Yaadavaabhyudayam

Title Yaadavaabhyudayam

यादवाभ्युदयम्

Yādavābhyudayam

श्रीवेदान्तदेशिकेन विरचितम्प्रथमः सर्गः
First chapter of the Mahakavyam by Sri Vedaantadeshika
on the Life & Leela of Sri Krishna

Sessions in Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh

The detailed notes for these 100 shlokas are covered in these pages:

https://nivedita2015.wordpress.com/yaadavaabhyudayam

https://nivedita2015.wordpress.com/yaadavaabhyudayam2

https://nivedita2015.wordpress.com/yaadavaabhyudayam3

नमस्क्रिया-श्लोकः

श्रीमान्वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी ।

वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥ 

मङ्गलश्लोकः

कवितार्किकसिंहाय कल्याणगुणशालिने ।

श्रीमते वेङ्कटेशाय वेदान्तगुरवे नमः ॥

उपोद्घातः

कृतिकारपरिचयः

  • श्रीवेङ्कटनाथः, स्वामिवेदान्तदेशिकः
  • जन्म – इतः ७५० वर्षेभ्यः पूर्वं, क्री.प. 1268 D. विभवाब्दे ४३७०
  • जन्मस्थानम् – तूप्पुळ् – काञ्चीपुरम् (सत्यव्रतक्षेत्रम्) ।
  • पितरौ – श्रीअनन्तसूरी तोत्राम्माळ् च ।
  • बहुभाषाविद्, तर्क-व्याकरण-मीमांसा-न्याय-गणित-शिल्पकलादिषु विपुलज्ञानम् । वाग्मी । वादेषु शूरः । चित्रकाव्यरचनायाम् अपि निपुणः ।

स्वामिवेदान्तदेशिकस्य ग्रन्थाः

  • स्तोत्राणि – २८ – हयग्रीवास्तोत्रं, गोपालविंशतिः, रघुवीरगद्यं सुदर्शनाष्टकम् इत्यादीनि
  • काव्यानि – यादवाभ्युदयमहाकाव्यम्, हंससन्देशम्, पादुकासहस्रम्, सुभाषितनीवी
  • रूपकम् – सङ्कल्पसूर्योदयः
  • अशीत्यधिकाः रहस्यग्रन्थाः, वेदान्तग्रन्थाः, अनुष्ठानग्रन्थाः, तमिळ्-प्रबन्धाः च
  • १० व्याख्यानग्रन्थाः –तेषु भगवद्रामानुजाचार्येण विरचितस्य गीताभाष्यस्य तात्पर्यचन्द्रिका इति व्याख्यानं प्रसिद्धम् ।

यादवाभ्युदयमहाकाव्य-ग्रन्थपरिचयः

1. श्लोकः

मूलपाठः

वन्दे वृन्दावनचरं वल्लवीजनवल्लभम् ।
जयन्तीसम्भवं धाम वैजयन्तीविभूषणम् ॥ १ ॥

पदच्छेदः

वन्दे वृन्दावन-चरम् वल्लवीजन-वल्लभम् जयन्ती-सम्भवम् धाम वैजयन्ती-विभूषणम् ।

अन्वयरचना

  • (अहं) वन्दे ।
    • कं वन्दे ? धाम (कृष्णम्)
    • कीदृशं धाम ? वृन्दावन-चरम्, वल्लवीजन-वल्लभम्, जयन्ती-सम्भवम्, वैजयन्ती-विभूषणम्

अन्वयः

वृन्दावन-चरं वल्लवीजन-वल्लभं जयन्ती-सम्भवं वैजयन्ती-विभूषणं धाम (कृष्णम् अहं) वन्दे ।

तात्पर्यम्

वृन्दावने सञ्चरणशीलं, गोपाङ्गनानां प्रियं, कृष्णाष्टम्याम् प्रादुर्भूतं, वनमालया अलङ्कृतं च कृष्णरूपं प्रकाशं सदा प्रणमामि ।

पदार्थः

  • वृन्दावन-चरम् = वृन्दावननाम्नि मधुरानगरसमीपवने सञ्चारशीलं
  • वल्लवीजन-वल्लभम् = गोपनाङ्गनानां प्रियम् (वल्लव्यः इति जनाः)
  • जयन्ती-सम्भवम् = कृष्णाष्टम्यां जातम्
  • वैजयन्ती-विभूषणम् = वनमालालङ्कृतम्
  • धाम = स्वप्रकाशज्योतिर्मयं वासुदेवाख्यम्
  • वन्दे = प्रणमामि

विशेषः

  • भगवान् स्वानन्तकल्याणगुणेषु गुणचतुष्टयेन अभयं ददाति इति ध्वनिः ।
    • वात्सल्यम् — वृन्दावन-चरम्
    • सौशील्यम् — वल्लवीजनवल्लभम्
    • सौलभ्यम् — जयन्तीसम्भवम्
    • स्वामित्वम् — वैजयन्तीविभूषणम्

अप्पय्यदीक्षितव्याख्या

वृन्दावनं नाम मथुरोपकण्ठे वनविशेषः तत्र चरतीति वृन्दावनचरम् । वल्लव्यः गोपजातिस्त्रियः । तेषां वल्लभं “सत्यवागार्जवरतैरुपकुर्वन् प्रिय वदन्। भजते यः स्वयं पूर्णः प्रियः स भवति स्त्रियाः।” इत्युक्तलक्षण प्रियम् । जयन्ती रोहिणीसहिता श्रावणमारास्य कृष्णाष्टमी “जय पुण्यञ्च तनुते जयन्ती तेन ता विदुः।” इति पौराणिकैर्निरुक्ता ।  तस्यां सम्भव प्रादुर्भूत भवतेः पचाद्यच् ।वैजयन्ती वनमाला सा विभूषण यस्य तथाभूत । धाम स्वप्रकाशज्योतिर्मय वस्तु वासुदेवाख्यम् वन्दे प्रणमामीति योजना।

पदविवरणम्

  • वृन्दावन-चरम् = वृन्दावने चरति इति वृन्दावनचरः, तम् – उपपदसमासः
  • वल्लवीजन-वल्लभम्
    • वल्लवीजन-वल्लभम्
  • जयन्ती-सम्भवम्
    • जयन्ती = जयं तनुते इति जयन्ती – उपपदसमासः
    • जयन्ती-सम्भवम्  = जयन्त्यां सम्भवः, तम्
  • वैजयन्ती-विभूषणम् = वैजयन्ती विभूषणं यस्य सः, वैजयन्ती-विभूषणः, तम्
  • वन्दे = वन्द् “वदिँअभिवादनस्तुत्योः”धातुः, लट्लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

अलङ्कारः

  • ध्वनिः
    • Suggested meaning
    • वात्सल्यम् — वृन्दावनचरम् । सौशील्यम् — वल्लवीजनवल्लभम् । सौलभ्यम् — जयन्तीसम्भवम्  । स्वामित्वम् – वैजयन्तीविभूषणम् ।
  • परिकरः
    • “अलंकारः परिकरःसाभिप्राये विशेषणे” – When the epithets or the adjectives are concise and they are conceived of suggestive meaning, the figure of speech is parikara. Here the adjectives have suggested meanings.
  • शब्दालङ्कारः – अनुप्रासः
    • Alliteration, where a consonant word repeats serially more than once.
    • वन्दे वृन्दावन । वल्लवीजन वल्लभ । जयन्ती वैजयन्ती । -विभूषणं धाम (कृष्णम् अहं) ।

छन्दः

  • युग्मविपुला वृत्तम् – https://nivedita2015.wordpress.com/chandas-2/
    • यस्यां लः सप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला मता । This is part of the maatraa chandas, wherein a syllable containing a short vowel counts for one mātrā, and a syllable containing a long vowel or a short vowel followed by two consonants counts for two mātrās. Āryā Yugmavipulaa Vruttam is that in which there is laghu in a couple of places in the seventh position. i.e., in the second and fourth paada-s of the verse.

Eg. व् म् न् द् ब् न् द् व् न् च् र् म्

= 2 + 2 + 2 + 2 + 1 + 1 + 1 + 1 = 12

1 2 3 4 5 6 7 8 1 2 3 4 5 6 7 8
न्दे बृ न्दा रं ल्ल वी ल्ल भं
न्ती म्भ वं धा वै न्ती वि भू णं

अनुवादः

I salute (वन्दे) Sri Krishna, the radiant one (धाम), who roams (चर) around in Vrindaavanam (वृन्दावन), who is the beloved (वल्लभ) of the young women (वल्लवीजन), who was born (सम्भव) on Krishnaashtami Krishna Jayanti (जयन्ती) day, and one who adores (विभूषण) the Vaijayanti garland (वैजयन्ती).

2. श्लोकः – श्रीकृष्णस्य गुणवर्णने स्वासामर्थ्यप्रकटनम्

मूलपाठः

यदेकैकगुणप्रान्ते श्रान्ता निगमवन्दिनः।
यथावद्वर्णने तस्य किमुतान्ये मितम्पचाः॥२॥

पदच्छेदः

यद्-एक-एक-गुण-प्रान्ते श्रान्ताः निगम-वन्दिनः यथावत् वर्णने तस्य किमुत अन्ये मितम्पचाः

अन्वयरचना

  • श्रान्ताः भवन्ति
    • के श्रान्ताः ? निगम-वन्दिनः
      • कस्मिन् विषये श्रान्ताः ? यद्-एक-एक-गुण-प्रान्ते
    • किमुत – असमर्थाः भवन्ति ?
      • के असमर्थाः ? अन्ये मितम्पचाः
      • कस्मिन् विषये असमर्थाः ? वर्णने
        • कीदृशे वर्णने ? यथावत्
        • कस्य यथावद्-वर्णने ? तस्य (श्रीकृष्णस्य)

अन्वयः

निगम-वन्दिनः यद्-एक-एक-गुण-प्रान्ते श्रान्ताः । तस्य यथावत् वर्णने अन्ये मितम्पचाः किमुत ?

तात्पर्यम्

भगवन्तं स्तोतुं प्रवृत्ताः स्तवनशीलाः वेदाः एव तस्य एकमपि गुणं समग्रतया वर्णयितुम् अशक्नुवन्तः प्रारम्भे एव  प्रतिहताः चेत् मनुष्यादयस्तु तस्य गुणलेशस्य वर्णने असमर्थाः भवन्ति इति पुनः न वक्तव्यम् ।

पदार्थः

  • निगम-वन्दिनः = आगमाः / वेदाः एव स्तुतिपाठकाः
  • यद्-एकैक-गुण-प्रान्ते
    • यद् – यस्य भगवतः
    • एकैकगुणप्रान्ते – एकस्यैकस्य गुणस्य अग्रे
  • श्रान्ताः = श्रमं प्राप्ताः
  • तस्य = तादृशस्य भगवतः
  • यथावद् = यथार्हं / सम्यक्
  • वर्णने = स्तवने / स्तुतौ
  • अन्ये मितम्पचाः = इतरे क्षुद्राः (मादृशाः)
  • किमुत = असमर्था इति किमु वक्तव्यम्

विशेषः

  • कवयः वेदान्तदेशिकाः श्रीकृष्णगुणस्तवे स्वासामर्थ्यं प्रकटयन्ति । तेषां विनयः अभिव्यज्यते अत्र ।
    • रघुवंशमहाकाव्ये कविवरः कालिदासः अपि –
      • क्वसूर्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः ।
      • तितीर्षुर्दुर्स्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥ रघु. १/२
    • यदेकैकस्य गुणप्रान्ते – भगवतः अनन्तकल्याणगुणाः
      • स्वाभविकानवधिकातिशय-ज्ञान-बलैश्वर्य-शक्ति-तेजः-सौशील्य-वात्सल्य-मार्दवार्जव-सौहार्द-साम्य-कारुण्य-माधुर्य-गाम्भीर्य-औदार्य-चातुर्य-स्थैर्य-धैर्य-शौर्य-पराक्रम-सत्यकाम-सत्यसङ्कल्प-कृतित्व-कृतज्ञादि … अनन्तकल्याण-गुणगणौघमहार्णव ! – भगवद्रामानुविरचिते शरणागतिगद्ये

पदविवरणम्

  • यदैकैकगुणप्रान्ते
    • यस्य एकैकः = यदेकैकः ।
    • यदेकैकः च असौ गुणः = यदेकैकगुणः ।
    • यदैकैकगुणप्रान्ते = यदेकैकगुणस्य प्रान्ते यदेकैकगुणप्रान्तः, तस्मिन्
  • निगमवन्दिनः
    • अवश्यं वन्दन्ते इति वन्दिनः
    • निगमाः एव वन्दिनः निगमवन्दिनः
  • यथावत् – यथा अर्हम् (यथा + अर्हार्थे वति प्रत्ययः ।)
  • मितम्पचः – मितं पक्वं प्राप्तः । कदर्थे कृपणक्षुद्र किंपचानमितम्पचाः इत्यमरः

अलङ्कारः

अनुवादः

Even the Vedas (निगम), which comprise of praises (वन्दिन्), become tired (श्रान्त) on taking up just the end portion (प्रान्त) of just one (एक) of His (यद्) numerous qualities (गुण), what to say (किमुत) of the capability of other (अन्य) insignificant people (मितम्पच) in  describing (वर्णन) Him (तद्) in a fitting manner (यथावत्)?

3. श्लोकः – भगवद्गुणवर्णनप्रवृत्तेः औचित्यम्

मूलपाठः

शक्तया शौरिकथास्वादः स्थाने मन्दधियामपि ।

अमृतं यदि लभ्येत किं न गृह्येत मानवैः ॥३॥

पदच्छेदः

शक्तया शौरि-कथा-स्वादः स्थाने मन्दधियाम् अपि अमृतम् यदि लभ्येत किम् न गृह्येत मानवैः

अन्वयरचना

  • स्थाने भवति ।
    • कः स्थाने ? शौरि-कथा-स्वादः
      • केषां शौरि-कथा-स्वादः ? मन्दधियाम् अपि
      • कथं शौरि-कथा-स्वादः ? शक्तया
    • किं न गृह्येत ? गृह्येत एव
      • कैः गृह्येत ? मानवैः
      • कदा गृह्येत ? यदि लभ्येत
        • किं लभ्येत ? अमृतम्

अन्वयः

मन्दधियाम् अपि शक्तया शौरि-कथा-स्वादः स्थाने । अमृतं यदि लभ्येत मानवैः किं न गृह्येत ?

तात्पर्यम्

भगवद्गुणवर्णने यावती बुद्धेः प्रसरणशक्तिः तावद् वर्णनम् मन्दबुधीनाम् अपि युक्तम् एव । यथावद्वर्णने अशक्त्या शक्यांशः अपि नोपेक्षणीयः इति भावः । बहु अमृतं मानवाः न लभन्ते इति कृत्वा किञ्चिदपि लब्धं देवार्हमिदम् इति स्वयं न त्यजन्ति आस्वादयन्ति एव ।

तथा भगवद्गुणस्तवने सर्वसमर्थाः वेदाः एव श्रान्ताः चेत् अल्पशक्तिमताम् अस्माकं तत्र प्रयत्नः अनुचितः इति न खलु चिन्तयन्ति मनुष्याः । यथाशक्ति भगवद्गुणवर्णनं कुर्वन्ति एव । अतः ममापि भगवत्चरितवर्णनप्रवृत्तौ न कोऽपि दोषः इति ।

पदार्थः

  • मन्दधियाम् अपि = अल्पबुद्धीनाम् अपि
  • शक्तया = यथाशक्ति
  • शौरि-कथा-आस्वादः
    • शौरेः = कृष्णस्य
    • कथायाः = चरितस्य
    • आस्वादः = निबन्धनरूपः
  • स्थाने = उचितः
  • अमृतम् = सुधा
  • यदि मानवैः लभ्येत = यदि मनुष्यैः प्राप्यते
  • (तर्हि) किं न गृह्येत? = किं न आस्वद्येत । अवश्यम् आस्वद्येत ।

पदविवरणम्

  • मन्दधियाम् = मन्दा धीः येषां ते मन्दधियः । ईकारान्तः पुं. ‘मन्दधी’ शब्दः ष.वि., ब.व. ।
  • शौरिकथास्वादः
    • शूरस्य वसुदेवपितुः अपत्यं पुमान् शौरिः ।
    • शौरेः कथा शौरिकथा ।
    • शौरिकथायाः आस्वादः शौरिकथास्वादः ।
  • स्थाने = उचितार्थकम् अव्ययम् ।
  • यदि लभ्येत किं न गृह्येत=  हेतुहेतुमतोः लिङ्
  • लभ्येत = लभ् प्राप्तौ (लभते), कर्मणि, विधिलिङ्., प्र.पु., ए.व. ।
    • मानवैः अमृतं लभ्यते । (कर्मणि)
    • मानवाः अमृतं लभेरन् । (कर्तरि)
  • गृह्येत = ग्रह् उपादाने (गृह्णाति), कर्मणि, विधिलिङ्., प्र.पु., ए.व.
    • मानवैः अमृतं किं न गृह्येत ? (कर्मणि)
    • मानवाः अमृतं किं न गृह्णीयुः ? (कर्तरि)

अलङ्कारः

  • TODO

अनुवादः

Relishing the story (कथा) of Krishna (शौरि), to the best of their ability (शक्ति), is apt (स्थाने), even (अपि) for the intellectually weak ones (मन्द-धी). If (यदि) nectar (अमृत) is obtained (लभ्), would not (किं न) it be grabbed (ग्रह्) by the people?

4. श्लोकः

मूलपाठः

वसुधाश्रोत्रजे तस्मिन् व्यासे च हृदयस्थिते ।

अन्येऽपि कवयः कामं बभूवुरनपत्रपाः ॥४॥

पदच्छेदः

वसुधाश्रोत्रजे तस्मिन् व्यासे च हृदयस्थिते अन्ये अपि कवयः कामं बभूवुः अनपत्रपाः

अन्वयरचना

  • बभूवुः
    • कीदृशाः बभूवुः ? अनपत्रपाः
    • के बभूवुः ? कवयः (कर्तृपदम्)
      • कीदृशाः कवयः ? अन्ये अपि कवयः
    • कथं अनपत्रपाः बभूवुः ? कामम् (अव्ययम्, क्रियाविशेषणम्)
    • कदा अनपत्रपाः बभूवुः ? हृदयस्थिते सति
      • कस्मिन् हृदयस्थिते सति ? तस्मिन् वसुधाश्रोत्रजे व्यासे च

अन्वयः

तस्मिन् वसुधा-श्रोत्र-जे (वाल्मीकौ), व्यासे च हृदय-स्थिते (सति), अन्ये अपि (कालिदासादयः) कामम् अनपत्रपाः कवयः बभूवुः ।

तात्पर्यम्

श्रीमद्रामायणम् आदिकाव्यम् । तत्प्रणेता कविसार्वभौमः वाल्मीकिमुनिः कवीनां धुरि विश्रूयते । महाभारतस्य विषये “यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित्” इति वचनं प्रसिद्धम् । अस्य रचयिता अद्वितीयः व्यासमहर्षिः ।

अनयोः प्रबन्धौ रामायणं महाभारतं च दृष्ट्वा अस्माकं कृतीः पश्यन्तः कथं न अपहसिष्यन्ति इति भीतिं विहाय कालिदासप्रभृतयः काव्यानि अकुर्वन् । तथैव अहमपि स्वकीयप्रबन्धनिर्माणे चापलवशात् अनपत्रपः सन् (लज्जां परित्यज्य) काव्यं करोमि ।

यथामति काव्यनिर्माणे का अपत्रपा इति भावः ।

चापलं व्रीडां व्यपोहति इति च भावः ।

तस्मिन्निति व्यासस्यापि विशेषणम् ।

वाल्मीकौ हृदयस्थिते व्यासः कविः आसीत् ।

तयोः उभयोः स्थितयोः अन्ये बहवः अपत्रपाप्रसक्तौ अपि कवयः आसन् ।

पदार्थः

  • तस्मिन् = प्रसिद्धे
  • वसुधाश्रोत्रजे = वसुधायाः श्रोत्रम् = वल्मीकः । तस्मात् जाते – वाल्मीकौ
  • व्यासे च = तथा प्रसिद्धे महाभारतादिग्रन्थकारे व्यासमुनौ च
  • हृदय-स्थिते (सति) = मनसि स्फुरति सति
  • अन्ये अपि = व्यासवाल्मीकिव्यतिरिक्ताः कालिदासाद्याः
  • कामम् = अत्यर्थम्
  • अनपत्रपाः = अन्ये परिहसेयुः इति लज्जां विहाय
  • कवयः = काव्यकर्तारः
  • बभूवुः = आसन्

विशेषः

  • वसुधाश्रोत्रजः
    • “श्रोत्रं ह्येतत् पृथिव्या यद्वल्मीक” इति श्रुतिः
    • स्वामिवेदान्तदेशिकविरचिता गोदास्तुतिः
      • वल्मीकतः श्रवणतो वसुधात्मनस्ते
      • जातोबभूव स मुनिः कविसार्वभौमः ।
      • गोदे किमद्भुतमिदं यदमी स्वदन्ते
      • वक्त्रारविन्द-मकरन्द-निभाः प्रबन्धाः ॥
      • अन्वयः – वसुधात्मनः ते श्रवणतः वल्मीकतः जातः सः मुनिः कविसार्वभौमः बभूव।
    • अन्येअपि कामम् अनपत्रपाः कवयः बभूवुः
      • महावविकालिदासेन अपि रघुवंशे
        • मन्दः कवियशःप्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम् ।
        • प्रांशुलभ्ये फले लोभादुद्बाहुरिव वामनः ॥ १/३
        • अथवा कृतवाग्द्वारे वंशेऽस्मिन् पूर्वसूरिभिः ।
        • मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः ॥ १/४
        • “महाजनो येन गतः स पन्थाः” इति न्यायेन महाकवीनां रचनामार्गम् अनुसृत्य कवनं क्रियते मया इति कालिदासश्लोकं कविः अत्र स्मारयति ।

पदविवरणम्

  • वसुधाश्रोत्रजे
    • वसुधायाः श्रोत्रम् = वसुधाश्रोत्रम् । वल्मीकः / भूश्रवः / वामलूरुः ।
    • वसुधाश्रोत्रजे = वसुधाश्रोत्रात् जातः वसुधाश्रोत्रजः, तस्मिन् ।
  • कामम् = कामम् इति अव्ययम्
  • अनपत्रपाः = न विद्यते अपत्रपा येषां ते अनपत्रपाः ।
  • बभूवुः = भू सत्तायाम्, लिट्., प्र.पु., ए.व.

अनुवादः

When, he (तद्) Valmiki (वसुधाश्रोत्रज), the one born (जा) out of an anthill (वसुधाश्रोत्र), which are the ear (श्रोत्र) of Mother Earth (वसुधा) (as proclaimed in the Vedas), and Vyasa (व्यास) are seated (स्थित) in the heart (हृदय), others have also exceedingly (कामम्) become (भू) poets (कवि), who are shameless (i.e., who do not mind the embarrassment of others ridiculing them) (अनपत्रप).

5. श्लोकः – कविलक्षणम्

मूलपाठः

स कविः कथ्यते स्रष्टा रमते यत्र भारती ।

रसभावगुणीभूतैरलङ्कारैर्गुणोदयैः ॥५॥

पदच्छेदः

सः, कविः, कथ्यते, स्रष्टा, रमते, यत्र, भारती, रसभाव-गुणीभूतैः, अलङ्कारैः, गुण-उदयैः|

अन्वयरचना

  • कथ्यते (कर्मणिप्रयोगः)
    • कैः कथ्यते ? (बुधैः)
    • किमिति कथ्यते ? सः (भवति)
      • सः कीदृशः भवति ? स्रष्टा
      • पुनः सः कीदृशः भवति ? कविः
      • कदा भवति ? यत्र रमते
        • का रमते ? भारती
        • कथं रमते ? रसभावगुणीभूतैः अलङ्कारैः गुणोदयैः

अन्वयः

रसभाव-गुणीभूतैः अलङ्कारैः गुणोदयैः यत्र भारती रमते, सः स्रष्टा कविः कथ्यते ।

तात्पर्यम्

शृङ्गारादिरसैः विभावानुभावसञ्चारिभावैः अगूढादिव्यङ्ग्यैः अनुप्रासोपमाद्यलङ्कारैः माधुर्यादिगुणैश्च समुल्लसिता वाणी यस्मिन् निरर्गलप्रवाहरूपा भवति सः स्वप्रतिभया नूतनार्थप्रतिपादकः कविरिति नाम्ना व्यपदिश्यते ।स सरस्वतीविहारास्पदीभूत-चतुर्मुखतुल्यः भवति ।

पदार्थः

  • रसभाव-गुणीभूतैः
    • कविपक्षे – रसाः = शृङ्गारादयः । भावाः = तत्तद्-रसोचिताः रत्यादयः, विभावानुभाव-सञ्चारिणः । गुणीभूतानि = अगूढादीनि, गुणीभूत-व्यङ्ग्यानि ।
    • स्रष्टृपक्षे – रसभावाः= रागप्रयुक्ताः । नयनान्तावलोकनं, मन्दस्मितम् इत्यादियः अनुभावाः (चेष्टाः) । तेषां गुणीभूतैः उपस्कारकैः – तद्विजृम्भणहेतुभूतैः ।
  • अलङ्कारैः
    • कविपक्षे – अनुप्रासोपमादिभिः
    • स्रष्टृपक्षे – कटक-केयूरादिभिः
  • गुणोदयैः
    • कविपक्षे – माधुर्यादयः गुणाः । तत्तद्-गुणोचित-वर्ण-समास-रचनाभिव्यक्तयः- तैः उपलक्षिता(वाणी)
    • स्रष्टृपक्षे – रूपयौवनादिभिः, नायकदर्शनेन उद्गच्छन्ति इति उदयाः दृष्टिविकारादयः, तैः उपलक्षिता(वाग्देवता)
  • भारती
    • कविपक्षे – वाणी
    • स्रष्टृपक्षे – वाग्देवता
  • यत्र रमते
    • कविपक्षे – बलात् आकर्षणं विना स्वयम् एव निरर्गलप्रवाहरूपा भवति
    • स्रष्टृपक्षे – विलसति, रतिं करोति लसति,
  • सः स्रष्टा
    • कविपक्षे – नूतनार्थस्य स्वप्रतिभया प्रतिपादकः
    • स्रष्टृपक्षे – लोकानां निर्माता, ब्रह्मा
  • कविः कथ्यते = कविः इति व्यपदिश्यते ।

काव्योत्कर्षहेतवः

  • रसः
    शृङ्गार-हास्य-करुण-रौद्र-वीर-भयानकाः ।
    बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥
    – ॥ भरतिमुनेः नाट्यशास्त्रम् ॥
  • शृङ्गारः, हास्यः, करुणः, वीरः, बीभत्सः, अद्भुतः, रौद्रः, भयानकः, शान्तः
  • https://nivedita2015.wordpress.com/ksou-ma-sanskrit/kavya-prakasha-of-mammata/
  • कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च ।
    रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः॥
    विभावा अनुभावास्तत्कथ्यन्ते व्यभिचारिणः ।
    व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैःस्थायी भावो रसः स्मृतः  ॥
    – कारिका २७ , २८ – मम्मटस्य काव्यप्रकाशः
  • There are causes, effects and auxiliary feelings of rati or Love, etc. When they occur in a kavya or natya, they are respectively called Vibhavas, Anubhavas and Vyabhicharibhavas. The permanent mood [sthayibhava] which is manifested by these vibhavas, etc.,
    is known as Rasa.
  • स्थायिभावः
    रतिः, हासः, शोकः, क्रोधः, उत्साहः, भयम्, जुगुप्सा, विस्मयः, निर्वेदः ।
  • भावाः
    विभावानुभाव-व्यभिचारि-संयोगाद् रसनिष्पत्तिः
    – नाट्यशास्त्रम् ।
  • विभावः
  • आलम्बनविभावः, उद्दीपनविभावः, अनुभावः, सञ्चारिभावाः
  • [ वाच्यार्थ: – स्फुटार्थ: / प्रकटितार्थ: (विवक्षितार्थ: न स्यात्)
    व्यंग्यार्थ: – गूढार्थ: / इङ्गितार्थ: ]
  • गुणीभूतव्यङ्ग्यानि
    यत्र व्यङ्ग्यान्वये वाच्यचारुत्वं स्यात् प्रकर्षवत् ।
    – ध्वन्यालोकः ३/३४
  • अलङ्काराः
  • अनुप्रासादयः शब्दालङ्काराः उपमारूपकादयः अर्थालङ्काराः ।
  • गुणाः
    ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः ।
    उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥
    – काव्यप्रकाशः

विशेषः

  • स च कविः स्वप्रतिभया नवार्थं निष्पाद्य सृष्टिं रचयति इति हेतोः प्रजापतिनाम्ना लोके प्रसिद्धिं प्राप्नोति । अत एवोक्तं  “अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः” ।

पदविवरणम्

  • रसभावगुणीभूतैः = रसश्च भावश्च गुणीभूतानि च रसभावगुणीभूतानि, तैः ।

अलङ्कारः

अनुवादः

Where (यत्र) the literary work (भारती) relishes (रम्) and flows freely, due to the aspects of literature like Rasa (रस) the aesthetic pleasure, Bhaava (भाव) the sentiment, Guneebhoota-vyangya (गुणीभूत) with the suggested meaning (vyangya) being made a subordinate element (guni-bhuta) of expression, Alamkaara (अलङ्कार) the rhetoric figures of speech and the raise of qualities of excellence (गुण-उदय), such a person (तद्) is said कथ् to be a poet (कविः). He is said to be a creator (स्रष्टा), as in the case of creator, the Goddess of Learning (भारती) relishes (रम्) due to the expressions (भाव) of the emotion of love (रस), which are the supporting embellishments (गुणीभूत), his ornaments (अलङ्कार), and the qualities that arise (गुण-उदय) on seeing her beloved.

References: