 
   तारकनाम सुचरित्र दशरथपुत्र 
   तारकाधिपानन धर्मपालक 
   तारय रघुवर निर्मल त्यागराजसन्नुत (सुजन)

अन्वयः — चारुनेत्र श्रीकलत्र श्रीरम्यगात्र तारकनाम सुचरित्र दशरथपुत्र तारकाधिपानन धर्मपालक रघुवर निर्मल त्यागराजसन्नुत | त्वं मां तारय |

भावार्थः — हे राम |तव नेत्रयोः चारुत्वमस्ति | त्वं श्रियः पतिः असि | लक्ष्मीः तव शरीरे रमयते | तव नाम रामनामतारकं भूत्वा भवसागरं तरितुम् अस्माकम् उपायः भवति | तव मुखं तारकाणां अधिपस्य चन्द्रस्य इव अस्ति | त्वं धर्मं पालयति | त्वं रघुवंशराजानां श्रेष्ठः असि | त्वयि दोषः नास्ति | त्वं त्यागराजेन सम्यक् वन्दितः अस्ति | यथा अहम् अस्मिन् भवसागरात् मुक्तः भवामि तथा कुरु |

समासाः

  • चारुनेत्र
    • चारू नेत्रे यस्य सः चारुनेत्रः, सम्बोधने चारुनेत्र
  • श्रीकलत्र
    • श्रीः कलत्रं यस्य सः श्रीकलत्रः, सम्बोधने श्रीकलत्र
  • श्रीरम्यगात्र
    • रम्यं गात्रं यस्य सः रम्यगात्रः
    • श्रियः रम्यगात्रः श्रीरम्यगात्रः, सम्बोधने श्रीरम्यगात्र
  • तारकनाम
    • तारकं नाम यस्य सः तारकनामः, सम्बोधने तारकनाम
  • सुचरित्र
    • सुष्ठु चरित्रं यस्य सः सुचरित्रः, सम्बोधने सुचरित्र
  • दशरथपुत्र
    • दशरतस्य पुत्रः दशरथपुत्रः, सम्बोधने दशरथपुत्र
  • तारकाधिपानन
    • तारकाणां अधिपः तारकाधिपः
    • तारकाधिपस्य आननं यस्य सः तारकाधिपाननः, सम्बोधने तारकाधिपानन
  • धर्मपालक
    • पालनं करोति इति पालकः
    • धर्मस्य पालकः धर्मपालकः, सम्बोधने धर्मपालक
  • रघुवर
    • रघुषु वरः रघुवरः, सम्बोधने रघुवर
  • निर्मल
    • मलं न वर्तते यस्मिन् इति निर्मलः, सम्बोधने निर्मल
  • त्यागराजसन्नुत
    • सम्यक् नुतः सन्नुतः
    • त्यागराजेन सन्नुतः त्यागराजसन्नुतः, सम्बोधने त्यागराजसन्नुत

Reference: