Bhagavad Gita – Chapter 1

श्रीमद्भगवद्गीता – प्रथमोध्यायः – अर्जुनविषादयोगः

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।

मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥१॥

पदच्छेदः

धर्मक्षेत्रे, कुरुक्षेत्रे, समवेताः, युयुत्सवः, मामकाः, पाण्डवाः, च, एव, किम्, अकुर्वत, सञ्जय

अन्वयः

सञ्जय ! धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समेवेताः युयुत्सवः मामकाः पाण्डवाः च एव किम् अकुर्वत ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = सञ्जय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अकुर्वत
    • प्रश्नवाचक-कर्म-पदम् = किम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = समेवेताः
      • अधिकरणपदम् = कुरुक्षेत्रे
      • अधिकरण-विशेषणम् = धर्मक्षेत्रे
    • कर्तृविशेषणम् = युयुत्सवः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = मामकाः
      • कर्तृपदम् = पाण्डवाः
      • संयोजकपदम् = च
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव

सञ्जय उवाच –

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।

आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥२॥

पदच्छेदः

सञ्जयः उवाच – दृष्ट्वा, तु, पाण्डवानीकम्, व्यूढम्, दुर्योधनः, तदा, आचार्यम्, उपसङ्गम्य, राजा, वचनम्, अब्रवीत्

अन्वयः

तदा तु व्यू्ढं पाण्डवानीकं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः आचार्यम् उपसङ्गम्य वचनम् अब्रवीत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अब्रवीत्
    • कर्मपदम् = वचनम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = उपसङ्गम्य
      • कर्मपदम् = आचार्यम्
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = दृष्ट्वा
      • कर्मपदम् = पाण्डवानीकम्
      • कर्मविशेषणम् = व्यू्ढम्
    • कालवाचकपदम् = तदा
    • कालवाचक-विशेषण-सूचक-पदम् = तु
    • कर्तृपदम् = दुर्योधनः
    • कर्तृविशेषणम् = राजा

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।

व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

पश्य, एताम्, पाण्डुपुत्राणाम्, आचार्य, महतीम्, चमूम् । व्यूढाम्, द्रुपदपुत्रेण, तव, शिष्येण, धीमता ॥

अन्वयः

आचार्य ! तव धीमता शिष्येण द्रुपदपुत्रेण व्यूढां पाण्डुपुत्राणां महतीम् एतां चमूं पश्य ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = आचार्य!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्य
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = चमूम्
      • कर्मविशेषणम् = एताम्
      • कर्मविशेषणम् = महतीम्
      • सम्बन्ध-पदम् = पाण्डुपुत्राणाम्
      • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= व्यूढाम्
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = द्रुपदपुत्रेण
        • वाक्यांश:
          • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = शिष्येण
          • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = धीमता
          • सम्बन्ध-पदम् = तव

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।

युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४॥

पदच्छेदः

अत्र, शूराः, महेष्वासाः, भीमार्जुनसमाः, युधि । युयुधानः, विराटः, च, द्रुपदः, च, महारथः ॥४॥

अन्वयः

अत्र महेष्वासाः युधि भीमार्जुनसमाः शूराः युयुधानाः च विराटः च महारथः दृपदः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • अधिकरणपदम् = अत्र
    • कर्तृपदम् = महेष्वासाः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = भीमार्जुनसमाः
      • अधिकरणपदम् = युधि
    • कर्तृपदम् = शूराः
    • कर्तृपदम् = युयुधानाः
    • कर्तृपदम् = विराटः
    • कर्तृपदम् = महारथः
    • कर्तृपदम् = दृपदः
    • संयोजकपदम् = च

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।

पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥ ५॥

पदच्छेदः

धृष्टकेतुः, चेकितानः, काशिराजः, च, वीर्यवान् । पुरुजित्, कुन्तिभोजः, च, शैब्यः, च, नरपुङ्गवः ॥ ५ ॥

अन्वयः

च धृष्टकेतुः चेकितानः च वीर्यवान् काशिराजः पुरुजित् कुन्तिभोजः च नरपुङ्गवः शैब्यः….. ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृपदम् = धृष्टकेतुः
    • कर्तृपदम् = चेकितानः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = काशिराजः
      • कर्तृविशेषणम् = काशिराजः
    • कर्तृपदम् = पुरुजित्
    • कर्तृपदम् = कुन्तिभोजः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = शैब्यः
      • कर्तृविशेषणम् = नरपुङ्गवः
    • संयोजकपदम् = च

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।

सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

युधामन्युः, च, विक्रान्तः, उत्तमौजाः, च, वीर्यवान् । सौभद्रः, द्रौपदेयाः, च, सर्वे, एव, महारथाः ॥६॥

अन्वयः

च विक्रान्तः युधामन्युः च वीर्यवान् उत्तमौजाः सौभद्रः च द्रौपदेयाः सर्वे एव महारथाः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्यांश:
      • कर्तृपदम् = युधामन्युः
      • कर्तृविशेषणम् = विक्रान्तः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = उत्तमौजाः
      • कर्तृविशेषणम् = वीर्यवान्
    • कर्तृपदम् = सौभद्रः
    • कर्तृपदम् = द्रौपदेयाः
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = महारथाः
      • कर्तृविशेषणम् = सर्वे
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।

नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

अस्माकम्, तु, विशिष्टाः, ये, तान्, निबोध, द्विजोत्तम । नायकाः, मम, सैन्यस्य, संज्ञार्थम्, तान्, ब्रवीमि, ते ॥ ७ ॥

अन्वयः

द्विजोत्तम ! अस्माकं तु ये विशिष्टाः तान् निबोध । मम सैन्यस्य (ये) नायकाः तान् ते संज्ञार्थं ब्रवीमि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = द्विजोत्तम!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (सन्ति)
      • कर्तृविशेषणम् = विशिष्टाः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = ये
        • सम्बन्ध-पदम् = अस्माकम्
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = तु
      • “तान्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = निबोध
        • कर्मपदम् = तान्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • द्वितीयवाक्यम्
        • “(ये)” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = (सन्ति)
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = नायकाः
          • कर्तृपदम् = (ये)
        • “तान्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = ब्रवीमि
          • क्रियाविशेषणम् = संज्ञार्थम्
          • सम्प्रदानपदम् = ते
          • कर्मपदम् = तान्
          • कर्तृपदम् = (अहम्)

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।

अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

भवान्, भीष्मः, च, कर्णः, च, कृपः, च, समितिञ्जयः । अश्वत्थामा, विकर्णः, च, सौमदत्तिः, तथा, एव, च ॥८॥

अन्वयः

भवान् भीष्मः कर्णः समितिञ्जयः च कृपः अश्वत्थामा विकर्णः तथा एव सौमदत्तिः (सन्ति) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृपदम् = भवान्
    • कर्तृपदम् = भीष्मः
    • कर्तृपदम् = कर्णः
    • कर्तृपदम् = समितिञ्जयः
    • कर्तृपदम् = कृपः
    • कर्तृपदम् = अश्वत्थामा
    • कर्तृपदम् = विकर्णः
    • वाक्यांश:
      • क्रियाविशेषणम् = तथा
      • क्रियाविशेषण-सूचक-पदम् = एव
      • कर्तृपदम् = सौमदत्तिः
    • संयोजकपदम् = च

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।

नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

अन्ये, च, बहवः, शूराः, मदर्थे, त्यक्तजीविताः । नानाशस्त्रप्रहरणाः, सर्वे, युद्धविशारदाः ॥९॥

अन्वयः

नानाशस्त्रप्रहरणाः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः अन्ये च बहवः मदर्थे त्यक्तजीविताः (सन्ति) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = त्यक्तजीविताः
      • कर्तृविशेषणम् = बहवः
      • कर्तृविशेषणम् = अन्ये
      • संयोजकपदम् = च
      • कारण-सूचक-अधिकरणपदम् = मदर्थे
    • कर्तृविशेषणम् = नानाशस्त्रप्रहरणाः
    • कर्तृविशेषणम् = शूराः
    • कर्तृपदम् = सर्वे
    • कर्तृविशेषणम् = युद्धविशारदाः

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।

पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥

पदच्छेदः

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥१०॥

अन्वयः

अस्माकं भीष्माभिरक्षितं तद् बलम् अपर्याप्तम् । इदं तु एतेषां भीमाभिरक्षितं बलं पर्याप्तम् (अस्ति) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपर्याप्तम्
    • कर्तृपदम् = बलम्
    • कर्तृविशेषणम् = तद्
    • कर्तृविशेषणम् = भीष्माभिरक्षितम्
    • सम्बन्ध-पदम् = अस्माकम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पर्याप्तम्
    • कर्तृपदम् = बलम्
    • कर्तृविशेषणम् = भीमाभिरक्षितम्
    • सम्बन्ध-पदम् = एतेषाम्
    • कर्तृविशेषणम् = इदम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तु

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।

भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागम् अवस्थिताः । भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥

अन्वयः

सर्वेषु अयनेषु यथाभागम् अवस्थिताः भवन्तः सर्वे भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभिरक्षन्तु
    • कर्मपदम् = भीष्मम्
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • कर्तृपदम् = सर्वे
    • कर्तृविशेषणम् = भवन्तः
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अवस्थिताः
      • क्रियाविशेषणम् = यथाभागम्
      • अधिकरणपदम् = अयनेषु
      • अधिकरण-विशेषणम् = सर्वेषु

तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।

सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

तस्य, सञ्जनयन्, हर्षम्, कुरुवृद्धः, पितामहः । सिंहनादम्, विनद्य, उच्चैः, शङ्खम्, दध्मौ, प्रतापवान् ॥

अन्वयः

प्रतापवान् कुरुवृद्धः पितामहः तस्य हर्षं सञ्जनयन् सिंहनादं विनद्य उच्चैः शङ्खं दध्मौ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = दध्मौ
    • क्रियाविशेषणम् = उच्चैः
    • कर्मपदम् = शङ्खम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = विनद्य
      • कर्मपदम् = सिंहनादम्
    • कर्तृपदम् = पितामहः
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= सञ्जनयन्
      • कर्मपदम् = हर्षम्
      • सम्बन्ध-पदम् = तस्य
    • कर्तृविशेषणम् = कुरुवृद्धः
    • कर्तृविशेषणम् = प्रतापवान्

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।

सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

ततः, शङ्खाः, च, भेर्यः, च, पणवानकगोमुखाः । सहसा, एव, अभ्यहन्यन्त, सः, शब्दः, तुमुलः, अभवत् ॥

अन्वयः

ततः शङ्खाः भेर्यः पणवानकगोमुखाः च सहसा एव अभ्यहन्यन्त । सः शब्दः तुमुलः अभवत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभ्यहन्यन्त
    • क्रियाविशेषणम् = सहसा
    • क्रियाविशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • कर्तृपदम् = शङ्खाः
    • कर्तृपदम् = भेर्यः
    • कर्तृपदम् = पणवानकगोमुखाः
    • संयोजकपदम् = च
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभवत्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तुमुलः
    • कर्तृपदम् = शब्दः
    • कर्तृविशेषणम् = सः

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।

माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

ततः, श्वेतैः, हयैः, युक्ते, महति, स्यन्दने, स्थितौ । माधवः, पाण्डवः, च, एव, दिव्यौ, शङ्खौ, प्रदध्मतुः ॥

अन्वयः

ततः माधवः पाण्डवशः च श्वेतैः हयैः युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रदध्मतुः
    • कर्तृपदम् = शङ्खौ
    • कर्तृविशेषणम् = दिव्यौ
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= स्थितौ
      • अधिकरणपदम् = स्यन्दने
      • अधिकरण-विशेषणम् = महति
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-अधिकरण-विशेषणम् = युक्ते
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = हयैः
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = श्वेतैः
    • कर्तृपदम् = माधवः
    • कर्तृपदम् = पाण्डवशः
    • संयोजकपदम् = च
    • संयोजकपदम् = ततः

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।

पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ १५ ॥

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।

नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

पाञ्चजन्यम्, हृषीकेशः, देवदत्तम्, धनञ्जयः । पौण्ड्रम्, दध्मौ, महाशङ्खम्, भीमकर्मा, वृकोदरः ॥

अनन्तविजयम्, राजा, कुन्तीपुत्रः, युधिष्ठिरः । नकुलः, सहदेवः, च, सुघोषमणिपुष्पकौ ॥

अन्वयः

हृषीकेशः पाञ्चजन्यं धनञ्जयः देवदत्तं भीमकर्मा वृकोदरः महाशङ्खं पौण्ड्रं कुन्तीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः अनन्तविजयं नकुलः सहदेवः च सुघोषमणिपुष्पकौ दध्मौ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = दध्मौ
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = हृषीकेशः
      • कर्मपदम् = पाञ्चजन्यम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = धनञ्जयः
      • कर्मपदम् = देवदत्तम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = वृकोदरः
      • कर्तृविशेषणम् = भीमकर्मा
      • कर्मपदम् = पौण्ड्रम्
      • कर्मविशेषणम् = महाशङ्खम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = युधिष्ठिरः
      • कर्तृविशेषणम् = राजा
      • कर्तृविशेषणम् = कुन्तीपुत्रः
      • कर्मपदम् = अनन्तविजयम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = नकुलः
      • कर्तृपदम् = सहदेवः
      • संयोजकपदम् = च
      • कर्मपदम् = सुघोषमणिपुष्पकौ

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।

धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ १७ ॥

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।

सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

काश्यः, च, परमेष्वासः, शिखण्डी, च, महारथः । धृष्टद्युम्नः, विराटः, च, सात्यकिः, च, अपराजितः ॥ द्रुपदः, द्रौपदेयाः, च, सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रः, च, महाबाहुः, शङ्खान्, दध्मुः, पृथक्, पृथक् ॥

अन्वयः

पृथिवीपते ! परमेष्वासः काश्यः, महारथः शिखण्डी, धृष्टद्युम्नः, विराटः, अपराजितः सात्यकिः, द्रुपदः, द्रौपदेयाः, महाबाहुः सौभद्रः च सर्वशः पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = पृथिवीपते!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = दध्मुः
    • क्रियाविशेषणम् = सर्वशः
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = शङ्खान्
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = पृथक्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = काश्यः,
      • कर्तृविशेषणम् = परमेष्वासः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = शिखण्डी,
      • कर्तृविशेषणम् = महारथः
    • कर्तृपदम् = धृष्टद्युम्नः,
    • कर्तृपदम् = विराटः,
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सात्यकिः,
      • कर्तृविशेषणम् = अपराजितः
    • कर्तृपदम् = द्रुपदः,
    • कर्तृपदम् = द्रौपदेयाः,
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सौभद्रः
      • कर्तृपदम् = महाबाहुः
    • संयोजकपदम् = च

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।

नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

सः, घोषः, धार्तराष्ट्राणाम्, हृदयानि, व्यदारयत् । नभः, च, पृथिवीम्, च, एव, तुमुलः, व्यनुनादयन् ॥

अन्वयः

सः तुमुलः घोषः नभः पृथिवीं च व्यनुनादयन् धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = व्यदारयत्
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = हृदयानि
      • सम्बन्ध-पदम् = धार्तराष्ट्राणाम्
    • कर्तृपदम् = घोषः
    • कर्तृविशेषणम् = सः
    • कर्तृविशेषणम् = तुमुलः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= व्यनुनादयन्
      • कर्मपदम् = नभः
      • कर्मपदम् = पृथिवीम्
      • संयोजकपदम् = च

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।

प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २० ॥

हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।

पदच्छेदः

अथ, व्यवस्थितान्, दृष्ट्वा, धार्तराष्ट्रान्, कपिध्वजः । प्रवृत्ते, शस्त्रसम्पाते, धनुः, उद्यम्य, पाण्डवः ॥ हृषीकेशम्, तदा, वाक्यम्, इदम्, आह, महीपते ।

अन्वयः

महीपते ! अथ व्यवस्थितान् धार्तराष्ट्रान् दृष्ट्वा कपिध्वजः पाण्डवः शस्त्रसम्पाते प्रवृत्ते धनुः उद्यम्य तदा हृषीकेशम् इदं वाक्यम् आह ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = महीपते!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आह
    • कर्मपदम् = वाक्यम्
    • कर्मविशेषणम् = इदम्
    • सम्प्रदान-सूचक-कर्मपदम् = हृषीकेशम्
    • कालवाचक-वाक्यांश: तदा
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = उद्यम्य
      • कर्मपदम् = धनुः
    • कालवाचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-आश्रय-कर्तृपदम् = प्रवृत्ते
      • ज्ञापक-क्रियापदम् = शस्त्रसम्पाते
      • सतिसप्तमि-पदम् = (सति)
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = दृष्ट्वा
      • कर्मपदम् = धार्तराष्ट्रान्
      • कर्मपदम् = व्यवस्थितान्
      • कालवाचकपदम् = अथ
    • कर्तृपदम् = पाण्डवः
    • कर्तृविशेषणम् = कपिध्वजः

अर्जुन उवाच

सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

सेनयोः, उभयोः, मध्ये, रथम्, स्थापय, मे, अच्युत ॥

अन्वयः

अच्युत ! सेनयोः उभयोः मध्ये मे रथं स्थापय ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = अच्युत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = स्थापय
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = रथम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = मध्ये
      • सम्बन्ध-पदम् = सेनयोः
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = उभयोः

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।

कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

यावत्, एतान्, निरीक्षे, अहम्, योद्धुकामान्, अवस्थितान् । कैः, मया, सह, योद्धव्यम्, अस्मिन्, रणसमुद्यमे ॥

अन्वयः

यावत् अहम् अस्मिन् रणसमुद्यमे कैः सह मया योद्धव्यम् (इति ज्ञातुम्) अवस्थितान् एतान् योद्धुकामान् निरीक्षे  (तावत् रथं स्थापय) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यावत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = निरीक्षे
      • कर्तृपदम् = अहम्
      • कर्मपदम् = योद्धुकामान्
      • कर्मविशेषणम् = एतान्
      • वाक्यांश:
        • तुमुनन्तपदम् = (ज्ञातुम्)
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= योद्धव्यम्
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
        • करणवाचकपदम् = कैः
        • संयोजकपदम् = सह
        • अधिकरणपदम् = रणसमुद्यमे
        • अधिकरण-विशेषणम् = अस्मिन्
        • संयोजकपदम् = (इति)
      • संयोजकपदम् = यावत्
    • “(तावत्)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (स्थापय)
      • कर्मपदम् = (रथम्)
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • संयोजकपदम् = (तावत्)

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।

धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

योत्स्यमानान्, अवेक्षे, अहम्, ये, एते, अत्र, समागताः । धार्तराष्ट्रस्य, दुर्बुद्धेः, युद्धे, प्रियचिकीर्षवः ॥

अन्वयः

दुर्बुद्धेः धार्तराष्ट्रस्य युद्धे प्रियचिकीर्षवः ये एते अत्र समागताः (तान्) योत्स्यमानान् अहम् अवेक्षे ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (सन्ति)
      • कर्तृपदम् = समागताः
      • अधिकरणपदम् = अत्र
      • अधिकरण-विशेषणम् = युद्धे
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = प्रियचिकीर्षवः
        • सम्बन्ध-पदम् = धार्तराष्ट्रस्य
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = दुर्बुद्धेः
      • कर्तृविशेषणम् = एते
      • कर्तृविशेषणम् = ये
    • “(तान्)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अवेक्षे
      • कर्तृपदम् = अहम्
      • कर्मपदम् = योत्स्यमानान्
      • कर्मविशेषणम् = (तान्)

एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।

सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।

उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

एवम्, उक्तः, हृषीकेशः, गुडाकेशेन, भारत । सेनयोः, उभयोः, मध्ये, स्थापयित्वा, रथोत्तमम् ॥

भीष्मद्रोणप्रमुखतः, सर्वेषाम्, च, महीक्षिताम् । उवाच, पार्थ, पश्य, एतान्, समवेतान्, कुरून्, इति ॥

अन्वयः

भारत ! एवं गुडाकेशेन उक्तः हृषीकेशः सेनयोः उभयोः मध्ये भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षितां (प्रमुखतः) रथोत्तमं स्थापयित्वा पार्थ ! एतान् समवेतान् कुरून् पश्य’ इति उवाच ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = भारत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उवाच
    • कर्तृपदम् = हृषीकेशः
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= उक्तः
      • क्रियाविशेषणम् = एवम्
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = गुडाकेशेन
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = स्थापयित्वा
      • कर्मपदम् = रथोत्तमम्
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = मध्ये
        • सम्बन्ध-पदम् = सेनयोः
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = उभयोः
      • वाक्यांश:
        • क्रियाविशेषणम् = भीष्मद्रोणप्रमुखतः
        • वाक्यांश:
          • क्रियाविशेषणम् = (प्रमुखतः)
          • सम्बन्ध-पदम् = महीक्षिताम्
          • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = सर्वेषाम्
          • संयोजकपदम् = च
        • कर्म-वाक्यम्
          • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
          • क्रियापदम् = पश्य
          • कर्मपदम् = एतान्
          • कर्मविशेषणम् = समवेतान्
          • कर्मविशेषणम् = कुरून्
          • संयोजकपदम् = इति

तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।

आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ २६ ॥

श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।

पदच्छेदः

तत्र, अपश्यत्, स्थितान्, पार्थः, पितॄन्, अथ, पितामहान् । आचार्यान्, मातुलान्, भ्रातॄन्, पुत्रान्, पौत्रान्, सखीन्, तथा ॥ श्वशुरान्, सुहृदः, च, एव, सेनयोः, उभयोः, अपि ।

अन्वयः

अथ पार्थः तत्र स्थितान् पितॄन् पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखीन् श्वशुरान् सुहृदः च उभयोः अपि सेनयोः अपश्यत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अपश्यत्
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = सेनयोः
      • सम्बन्ध-पदम् = उभयोः
      • अवधारणम् = अपि
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = पितॄन्
      • कर्मपदम् = पितामहान्
      • कर्मपदम् = आचार्यान्
      • कर्मपदम् = मातुलान्
      • कर्मपदम् = भ्रातॄन्
      • कर्मपदम् = पुत्रान्
      • कर्मपदम् = पौत्रान्
      • कर्मपदम् = सखीन्
      • कर्मपदम् = श्वशुरान्
      • कर्मपदम् = सुहृदः
      • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = स्थितान्
      • अधिकरणपदम् = तत्र
    • संयोजकपदम् = अथ
    • कर्तृपदम् = पार्थः

तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ।

कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

तान्, समीक्ष्य, सः, कौन्तेयः, सर्वान्, बन्धून्, अवस्थितान् । कृपया, परया, आविष्टः विषीदन्, इदम्, अब्रवीत् ॥

अन्वयः

परया कृपया आविष्टः सः कौन्तेयः तान् सर्वान् अवस्थितान् बन्धून् समीक्ष्य विषीदन् इदम् अब्रवीत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अब्रवीत्
    • कर्मपदम् = इदम्
    • कर्तृपदम् = सः
    • कर्तृविशेषणम् = कौन्तेयः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = आविष्टः
      • करणवाचकपदम् = कृपया
      • करणविशेषणम् = परया
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = समीक्ष्य
      • कर्मपदम् = बन्धून्
      • कर्मविशेषणम् = तान्
      • कर्मविशेषणम् = सर्वान्
      • कर्मविशेषणम् = अवस्थितान्
    • कर्तृविशेषणम् = विषीदन्

दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ।

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

दृष्ट्वा, इमम्, स्वजनम्, कृष्ण, युयुत्सुम्, समुपस्थितम् । सीदन्ति, मम, गात्राणि, मुखम्, च, परिशुष्यति ॥

अन्वयः

कृष्ण ! युयुत्सुं समुपस्थितम् इमं स्वजनं दृष्ट्वा मम गात्राणि सीदन्ति, मुखं च परिशुष्यति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = सीदन्ति
    • कर्मपदम् = गात्राणि
    • सम्बन्ध-पदम् = मम
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = दृष्ट्वा
      • कर्मपदम् = स्वजनम्
      • कर्मविशेषणम् = इमम्
      • कर्मविशेषणम् = समुपस्थितम्
      • कर्मविशेषणम् = युयुत्सुम्
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = परिशुष्यति
      • कर्तृपदम् = मुखम्
      • संयोजकपदम् = च

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।

वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ २९ ॥

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते ।

न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

सीदन्ति, मम, गात्राणि, मुखम्, च, परिशुष्यति । वेपथुः, च, शरीरे, मे, रोमहर्षः, च, जायते ॥

वेपथुः, च, शरीरे, मे, रोमहर्षः, च, जायते ॥ गाण्डीवम्, स्रंसते, हस्तात्, त्वक्, च, एव, परिदह्यते । न, च, शक्नोमि, अवस्थातुम्, भ्रमति, इव, च, मे, मनः ॥

अन्वयः

वेपथुः रोमहर्षः च मे शरीरे जायते । हस्तात् गाण्डीवं स्रंसते । त्वक् च एव परिदह्यते । अवस्थातुं न शक्नोमि । मे मनः भ्रमति इव ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = जायते
    • कर्तृपदम् = वेपथुः
    • कर्तृपदम् = रोमहर्षः
    • संयोजकपदम् = च
    • अधिकरणपदम् = शरीरे
    • सम्बन्ध-पदम् = मे
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = स्रंसते
    • कर्तृपदम् = गाण्डीवम्
    • अपादानपदम् = हस्तात्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = परिदह्यते
    • कर्तृपदम् = त्वक्
    • अवधारणम् = एव
    • संयोजकपदम् = च
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शक्नोमि
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • तुमुनन्तपदम् = अवस्थातुम्
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
  • पञ्चमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • वाक्यांश:
      • क्रियाविशेषणम् = भ्रमति
      • संयोजकपदम् = इव
    • कर्तृपदम् = मनः
    • सम्बन्ध-पदम् = मे

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।

न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

निमित्तानि, च, पश्यामि, विपरीतानि, केशव । न, च, श्रेयः, अनुपश्यामि, हत्वा, स्वजनम्, आहवे ॥

अन्वयः

केशव ! विपरीतानि च निमित्तानि पश्यामि । आहवे स्वजनं हत्वा श्रेयः च न अनुपश्यामि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = केशव!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यामि
    • कर्मपदम् = निमित्तानि
    • कर्मविशेषणम् = विपरीतानि
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • संयोजकपदम् = च
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अनुपश्यामि
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = श्रेयः
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = हत्वा
      • कर्मपदम् = स्वजनम्
      • अधिकरणपदम् = आहवे
    • संयोजकपदम् = च

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण ! न च राज्यं सुखानि च ।

किं नो राज्येन गोविन्द ! किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ ३२ ॥

पदच्छेदः

न, काङ्क्षे, विजयम्, कृष्ण, न, च, राज्यम्, सुखानि, च । किम्,नः, राज्येन, गोविन्द, किम्, भोगैः, जीवितेन, वा ॥

अन्वयः

कृष्ण ! विजयं राज्यं सुखानि च न काङ्क्षे । गोविन्द ! राज्येन भोगैः जीवितेन वा नः किम् ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = काङ्क्षे
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • कर्मपदम् = विजयम्
    • कर्मपदम् = राज्यम्
    • कर्मपदम् = सुखानि
    • संयोजकपदम् = च
  • सम्बोधनपदम् = गोविन्द!
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • प्रश्नवाचक-कर्म-पदम् = किम्
      • सम्बन्ध-पदम् = नः
    • करणवाचकपदम् = राज्येन
    • करणवाचकपदम् = भोगैः
    • करणवाचकपदम् = जीवितेन
    • संयोजकपदम् = वा

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।

इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ ३३ ॥

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।

मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥ ३४ ॥

पदच्छेदः

येषाम्, अर्थे, काङ्क्षितम्, नः, राज्यम्, भोगाः, सुखानि, च । ते, इमे, अवस्थिताः, युद्धे, प्राणान्, त्यक्त्वा, धनानि, च ॥

आचार्याः, पितरः, पुत्राः, तथा, एव, च, पितामहाः । मातुलाः, श्वशुराः, पौत्राः, श्यालाः, सम्बन्धिनः, तथा ॥

अन्वयः

येषाम् अर्थे राज्यं भोगाः सुखानि च नः काङ्क्षितं ते इमे आचार्याः पितरः पुत्राः तथा एव पितामहाः मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः तथा सम्बन्धिनः प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थिताः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “येषाम्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= काङ्क्षितम्
      • सम्बन्ध-पदम् = नः
      • वाक्यांश:
        • कारणवाचकपदम् = अर्थे
        • सम्बन्ध-पदम् = येषाम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = राज्यम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = भोगाः
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = सुखानि
      • संयोजकपदम् = च
    • “ते” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अवस्थिताः
      • अधिकरणपदम् = युद्धे
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
      • कर्मपदम् = प्राणान्
      • कर्मपदम् = धनानि
      • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृविशेषणम् = ते
      • कर्तृविशेषणम् = इमे
      • कर्तृपदम् = आचार्याः
      • कर्तृपदम् = पितरः
      • कर्तृपदम् = पुत्राः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = पितामहाः
        • अवधारणम् = एव
        • संयोजकपदम् = तथा
      • कर्तृपदम् = मातुलाः
      • कर्तृपदम् = श्वशुराः
      • कर्तृपदम् = पौत्राः
      • कर्तृपदम् = श्यालाः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = सम्बन्धिनः
        • संयोजकपदम् = तथा

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।

अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ ३५ ॥

पदच्छेदः

एतान्, न, हन्तुम्, इच्छामि, घ्नतः, अपि, मधुसूदन । अपि, त्रैलोक्यराज्यस्य, हेतोः, किम्,नु, महीकृते ॥

अन्वयः

मधुसूदन ! त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः घ्नतः अपि एतान् हन्तुं न इच्छामि । किं नु महीकृते ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = मधुसूदन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = इच्छामि
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • तुमुनन्तपदम् = हन्तुम्
    • कर्मपदम् = एतान्
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= घ्नतः
      • अवधारणम् = अपि
    • वाक्यांश:
      • कारणवाचकपदम् = हेतोः
      • सम्बन्ध-पदम् = त्रैलोक्यराज्यस्य
    • द्वितीयवाक्यम्
      • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = किम्
      • संयोजकपदम् = नु
      • कारणवाचकपदम् = महीकृते

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।

पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः ॥ ३६ ॥

पदच्छेदः

निहत्य, धार्तराष्ट्रान्, नः, का, प्रीतिः, स्यात्, जनार्दन । पापम्, एव, आश्रयेत्, अस्मान्, हत्वा, एतान्, आततायिनः ॥

अन्वयः

जनार्दन ! धार्तराष्ट्रान् निहत्य (स्थितानाम्) नः का प्रीतिः स्यात् ? (प्रत्युत) आततायिनः एतान् हत्वा स्थितान् अस्मान् पापम् एव आश्रयेत् ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = जनार्दन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = स्यात्
    • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = का
    • कर्तृपदम् = प्रीतिः
    • सम्बन्ध-पदम् = नः
      • वाक्यांश:
        • अधिकरण-विशेषणम् = (स्थितानाम्)
        • ल्यबन्त-वाक्यांश:
          • ल्यबन्तपदम् = निहत्य
          • कर्मपदम् = धार्तराष्ट्रान्
        • द्वितीयवाक्यम्
          • क्रियापदम् = आश्रयेत्
          • कर्तृपदम् = पापम्
          • अवधारणम् = एव
          • कर्मपदम् = अस्मान्
          • कर्मविशेषणम् = स्थितान्
          • क्त्वान्त-वाक्यांश:
            • क्त्वान्तपदम् = हत्वा
            • कर्मपदम् = एतान्
            • कर्मविशेषणम् = आततायिनः

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।

स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ ३७ ॥

पदच्छेदः

तस्मात्, न, अर्हाः, वयम्, हन्तुम्, धार्तराष्ट्रान्, स्वबान्धवान् । स्वजनम्, हि, कथम्, हत्वा, सुखिनः, स्याम, माधव ॥

अन्वयः

माधव ! तस्मात् वयं स्वबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुं न अर्हाः । स्वजनं हि हत्वा कथं सुखिनः स्याम ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = माधव!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अर्हाः
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • तुमुनन्तपदम् = हन्तुम्
    • कर्मपदम् = धार्तराष्ट्रान्
    • कर्मविशेषणम् = स्वबान्धवान्
    • कर्तृपदम् = वयम्
    • कारणवाचकपदम् = तस्मात्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = स्याम
    • प्रश्नवाचकपदम् = कथम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सुखिनः
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = हत्वा
      • कर्मपदम् = स्वजनम्
      • अवधारणम् = हि

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।

कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।

कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥

पदच्छेदः

यद्यपि, एते, न, पश्यन्ति, लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतम्, दोषम्, मित्रद्रोहे, च, पातकम् ॥

कथम्, न, ज्ञेयम्, अस्माभिः, पापात्, अस्मात्, निवर्तितुम् । कुलक्षयकृतम्, दोषम्, प्रपश्यद्भिः, जनार्दन ॥

अन्वयः

जनार्दन ! यद्यपि एते लोभोपहतचेतसः कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे पातकं च न पश्यन्ति (तथापि) कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यिः अस्माभिः अस्मात् पापात् निवर्तितुं कथं न ज्ञेयम् ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = जनार्दन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यद्यपि” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = पश्यन्ति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = दोषम्
        • कर्मविशेषणम् = कुलक्षयकृतम्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = पातकम्
        • अधिकरणपदम् = मित्रद्रोहे
        • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = एते
      • कर्तृविशेषणम् = लोभोपहतचेतसः
      • संयोजकपदम् = यद्यपि
    • “(तथापि)” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = ज्ञेयम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = कथम्
      • वाक्यांश:
        • तुमुनन्तपदम् = निवर्तितुम्
        • अपादानपदम् = पापात्
        • अपादानविशेषणम् = अस्मात्
      • कर्तृपदम् = अस्माभिः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = प्रपश्यिः
        • कर्मपदम् = दोषम्
        • कर्मविशेषणम् = कुलक्षयकृतम्
      • संयोजकपदम् = (तथापि)

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।

धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥४०॥

पदच्छेदः

कुलक्षये, प्रणश्यन्ति, कुलधर्माः, सनातनाः । धर्मे, नष्टे, कुलम्, कृत्स्नम्, अधर्मः, अभिभवति, उत ॥

अन्वयः

कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति । धर्मे नष्टे कृत्स्नम् उत कुलम् अधर्मः अभिभवति ।।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रणश्यन्ति
    • कर्तृपदम् = कुलधर्माः
    • कर्तृविशेषणम् = सनातनाः
    • अधिकरणपदम् = कुलक्षये
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभिभवति
    • कर्मपदम् = कुलम्
    • कर्मविशेषणम् = कृत्स्नम्
    • अवधारणम् = उत
    • कर्तृपदम् = अधर्मः
    • कालवाचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-आश्रय-कर्तृपदम् = धर्मे
      • ज्ञापक-क्रियापदम् = नष्टे
      • सतिसप्तमि-पदम् = (सति)

अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।

स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥ ४१ ॥

पदच्छेदः

अधर्माभिभवात्, कृष्ण, प्रदुष्यन्ति, कुलस्त्रियः । स्त्रीषु, दुष्टासु, वार्ष्णेय, जायते, वर्णसङ्करः ॥

अन्वयः

कृष्ण ! अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति । वार्ष्णेय ! स्त्रीषु दुष्टासु वर्णसङ्करः जायते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रदुष्यन्ति
    • कर्तृपदम् = कुलस्त्रियः
    • कारणवाचकपदम् = अधर्माभिभवात्
  • सम्बोधनपदम् = वार्ष्णेय!
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = जायते
    • कर्तृपदम् = वर्णसङ्करः
    • कालवाचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-आश्रय-कर्तृपदम् = स्त्रीषु
      • ज्ञापक-क्रियापदम् = दुष्टासु
      • सतिसप्तमि-पदम् = सत्सु

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।

पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥

पदच्छेदः

सङ्करः, नरकाय, एव, कुलघ्नानाम्, कुलस्य, च । पतन्ति, पितरः, हि, एषाम्, लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥

अन्वयः

सङ्करः कुलघ्नानाम् कुलस्य च नरकाय एव भवति । एषां पितरः लुप्तपिण्डोदकक्रियाः पतन्ति हि ॥

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृपदम् = सङ्करः
    • सम्प्रदानपदम् = नरकाय
    • अवधारणम् = एव
    • वाक्यांश:
      • सम्बन्ध-पदम् = कुलघ्नानाम्
      • सम्बन्ध-पदम् = कुलस्य
      • संयोजकपदम् = च
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = पतन्ति
      • अवधारणम् = हि
      • कर्तृपदम् = लुप्तपिण्डोदकक्रियाः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = पितरः
        • सम्बन्ध-पदम् = एषाम्

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।

उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ ४३ ॥

पदच्छेदः

दोषैः, एतैः, कुलघ्नानाम्, वर्णसङ्करकारकैः । उत्साद्यन्ते, जातिधर्माः, कुलधर्माः, च, शाश्वताः ॥

अन्वयः

कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः एतैः दोषैः शाश्वताः जातिधर्माः कुलधर्माः च उत्साद्यन्ते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उत्साद्यन्ते
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = जातिधर्माः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = शाश्वताः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कुलधर्माः
    • संयोजकपदम् = च
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = दोषैः
    • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = एतैः
    • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = वर्णसङ्करकारकैः
    • सम्बन्ध-पदम् = कुलघ्नानाम्

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।

नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥

पदच्छेदः

उत्सन्नकुलधर्माणाम्, मनुष्याणाम् जनार्दन । नरके, अनियतम्, वासः, भवति, इति, अनुशुश्रुम ॥

अन्वयः

जनार्दन ! ‘उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां नरके अनियतं वासः भवति’ इति अनुशुश्रुम ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = जनार्दन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अनुशुश्रुम
    • कर्तृपदम् = वयम्
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = भवति
      • क्रियाविशेषणम् = अनियतम्
      • अधिकरणपदम् = नरके
      • कर्तृपदम् = वासः
      • सम्बन्ध-पदम् = मनुष्याणाम्
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = उत्सन्नकुलधर्माणाम्
      • संयोजकपदम् = इति

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।

यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥

पदच्छेदः

अहो, बत, महत्, पापम्, कर्तुम्, व्यवसिताः, वयम् । यत्, राज्यसुखलोभेन, हन्तुम्, स्वजनम्, उद्यताः ॥

अन्वयः

अहो बत ! वयं महत् पापं कर्तुं व्यवसिताः यत् राज्यसुखलोभेन स्वजनं हन्तुम् उद्यताः ।

पदपरिचय:

  • उद्घोषणपदम् = अहो बत
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= व्यवसिताः
    • तुमुनन्तपदम् = कर्तुम्
    • कर्मपदम् = पापम्
    • कर्मविशेषणम् = महत्
    • कर्तृपदम् = वयम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = उद्यताः
      • तुमुनन्तपदम् = हन्तुम्
      • कर्मपदम् = स्वजनम्
      • कारणवाचकपदम् = राज्यसुखलोभेन
      • संयोजकपदम् = यत्

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।

धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥

पदच्छेदः

यदि, माम्, अप्रतीकारम्, अशस्त्रम्, शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्राः, रणे, हन्युः, तत्, मे, क्षेमतरम्, भवेत् ॥

अन्वयः

यदि धार्तराष्ट्राः शस्त्रपाणयः अशस्त्रम् अप्रतीकारं मां रणे हन्युः तत् मे क्षेमतरं भवेत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यदि” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= हन्युः
      • कर्तृविशेषणम् = धार्तराष्ट्राः
      • कर्तृविशेषणम् = शस्त्रपाणयः
      • कर्मपदम् = माम्
      • कर्मविशेषणम् = अशस्त्रम्
      • कर्मविशेषणम् = अप्रतीकारम्
      • अधिकरणपदम् = हन्युः
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = भवेत्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = क्षेमतरम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
      • कर्तृपदम् = तत्

एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।

विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ ४७ ॥

पदच्छेदः

एवम्, उक्त्वा, अर्जुनः, सङ्ख्ये, रथोपस्थे, उपाविशत् । विसृज्य, सशरम्, चापम्, शोकसंविग्नमानसः ॥

अन्वयः

सङ्ख्ये एवम् उक्त्वा शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः सशरं चापं विसृज्य रथोपस्थे उपाविशत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपाविशत्
    • अधिकरणपदम् = रथोपस्थे
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = उक्त्वा
      • कर्मपदम् = एवम्
      • अधिकरणपदम् = सङ्ख्ये
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = विसृज्य
      • कर्मपदम् = चापम्
      • कर्मविशेषणम् = सशरम्
    • कर्तृपदम् = अर्जुनः
    • कर्तृविशेषणम् = शोकसंविग्नमानसः

References –

  1. नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे अन्तिम कक्षायां पाठिता: श्लोका:Gita Pravesha-2 Class group photo
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6cl  अर्जुनविषादयोगः
  3. Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Bhagavad Gita – Chapter 18 – Part 3

श्रीमद्भगवद्गीता – अष्टादशोऽध्यायः – मोक्षसंन्यासयोगः

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।

भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६१ ॥

पदच्छेदः

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे अर्जुन तिष्ठति भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६१ ॥

अन्वयः

अर्जुन ! ईश्वरः सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया भ्रामयन् सर्वभूतानां हृद्देशे तिष्ठति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • सम्बोधनपदम् = अर्जुन!
    • प्रथमवाक्यम्
      • क्रियापदम् = तिष्ठति
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = हृद्देशे
        • सम्बन्ध-पदम् = सर्वभूतानाम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = भ्रामयन्
        • करणवाचकपदम् = मायया
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = सर्वभूतानि
        • कर्मविशेषणम् = यन्त्रारूढानि
      • कर्तृपदम् = ईश्वरः

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।

तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ ६२ ॥

पदच्छेदः

तम् एव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत तत् प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥

अन्वयः

भारत ! सर्वभावेन तम् एव शरणं गच्छ । तत्प्रसादात् परां शान्तिं शाश्वतं स्थानं प्राप्स्यसि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भारत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = गच्छ
    • कर्मपदम् = शरणम्
    • कर्मविशेषणम् = तम्
    • अवधारणम् = एव
    • करणवाचकपदम् = सर्वभावेन
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्राप्स्यसि
    • कर्मपदम् = स्थानम्
    • कर्मविशेषणम् = पराम्
    • कर्मविशेषणम् = शान्तिम्
    • कर्मविशेषणम् = शाश्वतम्
    • कारणवाचकपदम् = तत्प्रसादात्
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद् गुह्यतरं मया ।

विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६३ ॥

पदच्छेदः

इति ते ज्ञानम् आख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया विमृश्य एतत् अशेषेण यथा इछसि तथा कुरु ॥

अन्वयः

इति मया गुह्यात् गुह्यतरम् एतत् ज्ञानम् ते आख्यातम् । एतत् अशेषेण विमृश्य यथा इच्छसि तथा कुरु।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= आख्यातम्
      • सम्प्रदानपदम् = ते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = ज्ञानम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = इति
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = गुह्यतरम्
        • अपादानपदम् = गुह्यात्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = एतत्
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
    • द्वितीयवाक्यम्
      • “यथा” वाक्यांश:
        • ल्यबन्त-वाक्यांश:
          • ल्यबन्तपदम् = विमृश्य
          • करणवाचकपदम् = अशेषेण
          • कर्मपदम् = एतत्
        • क्रियापदम् = इच्छसि
        • संयोजकपदम् = यथा
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • “तथा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = कुरु
        • संयोजकपदम् = तथा
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)

सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।

इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६४ ॥

पदच्छेदः

सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः इष्ट असि मे दृढम् इति ततः वक्ष्यामि ते हितम् ॥

अन्वयः

मे सर्वगुह्यतमं परमं वचः भूयः शृणु । मे दृढं इष्टः असि इति ततः ते हितं वक्ष्यामि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • कर्मपदम् = वचः
    • कर्मविशेषणम् = परमम्
    • कर्मविशेषणम् = सर्वगुह्यतमम्
    • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = असि
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = इष्टः
        • क्रियाविशेषणम् = दृढम्
        • सम्बन्ध-पदम् = मे
      • संयोजकपदम् = इति
    • वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = वक्ष्यामि
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • कर्मपदम् = हितम्
      • सम्प्रदानपदम् = ते
      • संयोजकपदम् = ततः

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।

मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ ६५ ॥

पदच्छेदः

मन्मना भव मद्भक्तः मद्याजी मां नमस्कुरु माम् एव एष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियः असि मे ॥

अन्वयः

मन्मना भव । मद्भक्तः मद्याजी मां नमस्कुरु । माम् एव एष्यसि । ते सत्यं प्रतिजाने । मे प्रियः असि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भव
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मन्मना
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = नमस्कुरु
    • कर्मपदम् = माम्
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कर्तृविशेषणम् = मद्भक्तः
    • कर्तृविशेषणम् = मद्याजी
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = एष्यसि
    • कर्मपदम् = माम्
    • अवधारणम् = एव
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रतिजाने
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • कर्मपदम् = सत्यम्
    • सम्प्रदानपदम् = ते
  • पञ्चमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = असि
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रियः
    • सम्बन्ध-पदम् = मे

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।

अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ ६६ ॥

पदच्छेदः

सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज अहं त्वा सर्वपापेभ्यः मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥१८.६६॥

अन्वयः

सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यः मोक्षयिष्यामि मा शुचः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = व्रज
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = परित्यज्य
      • कर्मपदम् = सर्वधर्मान्
    • कर्मपदम् = माम्
    • कर्मविशेषणम् = एकम्
    • कर्मविशेषणम् = शरणम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = मोक्षयिष्यामि
    • अपादानपदम् = सर्वपापेभ्यः
    • कर्मपदम् = त्वा
    • कर्तृपदम् = अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भव)
    • प्रतिषेधपदम् = मा
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = शुचः
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।

न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६७ ॥

पदच्छेदः

इदं ते न अतपस्काय न अभक्ताय कदाचन न च अशुश्रूषवे वाच्यं न च मां यः अभ्यसूयति ॥

अन्वयः

इदं ते (उक्तं) कदाचन अतपस्काय न वाच्यम् । न अभक्ताय, न च अशुश्रूषवे, मां यः अभ्यसूयति तस्मै न ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वाच्यम्
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • सम्प्रदानपदम् = अतपस्काय
    • कालवाचकपदम् = कदाचन
    • कर्तृपदम् = इदम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = (उक्तम्)
      • सम्प्रदानपदम् = ते
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • सम्प्रदानपदम् = अभक्ताय
      • प्रतिषेधपदम् = न
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • सम्प्रदानपदम् = अशुश्रूषवे
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • संयोजकपदम् = च
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • “यः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = अभ्यसूयति
        • कर्तृपदम् = यः
        • कर्मपदम् = माम्
      • “तस्मै” वाक्यांश:
        • सम्प्रदानपदम् = तस्मै
        • प्रतिषेधपदम् = न

य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।

भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ६८ ॥

पदच्छेदः

य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेषु अभिधास्यति भक्तिं मयि परां कृत्वा माम् एव एष्यति असंशयः ॥ ६८ ॥

अन्वयः

यः परमं गुह्यम् इदं मद्भक्तेषु अभिधास्यति सः मयि परां भक्तिं कृत्वा माम् एव एष्यति । असंशयः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अभिधास्यति
      • अधिकरणपदम् = मद्भक्तेषु
      • कर्मपदम् = इदम्
      • कर्मविशेषणम् = परमम्
      • कर्मविशेषणम् = गुह्यम्
      • कर्तृपदम् = यः
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = एष्यति
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = कृत्वा
        • कर्मपदम् = भक्तिम्
        • कर्मविशेषणम् = पराम्
      • कर्तृपदम् = सः
      • कर्मपदम् = माम्
      • अवधारणम् = एव
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = असंशयः
      • कर्तृपदम् = (एतद्)

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।

भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६९ ॥

पदच्छेदः

न च तस्मात् मनुष्येषु कश्चित् मे प्रियकृत्तमः भविता न च मे तस्मात् अन्यः प्रियतरः भुवि ॥

अन्वयः

मनुष्येषु च तस्मात् कश्चित् मे न प्रियकृत्तमः । तस्मात् अन्यः प्रियतरः भुवि न च भविता ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रियकृत्तमः
      • अपादानपदम् = तस्मात्
      • अधिकरणपदम् = मनुष्येषु
      • अवधारणम् = च
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्तृपदम् = कश्चित्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = भविता
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • संयोजकपदम् = च
    • अधिकरणपदम् = भुवि
    • कर्तृपदम् = अन्यः
    • कर्तृविशेषणम् = प्रियतरः
    • अपादानपदम् = तस्मात्

अध्येष्यते च ये इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।

ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ७० ॥

पदच्छेदः

अध्येष्यते च ये इमं धर्म्यं संवादम् आवयोः ज्ञानयज्ञेन तेनाहम् इष्टः स्याम् इति मे मतिः ॥

अन्वयः

यः च आवयोः इमं धर्म्यं संवादम् अध्येष्यते तेन ज्ञानयज्ञेन अहम् इष्टः स्याम् इति मे मतिः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मतिः
    • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • वाक्यांश:
      • “यः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = अध्येष्यते
        • कर्मपदम् = संवादम्
        • कर्मविशेषणम् = धर्म्यम्
        • कर्मविशेषणम् = इमम्
        • सम्बन्ध-पदम् = आवयोः
        • कर्तृपदम् = यः
        • संयोजकपदम् = च
      • “तेन” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = स्याम्
        • कर्तृपदम् = अहम्
        • करणवाचकपदम् = ज्ञानयज्ञेन
        • करणविशेषणम् = तेन
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = इष्टः
      • संयोजकपदम् = इति

श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।

सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्॥ ७१ ॥

पदच्छेदः

श्रद्धावान् अनसूयः च शृणुयात् अपि यः नरः सः अपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥

अन्वयः

श्रद्धावान् अनसूयः च यः नरः शृणुयात् अपि सः अपि मुक्तः पुण्यकर्मणां शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = शृणुयात्
      • अवधारणम् = अपि
      • कर्तृपदम् = नरः
      • कर्तृविशेषणम् = यः
      • कर्तृविशेषणम् = श्रद्धावान्
      • कर्तृविशेषणम् = अनसूयः
      • अवधारणम् = च
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = प्राप्नुयात्
      • कर्मपदम् = लोकान्
      • कर्मविशेषणम् = शुभान्
      • सम्बन्ध-पदम् = पुण्यकर्मणाम्
      • कर्तृपदम् = सः
      • अवधारणम् = अपि
      • कर्तृविशेषणम् = मुक्तः

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।

कच्चिदज्ञानसम्मोहः प्रणष्टस्ते धनञ्जय ॥ ७२ ॥

पदच्छेदः

कच्चिदेतत् शृतं पार्थ त्वया एकाग्रेण चेतसा कच्चित् अज्ञानसम्मोहः प्रणष्टः ते धनञ्जय ॥

अन्वयः

पार्थ ! त्वया एकाग्रेण चेतसा एतत् श्रुतं कच्चित् । धनञ्जय ! ते अज्ञानसम्मोहः प्रणष्टः कच्चित् ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • प्रश्नवाचकपदम् = कच्चित्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= श्रुतम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = एतत्
    • करणवाचकपदम् = चेतसा
    • करणविशेषणम् = एकाग्रेण
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = त्वया
    • सम्बोधनपदम् = धनञ्जय!
  • द्वितीयवाक्यम्
    • प्रश्नवाचकपदम् = कच्चित्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रणष्टः
    • कर्तृपदम् = अज्ञानसम्मोहः
    • सम्बन्ध-पदम् = ते

अर्जुन उवाच –

नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादात्मयाच्युत ।

स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ ७३ ॥

पदच्छेदः

नष्टः मोहः स्मृतिः लब्धा त्वत्प्रसादात् मया अच्युत स्थितः अस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥

अन्वयः

अच्युत ! तव प्रसादात् मोहः नष्टः । स्मृतिः मया लब्धा । गतसन्देहः स्थितः अस्मि । तव वचनं करिष्ये ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = अच्युत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = नष्टः
    • कर्तृपदम् = मोहः
    • वाक्यांश:
      • कारणवाचकपदम् = प्रसादात्
      • सम्बन्ध-पदम् = तव
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = लब्धा
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = स्मृतिः
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = अस्मि
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = स्थितः
      • कर्तृविशेषणम् = गतसन्देहः
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • चतुर्थवाक्यम्
      • क्रियापदम् = करिष्ये
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = वचनम्
        • सम्बन्ध-पदम् = तव
      • कर्तृपदम् = (अहम्)

सञ्जय उवाच –

इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।

संवादमिमश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ७४ ॥

पदच्छेदः

इति अहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः संवादमिमम् अश्रौषम् अद्भुतं रोमहर्षणम् ॥

अन्वयः

महात्मनः वासुदेवस्य पार्थस्य च रोमहर्षणम् अद्भुतम् इमं संवादम् इति अहम् अश्रौषम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अश्रौषम्
    • कर्मपदम् = संवादम्
    • कर्मविशेषणम् = इमम्
    • कर्मविशेषणम् = अद्भुतम्
    • कर्मविशेषणम् = रोमहर्षणम्
    • संयोजकपदम् = इति
    • वाक्यांश:
      • सम्बन्ध-पदम् = वासुदेवस्य
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = महात्मनः
    • सम्बन्ध-पदम् = पार्थस्य
    • संयोजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = अहम्

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद् गुह्यमहं परम् ।

योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ७५ ॥

पदच्छेदः

व्यासप्रसादात् शृतवान् एतत् गुह्यम् अहं परम् योगं योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयतः स्वयम् ॥

अन्वयः

साक्षात् योगेश्वरात् कृष्णात् कथयतः स्वयं, गुह्यं परम् एतत् योगं व्यासप्रसादात् अहं श्रुतवान् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = श्रुतवान्
    • कारणवाचकपदम् = व्यासप्रसादात्
    • कर्मपदम् = योगम्
    • कर्मविशेषणम् = एतत्
    • कर्मविशेषणम् = परम्
    • कर्मविशेषणम् = गुह्यम्
    • वाक्यांश:
      • अपादानपदम् = कृष्णात्
      • अवधारणम् = स्वयम्
    • वाक्यांश:
      • अपादानविशेषणम् = योगेश्वरात्
      • अपादानविशेषणम् = साक्षात्
    • अपादानविशेषणम् = कथयतः
    • कर्तृपदम् = अहम्

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।

केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ ७६ ॥

पदच्छेदः

राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य संवादम् इमम् अद्भुम् केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुः मुहुः ॥

अन्वयः

राजन् ! अद्भुतं पुण्यं केशवार्जुनयोः इमं संवादं संस्मृत्य संस्मृत्य मुहुः मुहुः च हृष्यामि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = राजन्!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = हृष्यामि
    • क्रियाविशेषणम् = मुहुः
    • अवधारणम् = मुहुः
    • संयोजकपदम् = च
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = संस्मृत्य
      • अवधारणम् = संस्मृत्य
      • कर्मपदम् = संवादम्
      • कर्मविशेषणम् = इमम्
      • सम्बन्ध-पदम् = केशवार्जुनयोः
      • कर्मविशेषणम् = पुण्यम्
      • कर्मविशेषणम् = अद्भुतम्
    • कर्तृपदम् = (अहम्)

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।

विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ ७७ ॥

पदच्छेदः

तत् च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपम् अति अद्भुतं हरेः विस्मयः मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥

अन्वयः

राजन् ! हरेः अत्यद्भुतं च तत् रूपं संस्मृत्य संस्मृत्य (स्थितस्य) मे महान् विस्मयः । पुनः पुनः च हृष्यामि।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = राजन्!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृपदम् = विस्मयः
    • कर्तृविशेषणम् = महान्
    • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = संस्मृत्य
      • अवधारणम् = संस्मृत्य
      • कर्मपदम् = रूपम्
      • सम्बन्ध-पदम् = हरेः
      • कर्मविशेषणम् = तत्
      • कर्मविशेषणम् = अत्यद्भुतम्
      • संयोजकपदम् = च
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = हृष्यामि
      • क्रियाविशेषणम् = पुनः
      • अवधारणम् = पुनः
      • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = (अहम्)

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।

तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ ७८ ॥

पदच्छेदः

यत्र योगेश्वरः कृष्णः यत्र पार्थः धनुर्धरः तत्र श्रीः विजयः भूतिः ध्रुवा नीतिः मतिः मम ॥

अन्वयः

यत्र योगेश्वरः कृष्णः यत्र धनुर्धरः पार्थः तत्र श्रीः विजयः भूतिः ध्रुवा नीतिः (इति) मम मतिः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृपदम् = मतिः
    • सम्बन्ध-पदम् = मम
    • वाक्यांश:
      • “यत्र” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृपदम् = कृष्णः
        • कर्तृविशेषणम् = योगेश्वरः
        • स्थानवाचकपदम् = यत्र
      • “यत्र” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृपदम् = पार्थः
        • कर्तृविशेषणम् = धनुर्धरः
        • स्थानवाचकपदम् = यत्र
      • “तत्र” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवन्ति)
        • कर्तृपदम् = श्रीः
        • कर्तृपदम् = विजयः
        • कर्तृपदम् = भूतिः
        • कर्तृपदम् = ध्रुवा
        • कर्तृपदम् = नीतिः
        • स्थानवाचकपदम् = तत्र
      • संयोजकपदम् = (इति)

References –

  1. 5 Mar 2016 दिनाङ्कयोः नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे अन्तिम कक्षायां पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/7q4  मोक्षसंन्यासयोगः
  3. Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Bhagavad Gita – Chapter 18 – Part 2

श्रीमद्भगवद्गीता – अष्टादशोऽध्यायः – मोक्षसंन्यासयोगः

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु ।

प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

बुद्धेः भेदं धृतेः च एव गुणतः त्रिविधं शृणु प्रोच्यमानम् अशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ २९ ॥

अन्वयः

धनञ्जय ! गुणतः त्रिविधं बुद्धेः धृतेः च एव भेदं पृथक्त्वेन अशेषेण प्रोच्यमानं शृणु ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = धनञ्जय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= प्रोच्यमानम्
    • क्रियाविशेषणम् = अशेषेण
    • क्रियाविशेषणम् = पृथक्त्वेन
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = भेदम्
      • सम्बन्ध-पदम् = बुद्धेः
      • सम्बन्ध-पदम् = धृतेः
      • संयोजकपदम् = च
      • अवधारणम् = एव
    • वाक्यांश:
    • कर्मविशेषणम् = त्रिविधम्
    • कारणवाचकपदम् = गुणतः

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।

बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥

अन्वयः

पार्थ ! प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये बन्धं मोक्षं च या वेत्ति सा बुद्धिः सात्त्विकी ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “सा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = वेत्ति
      • कर्तृपदम् = या
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = प्रवृत्तिम्
        • कर्मपदम् = निवृत्तिम्
        • संयोजकपदम् = च
        • कर्मपदम् = कार्याकार्ये
        • कर्मपदम् = भयाभये
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = बन्धम्
        • कर्मपदम् = मोक्षम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “सा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकी
        • कर्तृपदम् = बुद्धिः
        • कर्तृविशेषणम् = सा

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।

अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

यया धर्मम् अधर्मं च कार्यं च अकार्यम् एव च अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥

अन्वयः

पार्थ ! यया धर्मम् अधर्मं च कार्यं च अकार्यम् एव च अयथावत् प्रजानाति सा बुद्धिः राजसी ।

पदपरिचयः

 

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यया” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = प्रजानाति
      • क्रियाविशेषणम् = अयथावत्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = धर्मम्
        • कर्मपदम् = अधर्मम्
        • संयोजकपदम् = च
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = कार्यम्
        • कर्मपदम् = अकार्यम्
        • अवधारणम् = एव
        • संयोजकपदम् = च
      • करणवाचकपदम् = यया
    • “सा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = राजसी
      • कर्तृपदम् = बुद्धिः
      • कर्तृविशेषणम् = सा

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।

सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ ३२ ॥

पदच्छेदः

अधर्मं धर्मम् इति या मन्यते तमसा आवृता सर्वार्थान् विपरीतान् च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥

अन्वयः

पार्थ ! तमसा आवृता या बुद्धिः अधर्मं धर्मम् इति सर्वार्थान् विपरीतान् च मन्यते सा तामसी ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “या” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = मन्यते
      • कर्मपदम् = सर्वार्थान्
      • कर्मविशेषणम् = विपरीतान्
      • कर्तृपदम् = बुद्धिः
      • कर्तृविशेषणम् = या
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = आवृता
        • करणवाचकपदम् = तमसा
      • कर्म-वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = धर्मम्
        • कर्तृपदम् = अधर्मम्
        • संयोजकपदम् = इति
      • “सा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तामसी
        • कर्तृपदम् = सा

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।

योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३३ ॥

पदच्छेदः

धृत्या यया धारयते मनः प्राणेन्द्रियक्रियाः योगेन अव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥

अन्वयः

पार्थ ! योगेन अव्यभिचारिण्या यया धृत्या मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः धारयते सा धृतिः सात्त्विकी ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यया” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = धारयते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = धृत्या
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = यया
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = अव्यभिचारिण्या
      • करणवाचकपदम् = योगेन
    • “सा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकी
      • कर्तृपदम् = धृतिः
      • कर्तृविशेषणम् = सा

यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन ।

प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ३४ ॥

पदच्छेदः

यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयते अर्जुन प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥

अन्वयः

अर्जुन ! प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी यया धृत्या धर्मकामार्थान् धारयते सा धृतिः राजसी ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
  • सम्बोधनपदम् = अर्जुन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यया” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = धारयते
      • कर्तृपदम् = फलाकाङ्क्षी
      • कर्मपदम् = धर्मकामार्थान्
      • करणवाचकपदम् = प्रसङ्गेन
      • वाक्यांश:
        • करणवाचकपदम् = धृत्या
        • करणविशेषणम् = यया
      • “सा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = राजसी
        • कर्तृपदम् = धृतिः
        • कर्तृपदम् = सा

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।

न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ ३५ ॥

पदच्छेदः

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदम् एव च न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥

अन्वयः

पार्थ ! दुर्मेधाः यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदम् एव च न विमुञ्चति सा धृतिः तामसी ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यया” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = विमुञ्चति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्मपदम् = स्वप्नम्
      • कर्मपदम् = भयम्
      • कर्मपदम् = शोकम्
      • कर्मपदम् = विषादम्
      • कर्मपदम् = मदम्
      • अवधारणम् = एव
      • संयोजकपदम् = च
      • करणवाचकपदम् = यया
      • कर्तृपदम् = दुर्मेधाः
    • “सा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तामसी
      • कर्तृपदम् = धृतिः
      • कर्तृपदम् = सा

सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ ।

अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ ३६ ॥

पदच्छेदः

सुखं तु विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ अभ्यासात् रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥

अन्वयः

भरतर्षभ ! इदानीं मे (वचनात्) त्रिविधं सुखं तु शृणु यत्र अभ्यासात् रमते दुःखान्तं च निगच्छति ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भरतर्षभ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्र” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = रमते
      • कारणवाचकपदम् = अभ्यासात्
      • अधिकरणपदम् = यत्र
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = निगच्छति
        • कर्मपदम् = दुःखान्तम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “तम्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = शृणु
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
        • कर्मपदम् = सुखम्
        • कर्मविशेषणम् = “तम्”
        • कर्मविशेषणम् = त्रिविधम्
        • अवधारणम् = तु
        • वाक्यांश:
          • कारणवाचकपदम् = (वचनात्)
          • सम्बन्ध-पदम् = मे
        • कालवाचकपदम् = इदानीम्

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।

तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ ३७ ॥

पदच्छेदः

यत् तत् अग्रे विषम् इव परिणामे अमृतोपमम् तत् सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् आत्मबुद्धिप्रसादजम् ॥

अन्वयः

यत् तत् अग्रे विषम् इव परिणामे अमृतोपमम् आत्मबुद्धिप्रसादजं तत् सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृपदम् = यत्
      • कर्तृविशेषणम् = तत्
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = अग्रे
        • कर्तृविशेषणम् = विषम्
        • संयोजकपदम् = इव
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = परिणामे
        • कर्तृविशेषणम् = अमृतोपमम्
      • कर्तृविशेषणम् = आत्मबुद्धिप्रसादजम्
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= प्रोक्तम्
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
      • कर्मपदम् = सुखम्
      • कर्मविशेषणम् = तत्

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।

परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ३८ ॥

पदच्छेदः

विषयेन्द्रियसंयोगात् यत् तदग्रे अमृतोपमम् परिणामे विषम् इव तत् सुखं राजसं स्मृतम् ॥

अन्वयः

यत् तत् विषयेन्द्रियसंयोगात् अग्रे अमृतोपमं परिणामे विषम् इव तत् सुखं राजसं स्मृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृपदम् = यत्
      • कर्तृविशेषणम् = तत्
      • वाक्यांश:
        • कारणवाचकपदम् = विषयेन्द्रियसंयोगात्
        • अधिकरणपदम् = अग्रे
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अमृतोपमम्
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = परिणामे
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = विषम्
        • संयोजकपदम् = इव
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= स्मृतम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
        • कर्तृपदम् = सुखम्
        • कर्तृविशेषणम् = तत्

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।

निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥

पदच्छेदः

यत् अग्रे च अनुबन्धे च सुखं मोहनम् आत्मनः निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत् तामसम् उदाहृतम् ॥

अन्वयः

यत् सुखम् अग्रे च अनुबन्धे च आत्मनः मोहनं निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत् तामसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = निद्रालस्यप्रमादोत्थम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मोहनम्
        • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
      • कर्तृपदम् = सुखम्
      • कर्तृविशेषणम् = यत्
      • अधिकरणपदम् = अग्रे
      • अधिकरणपदम् = अनुबन्धे
      • संयोजकपदम् = च
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= उदाहृतम्
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
      • कर्मपदम् = तत्

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।

सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात् त्रिभिर्गुणैः ॥ ४० ॥

पदच्छेदः

न तत् अस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः सत्त्वं प्रकृतिजैः मुक्तं यत् एभिः स्यात् त्रिभिः गुणैः ॥

अन्वयः

प्रकृतिजैः एभिः त्रिभिः गुणैः यत् मुक्तंस्यात् तत् सत्त्वं पृथिव्यां न अस्ति, दिवि देवेषु वा पुनः (नास्ति) ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = स्यात्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मुक्तम्
      • करणवाचकपदम् = गुणैः
      • करणविशेषणम् = त्रिभिः
      • करणविशेषणम् = एभिः
      • करणविशेषणम् = प्रकृतिजैः
      • कर्तृपदम् = यत्
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अस्ति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सत्त्वम्
      • कर्तृपदम् = तत्
      • अधिकरणपदम् = पृथिव्याम्
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • प्रतिषेधपदम् = (न)
        • क्रियाविशेषणम् = पुनः
        • अधिकरणपदम् = दिवि
        • अधिकरणपदम् = देवेषु
        • संयोजकपदम् = वा

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।

कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ ४१ ॥

पदच्छेदः

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैः गुणैः ॥

अन्वयः

परन्तप ! ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च स्वभावप्रभवैः गुणैः कर्माणि प्रविभक्तानि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = परन्तप!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रविभक्तानि
    • कर्तृपदम् = कर्माणि
    • सम्बन्ध-पदम् = ब्राह्मणक्षत्रियविशाम्
    • सम्बन्ध-पदम् = शूद्राणाम्
    • संयोजकपदम् = च
    • करणवाचकपदम् = गुणैः
    • करणविशेषणम् = स्वभावप्रभवैः

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ ४२ ॥

पदच्छेदः

शमः दमः तपः शौचं क्षान्तिः आर्जवमेव च ज्ञानं विज्ञानम् आस्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥

अन्वयः

शमः दमः तपः शौचं क्षान्तिः आर्जवम् एव च ज्ञानं विज्ञानम् आस्तिक्यं स्वभावजं ब्रह्मकर्म ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = ब्रह्मकर्म
      • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = शमः
      • कर्तृपदम् = दमः
      • कर्तृपदम् = तपः
      • कर्तृपदम् = शौचम्
      • कर्तृपदम् = क्षान्तिः
      • कर्तृपदम् = आर्जवम्
      • कर्तृपदम् = ज्ञानम्
      • कर्तृपदम् = विज्ञानम्
      • कर्तृपदम् = आस्तिक्यम्
      • अवधारणम् = एव
      • संयोजकपदम् = च

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।

दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ ४३ ॥

पदच्छेदः

शौर्यं तेजः धृतिः दाक्ष्यं युद्धे च अपि अपलायनम् दानम् ईश्वरभावः च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥

अन्वयः

शौर्यं तेजः धृतिः दाक्ष्यं युद्धे च अपि अपलायनं दानम् ईश्वरभावः च स्वभावजं क्षात्रं कर्म ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्म
      • कर्तृविशेषणम् = क्षात्रम्
      • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = शौर्यम्
      • कर्तृपदम् = तेजः
      • कर्तृपदम् = धृतिः
      • कर्तृपदम् = दाक्ष्यम्
      • कर्तृपदम् = युद्धे
      • कर्तृपदम् = दानम्
      • कर्तृपदम् = ईश्वरभावः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = अपलायनम्
        • अधिकरणपदम् = युद्धे
        • अवधारणम् = अपि
      • संयोजकपदम् = च

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।

परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ ४४ ॥

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमः(४४) श्लोकः ।

पदच्छेदः

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्य अपि स्वभावजम् ॥

अन्वयः

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं स्वभावजं वैश्यकर्म । शूद्रस्य अपि परिचर्यात्मकं स्वभावजं कर्म ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वैश्यकर्म
    • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजम्
    • कर्तृपदम् = कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्म
    • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजम्
    • सम्बन्ध-पदम् = शूद्रस्य
    • अवधारणम् = अपि
    • कर्तृपदम् = परिचर्यात्मकम्

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।

स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ ४५ ॥

पदच्छेदः

स्वे स्वे कर्मणि अभिरतः संसिद्धिं लभते नरः स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तत् शृणु ॥

अन्वयः

नरः स्वे स्वे कर्मणि अभिरतः संसिद्धिं लभते । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तत् शृणु ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = लभते
    • कर्मपदम् = संसिद्धिम्
    • कर्तृपदम् = नरः
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अभिरतः
      • कर्मपदम् = कर्मणि
      • कर्मविशेषणम् = स्वे
    • द्वितीयवाक्यम्
      • “यथा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = विन्दति
        • कर्मपदम् = सिद्धिम्
        • क्रियाविशेषणम् = यथा
        • कर्तृपदम् = स्वकर्मनिरतः
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = शृणु
        • कर्मपदम् = तत्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।

स्वकर्मणा तमभ्यर्च सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ ४६ ॥

पदच्छेदः

यतः प्रवृत्तिः भूतानां येन सर्वम् इदं ततम् स्वकर्मणा तम् अभ्यर्च सिद्धिं विन्दति मानवः ॥

अन्वयः

मानवः यतः भूतानां प्रवृत्तिः, येन इदं सर्वं ततम् तं स्वकर्मणा अभ्यर्च सिद्धिं विन्दति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यतः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृपदम् = प्रवृत्तिः
      • सम्बन्ध-पदम् = भूतानाम्
      • अपादानपदम् = यतः
    • “येन” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = ततम्
      • कर्तृपदम् = सर्वम्
      • कर्तृविशेषणम् = इदम्
      • करणवाचकपदम् = येन
    • “तम्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = विन्दति
      • कर्मपदम् = सिद्धिम्
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = अभ्यर्च
        • कर्मपदम् = तम्
        • करणवाचकपदम् = स्वकर्मणा
      • कर्तृपदम् = मानवः
      • कर्तृविशेषणम् = यतः

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।

स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४७ ॥

पदच्छेदः

श्रेयान् स्वधर्मः विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् न आप्नोति किल्बिषम् ॥

अन्वयः

विगुणः स्वधर्मः स्वनुष्ठितात् परधर्मात् श्रेयान् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् किल्बिषं न आप्नोति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = श्रेयान्
      • अपादानपदम् = परधर्मात्
      • अपादानविशेषणम् = स्वनुष्ठितात्
    • कर्तृपदम् = स्वधर्मः
    • कर्तृविशेषणम् = विगुणः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आप्नोति
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = किल्बिषम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= कुर्वन्
    • कर्मपदम् = कर्म
    • कर्मविशेषणम् = स्वभावनियतम्

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।

सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ ४८ ॥

पदच्छेदः

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषम् अपि न त्यजेत् सर्वारम्भाः हि दोषेण धूमेन अग्निः इव आवृताः ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! सदोषमपि सहजं कर्म न त्यजेत् । धूमेन हि अग्निः इव सर्वारम्भाः दोषेण आवृताः ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = त्यजेत्
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = कर्म
    • कर्मविशेषणम् = सहजम्
    • कर्मविशेषणम् = सदोषम्
    • अवधारणम् = अपि
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = आवृताः
      • करणवाचकपदम् = दोषेण
    • कर्तृपदम् = सर्वारम्भाः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = अग्निः
      • संयोजकपदम् = इव
    • करणवाचकपदम् = धूमेन
    • अवधारणम् = हि

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।

नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति ॥ ४९ ॥

पदच्छेदः

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेन अधिगच्छति ॥

अन्वयः

सर्वत्र असक्तबुद्धिः जितात्मा विगतस्पृहः सन्न्यासेन परमां नैष्कर्म्यसिद्धिम् अधिगच्छति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अधिगच्छति
    • कर्मपदम् = नैष्कर्म्यसिद्धिम्
    • कर्मविशेषणम् = परमाम्
    • करणवाचकपदम् = सन्न्यासेन
    • कर्तृपदम् = विगतस्पृहः
    • कर्तृविशेषणम् = जितात्मा
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = असक्तबुद्धिः
      • अधिकरणपदम् = सर्वत्र

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।

समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ५० ॥

पदच्छेदः

सिद्धिं प्राप्तः यथा ब्रह्म तथा आप्नोति निबोध मे समासेन एव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! सिद्धिं प्राप्तः ब्रह्म यथा आप्नोति तथा मे (वचनात्) निबोध या ज्ञानस्य परा निष्ठा समासेन एव।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यथा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = आप्नोति
      • क्रियाविशेषणम् = यथा
      • कर्मपदम् = ब्रह्म
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = प्राप्तः
        • कर्मपदम् = सिद्धिम्
      • “तथा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = निबोध
        • क्रियाविशेषणम् = तथा
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
        • वाक्यांश:
          • कारणवाचकपदम् = (वचनात्)
          • सम्बन्ध-पदम् = मे
        • कर्म-वाक्यांश:
          • कर्मपदम् = निष्ठा
          • कर्मविशेषणम् = परा
          • सम्बन्ध-पदम् = ज्ञानस्य
        • कर्मविशेषणम् = या
        • करणवाचकपदम् = समासेन

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।

शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ ५१ ॥

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।

ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ५२ ॥

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।

विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३ ॥

दच्छेदः

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तः धृत्या आत्मानं नियम्य च शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ध्यानयोगपरः नित्यं वैराग्यं सम् उपाश्रितः ॥ अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् विमुच्य निर्ममः शान्तः ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

अन्वयः

विशुद्धया बुद्ध्या युक्तः धृत्या आत्मानं नियम्य च शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः नित्यं ध्यानयोगपरः वैराग्यं समुपाश्रितः अहारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहं विमुच्य शान्तः निर्ममः ब्रह्मभूयाय कल्पते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = कल्पते
    • सम्प्रदानपदम् = ब्रह्मभूयाय
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = नियम्य
      • कर्मपदम् = आत्मानम्
      • संयोजकपदम् = च
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
      • कर्मपदम् = विषयान्
      • कर्मविशेषणम् = शब्दादीन्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = व्युदस्य
      • कर्मपदम् = रागद्वेषौ
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = युक्तः
      • करणवाचकपदम् = बुद्ध्या
      • करणविशेषणम् = विशुद्धया
    • कर्तृविशेषणम् = विविक्तसेवी
    • कर्तृविशेषणम् = लघ्वाशी
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = यतवाक्कायमानसः
      • कालवाचकपदम् = नित्यम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = समुपाश्रितः
      • कर्मपदम् = वैराग्यम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = विमुच्य
      • कर्मपदम् = अहारम्
      • कर्मपदम् = बलम्
      • कर्मपदम् = दर्पम्
      • कर्मपदम् = कामम्
      • कर्मपदम् = क्रोधम्
      • कर्मपदम् = परिग्रहम्
    • कर्तृपदम् = शान्तः
    • कर्तृविशेषणम् = निर्ममः

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।

समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिंलभते पराम् ॥ ५४ ॥

पदच्छेदः

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥

अन्वयः

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । सर्वेषु भूतेषु समः परां मद्भक्तिं लभते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शोचति
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्तृपदम् = प्रसन्नात्मा
    • कर्तृविशेषणम् = ब्रह्मभूतः
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = काङ्क्षति
      • प्रतिषेधपदम् = न
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = लभते
      • कर्मपदम् = मद्भक्तिम्
      • कर्मविशेषणम् = पराम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = समः
        • अधिकरणपदम् = भूतेषु
        • अधिकरण-विशेषणम् = सर्वेषु

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।

ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ ५५ ॥

दच्छेदः

भक्त्या माम् अभिजानाति यावान् यः च अस्मि तत्त्वतः ततः मां तत्त्वतः ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥

अन्वयः

भक्त्या तत्त्वतः यावान् यः च अस्मि (तादृशं) माम् अभिजानाति ततः मां तत्त्वतः ज्ञात्वा तदनन्तरं विशते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभिजानाति
    • क्रियाविशेषणम् = तत्त्वतः
    • करणवाचकपदम् = भक्त्या
    • कर्मपदम् = माम्
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = अस्मि
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = यावान्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = यः
      • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • संयोजकपदम् = (इति)
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = विशते
      • कर्मपदम् = तदनन्तरम्
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = ज्ञात्वा
        • क्रियाविशेषणम् = तत्त्वतः
        • कर्मपदम् = माम्
      • अपादानपदम् = ततः

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।

मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ५६ ॥

पदच्छेदः

सर्वकर्माणि अपि सदा कुर्वाणः मद्व्यपाश्रयः मत्प्रसादात् अवाप्नोति शाश्वतं पदम् अव्ययम् ॥

अन्वयः

सदा सर्वकर्माणि कुर्वाणः अपि मद्व्यपाश्रयः मत्प्रसादात् अव्ययं शाश्वतं पदम् अवाप्नोति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अवाप्नोति
    • कर्मपदम् = पदम्
    • कर्मविशेषणम् = शाश्वतम्
    • कर्मविशेषणम् = अव्ययम्
    • कारणवाचकपदम् = मत्प्रसादात्
    • कर्तृपदम् = मद्व्यपाश्रयः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = कुर्वाणः
      • अवधारणम् = अपि
      • कर्मपदम् = सर्वकर्माणि
      • कालवाचकपदम् = सदा

चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्परः ।

बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ ५७ ॥

दच्छेदः

चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्परः बुद्धियोगम् उपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥

अन्वयः

सर्वकर्माणि चेतसा मयि सन्न्यस्य बुद्धियोगम् उपाश्रित्य मत्परः (सन्) सततं मच्चित्तः भव ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भव
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मच्चित्तः
    • कालवाचकपदम् = सततम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = सन्न्यस्य
      • अधिकरणपदम् = मयि
      • करणवाचकपदम् = चेतसा
      • कर्मपदम् = सर्वकर्माणि
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = उपाश्रित्य
      • कर्मपदम् = बुद्धियोगम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = (सन्)
      • कर्तृविशेषणम् = मत्परः
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।

अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ५८ ॥

पदच्छेदः

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात् तरिष्यसि अथ चेत् त्वम् अहङ्कारात् न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ५८ ॥

अन्वयः

मच्चित्तः मत्प्रसादात् सर्वदुर्गाणि तरिष्यसि । अथ त्वम् अहङ्कारात् न श्रोष्यसि चेत् विनङ्क्ष्यसि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = तरिष्यसि
    • कर्मपदम् = सर्वदुर्गाणि
    • कारणवाचकपदम् = मत्प्रसादात्
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कर्तृविशेषणम् = मच्चित्तः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विनङ्क्ष्यसि
    • वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = श्रोष्यसि
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • कारणवाचकपदम् = अहङ्कारात्
      • संयोजकपदम् = चेत्
    • कर्तृपदम् = त्वम्
    • संयोजकपदम् = अथ

यद्यहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।

मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ ५९ ॥

पदच्छेदः

यदि अहङ्कारम् आश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे मिथ्या एष व्यवसायः ते प्रकृतिः त्वां नियोक्ष्यति ॥

अन्वयः

यदि अहङ्कारम् आश्रित्य न योत्स्ये इति मन्यसे (तर्हि) एषः ते व्यवसायः मिथ्या । प्रकृतिः त्वां नियोक्ष्यति।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यदि” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = मन्यसे
      • वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = योत्स्ये
        • प्रतिषेधपदम् = न
        • संयोजकपदम् = इति
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = आश्रित्य
        • कर्मपदम् = अहङ्कारम्
      • संयोजकपदम् = यदि
    • “(तर्हि)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मिथ्या
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = व्यवसायः
        • कर्तृविशेषणम् = एषः
        • सम्बन्ध-पदम् = ते
      • संयोजकपदम् = (तर्हि)
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = नियोक्ष्यति
      • कर्मपदम् = त्वाम्
      • कर्तृपदम् = प्रकृतिः

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।

कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ ६० ॥

पदच्छेदः

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा कर्तुं न इच्छसि यत् मोहात् करिष्यसि अवशः अपि तत् ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! स्वभावजेन स्वेन कर्मणा निबद्धः यत् कर्तुं न इच्छसि तत् मोहात् अवशः अपि करिष्यसि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = इच्छसि
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • तुमुनन्तपदम् = कर्तुम्
      • कर्मपदम् = यत्
      • करणवाचकपदम् = कर्मणा
      • करणविशेषणम् = स्वेन
      • करणविशेषणम् = स्वभावजेन
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = करिष्यसि
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = अवशः
        • अवधारणम् = अपि
      • कारणवाचकपदम् = मोहात्

References –

  1. 26 & 27 Feb 2016 दिनाङ्कयोः नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/7q4  मोक्षसंन्यासयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwas, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Bhagavad Gita – Chapter 18 – Part 1

श्रीमद्भगवद्गीता –अष्टादशोऽध्यायः – मोक्षसंन्यासयोगः

 

अर्जुन उवाच

सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।

त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ १ ॥

पदच्छेदः

सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वम् इच्छामि वेदितुम् त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिषूदन ॥

अन्वयः

महाबाहो हृषीकेश केशिनिषूदन ! सन्न्यासस्य त्यागस्य च तत्त्वं पृथक् वेदितुम् इच्छामि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = महाबाहो
  • सम्बोधनपदम् = हृषीकेश
  • सम्बोधनपदम् = केशिनिषूदन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = इच्छामि
    • वाक्यांश:
      • कारणवाचकपदम् = वेदितुम्
      • क्रियाविशेषणम् = पृथक्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = तत्त्वम्
        • सम्बन्ध-पदम् = सन्न्यासस्य
        • सम्बन्ध-पदम् = त्यागस्य
        • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = (अहम्)

श्रीभगवानुवाच

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः ।

सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ २ ॥

पदच्छेदः

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुः त्यागं विचक्षणाः ॥ २ ॥

अन्वयः

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं इति कवयः विदुः । सर्वकर्मफलत्यागं विचक्षणाः त्यागं इति प्राहुः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विदुः
    • कर्तृपदम् = कवयः
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सन्न्यासम्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = न्यासम्
        • सम्बन्ध-पदम् = कर्मणाम्
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = काम्यानाम्
        • संयोजकपदम् = इति
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = प्राहुः
        • कर्तृपदम् = विचक्षणाः
        • वाक्यांश:
          • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्यागम्
          • कर्मपदम् = सर्वकर्मफलत्यागम्
          • संयोजकपदम् = इति

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

त्याज्यं दोषवत् इति एके कर्म प्राहुः मनीषिणः यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम् इति च अपरे ॥ ३ ॥

अन्वयः

एके मनीषिणः दोषवत् कर्म त्याज्यम् इति प्राहुः । अपरे यज्ञदानतपःकर्म च न त्याज्यम् इति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्राहुः
    • कर्तृपदम् = मनीषिणः
    • कर्तृविशेषणम् = एके
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्याज्यम्
      • कर्मपदम् = कर्म
      • कर्मविशेषणम् = दोषवत्
      • संयोजकपदम् = इति
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = प्राहुः
      • कर्तृपदम् = अपरे
      • वाक्यांश:
        • वाक्यांश:
          • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्याज्यम्
          • प्रतिषेधपदम् = न
        • कर्मपदम् = यज्ञदानतपःकर्म
        • संयोजकपदम् = इति
        • संयोजकपदम् = च

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।

त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम त्यागः हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥

अन्वयः

भरतसत्तम ! तत्र त्यागे मे निश्चयं शृणु, पुरुषव्याघ्र ! त्यागः हि त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भरतसत्तम!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = निश्चयम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • विषयवाचकपदम् = त्यागे
    • विषयवाचकपदम् = तत्र
  • सम्बोधनपदम् = पुरुषव्याघ्र!
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= सम्प्रकीर्तितः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधः
    • कर्तृपदम् = त्यागः
    • अवधारणम् = हि

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।

यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यम् एव तत् यज्ञः दानं तपः च एव पावनानि मनीषिणाम् ॥

अन्वयः

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं तत् कार्यम् एव । यज्ञः दानं तपः च एव मनीषिणां पावनानि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्याज्यम्
    • कर्तृपदम् = यज्ञदानतपःकर्म
    • कर्तृविशेषणम् = कार्यम्
    • कर्तृविशेषणम् = तत्
    • अवधारणम् = एव
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पावनानि
      • सम्बन्ध-पदम् = मनीषिणाम्
    • कर्तृपदम् = यज्ञः
    • कर्तृपदम् = दानम्
    • कर्तृपदम् = तपः
    • संयोजकपदम् = च
    • अवधारणम् = एव

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।

कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

एतानि अपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च कर्तव्यानि इति मे पार्थ निश्चितं मतम् उत्तमम् ॥

अन्वयः

पार्थ ! एतानि अपि तु कर्माणि सङ्गं फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि इति निश्चितं मे उत्तमं मतम् ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-पदम् = मतम्
      • कर्तृविशेषणम् = उत्तमम्
      • कर्तृविशेषणम् = निश्चितम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्तव्यानि
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = कर्माणि
        • कर्तृविशेषणम् = एतानि
        • अवधारणम् = अपि
        • अवधारणम् = तु
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
        • कर्मपदम् = सङ्गम्
        • कर्मपदम् = फलानि
        • संयोजकपदम् = च
      • संयोजकपदम् = इति

नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।

मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणः न उपपद्यते मोहात् तस्य परित्यागः तामसः परिकीर्तितः ॥

अन्वयः

नियतस्य कर्मणः तु सन्न्यासः न उपपद्यते । मोहात् तस्य परित्यागः तामसः (इति) परिकीर्तितः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपपद्यते
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सन्न्यासः
      • सम्बन्ध-पदम् = कर्मणः
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = नियतस्य
      • अवधारणम् = तु
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृपदम् = परिकीर्तितः
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसः
        • कर्मपदम् = परित्यागः
        • सम्बन्ध-पदम् = तस्य
        • कारणवाचकपदम् = मोहात्
        • संयोजकपदम् = (इति)

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।

स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

दुःखम् इति एव यत् कर्म कायक्लेशभयात् त्यजेत् स कृत्वा राजसं त्यागं न एव त्यागफलं लभेत् ॥

अन्वयः

कायक्लेशभयात् दुःखम् इति एव यत् कर्म त्यजेत् सः राजसं त्यागं कृत्वा त्यागफलं न एव लभेत् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “(यः)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = त्यजेत्
      • कर्मपदम् = कर्म
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = दुःखम्
        • संयोजकपदम् = इति
        • अवधारणम् = एव
      • कारणवाचकपदम् = कायक्लेशभयात्
      • कर्तृपदम् = (यः)
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = लभेत्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • अवधारणम् = एव
      • कर्मपदम् = त्यागफलम्
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = कृत्वा
        • कर्मपदम् = त्यागम्
        • कर्मविशेषणम् = राजसम्
      • कर्तृपदम् = सः

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।

सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

कार्यम् इति एव यत् कर्म नियतं क्रियते अर्जुन सङ्गं त्यक्त्वा फलं च एव सः त्यागः सात्त्विकः मतः ॥

अन्वयः

अर्जुन ! सङ्गं फलं च एव त्यक्त्वा कार्यम् इति एव यत् नियतं कर्म क्रियते सः त्यागः सात्त्विकः मतः ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = अर्जुन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = क्रियते
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = कर्म
      • कर्तृविशेषणम् = नियतम्
      • कर्तृविशेषणम् = यत्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कार्यम्
        • संयोजकपदम् = इति
        • अवधारणम् = एव
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
        • ल्यबन्त-वाक्यांश: सङ्गम्
        • ल्यबन्त-वाक्यांश: फलम्
        • संयोजकपदम् = च
        • अवधारणम् = एव
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मतः
        • वाक्यांश:
          • वाक्यांश:
            • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्यागः
            • कर्तृविशेषणम् = सात्त्विकः
          • कर्तृपदम् = सः
        • संयोजकपदम् = (इति)

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।

त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १० ॥

पदच्छेदः

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले न अनुषज्जते त्यागी सत्त्वसमाविष्टः मेधावी छिन्नसंशयः ॥

अन्वयः

सत्त्वसमाविष्टः छिन्नसंशयः मेधावी त्यागी अकुशलं कर्म न द्वेष्टि । कुशले न अनुषज्जते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = द्वेष्टि
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = कर्म
    • कर्मविशेषणम् = अकुशलम्
    • कर्तृपदम् = त्यागी
    • कर्तृविशेषणम् = मेधावी
    • कर्तृविशेषणम् = छिन्नसंशयः
    • कर्तृविशेषणम् = सत्त्वसमाविष्टः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अनुषज्जते
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • विषयवाचकपदम् = कुशले
    • कर्तृपदम् = (सः)

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।

यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माणि अशेषतः यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ॥

अन्वयः

देहभृता अशेषतः कर्माणि त्यक्तुं न हि शक्यम् । यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= शक्यम्
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • अवधारणम् = हि
    • तुमुनन्तपदम् = त्यक्तुम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्माणि
    • क्रियाविशेषणम् = अशेषतः
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = देहभृता
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्मफलत्यागी
      • कर्तृपदम् = यः
      • अवधारणम् = तु
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अभिधीयते
      • कर्म-वाक्यम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्यागी
        • कर्तृपदम् = सः
        • संयोजकपदम् = इति

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।

भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

अनिष्टम् इष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् भवति अत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित् ॥

अन्वयः

अनिष्टम् इष्टं मिश्रं च इति कर्मणः त्रिविधं फलम् । अत्यागिनां प्रेत्य भवति सन्न्यासिनां तु न क्वचित् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधम्
    • कर्तृपदम् = फलम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = अनिष्टम्
      • कर्तृपदम् = इष्टम्
      • कर्तृपदम् = मिश्रम्
      • संयोजकपदम् = च
      • संयोजकपदम् = इति
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = भवति
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रेत्य
        • सम्बन्ध-पदम् = अत्यागिनाम्
        • कर्तृपदम् = (तत्)
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • प्रतिषेधपदम् = न
        • वाक्यांश:
          • कर्मपदम् = क्वचित्
          • सम्बन्ध-पदम् = सन्न्यासिनाम्
          • अवधारणम् = तु

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।

साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

पञ्च एतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥

अन्वयः

महाबाहो ! साङ्ख्ये कृतान्ते सर्वकर्मणां सिद्धये प्रोक्तानि एतानि पञ्च कारणानि मे (वचनात्) निबोध ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = महाबाहो!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = निबोध
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = कारणानि
      • कर्मविशेषणम् = पञ्च
      • कर्मविशेषणम् = एतानि
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = प्रोक्तानि
      • सम्प्रदानपदम् = सिद्धये
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्वकर्मणाम्
    • अधिकरणपदम् = कृतान्ते
    • अधिकरण-विशेषणम् = साङ्ख्ये
    • वाक्यांश:
      • कारणवाचकपदम् = (वचनात्)
      • सम्बन्ध-पदम् = मे

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।

विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथक् विधम् विविधाः च पृथक् चेष्टाः दैवं च एव अत्र पञ्चमम् ॥

अन्वयः

अधिष्ठानं तथा कर्ता, पृथग्विधं करणं च, विविधाः च पृथक्चेष्टाः अत्र च एव पञ्चमं दैवम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृपदम् = अधिष्ठानम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = कर्ता
      • संयोजकपदम् = तथा
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = करणम्
      • कर्तृविशेषणम् = पृथग्विधम्
      • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = पृथक्चेष्टाः
      • कर्तृविशेषणम् = विविधाः
      • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = दैवम्
      • कर्तृविशेषणम् = पञ्चमम्
      • अवधारणम् = एव
      • संयोजकपदम् = च
    • अधिकरणपदम् = अत्र

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।

न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

शरीरवाङ्मनोभिः यत् कर्म प्रारभते नरः न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्च एते तस्य हेतवः ॥

अन्वयः

नरः शरीरवाङ्मनोभिः न्याय्यं वा विपरीतं वा यत् कर्म प्रारभते तस्य एते पञ्च हेतवः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = प्रारभते
      • करणवाचकपदम् = शरीरवाङ्मनोभिः
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषणम् = न्याय्यम्
        • संयोजकपदम् = वा
        • कर्मविशेषणम् = विपरीतम्
        • संयोजकपदम् = वा
      • कर्मपदम् = कर्म
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • कर्तृपदम् = नरः
    • “तस्य” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृपदम् = हेतवः
      • कर्तृविशेषणम् = पञ्च
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = एते
        • सम्बन्ध-पदम् = तस्य

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।

पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

तत्र एवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः पश्यति अकृतबुद्धित्वात् न सः पश्यति दुर्मतिः ॥

अन्वयः

देहभृता अशेषतः कर्माणि त्यक्तुं न हि शक्यम् । यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= शक्यम्
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • अवधारणम् = हि
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = देहभृता
    • कर्मपदम् = कर्माणि
    • तुमुनन्तपदम् = त्यक्तुम्
    • क्रियाविशेषणम् = अशेषतः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्मफलत्यागी
      • कर्तृपदम् = यः
      • अवधारणम् = तु
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अभिधीयते
      • वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्यागी
        • कर्तृपदम् = सः
        • संयोजकपदम् = इति

यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।

हत्वापि स इमान् लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

यस्य न अहङ्कृतः भावः बुद्धिः यस्य न लिप्यते हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते ॥

अन्वयः

यस्य अहङ्कृतः भावः न, यस्य बुद्धिः न लिप्यते सः इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति, न निबध्यते।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यस्य” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = भावः
      • सम्बन्ध-पदम् = अहङ्कृतः
      • सम्बन्ध-पदम् = यस्य
    • “यस्य” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = लिप्यते
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = बुद्धिः
      • सम्बन्ध-पदम् = यस्य
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = हन्ति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = हत्वा
        • कर्मपदम् = लोकान्
        • कर्मविशेषणम् = इमान्
        • अवधारणम् = अपि
      • कर्तृपदम् = सः
      • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = निबध्यते
      • प्रतिषेधपदम् = न

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।

करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना करणं कर्म कर्ता इति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥

अन्वयः

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता इति कर्मचोदना त्रिविधा । करणं कर्म कर्ता इति कर्मसङ्ग्रहः त्रिविधः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधा
    • कर्तृपदम् = कर्मचोदना
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = ज्ञानम्
      • कर्तृपदम् = ज्ञेयम्
      • कर्तृपदम् = परिज्ञाता
      • संयोजकपदम् = इति
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधः
      • कर्तृपदम् = कर्मसङ्ग्रहः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = करणम्
        • कर्तृपदम् = कर्म
        • कर्तृपदम् = कर्ता
        • संयोजकपदम् = इति

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।

प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधा एव गुणभेदतः प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावत् शृणु तानि अपि ॥ १९ ॥

अन्वयः

ज्ञानं कर्म च कर्ता च गुणभेदतः त्रिधा एव गुणसङ्ख्याने प्रोच्यते । तानि अपि यथावत् शृणु ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = प्रोच्यते
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = ज्ञानम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्रिधा
      • अवधारणम् = एव
      • कारणवाचकपदम् = गुणभेदतः
    • अधिकरणपदम् = गुणसङ्ख्याने
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • क्रियाविशेषणम् = यथावत्
    • कर्मपदम् = तानि
    • अवधारणम् = अपि
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।

अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ २० ॥

पदच्छेदः

सर्वभूतेषु येन एकं भावम् अव्ययम् ईक्षते अविभक्तं विभक्तेषु तत् ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥

अन्वयः

विभक्तेषु सर्वभूतेषु अव्ययम् एकं भावं येन ईक्षते तत् ज्ञानं सात्त्विकं विद्धि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “येन” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = ईक्षते
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = येन
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = भावम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = एकम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अव्ययम्
      • अधिकरणपदम् = सर्वभूतेषु
      • अधिकरण-विशेषणम् = विभक्तेषु
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = विद्धि
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
      • कर्मपदम् = ज्ञानम्
      • कर्मविशेषणम् = तत्

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।

वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

पृथक्त्वेन तु यत् ज्ञानं नानाभावान् पृथक् विधान् वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तत् ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥

अन्वयः

सर्वेषु भूतेषु पृथग्विधान् नानाभावान् पृथक्त्वेन तु यत् ज्ञानं वेत्ति तत् ज्ञानं राजसं विद्धि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = वेत्ति
      • कर्तृपदम् = ज्ञानम्
      • कर्तृविशेषणम् = यत्
      • करणवाचकपदम् = पृथक्त्वेन
      • अवधारणम् = तु
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = नानाभावान्
        • कर्मविशेषणम् = पृथग्विधान्
        • अधिकरणपदम् = भूतेषु
        • अधिकरण-विशेषणम् = सर्वेषु
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = विद्धि
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
        • कर्मपदम् = ज्ञानम्
        • कर्मविशेषणम् = तत्
        • संयोजकपदम् = (इति)

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।

अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

यत् तु कृत्स्नवत् एकस्मिन् कार्ये सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पं च तत् तामसम् उदाहृतम् ॥

अन्वयः

यत् तु एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत् सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पं च तत् तामसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सक्तम्
        • क्रियाविशेषणम् = कृत्स्नवत्
        • विषयवाचकपदम् = कार्ये
        • अधिकरण-विशेषणम् = एकस्मिन्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अहैतुकम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अतत्त्वार्थवत्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अल्पम्
      • संयोजकपदम् = च
    • “तत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उदाहृतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्
      • संयोजकपदम् = (इति)

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।

अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् अफलप्रेप्सुना कर्म यत् तत् सात्त्विकम् उच्यते ॥ २३ ॥

अन्वयः

अफलप्रेप्सुना अरागद्वेषतः नियतं सङ्गरहितम् यत् कृतं कर्म तत् सात्त्विकम् उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= कृतम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अरागद्वेषतः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = नियतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = सङ्गरहितम्
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = अफलप्रेप्सुना
    • “तत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।

क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

यत् तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः क्रियते बहुलायासं तत् राजसम् उदाहृतम् ॥

अन्वयः

कामेप्सुना साहारेण वा पुनः बहुलायासं तु यत् कर्म क्रियते तत् राजसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = क्रियते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
      • (कर्मणि) क्रियाविशेषणम् = बहुलायासम्
      • (कर्मणि) अवधारणम् = तु
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = कामेप्सुना
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = साहारेण
      • संयोजकपदम् = वा
      • संयोजकपदम् = पुनः
    • “तत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उदाहृतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।

मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् मोहादारभ्यते कर्म यत् तत् तामसम् उच्यते ॥

अन्वयः

अनुबन्धं क्षयं हिंसां पौरुषं च अनवेक्ष्य मोहात् यत् कर्म आरभ्यते तत् तामसम् उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = आरभ्यते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
      • कारणवाचकपदम् = मोहात्
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = अनवेक्ष्य
        • कर्मपदम् = अनुबन्धम्
        • कर्मपदम् = क्षयम्
        • कर्मपदम् = हिंसाम्
        • कर्मपदम् = पौरुषम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “तत्” वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
        • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
        • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।

सिद्ध्यसिद्ध्योर्निविकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

मुक्तसङ्गः अनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः सिद्ध्यसिद्ध्योः निविकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ॥

अन्वयः

मुक्तसङ्गः धृत्युत्साहसमन्वितः अनहंवादी सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = मुक्तसङ्गः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = धृत्युत्साहसमन्वितः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अनहंवादी
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = सिद्ध्यसिद्ध्योः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = निर्विकारः

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।

हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥

अन्वयः

रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = परिकीर्तितः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = रागी
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = लुब्धः
      • सम्बन्ध-पदम् = कर्मफलप्रेप्सुः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = हिंसात्मकः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अशुचिः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = हर्षशोकान्वितः

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।

विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते ॥ २८ ॥

अन्वयः

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अयुक्तः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = प्राकृतः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = स्तब्धः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = शठः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = नैष्कृतिकः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अलसः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = विषादी
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = दीर्घसूत्री
    • संयोजकपदम् = च

References –

  1. 20, 21 Feb 2016 दिनाङ्कयोः नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/7q4  मोक्षसंन्यासयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwas, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Bhagavad Gita – Chapter 17

श्रीमद्भगवद्गीता – सप्तदशोध्यायः – श्रद्धात्रयविभागयोगः

अर्जुन उवाच

ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।

तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ १ ॥

पदच्छेदः

ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धया अन्विताः तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वम् आहो रजः तमः ॥ १ ॥

अन्वयः

कृष्ण ! ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य श्रद्धया अन्विताः यजन्ते तेषां निष्ठा तु का ? सत्त्वम् आहो रजः तमः ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = यजन्ते
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = उत्सृज्य
        • कर्मपदम् = शास्त्रविधिम्
      • कर्तृपदम् = ये
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अन्विताः
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = श्रद्धया
      • “तेषाम्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = का
        • कर्तृपदम् = निष्ठा
        • सम्बन्ध-पदम् = तेषाम्
        • अवधारणम् = तु
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • प्रश्नवाचक-पदम् = (वा)
        • वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् = सत्त्वम्
          • कर्तृपदम् = रजः
          • कर्तृपदम् = तमः
          • संयोजकपदम् = आहो

श्रीभगवानुवाच

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रुणु ॥ २ ॥

पदच्छेदः

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा सात्त्विकी राजसी च एव तामसी च इति तां श्रुणु ॥ २ ॥

अन्वयः

देहिनां स्वभावजा (या) श्रद्धा सा सात्त्विकी राजसी तामसी च इति त्रिविधा भवति, तां शृणु ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “(या)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृपदम् = (या)
      • कर्तृविशेषणम् = श्रद्धा
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजा
        • सम्बन्ध-पदम् = देहिनाम्
      • “सा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = भवति,
        • कर्तृविशेषणम् = त्रिविधा
        • वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् = सात्त्विकी
          • कर्तृपदम् = राजसी
          • कर्तृपदम् = तामसी
          • संयोजकपदम् = च
          • संयोजकपदम् = इति
        • कर्तृविशेषणम् = सा
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = शृणु
        • कर्मपदम् = ताम्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।

श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत श्रद्धामयः अयं पुरुषः यः यत् श्रद्धः सः एव सः ॥

अन्वयः

भारत ! सर्वस्य सत्त्वानुरूपा श्रद्धा भवति । अयं पुरुषः श्रद्धामयः । यः यत् श्रद्धः सः सः एव ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भारत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवति
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सत्त्वानुरूपा
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = श्रद्धा
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्वस्य
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = श्रद्धामयः
      • कर्तृपदम् = पुरुषः
      • कर्तृविशेषणम् = अयम्
    • तृतीयवाक्यम्
      • “यः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • वाक्यांश:
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = श्रद्धः
          • कर्मपदम् = यत्
        • कर्तृपदम् = यः
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सः
        • अवधारणम् = एव
        • कर्तृपदम् = सः

यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।

प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

यजन्ते सात्त्विकाः देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः प्रेतान् भूतगणान् च अन्ये यजन्ते तामसाः जनाः ॥

अन्वयः

सात्त्विकाः देवान् यजन्ते, राजसाः यक्षरक्षांसि, अन्ये तामसाः जनाः प्रेतान् भूतगणान् च यजन्ते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = यजन्ते
    • कर्मपदम् = देवान्
    • कर्तृपदम् = सात्त्विकाः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = यजन्ते
    • कर्मपदम् = यक्षरक्षांसि
    • कर्तृपदम् = राजसाः
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = यजन्ते
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = प्रेतान्
      • कर्मपदम् = भूतगणान्
      • संयोजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = जनाः
    • कर्तृविशेषणम् = तामसाः
    • कर्तृविशेषणम् = अन्ये
    • संयोजकपदम् = च

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।

दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥ ५ ॥

कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।

मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपः जनाः दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥

कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्रामम् अचेतसः मां च एव अन्तः शरीरस्थं तान् विद्धि आसुरनिश्चयान् ॥

अन्वयः

दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः अचेतसः शरीरस्थं भूतग्रामम् अन्तः शरीरस्थं मां च एव कर्शयन्तः ये जनाः अशास्त्रविहितं घोरं तपः तप्यन्ते तान् आसुरनिश्चयान् विद्धि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = तप्यन्ते
      • कर्मपदम् = तपः
      • कर्मविशेषणम् = घोरम्
      • कर्मविशेषणम् = अशास्त्रविहितम्
      • कर्तृपदम् = जनाः
      • कर्तृविशेषणम् = ये
      • कर्तृविशेषणम् = दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः
      • कर्तृविशेषणम् = कामरागबलान्विताः
      • कर्तृविशेषणम् = अचेतसः
      • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= कर्शयन्तः
        • वाक्यांश:
          • वाक्यांश:
            • कर्मपदम् = भूतग्रामम्
            • कर्मविशेषणम् = शरीरस्थम्
          • वाक्यांश:
            • कर्मपदम् = माम्
            • कर्मविशेषणम् = अन्तःशरीरस्थम्
            • अवधारणम् = एव
          • संयोजकपदम् = च
        • “तान्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = विद्धि
          • कर्मपदम् = तान्
          • कर्मविशेषणम् = आसुरनिश्चयान्
          • कर्तृपदम् = (त्वम्)

आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।

यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

आहारः तु अपि सर्वस्य त्रिविधः भवति प्रियः यज्ञः तपः तथा दानं तेषां भेदम् इमं शृणु ॥

अन्वयः

आहारः तु अपि सर्वस्य त्रिविधः प्रियः भवति तथा यज्ञः तपः दानम् । तेषाम् इमं भेदं शृणु ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवति
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = आहारः
      • अवधारणम् = तु
      • कर्तृविशेषणम् = प्रियः
      • अवधारणम् = अपि
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्वस्य
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = (त्रिविधः)
      • कर्तृपदम् = यज्ञः
      • कर्तृपदम् = तपः
      • कर्तृपदम् = दानम्
      • संयोजकपदम् = (च)
      • संयोजकपदम् = तथा
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = शृणु
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = भेदम्
        • कर्मविशेषणम् = इमम्
        • सम्बन्ध-पदम् = तेषाम्
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।

रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥

अन्वयः

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः आहाराः सात्त्विकप्रियाः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकप्रियाः
    • कर्तृपदम् = आहाराः
    • कर्तृविशेषणम् = आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः
    • कर्तृविशेषणम् = रस्याः
    • कर्तृविशेषणम् = स्निग्धाः
    • कर्तृविशेषणम् = स्थिराः
    • कर्तृविशेषणम् = हृद्याः

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।

आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः आहाराः राजसस्य इष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥

अन्वयः

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः दुःखशोकामयप्रदाः आहारा राजसस्य इष्टाः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = इष्टाः
      • सम्बन्ध-पदम् = राजसस्य
    • कर्तृपदम् = आहाराः
    • कर्तृविशेषणम् = कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः
    • कर्तृविशेषणम् = दुःखशोकामयप्रदाः

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।

उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १० ॥

पदच्छेदः

यातयामं गतरसं पूतिः पर्युषितं च यत् उच्छिष्टम् अपि च अमेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १० ॥

अन्वयः

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च उच्छिष्टम् अपि च अमेध्यं च यत् भोजनं तत् तामसप्रियम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = यातयामम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = गतरसम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पूति
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पर्युषितम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = उच्छिष्टम्
      • संयोजकपदम् = अपि
      • संयोजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = भोजनम्
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तामसप्रियम्
      • कर्तृपदम् = तत्

अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।

यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञः विधिदृष्टः यः इज्यते यष्टव्यम् एव इति मनः समाधाय सः सात्त्विकः ॥

अन्वयः

अफलाकाङ्क्षिभिः यष्टव्यम् एव इति मनः समाधाय विधिदृष्टः यः यज्ञः इज्यते सः सात्त्विकः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = इज्यते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = यः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यज्ञः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = विधिदृष्टः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = अफलाकाङ्क्षिभिः
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = समाधाय
        • कर्मपदम् = मनः
      • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृपदम् = यष्टव्यम्
        • अवधारणम् = एव
        • संयोजकपदम् = इति
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकः
        • कर्तृपदम् = सः

अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।

इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थम् अपि च एव यत् इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १२ ॥

अन्वयः

भरतश्रेष्ठ ! फलं तु अभिसन्धाय दम्भार्थम् अपि च एव यत् इज्यते तं यज्ञं राजसं विद्धि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भरतश्रेष्ठ
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = इज्यते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = यत्
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = अभिसन्धाय
        • कर्मपदम् = फलम्
        • अवधारणम् = तु
      • वाक्यांश:
        • कारणवाचकपदम् = दम्भार्थम्
        • अवधारणम् = अपि
        • अवधारणम् = एव
        • संयोजकपदम् = च
      • “तम्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = विद्धि
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
        • कर्मपदम् = तम्
        • कर्मविशेषणम् = यज्ञम्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)

विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।

श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

विधिहीनम् असृष्टान्नं मन्त्रहीनम् अदक्षिणम् श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥१७.१३॥

अन्वयः

विधिहीनम् असृष्टान्नं मन्त्रहीनम् अदक्षिणं श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = परिचक्षते
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
    • कर्मपदम् = यज्ञम्
    • कर्मविशेषणम् = विधिहीनम्
    • कर्मविशेषणम् = असृष्टान्नम्
    • कर्मविशेषणम् = मन्त्रहीनम्
    • कर्मविशेषणम् = अदक्षिणम्
    • कर्मविशेषणम् = श्रद्धाविरहितम्

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।

ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचम् आर्जवम् ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शारीरं तपः उच्यते ॥

अन्वयः

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचम् आर्जवं ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शारीरं तपः उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = तपः
        • कर्तृविशेषणम् = शारीरम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनम्
        • कर्तृपदम् = शौचम्
        • कर्तृपदम् = आर्जवम्
        • कर्तृपदम् = ब्रह्मचर्यम्
        • कर्तृपदम् = अहिंसा
        • संयोजकपदम् = च
        • संयोजकपदम् = (इति)

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।

स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् स्वाध्यायाभ्यसनं च एव वाङ्मयं तपः उच्यते ॥

अन्वयः

अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियहितं च यत् वाक्यं स्वाध्यायाभ्यसनं च एव वाङ्मयं तपः (इति) उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उच्यते
    • कर्म-वाक्यम्
      • “यत्” वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = यत्
        • कर्तृविशेषणम् = वाक्यम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनुद्वेगकरम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सत्यम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रियहितम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = स्वाध्यायाभ्यसनम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “(तत्)” वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = (तत्)
        • वाक्यांश:
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तपः
          • कर्तृविशेषणम् = वाङ्मयम्
        • संयोजकपदम् = (इति)

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।

भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम् आत्मविनिग्रहः भावसंशुद्धिः इत्येतत् तपः मानसम् उच्यते ॥

अन्वयः

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम् आत्मविनिग्रहः भावसंशुद्धिः इति एतत् मानसं तपः (इति) उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उच्यते
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तपः
        • कर्तृविशेषणम् = मानसम्
        • कर्तृपदम् = एतत्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = मनःप्रसादः
        • कर्तृविशेषणम् = सौम्यत्वम्
        • कर्तृविशेषणम् = मौनम्
        • कर्तृविशेषणम् = आत्मविनिग्रहः
        • कर्तृविशेषणम् = भावसंशुद्धिः
        • संयोजकपदम् = इति
      • संयोजकपदम् = (इति)

श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः ।

अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

श्रद्धया परया तप्तं तपः तत् त्रिविधं नरैः अफलाकाङ्क्षिभिः युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥

अन्वयः

परया श्रद्धया तप्तं तत् तपः त्रिविधं भवति । अफलाकाङ्क्षिभिः युक्तैः नरैः तप्तं तपः सात्त्विकं परिचक्षते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवति
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधम्
    • कर्तृपदम् = तपः
    • कर्तृविशेषणम् = तत्
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= तप्तम्
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = श्रद्धया
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = परया
    • द्वितीयवाक्यम्
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = परिचक्षते
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= तप्तम्
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = नरैः
        • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = युक्तैः
        • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = अफलाकाङ्क्षिभिः
      • संयोजकपदम् = (इति)

सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।

क्रियते तदिह प्रोक्तंराजसं चलमध्रुवम् ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

सत्कारमानपूजार्थं तपः दम्भेन च एव यत् क्रियते तत् इह प्रोक्तं राजसं चलम् अध्रुवम् ॥

अन्वयः

सत्कारमानपूजार्थं दम्भेन च एव यत् तपः क्रियते तत् इह राजसं चलम् अध्रुवं प्रोक्तम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= प्रोक्तम्
    • (कर्मणि) कर्म-वाक्यम्
      • “यत्” वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रियापदम् = क्रियते
        • (कर्मणि) कर्मपदम् = तपः
        • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
        • कारणवाचकपदम् = सत्कारमानपूजार्थम्
        • करणवाचकपदम् = दम्भेन
        • संयोजकपदम् = च
        • अवधारणम् = एव
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृपदम् = तत्
        • अधिकरणपदम् = इह
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = चलम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अध्रुवम्
      • संयोजकपदम् = (इति)

मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।

परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

मूढग्राहेण आत्मनः यत् पीडया क्रियते तपः परस्य उत्सादनार्थं वा तत् तामसम् उदाहृतम् ॥

अन्वयः

मूढग्राहेण आत्मनः पीडया परस्य उत्सादनार्थं वा यत् तपः क्रियते तत् तामसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • “(कर्मणि)” क्रियापदम् = क्रियते
      • “(कर्मणि)” कर्मपदम् = तपः
      • “(कर्मणि)” कर्मविशेषणम् = यत्
      • वाक्यांश:
        • वाक्यांश:
          • करणवाचकपदम् = पीडया
          • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
        • वाक्यांश:
          • कारणवाचकपदम् = उत्सादनार्थम्
          • सम्बन्ध-पदम् = परस्य
        • करणवाचकपदम् = मूढग्राहेण
        • संयोजकपदम् = वा
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • “(कर्मणि)” क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= उदाहृतम्
        • “(कर्मणि)” कर्तृपदम् = तामसम्
        • “(कर्मणि)” कर्तृविशेषणम् = तत्

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।

देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥

पदच्छेदः

दातव्यम् इति यत् दानं दीयते अनुपकारिणे देशे काले च पात्रे च तत् दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥

अन्वयः

देशे काले च पात्रे च (मया) दातव्यम् इति (विचिन्त्य) अनुपकारिणे यत् दानं दीयते तत् दानं सात्त्विकं स्मृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = दीयते
      • कर्मपदम् = दानम्
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • सम्प्रदानपदम् = अनुपकारिणे
      • अधिकरणपदम् = देशे
      • अधिकरणपदम् = काले
      • अधिकरणपदम् = पात्रे
      • संयोजकपदम् = च
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = (विचिन्त्य)
        • कर्म-वाक्यम्
          • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम् = दातव्यम्
          • कर्तृपदम् = (मया)
          • संयोजकपदम् = इति
        • “तत्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = (अस्ति)
          • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= स्मृतम्
          • (कर्मणि) कर्म-वाक्यांश:
            • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
            • कर्तृपदम् = दानम्
            • कर्तृविशेषणम् = तत्
            • संयोजकपदम् = (इति)

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।

दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

यत् तु प्रत्युपकारार्थं फलम् उद्दिश्य वा पुनः दीयते च परिक्लिष्टं तत् दानं राजसं स्मृतम् ॥

अन्वयः

यत् तु प्रत्युपकारार्थं फलम् उद्दिश्य वा पुनः परिक्लिष्टं च दीयते तत् दानं राजसं स्मृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = दीयते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = यत्
      • अवधारणम् = तु
      • वाक्यांश:
        • कारणवाचकपदम् = प्रत्युपकारार्थम्
        • ल्यबन्त-वाक्यांश:
          • ल्यबन्तपदम् = उद्दिश्य
          • कर्मपदम् = फलम्
        • संयोजकपदम् = वा
      • अवधारणम् = पुनः
      • क्रियाविशेषणम् = परिक्लिष्टम्
      • संयोजकपदम् = च
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= स्मृतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = दानम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = तत्

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।

असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

अदेशकाले यत् दानम् अपात्रेभ्यः च दीयते असत्कृतम् अवज्ञातं तत् तामसम् उदाहृतम् ॥ २२ ॥

अन्वयः

अदेशकाले असत्कृतम् अवज्ञातं च अपात्रेभ्यः यत् दानं दीयते तत् (दानम्) तामसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = दीयते
      • कर्मपदम् = दानम्
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • सम्प्रदानपदम् = अपात्रेभ्यः
      • क्रियाविशेषणम् = असत्कृतम्
      • क्रियाविशेषणम् = अवज्ञातम्
      • संयोजकपदम् = च
      • कालवाचकपदम् = अदेशकाले
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= उदाहृतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = (दानम्)
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = तत्

ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।

ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

ॐ तत् सत् इति निर्देशः ब्रह्मणः त्रिविधः स्मृतः ब्राह्मणाः तेन वेदाः च यज्ञाः च विहिताः पुरा ॥

अन्वयः

ॐ तत् सत् इति त्रिविधः निर्देशः ब्रह्मणः स्मृतः । तेन ब्राह्मणाः वेदाः च यज्ञाः च पुरा विहिताः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = स्मृतः
      • सम्बन्ध-पदम् = ब्रह्मणः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = निर्देशः
      • कर्तृविशेषणम् = त्रिविधः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = ॐ
        • कर्तृपदम् = तत्
        • कर्तृपदम् = सत्
        • संयोजकपदम् = इति
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = (भवन्ति)
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= विहिताः
        • कालवाचकपदम् = पुरा
        • (कर्मणि) कर्मपदम् = ब्राह्मणाः
        • कर्मपदम् = वेदाः
        • कर्मपदम् = यज्ञाः
        • संयोजकपदम् = च
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = तेन

स्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।

प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

तस्मात् ओम् इति उदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥

अन्वयः

तस्मात् ब्रह्मवादिनां विधानोक्ताः यज्ञदानतपःक्रियाः ओम् इति उदाहृत्य सततं प्रवर्तन्ते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रवर्तन्ते
    • कालवाचकपदम् = सततम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = उदाहृत्य
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = ओम्
        • संयोजकपदम् = इति
      • कर्तृपदम् = यज्ञदानतपःक्रियाः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = विधानोक्ताः
        • सम्बन्ध-पदम् = ब्रह्मवादिनाम्
      • कारणवाचकपदम् = तस्मात्

तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।

दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

तत् इति अनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः दानक्रियाः च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥

अन्वयः

मोक्षकाङ्क्षिभिः तत् इति (उदाहृत्य) फलम् अनभिसन्धाय विविधाः यज्ञतपःक्रियाः दानक्रियाः च क्रियन्ते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = क्रियन्ते
    • वाक्यांश:
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) कर्मपदम् = यज्ञतपःक्रियाः
        • कर्मविशेषणम् = विविधाः
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = दानक्रियाः
      • संयोजकपदम् = च
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = अनभिसन्धाय
      • कर्मपदम् = फलम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = (उदाहृत्य)
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = तत्
        • संयोजकपदम् = इति
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मोक्षकाङ्क्षिभिः

सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।

प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

सद्भावे साधुभावे च सत् इति एतत् प्रयुज्यते प्रशस्ते कर्मणि तथा सत् शब्दः पार्थः युज्यते ॥

अन्वयः

पार्थ ! सद्भावे साधुभावे च सत् इति एतत् प्रयुज्यते तथा प्रशस्ते कर्मणि सत् शब्दः युज्यते ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “(यथा)” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = प्रयुज्यते
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = एतत्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = सत्
        • संयोजकपदम् = इति
      • अधिकरणपदम् = सद्भावे
      • अधिकरणपदम् = साधुभावे
      • संयोजकपदम् = च
      • संयोजकपदम् = (यथा)
    • “तथा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = युज्यते
      • कर्मपदम् = शब्दः
      • कर्मविशेषणम् = सत्
      • कालवाचक-वाक्यांश:
        • ज्ञापक-क्रियापदम् = प्रशस्ते
        • क्रिया-आश्रय-कर्तृपदम् = कर्मणि
        • सतिसप्तमि-पदम् = (सति)
      • संयोजकपदम् = तथा

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।

कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सत् इति च उच्यते कर्म च एव तदर्थीयं सत् इति एव अभिधीयते ॥

अन्वयः

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सत् इति च उच्यते । तदर्थीयं कर्म च एव सत् इति एव अभिधीयते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उच्यते
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सत्
      • संयोजकपदम् = इति
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = स्थितिः
      • अधिकरणपदम् = यज्ञे
      • अधिकरणपदम् = तपसि
      • अधिकरणपदम् = दाने
      • संयोजकपदम् = च
    • संयोजकपदम् = च
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभिधीयते
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सत्
      • संयोजकपदम् = इति
    • अवधारणम् = एव
    • वाक्यांश:
    • कर्तृपदम् = कर्म
    • कर्तृविशेषणम् = तदर्थीयम्
    • संयोजकपदम् = च
    • अवधारणम् = एव

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।

असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपः तप्तं कृतं च यत् असत् इति उच्यते पार्थ न च तत् प्रेत्य न इह ॥ २८ ॥

अन्वयः

पार्थ ! अश्रद्धया हुतं दत्तं तपः तप्तं कृतं च यत् असत् इति उच्यते तत् प्रेत्य न इह नो ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = उच्यते
      • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = असत्
      • संयोजकपदम् = इति
      • कर्तृविशेषणम् = यत्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = हुतम्
        • कर्तृपदम् = दत्तम्
        • वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् = तपः
          • कर्तृविशेषणम् = तप्तम्
        • कर्तृपदम् = कृतम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • वाक्यांश:
          • स्थानवाचकपदम् = प्रेत्य
          • प्रतिषेधपदम् = न
        • वाक्यांश:
          • स्थानवाचकपदम् = इह
          • प्रतिषेधपदम् = नो
        • कर्तृपदम् = तत्

References –

  1. 13 Feb 2016 दिनाङ्के नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6wa  श्रद्धात्रयविभागयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwas, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Bhagavad Gita – Chapter 16

श्रीमद्भगवद्गीता – षोडशोध्यायः – दैवासुरसंपद्विभागयोगः

श्रीभगवानुवाच –

अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ १ ॥

अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ २ ॥

तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः दानं दमः च यज्ञः च स्वाध्यायः तपः आर्जवम् ॥

अहिंसा सत्यम् अक्रोधः त्यागः शान्तिः अपैशुनम् दया भूतेषु अलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीः अचापलम् ॥

तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहः न अतिमानिता भवन्ति सम्पदं दैवीम् अभिजातस्य भारत ॥

अन्वयः

भारत ! दैवीं सम्पदम् अभिजातस्य अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः दानं दमः च यज्ञः च स्वाध्यायः तपः आर्जवम् अहिंसा सत्यम् अक्रोधः त्यागः शान्तिः अपैशुनम् भूतेषु दया अलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीः अचापलं तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहः नातिमानिता च भवन्ति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = भारत !
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवन्ति
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सम्पदम्
      • कर्तृविशेषणम् = दैवीम्
      • सम्बन्ध-पदम् = अभिजातस्य
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अभयम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सत्त्वसंशुद्धिः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = ज्ञानयोगव्यवस्थितिः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दानम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दमः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = यज्ञः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = स्वाध्यायः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तपः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = आर्जवम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अहिंसा
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सत्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अक्रोधः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्यागः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = शान्तिः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपैशुनम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दया
      • अधिकरणपदम् = भूतेषु
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अलोलुप्त्वम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मार्दवम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = ह्रीः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अचापलम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तेजः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = क्षमा
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = धृतिः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = शौचम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अद्रोहः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = नातिमानिता
    • सम्योजकपदम् = च

दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।

अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

दम्भः दर्पः अभिमानः च क्रोधः पारुष्यम् एव च अज्ञानं च अभिजातस्य पार्थ सम्पदम् आसुरीम् ॥ ४ ॥

अन्वयः

पार्थ ! आसुरीं सम्पदम् अभिजातस्य दम्भः दर्पः अभिमानः च क्रोधः पारुष्यम् एव च भवन्ति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवन्ति
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सम्पदम्
      • कर्तृविशेषणम् = आसुरीम्
      • सम्बन्ध-पदम् = अभिजातस्य
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दम्भः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दर्पः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अभिमानः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = क्रोधः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पारुष्यम्
    • अवधारणम् = एव
    • सम्योजकपदम् = च

दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।

मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

दैवी सम्पत् विमोक्षाय निबन्धाय आसुरी मता मा शुचः सम्पदं दैवीम् अभिजातः असि पाण्डव ॥

अन्वयः

पाण्डव ! दैवी सम्पत् विमोक्षाय आसुरी निबन्धाय मता । मा शुचः । दैवीं सम्पदम् अभिजातः असि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • सम्बोधनपदम् = पाण्डव!
    • प्रथमवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मता
        • सम्प्रदानपदम् = विमोक्षाय
        • कर्तृपदम् = सम्पत्
        • कर्तृविशेषणम् = दैवी
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मता
        • सम्प्रदानपदम् = निबन्धाय
        • कर्तृपदम् = सम्पत्
        • कर्तृविशेषणम् = आसुरी
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = (भव)
        • वाक्यांश:
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = शुचः
          • प्रतिषेधपदम् = मा
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • तृतीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = असि
        • वाक्यांश:
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अभिजातः
          • कर्मपदम् = सम्पदम्
          • कर्मविशेषणम् = दैवीम्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)

द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च ।

दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

द्वौ भूतसर्गौ लोके अस्मिन् दैवः आसुरः एव च दैवः विस्तरशः प्रोक्तः आसुरं पार्थ मे शृणु ॥

अन्वयः[

पार्थ ! अस्मिन् लोके दैवः आसुरः एव च (इति) द्वौ भूतसर्गौ । दैवः विस्तरशः प्रोक्तः आसुरं मे शृणु ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (स्थः)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = भूतसर्गौ
      • कर्तृविशेषणम् = द्वौ
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = दैवः
      • कर्तृपदम् = आसुरः
      • अवधारणम् = एव
      • सम्योजकपदम् = च
    • द्वितीयवाक्यम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रोक्तः
      • क्रियाविशेषणम् = विस्तरशः
    • कर्तृपदम् = दैवः
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्मपदम् = आसुरम्
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।

न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जनाः न विदुः आसुराः न शौचं न अपि च आचारः न सत्यं तेषु विद्यते ॥ ७ ॥

अन्वयः

आसुराः जनाः प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च न विदुः । तेषु शौचं न विद्यते । आचारः अपि न, सत्यम् अपि न।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विदुः
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = प्रवृत्तिम्
      • कर्मपदम् = निवृत्तिम्
      • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = जनाः
    • कर्तृविशेषणम् = आसुराः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विद्यते
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्तृपदम् = शौचम्
    • अधिकरणपदम् = तेषु
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = आचारः
      • अवधारणम् = अपि
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = सत्यम्
      • अवधारणम् = अपि

असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।

अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

असत्यम् अप्रतिष्ठं ते जगदाहुः अनीश्वरम् अपरस्परसम्भूतं किम् अन्यत् कामहैतुकम् ॥ ८ ॥

अन्वयः

ते जगत् असत्यम् अप्रतिम् अनीश्वरम् आहुः । अपरस्परसम्भूतं कामहैतुकम् अन्यत् किम् इति आहुः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आहुः
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = असत्यम्
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अप्रतिम्
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अनीश्वरम्
    • कर्मपदम् = जगत्
    • कर्तृपदम् = ते
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आहुः
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • प्रश्नवाचक-कर्म-पदम् = किम्
      • कर्मविशेषणम् = अन्यत्
      • कर्मविशेषणम् = कामहैतुकम्
      • कर्मविशेषणम् = अपरस्परसम्भूतम्
      • सम्योजकपदम् = इति
    • कर्तृपदम् = (ते)

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।

प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः प्रभवन्ति उग्रकर्माणः क्षयाय जगतः हिताः ॥

अन्वयः

एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः उग्रकर्माणः अहिताः जगतः क्षयाय प्रभवन्ति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रभवन्ति
    • वाक्यांश:
      • सम्प्रदानपदम् = क्षयाय
      • सम्बन्ध-पदम् = जगतः
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = अवष्टभ्य
      • कर्मपदम् = दृष्टिम्
      • कर्मविशेषणम् = एताम्
    • कर्तृपदम् = अहिताः
    • कर्तृविशेषणम् = नष्टात्मानः
    • कर्तृविशेषणम् = अल्पबुद्धयः
    • कर्तृविशेषणम् = उग्रकर्माणः

काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।

मोहाद् गृहीत्वाऽसद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥ १० ॥

पदच्छेदः

कामम् आश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः मोहाद् गृहीत्वा असद्ग्राहान् प्रवर्तन्ते अशुचिव्रताः ॥

अन्वयः

दुष्पूरं कामम् आश्रित्य दम्भमानमदान्विताः मोहात् असद्ग्राहान् गृहीत्वा अशुचिव्रताः प्रवर्तन्ते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रवर्तन्ते
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = गृहीत्वा
      • कर्मपदम् = असद्ग्राहान्
    • अपादानपदम् = मोहात्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = आश्रित्य
      • कर्मपदम् = कामम्
      • कर्मविशेषणम् = दुष्पूरम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अशुचिव्रताः
    • कर्तृपदम् = दम्भमानमदान्विताः

चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।

कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ ११ ॥

आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।

ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

चिन्ताम् अपरिमेयां च प्रलयान्ताम् उपाश्रिताः कामोपभोगपरमाः एतावत् इति निश्चिताः ॥

आशापाशशतैः बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ईहन्ते कामभोगार्थम् अन्यायेन अर्थसञ्चयान् ॥

अन्वयः

अपरिमेयां प्रलयान्तां चिन्तां च उपाश्रिताः कामोपभोगपरमाः एतावत् इति निश्चिताः आशापाशशतैः बद्धाः कामक्रोधपरायणाः कामभोगार्थम् अन्यायेन अर्थसञ्चयान् ईहन्ते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = ईहन्ते
    • कर्मपदम् = अर्थसञ्चयान्
    • करणवाचकपदम् = अन्यायेन
    • कारणवाचकपदम् = कामभोगार्थम्
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = बद्धाः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = आशापाशशतैः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = निश्चिताः
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = एतावत्
        • सम्योजकपदम् = इति
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = उपाश्रिताः
        • कर्मपदम् = चिन्ताम्
        • कर्मविशेषणम् = प्रलयान्ताम्
        • कर्मविशेषणम् = अपरिमेयाम्
        • सम्योजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = कामक्रोधपरायणाः

इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।

इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १३ ॥

असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।

ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ १४ ॥

आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।

यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ १५ ॥

अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।

प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

इदम् अद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम् इदम् अस्ति इदम् अपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥

असौ मया हतः शत्रुः हनिष्ये च अपरान् अपि ईश्वरः अहम् अहं भोगी सिद्धः अहं बलवान् सुखी ॥ १४ ॥

आढ्यःअभिजनवान् अस्मि कः अन्यः अस्ति सदृशः मया यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्ये इति अज्ञानविमोहिताः ॥

अनेकचित्तविभ्रान्ताः मोहजालसमावृताः प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरके अशुचौ ॥ १६ ॥

अन्वयः

अद्य इदं मया लब्धम्, इमं मनोरथं प्राप्स्ये, इदं धनम् अस्ति, इदम् अपि मे पुनः भविष्यति, असौ शत्रुः मया हतः, अपरान् अपि हनिष्ये । अहम् ईश्वरः, अहं भोगी, अहं सिद्धः बलवान् सुखी । आढ्यः अभिजनवान् अस्मि, मया सदृशः अन्यः कः अस्ति ? यक्ष्ये, दास्यामि, मोदिष्ये इति अज्ञानविमोहिताः अनेकचित्तविभ्रान्ताः मोहजालसमावृताः कामभोगेषु प्रसक्ताः अशुचौ नरके पतन्ति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पतन्ति
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= लब्धम्
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
      • कर्तृपदम् = इदम्
      • कालवाचकपदम् = अद्य
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = प्राप्स्ये
      • कर्मपदम् = मनोरथम्
      • कर्मविशेषणम् = इमम्
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = अस्ति
      • कर्तृपदम् = धनम्
      • कर्तृविशेषणम् = इदम्
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = भविष्यति
      • क्रियाविशेषणम् = पुनः
      • कर्तृपदम् = इदम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
      • अवधारणम् = अपि
    • कर्म-वाक्यम्
      • (कर्मणि) कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हतः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = शत्रुः
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = हनिष्ये
      • कर्मपदम् = अपरान्
      • अवधारणम् = अपि
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्मि)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = ईश्वरः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = भोगी
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सिद्धः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = बलवान्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सुखी
      • सम्योजकपदम् = (च)
      • कर्तृपदम् = अहम्
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = अस्मि
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = आढ्यः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अभिजनवान्
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = अस्ति?
      • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = कः
      • कर्तृविशेषणम् = अन्यः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = सदृशः
        • तृतीया-विभक्त्यन्त-पदम् = मया
      • कर्म-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = यक्ष्ये
        • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • कर्म-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = दास्यामि
        • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • कर्म-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = मोदिष्ये
        • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • सम्योजकपदम् = इति
      • कर्तृपदम् = अज्ञानविमोहिताः
      • कर्तृविशेषणम् = अनेकचित्तविभ्रान्ताः
      • कर्तृविशेषणम् = मोहजालसमावृताः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = प्रसक्ताः
        • अधिकरणपदम् = कामभोगेषु
      • अधिकरणपदम् = नरके
      • अधिकरण-विशेषणम् = अशुचौ

आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।

यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ १७ ॥

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।

मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

आत्मसम्भाविताः स्तब्धाः धनमानमदान्विताः यजन्ते नामयज्ञैः ते दम्भेन अविधिपूर्वकम् ॥
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः माम् आत्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तः अभ्यसूयकाः ॥

अन्वयः

आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ते दम्भेन अविधिपूर्वकं नामयज्ञैः यजन्ते । अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः आत्मपरदेहेषु मां प्रद्विषन्तः अभ्यसूयकाः भवन्ति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = यजन्ते
    • क्रियाविशेषणम् = अविधिपूर्वकम्
    • करणवाचकपदम् = नामयज्ञैः
    • कारणवाचकपदम् = दम्भेन
    • कर्तृपदम् = ते
    • कर्तृविशेषणम् = आत्मसम्भाविताः
    • कर्तृविशेषणम् = स्तब्धा
    • कर्तृविशेषणम् = धनमानमदान्विताः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवन्ति
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अभ्यसूयकाः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = प्रद्विषन्तः
      • कर्मपदम् = माम्
      • अधिकरणपदम् = आत्मपरदेहेषु
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = संश्रिताः
      • कर्मपदम् = अहङ्कारम्
      • कर्मविशेषणम् = बलम्
      • कर्मविशेषणम् = दर्पम्
      • कर्मविशेषणम् = कामम्
      • कर्मविशेषणम् = क्रोधम्
      • सम्योजकपदम् = च

तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।

क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

तान् अहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् क्षिपामि अजस्रम् अशुभान् आसुरीषु एव योनिषु ॥

अन्वयः

द्विषतः क्रूरान् अशुभान् तान् नराधमान् संसारेषु आसुरीषु योनिषु एव अजस्रम् अहं क्षिपामि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = क्षिपामि
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = योनिषु
      • अधिकरण-विशेषणम् = संसारेषु
      • अधिकरण-विशेषणम् = आसुरीषु
      • अवधारणम् = एव
    • कर्मपदम् = तान्
    • कर्मविशेषणम् = द्विषतः
    • कर्मविशेषणम् = क्रूरान्
    • कर्मविशेषणम् = अशुभान्
    • कर्तृपदम् = अहम्
    • कालवाचकपदम् = अजस्रम्

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।

मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ २० ॥

पदच्छेदः

आसुरीं योनिम् आपन्नाः मूढाः जन्मनि जन्मनि माम् अप्राप्य एव कौन्तेय ततः यान्ति अधमां गतिम् ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! आसुरीं योनिम् आपन्नाः मूढाः माम् अप्राप्य एव ततः जन्मनि जन्मनि अधमां गतिं यान्ति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = यान्ति
    • कर्मपदम् = गतिम्
    • कर्मविशेषणम् = अधमाम्
    • अधिकरणपदम् = जन्मनि
    • कालवाचकपदम् = ततः
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = अप्राप्य
      • अवधारणम् = एव
      • कर्मपदम् = माम्
    • कर्तृपदम् = मूढाः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = आपन्नाः
      • कर्मपदम् = योनिम्
      • कर्मविशेषणम् = आसुरीम्

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।

कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

त्रिविधं नरकस्य इदं द्वारं नाशनम् आत्मनःकामः क्रोधः तथा लोभः तस्मात् एतत् त्रयं त्यजेत् ॥

अन्वयः

कामः क्रोधः तथा लोभः इदम् आत्मनः नाशनं नरकस्य त्रिविधं द्वारम् । तस्मात् एतत् त्रयं त्यजेत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = नाशनम्
      • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = कामः
      • कर्तृपदम् = क्रोधः
      • कर्तृपदम् = लोभः
      • अवधारणम् = तथा
      • कर्तृविशेषणम् = इदम्
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • कर्तृपदम् = द्वारम्
      • कर्तृविशेषणम् = त्रिविधम्
      • सम्बन्ध-पदम् = नरकस्य
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = त्यजेत्
      • कर्मपदम् = त्रयम्
      • कर्मविशेषणम् = एतत्
      • कारणवाचकपदम् = तस्मात्

एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।

आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

एतैः विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैः त्रिभिः नरः आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! तमोद्वारैः एतैः त्रिभिः विमुक्तः नरः आत्मनः श्रेयः आचरति । ततः परां गतिं याति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आचरति
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = श्रेयः
      • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
    • कर्तृपदम् = नरः
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = विमुक्तः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = त्रिभिः
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = एतैः
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = तमोद्वारैः
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = याति
      • कर्मपदम् = गतिम्
      • कर्मविशेषणम् = पराम्
      • सम्योजकपदम् = ततः

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।

न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य वर्तते कामकारतः न सः सिद्धिम् अवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥

अन्वयः

यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य कामकारतः वर्तते सः सिद्धिं न अवाप्नोति, न सुखम्, न परां गतिम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = वर्तते
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कामकारतः
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = उत्सृज्य
        • कर्मपदम् = शास्त्रविधिम्
      • कर्तृपदम् = यः
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अवाप्नोति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्मपदम् = सिद्धिम्
      • कर्तृपदम् = सः
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • प्रतिषेधपदम् = सुखम्
        • कर्मपदम् = न
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • प्रतिषेधपदम् = न
        • कर्मपदम् = गतिम्
        • कर्मविशेषणम् = पराम्

तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।

ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तंकर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तंकर्म कर्तुम् इह अर्हसि ॥

अन्वयः

तस्मात् कार्याकार्यव्यवस्थितौ ते शास्त्रं प्रमाणम् । शास्त्रविधानोक्तंकर्म ज्ञात्वा इह कर्तुम् अर्हसि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रमाणम्
      • सम्बन्ध-पदम् = ते
      • कर्तृपदम् = शास्त्रम्
    • अधिकरणपदम् = कार्याकार्यव्यवस्थितौ
    • कारणवाचकपदम् = तस्मात्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अर्हसि
    • कर्मपदम् = कर्तुम्
    • अधिकरणपदम् = इह
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = ज्ञात्वा
      • कर्मपदम् = शास्त्रविधानोक्तंकर्म

References –

  1. 6 Feb 2016 दिनाङ्के नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6pj दैवासुरसंपद्विभागयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwas, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Bhagavad Gita – Chapter 15

श्रीमद्भगवद्गीता – पञ्चदशोऽध्यायः – पुरुषोत्तमयोगः –

श्रीभगवानुवाच-

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १ ॥

पदच्छेदः

ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अश्वत्थं प्राहुः अव्ययम् छन्दांसि यस्य पर्णानि यः तं वेद सः वेदवित् ॥ १ ॥

अन्वयः 

यस्य छन्दांसि पर्णानि (तादृशम्) अश्वत्थम् ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अव्ययं प्राहुः । यः तं वेद सः वेदवित् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्राहुः [ प्र + ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • कर्म-वाक्यांश:
      • “यस्य” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवन्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = छन्दांसि [ स. नपुं. प्र. बहु. ]
        • कर्तृपदम् = पर्णानि [ अ. नपुं. प्र. बहु. ]
        • सम्बन्ध-पदम् = यस्य [ यद् द. पुं. ष. एक. ]
      • “तम्” वाक्यांश:
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अव्ययम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मपदम् = अश्वत्थम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् = तम् [ तद् द. पुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् = ऊर्ध्वमूलम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् = अधःशाखम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • सम्योजकपदम् = इति [ अव्ययम् ]
    • द्वितीयवाक्यम्
      • “यः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = वेद [ विद् “विद ज्ञाने” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
        • कर्मपदम् = तम् [ तद् द. पुं. द्वि. एक. ]
        • कर्तृपदम् = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वेदवित् [ त. पुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृपदम् = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]

अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।

अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥

पदच्छेदः 

अधः च ऊर्ध्वं प्रसृताः तस्य शाखाः गुणप्रवृद्धाः विषयप्रवालाः अधः च मूलानि अनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥

अन्वयः

तस्य गुणप्रवृद्धाः विषयप्रवालाः शाखाः अधः ऊर्ध्वं च प्रसृताः । मनुष्यलोके अनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मूलानि अधः च ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रसृताः
      • स्थानवाचकपदम् = अधः
      • स्थानवाचकपदम् = ऊर्ध्वम्
      • सम्योजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = शाखाः
      • सम्बन्ध-पदम् = तस्य
    • कर्तृविशेषणम् = गुणप्रवृद्धाः
    • कर्तृविशेषणम् = विषयप्रवालाः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनुसन्ततानि
      • स्थानवाचकपदम् = अधः
    • कर्तृपदम् = मूलानि
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = कर्मानुबन्धीनि
      • अधिकरणपदम् = मनुष्यलोके

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठः ।

अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलमसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ ३ ॥

ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।

तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

न रूपम् अस्य इह तथा उपलभ्यते न अन्तः न च आदिः न च सम्प्रतिष्ठः अश्वत्थम् एनं सुविरूढमूलम् असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ ३ ॥

ततः पदं तत् परिमार्गितव्यं यस्मिन् गताः न निवर्तन्ति भूयः तम् एव च आद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ ४ ॥

अन्वयः

अस्य रूपम् इह न उपलभ्यते तथा न अन्तः न च आदिः न च सम्प्रतिष्ठः । सुविरूढमूलम् एनम् अश्वत्थं दृढेन असशस्त्रेण छित्त्वा, ततः यतः पुराणी प्रवृत्तिः प्रसृता तम् एव च आद्यं पुरुषं प्रपद्ये इति मत्वा यस्मिन् गताः भूयः न निवर्तन्ति तत् पदं परिमार्गितव्यम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपलभ्यते
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • स्थानवाचकपदम् = इह
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = रूपम्
      • सम्बन्ध-पदम् = अस्य
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = अन्तः
      • सम्योजकपदम् = तथा
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = आदिः
      • सम्योजकपदम् = च
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = सम्प्रतिष्ठः
      • सम्योजकपदम् = च
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = छित्त्वा
        • करणवाचकपदम् = असशस्त्रेण
        • करणविशेषणम् = दृढेन
        • कर्मपदम् = अश्वत्थम्
        • कर्मविशेषणम् = सुविरूढमूलम्
        • कर्मविशेषणम् = एनम्
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = मत्वा
        • कर्म-वाक्यम्
          • “यतः” वाक्यांश:
            • क्रियापदम् = (अस्ति)
            • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रसृता
            • कर्तृपदम् = प्रवृत्तिः
            • कर्तृविशेषणम् = पुराणी
            • अपादानपदम् = यतः
          • “तम्” वाक्यांश:
            • क्रियापदम् = प्रपद्ये
            • कर्मपदम् = पुरुषम्
            • कर्मविशेषणम् = आद्यम्
            • कर्मविशेषणम् = तम्
            • अवधारणम् = एव
            • सम्योजकपदम् = च
            • कर्तृपदम् = (अहम्)
          • सम्योजकपदम् = इति
        • “यस्मिन्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = निवर्तन्ति
          • प्रतिषेधपदम् = न
          • क्रियाविशेषणम् = भूयः
          • वाक्यांश:
            • कर्तृपदम् = गताः
            • अधिकरणपदम् = यस्मिन्
          • “तत्” वाक्यांश:
            • क्रियापदम् = (भवति)
            • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = परिमार्गितव्यम्
            • कर्तृपदम् = पदम्
            • कर्तृविशेषणम् = तत्

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ५ ॥

पदच्छेदः 

निर्मानमोहाः जितसङ्गदोषाः अध्यात्मनित्याः विनिवृत्तकामाः द्वन्द्वैः विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैः गच्छन्ति अमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ५ ॥

अन्वयः 

निर्मानमोहाः जितसङ्गदोषाः अध्यात्मनित्याः विनिवृत्तकामाः सुखदुःखसञ्ज्ञैः द्वन्द्वैः विमुक्ताः अमूढाः तत् अव्ययं पदं गच्छन्ति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = गच्छन्ति
    • कर्मपदम् = पदम्
    • कर्मविशेषणम् = अव्ययम्
    • कर्मविशेषणम् = तत्
    • कर्तृपदम् = अमूढाः
    • कर्तृविशेषणम् = निर्मानमोहाः
    • कर्तृविशेषणम् = जितसङ्गदोषाः
    • कर्तृविशेषणम् = अध्यात्मनित्याः
    • कर्तृविशेषणम् = विनिवृत्तकामाः
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= विमुक्ताः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = सुखदुःखसञ्ज्ञैः
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = द्वन्द्वैः

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।

यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ६ ॥

पदच्छेदः 

न तत् भासयते सूर्यः न शशाङ्कः न पावकः यत् गत्वा न निवर्तन्ते तत् धाम परमं मम ॥ ५ ॥

अन्वयः

सूर्यः तत् न भासयते, न शशाङ्कः,  न पावकः | यत् गत्वा न निवर्तन्ते तत् मम परमं धाम ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भासयते
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = तत्
    • कर्तृविशेषणम् = सूर्यः
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = शशाङ्कः
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = पावकः
    • द्वितीयवाक्यम्
      • “यत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = निवर्तन्ते
        • प्रतिषेधपदम् = न
        • क्त्वान्त-वाक्यांश:
          • क्त्वान्तपदम् = गत्वा
          • कर्मपदम् = यत्
        • “तत्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = (अस्ति)
          • वाक्यांश:
            • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = धाम
            • कर्मविशेषणम् = परमम्
            • सम्बन्ध-पदम् = मम
          • कर्मपदम् = तत्

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ॥

मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

मम एव आंशः जीवलोके जीवभूतः सनातनः मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ ७ ॥

अन्वयः

जीवलोके मम सनातनः अंशः एव जीवभूतः । (सः) प्रकृतिस्थानि मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि कर्षति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = जीवभूतः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = अंशः
      • कर्तृविशेषणम् = सनातनः
      • सम्बन्ध-पदम् = मम
      • अवधारणम् = एव
    • अधिकरणपदम् = जीवलोके
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = कर्षति
    • कर्मपदम् = इन्द्रियाणि
    • कर्मविशेषणम् = प्रकृतिस्थानि
    • कर्मविशेषणम् = मनःषष्ठानि
    • कर्तृपदम् = (सः)

शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।

गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

शरीरं यत् अवाप्नोति यत् च अपि उत्क्रामति ईश्वरः गृहीत्वा एतानि संयाति वायुः गन्धान् इव आशयात् ॥ ८ ॥

अन्वयः

ईश्वरः यत् शरीरम् अवाप्नोति, यत् च अपि उत्क्रामति वायुः आशयात् गन्धान् इव एतानि गृहीत्वा संयाति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अवाप्नोति
      • कर्मपदम् = शरीरम्
      • कर्मविशेषणम् = यत्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = उत्क्रामति
      • कर्मपदम् = यत्
      • सम्योजकपदम् = च
      • सम्योजकपदम् = अपि
    • “एतानि” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = संयाति
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = गृहीत्वा
        • कर्मपदम् = एतानि
        • वाक्यांश:
          • कर्मपदम् = गन्धान्
          • अपादानपदम् = आशयात्
          • कर्तृपदम् = वायुः
          • सम्योजकपदम् = इव
        • कर्तृपदम् = ईश्वरः

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।

अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणम् एव च अधिष्ठाय मनः च अयं विषयान् उपसेवते ॥ ९ ॥

अन्वयः

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणं च मनः च अधिष्ठाय अयम् एव विषयान् उपसेवते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपसेवते
    • कर्मपदम् = विषयान्
    • कर्तृपदम् = अयम्
    • अवधारणम् = एव
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = अधिष्ठाय
      • कर्मपदम् = श्रोत्रम्
      • कर्मपदम् = चक्षुः
      • कर्मपदम् = स्पर्शनम्
      • कर्मपदम् = रसनम्
      • कर्मपदम् = घ्राणम्
      • कर्मपदम् = मनः
      • सम्योजकपदम् = च

उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।

विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १० ॥

पदच्छेदः

उत्क्रामन्तं स्थितं वा अपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् विमूढाः न अनुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १० ॥

अन्वयः

विमूढाः उत्क्रामन्तं स्थितं वा अपि भुञ्जानं गुणान्वितं वा न अनुपश्यन्ति, ज्ञानचक्षुषः पश्यन्ति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अनुपश्यन्ति
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = उत्क्रामन्तम्
    • कर्मपदम् = स्थितम्
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = भुञ्जानम्
      • कर्मविशेषणम् = गुणान्वितम्
    • अवधारणम् = अपि
    • सम्योजकपदम् = वा
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = पश्यन्ति
      • कर्तृपदम् = ज्ञानचक्षुषः

यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।

यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

यतन्तः योगिनः च एनं पश्यन्ति आत्मनि अवस्थितम् यतन्तः अपि अकृतात्मानः न एनं पश्यन्ति अचेतसः ॥ ११ ॥

अन्वयः

यतन्तः योगिनः च एनम् आत्मनि अवस्थितं पश्यन्ति । यतन्तः अपि अकृतात्मानः अचेतसः एनं न पश्यन्ति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यन्ति
    • कर्मपदम् = एनम्
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = अवस्थितम्
      • अधिकरणपदम् = आत्मनि
    • कर्तृपदम् = योगिनः
    • कर्तृविशेषणम् = यतन्तः
    • सम्योजकपदम् = च
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यन्ति
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = एनम्
    • कर्तृपदम् = अचेतसः
    • कर्तृविशेषणम् = अकृतात्मानः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = यतन्तः
      • अवधारणम् = अपि

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।

यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

यदा आदित्यगतं तेजः जगद्भासयते अखिलम् यत् चन्द्रमसि यत् च अग्नौ तत् तेजः विद्धि मामकम् ॥ १२ ॥

अन्वयः

यत् आदित्यगतं तेजः, अखिलं जगत् भासयते, यत् चन्द्रमसि, यत् च अग्नौ, तत् तेजः मामकं (इति) विद्धि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विद्धि
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कर्म-वाक्यम्
      • “यत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = भासयते
        • कर्मपदम् = जगत्
        • कर्मविशेषणम् = अखिलम्
        • कर्तृपदम् = तेजः
        • कर्तृविशेषणम् = यत्
        • कर्तृविशेषणम् = आदित्यगतम्
      • “यत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भासयते)
        • कर्तृपदम् = यत्
        • अधिकरणपदम् = चन्द्रमसि
      • “यत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भासयते)
        • कर्तृपदम् = यत्
        • अधिकरणपदम् = अग्नौ
        • सम्योजकपदम् = च
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मामकम्
        • कर्तृपदम् = तेजः
        • कर्तृविशेषणम् = तत्
      • सम्योजकपदम् = (इति)

गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।

पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

गाम् आविश्य च भूतानि धारयामि अहम् ओजसा पुष्णामि च औषधीः सर्वाः सोमः भूत्वा रसात्मकः ॥ १३ ॥

अन्वयः

अहं गाम् आविश्य च ओजसा भूतानि धारयामि । रसात्मकः सोमः भूत्वा सर्वाः औषधीः च पुष्णामि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = धारयामि
    • कर्मपदम् = भूतानि
    • करणवाचकपदम् = ओजसा
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = आविश्य
      • कर्मपदम् = गाम्
      • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पुष्णामि
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = भूत्वा
      • कर्तृपदम् = सोमः
      • कर्तृविशेषणम् = रसात्मकः
    • कर्मपदम् = औषधीः
    • कर्मविशेषणम् = सर्वाः
    • कर्तृपदम् = अहम्

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।

प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

अहं वैश्वानरः भूत्वा प्राणिनां देहम् आश्रितः प्राणापानसमायुक्तः पचामि अन्नं चतुर्विधम् ॥ १४ ॥

अन्वयः

अहं वैश्वानरः भूत्वा प्राणिनां देहम् आश्रितः प्राणापानसमायुक्तः चतुर्विधम् अन्नं पचामि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पचामि
    • कर्मपदम् = अन्नम्
    • कर्मविशेषणम् = चतुर्विधम्
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = भूत्वा
      • कर्तृपदम् = वैश्वानरः
    • कर्तृपदम् = अहम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = आश्रितः
      • कर्मपदम् = देहम्
      • सम्बन्ध-पदम् = प्राणिनाम्

सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।

वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

सर्वस्य च अहं हृदि सन्निविष्टः मत्तः स्मृतिः ज्ञानम् अपोहनं च वेदैः च सर्वैः अहम् एव वेद्यः वेदान्तकृत् वेदवित् एव च अहम् ॥ १५ ॥

अन्वयः

अहं सर्वस्य हृदि सन्निविष्टः च । मत्तः एव स्मृतिः ज्ञानम् अपोहनं च । अहम् एव सर्वैः वेदैः वेद्यः च । अहम् एव वेदान्तकृत् वेदवित् च ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्मि)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सन्निविष्टः
      • अधिकरणपदम् = हृदि
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्वस्य
    • कर्तृपदम् = अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • कर्तृपदम् = स्मृतिः
    • कर्तृपदम् = ज्ञानम्
    • कर्तृपदम् = अपोहनम्
    • सम्योजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • अपादानपदम् = मत्तः
      • अवधारणम् = एव
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्मि)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वेद्यः
      • करणवाचकपदम् = वेदैः
      • करणविशेषणम् = सर्वैः
      • सम्योजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = अहम्
      • अवधारणम् = एव
    • चतुर्थवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्मि)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वेदान्तकृत्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वेदवित्
      • सम्योजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = अहम्
      • अवधारणम् = एव

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।

क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

द्वौ इमौ पुरुषौ लोके क्षरः च अक्षरः एव च क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थः अक्षरः उच्यते ॥ १६ ॥

अन्वयः

लोके क्षरः च अक्षरः एव च इमौ पुरुषौ द्वौ । सर्वाणि भूतानि क्षरः (इति) उच्यते । कूटस्थः अक्षरः (इति) उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (स्थः)
    • कर्तृविशेषणम् = पुरुषौ
    • कर्तृविशेषणम् = द्वौ
    • कर्तृविशेषणम् = इमौ
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = क्षरः
      • कर्तृपदम् = अक्षरः
      • अवधारणम् = एव
      • सम्योजकपदम् = च
    • अधिकरणपदम् = लोके
  • द्वितीयवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = क्षरः
      • कर्तृपदम् = भूतानि
      • कर्तृविशेषणम् = सर्वाणि
      • सम्योजकपदम् = (इति)
    • तृतीयवाक्यम्
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
      • (कर्मणि) कर्म-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अक्षरः
        • कर्तृपदम् = कूटस्थः
        • सम्योजकपदम् = (इति)

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।

यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

उत्तमः पुरुषः तु अन्यः परमात्मा इति उदाहृतः यः लोकत्रयम् आविश्य बिभर्ति अव्ययः ईश्वरः ॥

अन्वयः

उत्तमः पुरुषः तु अन्यः । परमात्मा इति उदाहृतः । यः लोकत्रयम् आविश्य बिभर्ति अव्ययः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अन्यः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = उत्तमः
      • कर्तृविशेषणम् = पुरुषः
    • अवधारणम् = तु
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृपदम् = उदाहृतः
    • कर्म-वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = परमात्मा
      • कर्तृपदम् = (सः)
      • सम्योजकपदम् = (इति)
    • तृतीयवाक्यम्
      • “यः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = बिभर्ति
        • कर्तृपदम् = यः
        • ल्यबन्त-वाक्यांश:
          • ल्यबन्तपदम् = आविश्य
          • कर्मपदम् = लोकत्रयम्
        • (सः) वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = (भवति)
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अव्ययः
          • कर्तृपदम् = (सः)

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।

अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

यस्मात् क्षरम् अतीतः अहम् क्षरात् अपि च उत्तमः अतः अस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥

अन्वयः

यस्मात् अहं क्षरम् अतीतः अक्षरात् अपि च उत्तमः अतः लोके वेदे च पुरुषोत्तमः (इति) प्रथितः अस्मि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यस्मात्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्मि)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अतीतः
        • कर्मपदम् = क्षरम्
      • कर्तृपदम् = अहम्
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = (अस्मि)
        • वाक्यांश:
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = उत्तमः
          • अपादानपदम् = अक्षरात्
          • अवधारणम् = अपि
        • सम्योजकपदम् = च
        • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • सम्योजकपदम् = यस्मात्
    • “अतः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अस्मि
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रथितः
      • कर्म-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पुरुषोत्तमः
        • कर्तृपदम् = (सः)
        • अधिकरणपदम् = लोके
        • अधिकरणपदम् = वेदे
        • सम्योजकपदम् = च
        • सम्योजकपदम् = (इति)

यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।

स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

यः माम् एवम् असम्मूढः जानाति पुरुषोत्तमम् सः सर्ववित् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥

अन्वयः

भारत ! यः असम्मूढः पुरुषोत्तमं मां जानाति सः सर्ववित् सर्वभावेन भजति ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भारत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = जानाति
      • कर्मपदम् = माम्
      • कर्मविशेषणम् = पुरुषोत्तमम्
      • कर्तृपदम् = असम्मूढः
      • कर्तृविशेषणम् = यः
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = भजति
      • करणवाचकपदम् = सर्वभावेन
      • कर्तृपदम् = सर्ववित्
      • कर्तृविशेषणम् = सः

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।

एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ २० ॥

पदच्छेदः

इति गुह्यतमं शास्त्रम् इदम् उक्तं मयानघ एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यः च भारत ॥ २० ॥

अन्वयः

अनघ ! इति मया इदं गुह्यतमं शास्त्रम् उक्तम् । भारत ! एतत् बुद्ध्वा बुद्धिमान् कृतकृत्यः च स्यात् ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = अनघ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= उक्तम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = शास्त्रम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = इदम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = गुह्यतमम्
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
    • सम्योजकपदम् = इति
  • सम्बोधनपदम् = भारत!
    • क्रियापदम् = स्यात्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = बुद्धिमान्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कृतकृत्यः
    • सम्योजकपदम् = च
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = बुद्ध्वा
      • कर्मपदम् = एतत्
    • कर्तृपदम् = (कश्चन)

References –

  1. 30 Jan 2016 दिनाङ्के नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6ph पुरुषोत्तमयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwas, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 10-43

कर्म ब्रह्मोद्भवं Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोक: १०

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥

पदच्छेदः

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः अनेन प्रसविष्यध्वम् एष वः अस्तु इष्टकामधुक् ॥ १० ॥

अन्वयः

प्रजापतिः पुरा सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा उवाच । अनेन (यज्ञेन) प्रसविष्यध्वम् । एषः वः इष्टकामधुक् अस्तु ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = उवाच [ ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि” पर. लिट्. प्रपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = सृष्ट्वा [ अव्ययम् ]
      • कर्म = प्रजाः [ आ. स्त्री. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = सहयज्ञाः [ आ. स्त्री. द्वि. बहु. ]
    • कालवाचकम् = पुरा [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = प्रजापतिः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्मवाक्यम्
      • क्रिया = प्रसविष्यध्वम्  [ प्र + सू “षूङ् प्राणिगर्भविमोचने” आ. लोट्. मपु. एक. ] (प्रसूध्वम् | अत्र प्रसविष्यध्वम्  इति आर्षप्रयोगः)
      • करणम् = अनेन [ इदम् म. पुं. तृ. एक. ]
      • करणविशेषणम् = (यज्ञेन)
      • कर्ता = (यूयम्)
    • कर्मवाक्यम्
      • क्रिया = अस्तु [ अस् अस भुविपर. लोट्. प्रपु. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविधेयविशेषणम्  = इष्टकामधुक्  [ इष्टकामधुह्  ]
        • सम्बन्धिः = वः (युष्माकम्) [ युष्मद् द. त्रि. ष. बहु. ]
      • कर्ता = एषः [ एतद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धि:
  • पुरोवाच = पुरा वाच – गुणसन्धिः |
  • एष वः = एषः वः – विसर्गसन्धिः (लोपः) |
  • वोऽस्तु = वः अस्तु – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण:, पूर्वरूपं च ।
  • अस्त्विष्टकामधुक् = अस्तु इष्टकामधुक् – यण्सन्धि: |
  • समास:
    • सहयज्ञाः = यज्ञेन सह वर्तन्ते – बहुव्रीहिः |
    • प्रजापतिः = प्रजानां पतिः – षष्ठीतत्पुरुषः |
    • इष्टकामधुक्
      • इष्टाश्च ते कामाश्च इष्टकामाः – कर्मधारयः |
      • इष्टकामान् दोग्धि – कर्तरि क्चिप् उपपदसमासश्च |
  • कृदन्त:
    • सृष्ट्वा = सृज् “सृज विसर्गे” + क्त्वा प्रत्यय: |

तात्पर्यम्

सृष्टिकर्ता कल्पादौ वर्णोचितकर्मणा सह प्रजाः सृष्ट्वा अनेन कर्मणा भवन्तः वृद्धिं प्राप्नुवन्तु, इदं कर्म भवताम् अभीष्टदायकं भवतु इत्यवदत् ।

श्लोक: ११

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

देवान् भावयत अनेन ते देवाः भावयन्तु वः परस्परं भावयन्तः श्रेयः परम् अवाप्स्यथ ॥ ११ ॥

अन्वयः

अनेन (यज्ञेन) देवान् भावयत । ते देवाः वः भावयन्तु । (एवम्) परस्परं भावयन्तः परं श्रेयः अवाप्स्यथ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = भावयत [ भू “भू सत्तायाम्” + णिच्, पर. लोट्. मपु. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = देवान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = (यूयम्)
    • करणम् = अनेन [ इदम् म. पुं. तृ. एक. ]
    • करणविशेषणम् = (यज्ञेन)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = भावयन्तु [ भू “भू सत्तायाम्” + णिच्, पर. लोट्. प्रपु. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = वः (युष्मान्) [ युष्मद् द. त्रि. द्वि. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = ते [ तद् द. पुं. प्र. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् = देवाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = अवाप्स्यथ [ अव + आप् “आप्ऌ व्याप्तै” पर. लृट्. मपु. बहु. ]
    • कर्म = श्रेयः [ श्रेयस् स. नपुं. द्वि. एक. ] (श्रेयः श्रेयसी श्रेयांसि)
    • कर्मविशेषणम् = परम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्ता = भावयन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
      • क्रियाविशेषणम् = परस्परम् [ अव्ययम् ]
      • क्रियाविशेषणम् = (एवम्)
  • सन्धिः
    • भावयतानेन = भावयत अनेन – सवर्णदीर्घसन्धि: ।
    • देवा भावयन्तु = देवाः भावयन्तु – विसर्गसन्धि: (लोपः) |
  • कृदन्तः
    • भावयन्तः = भू  “भू सत्तायाम्” + णिच् + शतृ प्रत्ययः  |

श्लोक: १२

इष्टान्भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

इष्टान् भोगान् हि वः देवाः दास्यन्ते यज्ञभाविताः तैः दत्तान् अप्रदाय एभ्यः यः भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ १२ ॥

अन्वयः

यज्ञभाविताः देवाः वः इष्टान् भोगान् हि दास्यन्ते । तैः दत्तान् एभ्यः अप्रदाय यः भुङ्क्ते सः स्तेनः एव ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = दास्यन्ते [ दा “डुदाञ् दाने” (उभय) आ. लृट्. प्रपु. बहु. ]
    • कर्म = भोगान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
    • कर्मविशेषणम् = इष्टान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • सम्प्रदानम् = वः (युष्मभ्यम्) [ युष्मद् द. त्रि. च. बहु. ]
    • कर्ता = देवाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् = यज्ञभाविताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रिया = भुङ्क्ते [ भुङ्क् “भुज पालनाभ्यवहारयो:” (Note: पालने पर.) आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • प्राक्कालिकक्रिया = अप्रदाय [ अव्ययम् ]
        • सम्प्रदानम् = एभ्यः [ इदम् म. पुं. च. बहु. ]
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रियागर्भकर्म= दत्तान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
        • (कर्मणि) कर्ता = तैः [ तद् द. पुं. तृ. बहु. ]
      • कर्ता = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रिया = (अस्ति)
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = स्तेनः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • सन्धिः
      • वो देवाः = वः देवाः – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण: |
      • देवा दास्यन्ते = देवाः दास्यन्ते – विसर्गसन्धि: (लोपः) |
      • तैर्दत्तान् = तैः दत्तान् – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ: |
      • अप्रदायैभ्यः = अप्रदाय एभ्यः – वृद्धिसन्धिः |
      • अप्रदायैभ्यो यः = अप्रदायैभ्यः यः – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण: |
      • यो भुङ्क्ते = यः भुङ्क्ते – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण: |
      • स्तेन एव = स्तेनः एव – विसर्गसन्धि: (लोपः) |
    • समासः
      • यज्ञभाविताः = यज्ञेन भाविताः – तृतीयातत्पुरुषः |
      • अप्रदाय = न प्रदाय – नञ्तत्पुरुषः |
    • कृदन्तः
      • इष्टान् = इष् “इषु इच्छायाम्” + क्त (कर्मणि), तान् |
      • दत्तान् = दा “डुदाञ् दाने” + क्त (कर्मणि), तान् |
      • प्रदाय = प्र + दा “डुदाञ् दाने” + ल्यप् |

श्लोक: १३

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः भुञ्जते ते तु अघं पापाः ये पचन्ति आत्मकारणात् ॥ १३ ॥

अन्वयः

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः सर्वकिल्बिषैः मुच्यन्ते । ये पापाः आत्मकारणात् पचन्ति ते तु अघं भुञ्जते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया = मुच्यन्ते [ मुच् “मुचॢ मोक्षणे” (उभय) आ. कर्मणि लट्. प्रपु. बहु. ]
    • (कर्मणि) कर्म = सन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यज्ञशिष्टाशिनः [ न. पुं. प्र. बहु. ]
    • (कर्मणि) कर्ता = सर्वकिल्बिषैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रिया = पचन्ति [ पच् “डुपचष् पाके” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
      • हेतुवाचकम् = आत्मकारणात् [ अ. नपुं. प. एक. ]
      • कर्ता = पापाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् = ये [ यद् द. पुं. प्र. बहु. ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
    • “ते” वाक्यांश:
      • क्रिया = भुञ्जते [ भुज्“भुज् पालनाभ्यवहारयोः” उभय आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = अघम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = ते [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
      • अवधारणम् = तु [ अव्ययम् ]
    • सन्धिः
      • सन्तो मुच्यन्ते = सन्तः मुच्यन्ते – विसर्गसन्धिः सकारः रेफः, उकारः, गुणः |
      • त्वघम् = तु अघम् – यण्सन्धि: |
      • पापा ये = पापाः ये – विसर्गसन्धिः लोपः |
      • पचन्त्यात्मकारणात् = पचन्ति आत्मकारणात् – यण्सन्धि: |
    • समासः
      • यज्ञशिष्टाशिनः
        • यज्ञस्य शिष्टम् यज्ञशिष्टम् – षष्ठीतत्पुरुषः |
        • यज्ञशिष्टम् अशितुं शीलं येषां तेयज्ञशिष्टाशिनः – कर्तरि णिनि उपपदतत्पुरुषः |
      • आत्मकारणात् = आत्मा एव कारणम् , तस्मात् – कर्मधारयः |
    • कृदन्तः
      • सन्तः = अस् “अस भुवि” + शतृ |

श्लोकः १४

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यः यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

अन्नात् भवन्ति भूतानि पर्जन्यात् अन्नसम्भवः यज्ञात् भवति पर्जन्यः यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥

अन्वयः

अन्नात् भूतानि भवन्ति । पर्जन्यात् अन्नसम्भवः (भवति) । पर्जन्यः यज्ञात् भवति । यज्ञः कर्मसमुद्भवः भवति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = भवन्ति [ भू “भू सत्तायाम्”, पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • अपादानम् = अन्नात् [ अ. नपुं. प. एक. ]
    • कर्ता = भूतानि [ अ. नपुं. प्र. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • अपादानम् = पर्जन्यात् [ अ. पुं. प. एक. ]
    • कर्ता = अन्नसम्भवः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = भवति [ भू “भू सत्तायाम्”, पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • अपादानम् = यज्ञात् [ अ. पुं. प. एक. ]
    • कर्ता = पर्जन्यः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रिया = भवति [ भू “भू सत्तायाम्”, पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = कर्मसमुवः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्ता = यज्ञः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः       
    • अन्नाद्भवन्ति = अन्नात् + भवन्ति – जश्त्वसन्धिः |
    • पर्जन्यो यज्ञः = पर्जन्यः + यज्ञः – विसर्गसन्धिः, सकारः, रेफः, उकारः, गुणः |
  • समासः
    • अन्नसम्भवः = अन्नस्य सम्भवः – षष्ठीतत्पुरुषः |
    • कर्मसमुद्भवः = कर्म समुद्भवं यस्य सः – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • समुद्भवः  = सम् + उत् + भू “भू सत्तायाम्” + अप् (भावे) |

श्लोकः १५

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्
 ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्म अक्षरसमुद्भवं तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥

अन्वयः

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि । ब्रह्म अक्षरसमुद्भवं (विद्धि) । तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्ता = (त्वम्)
    • कर्मविधेयविशेषणम् = ब्रह्मोद्भवम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्म = कर्म [ कर्मन् न. नपुं. द्वि. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (विद्धि)
    • कर्ता = (त्वम्)
    • कर्मविधेयविशेषणम्  = अक्षरसमुद्भवम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्म = ब्रह्म [ ब्रह्मन् न. नपुं. द्वि. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = प्रतिष्ठितम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • अधिकरणम् = यज्ञे [ अ. पुं. स. एक. ]
      • कालवाचकम् = नित्यम् [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = ब्रह्म [ ब्रह्मन् न. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = सर्वगतम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • हेतुवाचकम् = तस्मात् [ तद् द. पुं. प. एक. ]
  • सन्धिः
    • ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् = ब्रह्म अक्षरसमुद्भवम्, सवर्णदीर्घसन्धि: ।
  • समासः
    • ब्रह्मोद्भवम् = ब्रह्म उद्भवं यस्य तत् – बहुव्रीहिः |
    • अक्षरसमुद्भवम् = अक्षरं समुद्भवं यस्य तत्  – बहुव्रीहिः |
    • सर्वगतम् = सर्वं गतम् – द्वितीयातत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • प्रतिष्ठितम् = प्र + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” + क्त |
    • गतम् = गम् “गम्ऌ गतौ” + क्त प्रत्ययः |
    • उद्भवम् =उद् + भू “भू सत्तायाम्” + अच् (कर्तरि) | उध्भवतीति उद्भवम् |

श्लोकः १६

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

एवं प्रवर्तितं चक्रं न अनुवर्तयति इह यः अघायुः इन्द्रियारामः मोघं पार्थ सः जीवति ॥ १६ ॥

अन्वयः

पार्थ ! यः एवं प्रवर्तितं चक्रं इह न अनुवर्तयति अघायुः इन्द्रियारामः सः मोघं जीवति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = पार्थ! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुवर्तयति [ अनु + वृत् “वृतु वर्तने” + णिच्, (Note: वृत् is आत्मनेपदी | णिच् will make it उभयपदी) अत्र पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • स्थानवाचकम् = इह [ अव्ययम् ]
      • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = चक्रम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्मविशेषणम् = प्रवर्तितम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
        • क्रियाविशेषणम् = एवम् [ अव्ययम् ]
      • णिजन्तप्रयोजककर्ता = यः [ द. पुं. प्र. एक. ]
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रिया = जीवति [ जीव् “जीव प्राणधारणे” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • क्रियाविशेषणम् = मोघम् [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = इन्द्रियारामः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = अघायुः [ उ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    • नानुवर्तयति = न अनुवर्तयति – सवर्णदीर्घसन्धि: ।
    • अनुवर्तयतीह = अनुवर्तयति इह – सवर्णदीर्घसन्धि: ।
    • अघायुरिन्द्रियारामः = अघायुः  इन्द्रियारामः- विसर्गसन्धि: सकार: रेफ: |
    • इन्द्रियारामो मोघम् = इन्द्रियारामः मोघम् – विसर्गसन्धि: उकार:, गुण: ।
    • स जीवति = सः जीवति – विसर्गसन्धि: लोपः |
  • समासः
    •  अघायुः = अघम् आयुः यस्य सः – बहुव्रीहिः |
    • इन्द्रियारामः = इन्द्रियैः आरामः – तृतीयातत्पुरुषः |
  • कृदन्त:
    • प्रवर्तितम् = प्र + वृत् “वृतु वर्तने” + णिच्  + क्त प्रत्ययः (कर्मणि) |
    • आरामः = आङ् + रम् “रम क्रीडायाम्” + घञ् (कर्तरि) | (Note: घञ् प्रत्ययः conveys the sense in Bhaave Prayogah – Eg. त्यज् + घञ् = त्यागः).

श्लोकः १७

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टः तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

यः तु आत्मारतिः एव स्यात् आत्मतृप्तः च मानवः आत्मनि एव च सन्तुष्टः तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥

अन्वयः

यः तु मानवः आत्मरतिः एव आत्मतृप्तः आत्मन्येव सन्तुष्टः च स्यात् तस्य कार्यं न विद्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रिया = स्यात् [ अस् “अस भुवि” पर. विधिलिङ्ग. प्रपु. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविधेयविशेषणम्  = आत्मरतिः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
        • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = आत्मतृप्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्तृविधेयविशेषणम् = सन्तुष्टः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
        • अधिकरणम् = आत्मनि [ न. पुं. स. एक. ]
        • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = यः [ द. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = मानवः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • “तस्य” वाक्यांश:
      • क्रिया = विद्यते [ विद् “विद सत्तायाम्” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्ता = कार्यम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • सम्बन्धिः = तस्य [ द. पुं. ष. एक. ]
  • सन्धिः
  • यस्तु = यः तु – विसर्गः सकारः |
  • त्वात्मरतिः = तु आत्मरतिः – यण् सन्धिः |
  • आत्मरतिरेव = आत्मरतिः एव – विसर्गः रेफः |
  • स्यादात्मतृप्तः = स्यात् आत्मतृप्तः – जश्त्वसन्धिः |
  • आत्मतृप्तश्च = आत्मातृप्तः च – विसर्गः सकारः, श्चुत्वसन्धिः |
  • आत्मन्येव = आत्मनि एव – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • आत्मरतिः = आत्मनि रतिः यस्य सः – बहुव्रीहिः |
    • आत्मतृप्तः = आत्मना तृप्तः – तृतीयातत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • तृप्तः = तृप् “तृप तृप्तौ” + क्त (कर्तरि) |
    • सन्तुष्टः = सम् + तुष् “तुष प्रीतौ“+ क्त (कर्तरि) |
  • तद्धितान्तः
    • मानवः = मनु + अण् (अपत्यार्थे) | मनोः अपत्यं पुमान् |

श्लोकः १८

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

न एव तस्य कृतेन अर्थः न अकृतेन इह कश्चन न च अस्य सर्वभूतेषु कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥

अन्वयः

इह तस्य कृतेन अकृतेन कश्चन अर्थः न (अस्ति) एव । अस्य च सर्वभूतेषु कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः न (अस्ति)।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (अस्ति)
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = अर्थः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = कश्चन [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • करणम् = कृतेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
      • करणम् = अकृतेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
      • सम्बन्धिः = तस्य [ अ. पुं.  ष. एक. ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (अस्ति)
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = अर्थव्यपाश्रयः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्धिः = अस्य [ इदम् म. पुं. ष. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = कश्चित् [ अव्ययम् ]
      • निर्धारणम् = सर्वभूतेषु [ अ. नपुं. स. एक. ]
  • सन्धिः
  • नैव = न एव – वृद्धिः |
  • कृतेनार्थः = कृतेन अर्थः – सवर्णदीर्घः |
  • अर्थो न = अर्थः न – विसर्गसन्धिः (सकारः) रेफः, उकारः, गुणः ।
  • नाकृतेनेह = न अकृतेन – सवर्णदीर्घः |
  • अकृतेनेह = अकृतेन इह – गुणः |
  • चास्य = च अस्य – सवर्णदीर्घः |
  • कश्चिदर्थव्यपाश्रयः = कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः – जश्त्वसन्धिः |
  • समासः
    • अकृतेन = न कृतम्, तेन – नञ्तत्पुरुषः |
    • अर्थव्यपाश्रयः = अर्थाय व्यपाश्रयः – चतुर्थीतत्पुरुषः |
    • सर्वभूतेषु = साराणि च तानि भूतानि च, तेषु – कर्मधारयः |
  • कृदन्तः
    • कृतेन = कृ “डुकृञ् करणे” + क्त (कर्मणि) कृतः, तेन |

श्लोकः १९

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

तस्मात् असक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर असक्तः हि आचरन् कर्म परम् आप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥

अन्वयः

तस्मात् असक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तः हि कर्म आचरन् पूरुषः परम् आप्नोति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = समाचर [ सम् + आङ् + चर् “चर गतिभक्षणयोः” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्म = कर्म [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = कार्यम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कालवाचकम् = सततम् [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = (त्वम्)
    • कर्तृविशेषणम् = असक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • हेतुवाचकम् = तस्मात् [ तद् द. नपुं. प. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = आप्नोति [ आप्  “आप्लृ व्याप्तौ”  पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्म = परम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = पूरुषः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = आचरन् [ त. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्म = कर्म [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = असक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
  • तस्मादसक्तः = तस्मात् असक्तः – जश्त्वसन्धिः |
  • असक्तो हि = असक्तः हि – विसर्गसन्धिः उकारः, गुणः ।
  • ह्याचरन् = हि आचरन् – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • असक्तः = न सक्तः – नञ्तत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • सक्तः = सञ्ज्  “षञ्ज सङ्गे” + क्तः |
    • आचरन् = आङ् + चर “चर गतिभक्षणयो:” + शतृ |

श्लोकः २०

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥

पदच्छेदः

कर्मणा एव हि संसिद्धिम् आस्थिताः जनकादयः लोकसङ्ग्रहम् एव अपि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥

अन्वयः

जनकादयः कर्मणा एव हि संसिद्धिम् आस्थिताः । लोकसङ्ग्रहम् अपि सम्पश्यन् (कर्म) कर्तुम् अर्हसि एव ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविधेयविशेषणम् = आस्थिताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
      • कर्म = संसिद्धिम् [ इ. स्त्री. द्वि. एक. ]
      • हेतुवाचकम् = कर्मणा [ कर्मन् न. नपुं. तृ. एक. ]
      • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = जनकादयः [ जनकादि इ. पुं. प्र. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = अर्हसि [ अर्ह “अर्ह पूजायाम्” पर. लट्. मपु. एक. ]
    • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • उद्देष्यक्रिया = कर्तुम् [ अव्ययम् ]
      • कर्म = (कर्म)
    • कर्ता = (त्वम्)
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = सम्पश्यन् [ सम्पश्यत् त. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्म = लोकसङ्ग्रहम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • समुच्चयम् = अपि [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
    • कर्मणैव = कर्मणा एव – वृद्धिः |
    • आस्थिता जनकादयः = आस्थिताः जनकादयः – विसर्गः लोपः |
    • एवापि = एव अपि – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • लोकसंग्रहम् = लोकस्य सङ्ग्रहः – षष्ठीतत्पुरुषः |
    • जनकादयः = जनकः आदिः येषां ते – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • संसिद्धिम् = सम् + सिध् “षिधु संराद्धौ” +क्तिन् (भावे) | (Note: The affix क्तिन् is used when a word in the feminine gender denoting a ‘mere action’ denoted by the root is to be expressed).
    • आस्थिताः = आ + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” + क्त |
    • सङ्ग्रहम् = सम् + ग्रह् “ग्रह उपादाने” + अच् (भावे ), सङ्ग्रहः | तम् |
    • सम् + दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” + शतृ |
    • कर्तुम् = कृ “डुकृञ् करणे” + तुमुन् |

श्लोकः २१

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

यत् यत् आचरति श्रेष्ठः तत् तत् एव इतरः जनः सः यत् प्रमाणं कुरुते लोकः तत् अनुवर्तते ॥ २१ ॥

अन्वयः

श्रेष्ठः यत् यत् आचरति इतरः जनः तत् तत् एव आचरति । सः यत् प्रमाणं कुरुते लोकः तत् अनुवर्तते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = आचरति [ आङ् + चर् “चर गतौ” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = यत् [ त. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = श्रेष्ठः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = (आचरति)
      • कर्म = तत् [ द. नपुं. द्वि. एक. ]
      • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = जनः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम्  = इतरः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = कुरुते [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = प्रमाणम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • कर्मविशेषणम् = यत् [ द. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = सः [ द. पुं. प्र. एक. ]
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुवर्तते [ अनु + वृत् “वृतु वर्तने” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = तत् [ द. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = लोकः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
  • यद्यदाचरति = यत् यत् आचरति – जश्त्वः |
  • श्रेष्ठस्तत् = श्रेष्ठः तत् – विसर्गः सकारः |
  • तदेव = तत् एव – जश्त्वः |
  • एवेतरः = एव इतरः – गुणः |
  • स यत्प्रमाणम् = सः यत्प्रमाणम् – विसर्गः लोपः |
  • इतरो जनः = इतरः जनः – विसर्गः उकारः गुणः |
  • लोकस्तत् = लोकः तत् – विसर्गः सकारः |
  • तदनुवर्तते = तत् अनुवर्तते – जश्त्वः |
  • कृदन्तः
    • प्रमाणम् = प्र + मा + ल्युट् (करणे) (Note: The verb form is used as the object. गम् धातोः ल्युट् रूपं गमनम् ) प्रमीयते ज्ञायते अनेन इति प्रमाणम् |
    • श्रेष्ठः = प्रशस्य + इष्ठन् (अतिशये) | ( श्र इति आदेशः )

श्लोकः २२

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

न मे पार्थ अस्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन न अनवाप्तम् अवाप्तव्यं वर्ते एव च कर्मणि ॥ २२ ॥

अन्वयः

पार्थ ! त्रिषु लोकेषु मे किञ्चन कर्तव्यं न अस्ति । अनवाप्तम् अवाप्तव्यं च न अस्ति । (तथापि) कर्मणि एव (अहं) वर्ते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = पार्थ! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = अस्ति [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = कर्तव्यम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्धिः = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = किञ्चन [ अव्ययम् ]
    • अधिकरणम् = लोकेषु [ अ. पुं. स. बहु. ]
    • अधिकरणविशेषणम् = त्रिषु [ अ. पुं. स. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (अस्ति)
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = अनवाप्तम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = अवाप्तव्यम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = वर्ते [ वृत् “वृतु वर्तने” आ. लट्. उपु. एक. ]
    • अधिकरणम् = कर्मणि [ न. नपुं. स. एक. ]
    • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • संयोजकम् = (तथापि)
    • कर्ता = (अहम्)
  • सन्धिः
  • पार्थास्ति = पार्थ अस्ति – सवर्णदीर्घः |
  • नानवाप्तम् = न अनवाप्तम् – सवर्णदीर्घः |
  • वर्त एव = वर्ते एव – अयादेशः, यकारलोपः प्रकृतिभावश्च |
  • समासः
    • अनवाप्तम् = न अवाप्तम् – नञ्तत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • कर्तव्यम् = कृ “डुकृञ् करणे” + तव्यत् (कर्मणि ) |
    • अवाप्तम् = अव + आप् “आप्ऌ व्याप्तौ” + क्त (कर्मणि) |
    • अवाप्तव्यम् = अव + आप् “आप्ऌ व्याप्तौ” + तव्यत् (कर्मणि ) |

श्लोकः २३

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

यदि हि अहं न वर्तेयं जातु कर्मणि अतन्द्रितः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ २३ ॥

अन्वयः

पार्थ ! यदि अहं कर्मणि जातु अतन्द्रितः न वर्तेयम् (तर्हि) सर्वशः मनुष्याः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = पार्थ! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यदि” वाक्यांश:
      • क्रिया = वर्तेयम् [  वृत् “वृतु वर्तने” आ. विधिलिङ्. उपु. एक. ]
        (उपु. वर्तेय वर्तेवहि वर्तेमहि) अत्र आर्षः |
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = अतन्द्रितः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
        • अधिकरणम् = कर्मणि [ न. नपुं. स. एक. ]
        • कालवाचकम् = जातु [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
      • संयोजकम् = यदि [ अव्ययम् ]
    • (तर्हि) वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुवर्तन्ते [ अनु + वृत् “वृतु वर्तने” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • क्रियाविशेषणम् = सर्वशः [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्म = वर्त्म [ न. नपुं. प्र. एक. ]
        • सम्बन्धिः = मम [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
        • कर्ता = मनुष्याः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
  • सन्धिः
    • ह्यहम् = हि अहम् – यण् सन्धिः |
    • कर्मण्यतन्द्रितः = कर्मणि अतन्द्रितः – यण् सन्धिः |
    • वर्त्मानुवर्तन्ते = वर्त्म अनुवर्तन्ते – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • अतन्द्रितः = न तन्द्रितः – नञ्तत्पुरुषः |
  • तद्धितान्तः
    • तन्द्रितः = तन्द्रा + इतच् | (तन्द्रा अस्य सञ्जाता) (Note: The affix इतच्comes in the sense of ‘that whereof this is observed’ after the word in the Nominative 1st-Case in construction. In this case, the person in whom तन्द्रा or जाड्यम् is observed)
    • सर्वशः = सर्व + शस् (स्वार्थे)

श्लोकः २४

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
ङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

उत्सीदेयुः इमे लोकाः न कुर्यां कर्म चेत् अहम् सङ्करस्य च कर्ता स्याम् उपहन्याम् इमाः प्रजाः ॥ २४ ॥

अन्वयः

अहं कर्म न कुर्यां चेत् (तर्हि) इमे लोकाः उत्सीदेयुः । सङ्करस्य च कर्ता स्याम् । इमाः प्रजाः उपहन्याम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “चेत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = कुर्याम् [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र पर. विधिलिङ्. उपु. एक. ]
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • कर्म = कर्म [ न. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
      • संयोजकम् = चेत् [ अव्ययम् ]
    • (तर्हि) वाक्यांश:
      • क्रिया = उत्सीदेयुः [  उत् + सद् “षद्लृ  विशरणगत्यवसादनेषु” पर. विधिलिङ्. प्रपु. बहु. ]
      • कर्ता = लोकाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् = इमे [ इदम् म. पुं. प्र. एक. ] (प्र. अयम् इमौ इमे )
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = स्याम् [ अस् “अस भुवि” पर. विधिलिङ्ग. उपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = कर्ता [ ऋ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्धिः = सङ्करस्य [ अ. पुं. ष. एक. ]
    • कर्ता = (अहम्)
    • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = उपहन्याम् [ उप + हन् “हन हिंसागत्यो:” पर. विधिलिङ्. उपु. एक. ]
    • कर्म = प्रजाः [ आ. स्त्री. द्वि. बहु. ]
    • कर्मविशेषणम् = इमाः [ म. स्त्री. द्वि. बहु. ] ( प्र. इयम् इमे इमाः )
    • कर्ता = (अहम्)
  • सन्धिः
  • उत्सीदेयुरिमे = उत्सीदेयुः इमे – विसर्गः रेफः |
  • लोका न = लोकाः न – विसर्गः लोपः |
  • चेदहम् = चेत् अहम् – जश्त्वः |
  • कृदन्तः
    • सङ्करस्य = सम् + कृ “डुकृञ् करणे” + अच् (भावे) सङ्करः, तस्य |
    • कर्ता = कृ “डुकृञ् करणे” + तृच् (कर्तरि) |

श्लोकः २५

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तः चिकिर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

सक्ताः कर्मणि अविद्वांसः यथा कुर्वन्ति भारत कुर्यात् विद्वान् तथा असक्तः चिकिर्षुः लोकसङ्ग्रहम् ॥ २५ ॥

अन्वयः

भारत ! अविद्वांसः कर्मणि सक्ताः यथा कुर्वन्ति तथा विद्वान् असक्तः लोकसङ्ग्रहं चिकीर्षुः (कर्म) कुर्यात् ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = भारत [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यथा” वाक्यांश:
      • क्रिया = कुर्वन्ति [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
      • कर्म = (कर्म)
      • कर्ता = अविद्वांसः [ स. पुं. प्र. बहु. ]
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = सक्ताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
        • अधिकरणम् = कर्मणि [ न. नपुं. स. एक. ]
      • संयोजकम् = यथा [ अव्ययम् ]
    • “तथा” वाक्यांश:
      • क्रिया = कुर्यात् [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र पर. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = (कर्म)
      • कर्ता = विद्वान् [ विद्वस् स. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = असक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = चिकीर्षुः [ उ. पुं. प्र. एक. ]
        • कर्म = लोकसङ्ग्रहम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • संयोजकम् = तथा [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
    • कर्मण्यविद्वांसः = कर्मणि अविद्वांसः – यण् सन्धिः |
    • अविद्वांसो यथा = अविद्वांसः यथा – विसर्गः उकारः, गुणः |
    • कुर्याद्विद्वान् = कुर्यात् विद्वान् – जश्त्वः |
    • विद्वांस्तथा = विद्वान् तथा – रुत्वम्, अनुस्वारागमः, विसर्गः सत्वं च |
    • तथासक्तः = तथा असक्तः – सवर्णदीर्घः |
    • चिकिर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् = चिकिर्षुः लोकसङ्ग्रहम् – विसर्गः रेफः |
  • समासः
    • लोकसङ्ग्रहः  = लोकस्य सङ्ग्रहः – षष्ठीतत्पुरुषः, तम् ।
  • कृदन्तः
    • विद्वान् = विद् + शतृ (कर्तरि) |
    • सक्तः = सञ्ज् “षञ्ज सङ्गे” + क्त प्रत्यय: (कर्तरि) ।
  • सन्नन्तः
    • चिकीर्षुः = कृ “डुकृञ् करणे” + सन् + उ (कर्तरि) | कर्तुम् इच्छुः |

श्लोकः २६

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

न बुद्धिभेदं जनयेत् अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥

अन्वयः

(विद्वान्) कर्मसङ्गिनाम् अज्ञानां बुद्धिभेदं न जनयेत् । युक्तः (कर्म) समाचरन् विद्वान् सर्वकर्माणि जोषयेत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = जनयेत् [जन् “जनी प्रादुर्भावे” + णिच्, आत्. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = बुद्धिभेदम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • सम्बन्धिः = अज्ञानाम् [ अ. नपुं. ष. बहु. ]
      • सम्बन्धिविशेषणम् = कर्मसङ्गिनाम् [ न. पुं. ष. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = (विद्वान्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = जोषयेत् [ जुष् “जुषी प्रीतिसेवनयोः” + णिच्, उभय (अत्र) पर. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
    • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = सर्वकर्माणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = विद्वान् [ विद्वस् स. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = युक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = समाचरन् [ त. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्म = (कर्म)
  • सन्धिः
  • जनयेदज्ञानाम् = जनयेत् अज्ञानाम् – जश्त्वः |
  • समासः
    • बुद्धिभेदम् = बुद्धेः भेदः, तम् – षष्ठीतत्पुरुषः |
    • कर्मसङ्गिनाम्
      • कर्मसङ्गः = कर्मणि सङ्गः – सप्तमीतत्पुरुषः |
      • कर्मसङ्गिनः = कर्मसङ्गः एषाम् एषु वा अस्तीति (मतुबर्थे इनिपर्ययः), तेषाम् |
    • अज्ञानाम् – जानन्ति इति ज्ञाः | न ज्ञाः अज्ञाः, तेषाम् – नञ्बहुव्रीहिः |
    • सर्वकर्माणि – सर्वाणि कर्माणि – कर्मधारयः |
  • कृदन्तः
    • युक्तः = युज् “युजिर् योगे” + क्त (कर्तरि) |
    • समाचरन् = सम् + आङ् + चर् + शतृ (कर्तरि) |

श्लोकः २७

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ २७॥

पदच्छेदः

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः अहङ्कारविमूढात्मा कर्ता अहम् इति मन्यते ॥ २७ ॥

अन्वयः

कर्माणि प्रकृतेः गुणैः सर्वशः क्रियमाणानि (भवन्ति)| अहङ्कारविमूढात्मा कर्ता अहम् इति मन्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविधेयविशेषणम् = क्रियमाणानि [ अ. नपुं. प्र. बहु. ]
      • क्रियाविशेषणम् = सर्वशः [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • करणम् = गुणैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
        • सम्बन्धिः = प्रकृतेः [ इ. स्त्री. ष. एक. ]
    • कर्ता = कर्माणि [ न. नपुं. प्र. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = मन्यते [ मन् “मन ज्ञाने”, आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मवाक्यम्
      • क्रिया = (अस्मि)
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
      • कर्ता = कर्ता [ ऋ. पुं. प्र. एक. ]
      • संयोजकम् = इति [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = अहङ्कारविमूढात्मा [ न. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    •  कर्ताहम् = कर्ता अहम् – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • अहङ्कारविमूढात्मा
      • अहङ्कारविमूढः = अहङ्कारेन विमूढः – तृतीयातत्पुरुषः |
      • अहङ्कारविमूढात्मा = अहङ्कारविमूढः आत्मा यस्य सः – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • प्रकृतेः = प्र + कृ “डुकृञ् करणे” + क्तिन्  (कर्तरि) प्रकृतिः, तस्याः
    • क्रियमाणानि = कृ “डुकृञ् करणे” + शानच् (कर्मणि)
  • तद्धितान्तः
    • सर्वशः = सर्व + शस् (प्रकारार्थे) |

श्लोकः २८

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

तत्त्ववित् तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः गुणाः गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥

अन्वयः

महाबाहो ! गुणकर्मविभागयोः तत्त्ववित् तु गुणाः गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = महाबाहो! [ उ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = सज्जते [ सज्ज “षस्ज् गतौ” उभय. अत्र आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = मत्वा [ अव्ययम् ]
      • कर्म-वाक्यम्
        • क्रिया = वर्तन्ते [ वृत् “वृतु वर्तने” आ. लट्. प्रपु. बहु. ]
        • कर्ता = गुणाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
        • अधिकरणम् = गुणेषु [ अ. पुं. स. बहु. ]
        • संयोजकम् = इति [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्ता = तत्त्ववित् [ द. पुं. प्र. एक. ]
        • अवधारणम् = तु [ अव्ययम् ]
        • सम्बन्धिः = गुणकर्मविभागयोः [ अ. पुं. ष. द्वि. ]
  • सन्धिः
  • गुणा गुणेषु = गुणाः गुणेषु – विसर्गः लोपः |
  • वर्तन्त इति = वर्तन्ते इति – यान्तावान्तादेशः, यलोपः |
  • समासः
    • गुणकर्मविभागयोः
      • गुणकर्मणी = गुणः च कर्म च – द्वन्द्वः |
      • गुणकर्मविभागः = गुणकर्मणोः विभागः – षष्ठीतत्पुरुषः | तयोः |
    • तत्त्ववित् = तत्त्वं वेत्ति इति – कर्तरि क्विप् उपपदसमासश्च |
  • कृदन्तः
    • मत्वा = मन् “मन ज्ञाने” + क्त्वा

श्लोकः २९

प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

प्रकृतेः गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु तान् अकृत्स्नविदः मन्दान् कृत्स्नवित् न विचालयेत् ॥ २९ ॥

अन्वयः

प्रकृतेः गुणसम्मूढाः गुणकर्मसु सज्जन्ते । अकृत्स्नविदः मन्दान् तान् कृत्स्नवित् न विचालयेत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = सज्जन्ते [ सज्ज “षस्ज् गतौ” उभय. अत्र आ. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • अधिकरणम् = गुणकर्मसु [ न. नपुं. स. बहु. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = गुणसम्मूढाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • सम्बन्धिः = प्रकृतेः [ इ. स्त्री. ष. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = विचालयेत् [ वि + चल् “चल कम्पने” + णिञ् पर. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = कृत्स्नवित् [ द. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = तान् [ द. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = अकृत्स्नविदः [ द. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = मन्दान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
  • सन्धिः
  • प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः = प्रकृतेः गुणसम्मूढाः – विसर्गः रेफः |
  • अकृत्स्नविदो मन्दान् = अकृत्स्नविदः मन्दान् – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • कृत्स्नविन्न = कृत्स्नवित् न – परसवर्णः |
  • समासः
    • गुणसम्मूढाः = गुणैः सम्मूढाः – तृतीयातत्पुरुषः |
    • गुणकर्मसु
      • गुणानां कर्माणि गुणकर्माणि – षष्ठीतत्पुरुषः । तेषु |
      • गुणाः कर्माणि च गुणकर्माणि – द्वन्द्वः  ।  तेषु |
    • अकृत्स्नवित्
      • कृत्स्नं वेत्ति कृत्स्नवित् – कर्तरि क्विप् उपपदसमासश्च ।
      • न कृस्त्नवित् – नञ्तत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • प्रकृतिः = प्र + कृ “डुकृञ् करणे” + क्तिन्  (कर्तरि) |
    • सम्मूढाः = सम् + मुह् “मुह वैचित्त्ये” + क्त | (कर्तरि)

श्लोकः ३०

मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्य अध्यात्मचेतसा निराशीः निर्ममः भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३० ॥

अन्वयः

अध्यात्मचेतसा सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य निराशीः निर्ममः विगतज्वरः भूत्वा युध्यस्व ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = युध्यस्व [ युज् “युजिर् योगे” आ. लोट्. मपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = सन्न्यस्य [ अव्ययम् ]
      • अधिकरणम् = मयि [ अस्मद् द. त्रि. स. एक. ]
    • कर्म = कर्माणि [ न. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • कर्मविशेषणम् = सर्वाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • करणम् = अध्यात्मचेतसा [ स. नपुं. तृ. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = भूत्वा [ अव्ययम् ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = विगतज्वरः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = निर्ममः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = निराशीः [ स. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्ता = (त्वम्)
  • सन्धिः
  • संन्यस्याध्यात्मचेतसा = संन्यस्य अध्यात्मचेतसा – सवर्णदीर्घः |
  • निराशीर्निर्ममः = निराशीः निर्ममः – विसर्गः रेफः |
  • निर्ममो भूत्वा = निर्ममः भूत्वा – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • समासः
    • अध्यात्मचेतसा
      • आत्मनि इति अध्यात्मम् – अव्ययीभावः |
      • अध्यात्मनि चेतः अध्यात्मचेतः – सप्तमीतत्पुरुषः | तेन |
    • वेगतज्वरः = विगतः ज्वरः यस्मात् सः – बहुव्रीहिः |
    • निराशीः = निर्गता आशीः यस्मात् सः – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • सन्न्यस्य =  सम् + नि + अस् “अस भुवि” + ल्यप्
    • भूत्वा = भू “भू सत्तायाम्” + क्त्वा

श्लोकः ३१

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

ये मे मतम् इदं नित्यम् अनुतिष्ठन्ति मानवाः श्रद्धावन्तः अनसूयन्तः मुच्यन्ते ते अपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥

अन्वयः

ये मानवाः मे इदं मतं नित्यम् अनुतिष्ठन्ति, अनसूयन्तः श्रद्धावन्तः ते अपि कर्मभिः मुच्यन्ते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुतिष्ठन्ति [ अनु + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
      • क्रियाविशेषणम् = नित्यम् [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्म = मतम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् = इदम् [ म. नपुं. द्वि. एक. ]
        • सम्बन्धिः = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
      • कर्ता = ये [ द. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् = मानवाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
    • “ते” वाक्यांश:
      • क्रिया = मुच्यन्ते [ मुच् “मुचॢ मोक्षणे” (उभय) आ. कर्मणि लट्. प्रपु. बहु. ]
      • (कर्मणि) कर्म = ते [ तद् द. पुं. प्र. बहु. ]
      • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अनसूयन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = श्रद्धावन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = कर्मभिः [ न. नपुं. तृ. बहु. ]
  • सन्धिः
    • श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तः = श्रद्धावन्तः अनसूयन्तः – विसर्गसन्धि: उकार:, गुण:, पूर्वरूपं च ।
    • अनसूयन्तो मुच्यन्ते = अनसूयन्तः मुच्यन्ते – विसर्गसन्धि: उकार:, गुण: |
    • तेऽपि = ते अपि  – पूर्वरूपम् ।
  • समासः
    • अनसूयन्तः =  न असूयन्तः – नञ्तत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • असूयन्तः = असूय + शतृ (कर्तरि) | Note: The dhatu असूय is derived from असु “असु उपतापे” + यक् प्रत्यय by 3|1|27 कण्ड्वादिभ्यो यक्. Such dhatus are called आतिदेशिकधातव: | In this particular case the meaning remains unchanged.
  • तद्धितान्तः
    • श्रद्धावन्तः = श्रद्धा + मतुप् | श्रद्धा एषाम् एषु वा अस्ति |

श्लोकः ३२

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३२ ॥

पदच्छेदः

ये तु एतत् अभ्यसूयन्तः न अनुतिष्ठन्ति मे मतम् सर्वज्ञानविमूढान् तान् विद्धि नष्टान् अचेतसः ॥ ३२ ॥

अन्वयः

ये तु अभ्यसूयन्तः मे एतत् मतं न अनुतिष्ठन्ति सर्वज्ञानविमूढान् अचेतसः तान् नष्टान् विद्धि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुतिष्ठन्ति [ अनु + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्म = मतम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् = एतत् [ द. नपुं. द्वि. एक. ]
        • सम्बन्धिः = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
      • कर्ता = अभ्यसूयन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् = ये [ द. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = तु [ अव्ययम् ]
    • “तान्” वाक्यांश:
      • क्रिया = विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्मविधेयविशेषणम् = नष्टान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्म = तान् [ द. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = सर्वज्ञानविमूढान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = अचेतसः [ स. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्ता = (त्वम्)
  • सन्धिः
  • त्वेतत् = तु एतत् – यण् सन्धिः |
  • एतदभ्यसूयन्तः= एतत् अभ्यसूयन्तः – जश्त्वः
  • अभ्यसूयन्तो न = अभ्यसूयन्तः न – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • नानुतिष्ठन्ति = न अनुतिष्ठन्ति – सवर्णदीर्घः |
  • सर्वज्ञानविमूढांस्तान् = सर्वज्ञानविमूढान् तान् – रुत्वम्, अनुस्वारागमः, विसर्गः सत्वं च |
  • समासः
    • सर्वज्ञानविमूढान्
      • सर्वाणि ज्ञानानि सर्वज्ञानानि – कर्मधारयः |
      • सर्वज्ञानेषु विमूढाः – सप्तमीतत्पुरुषः | तान् |
    • अचेतसः = नास्ति चेतः येषां ते – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • अभ्यसूयन्तः = अभि + असू + शतृ (कर्तरि) |
    • नष्टान् = नश् “णश् अदर्शने“ + क्त (कर्तरि) नष्टः | तान् |

श्लोकः ३३

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥

पदच्छेदः

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेः ज्ञानवान् अपि प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥

अन्वयः

ज्ञानवान् अपि स्वस्याः प्रकृतेः सदृशं चेष्टते । भूतानि प्रकृतिं यान्ति । निग्रहः किं करिष्यति ?

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = चेष्टते [ चेष्ट “चेष्ट चेष्टायाम्” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियाविशेषणम् = सदृशम् [अव्ययम् ]
      • सम्बन्धिः = प्रकृतेः [ इ. स्त्री. ष. एक. ]
      • सम्बन्धिपदसम्बन्धिः = स्वस्याः [ स्वा आ. स्त्री. ष. एक. ] (Note: प्रथमा         — स्वा स्वे स्वाः | षष्ठी — स्वस्याः स्वयोः स्वासाम्)
    • कर्ता = ज्ञानवान् [ त. पुं. प्र. एक. ]
    • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = यान्ति [ या “या प्रापणे” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • कर्म = प्रकृतिम् [ इ. स्त्री. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = भूतानि [ अ. नपुं. प्र. बहु. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = करिष्यति [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र पर. लृट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रश्नवाचककर्म = किम् [ म. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = निग्रहः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    • प्रकृतेर्ज्ञानवान् = प्रकृतेः ज्ञानवान् – विसर्गः रेफः |
  • तद्धितः
    • ज्ञानवान् = ज्ञान + मतुप् | ज्ञानम् अस्य अस्मिन् वा अस्ति |

श्लोकः ३४

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४ ॥

पदच्छेदः

इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ तयोः न वशमागच्छेत् तौ हि अस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४ ॥

अन्वयः

इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोः वशं न आगच्छेत् । तौ हि अस्य परिपन्थिनौ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (स्तः)
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविधेयविशेषणम् = व्यवस्थितौ [ अ. पुं. प्र. द्वि. ]
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणम् = अर्थे [ अ. पुं. स. एक. ]
        • सम्बन्धिः = इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य (सर्वेषामपि इन्द्रियाणाम् इत्यर्थः ) [ अ. नपुं. ष. एक. ]
    • कर्ता = रागद्वेषौ [ अ. पुं. प्र. द्वि. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = आगच्छेत् [ आङ् + गम् “गम्ऌ गतौ” पर. लोट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्म = वशम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • सम्बन्धिः = तयोः [ द. पुं. ष. द्वि. ]
    • कर्ता = (सः)
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = (स्तः)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = परिपन्थिनौ [ अ. पुं. प्र. द्वि. ]
      • सम्बन्धिः = अस्य [ इदम् म. पुं. ष. एक. ]
    • कर्ता = तौ [ द. पुं. प्र. द्वि. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
  • इन्द्रियस्येन्द्रियस्य = इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य – गुणः |
  • इन्द्रियस्यार्थे = इन्द्रियस्य अर्थे – सवर्णदीर्घः |
  • तयोर्न = तयोः न – विसर्गः रेफः |
  • ह्यस्य = हि अस्य – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • रागद्वेषौ = रागश्च द्वेषश्च – द्वन्द्वः |
  • कृदन्तः
    • व्यवस्थितौ = वि + अव + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” + क्त (कर्तरि) |

श्लोकः ३५

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३५ ॥

पदच्छेदः

श्रेयान् स्वधर्मः विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मः भयावहः ॥ ३५ ॥

अन्वयः

स्वनुष्ठितात् परधर्मात् विगुणः स्वधर्मः श्रेयान् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः । परधर्मः भयावहः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = श्रेयान् [ श्रेयस् स. पुं. प्र. एक ] (श्रेयान् श्रेयांसौ श्रेयांसः)
    • कर्ता = स्वधर्मः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = विगुणः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • अपादानम् = परधर्मात् [ अ. पुं. प. एक. ]
    • अपादानविशेषणम् = स्वनुष्ठितात् [ अ. पुं. प. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = श्रेयः [ श्रेयस् स. नपुं. प्र. एक ] (श्रेयः श्रेयसी श्रेयांसि)
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = निधनम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • अधिकरणम् = स्वधर्मे [ अ. पुं. स. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = भयावहः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्ता = परधर्मः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
  • स्वधर्मो विगुणः = स्वधर्मः विगुणः – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • परधर्मो भयावहः = परधर्मः भयावहः – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • तद्धितान्तः
    • श्रेयान् = प्रशस् / वृद्ध + इयसून् (श्र इति आदेशः ) |

श्लोकः ३६

अर्जुन उवाच
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ ॥

पदच्छेदः

अथ केन प्रयुक्तः अयं पापं चरति पूरुषः अनिच्छन् अपि वार्ष्णेय बलात् इव नियोजितः ॥ ३६ ॥

अन्वयः

वार्ष्णेय ! अथ केन प्रयुक्तः अनिच्छन् अपि बलात् नियोजितः इव अयं पूरुषः पापं चरति ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = वार्ष्णेय! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = चरति [ चर “चर गतिभक्षणयो:” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्म = पापम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = पूरुषः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = अयम् [ इदम् म. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = नियोजितः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • हेतुवाचकम् = बलात् [ अ. नपुं. प. एक. ]
      • उपमावाचकम् = इव [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = अनिच्छन् [ त. पुं. प्र. एक. ]
      • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) कृयागर्भकर्तृविशेषणम्  = प्रयुक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) प्रश्नवाचककर्ता = केन [ किम् म. नपुं. तृ. एक. ]
    • संयोजकम् = अथ [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
    • प्रयुक्तोऽयम् = प्रयुक्तः अयम् – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण:, पूर्वरूपं च ।
    • अनिच्छन्नपि = अनिच्छन् अपि – ङमुडागमसन्धिः |
    • बलादिव = बलात् इव – जश्त्वः |
  • कृदन्तः
    • प्रयुक्तः = प्र + युज् “युजिर् योगे” + क्त (कर्मणि) |
    • इच्छन् = इष् “इषु इच्छायाम्” + शतृ (कर्तरि ) |
    • नियोजितः = नि + युज् “युजिर् योगे” + क्त (कर्मणि) |
  • तद्धितान्तः
    • वार्ष्णेय = वृष्णि + ञ्यङ् (अपत्यार्थे ), तत्सम्बुद्धौ |

श्लोकः ३७

श्रीभगवानुवाच
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुवः ।

महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ३७ ॥

पदच्छेदः

कामः एषः क्रोधः एषः रजोगुणसमुवः महाशनः महापाप्मा विद्धि एनम् इह वैरिणम् ॥ ३७ ॥

अन्वयः

एषः कामः एषः क्रोधः रजोगुणसमुवः महाशनः महापाप्मा च अस्ति । (अतः) इह एनं वैरिणं विद्धि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (अस्ति)
    • कर्ता = कामः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = एषः [ एतद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • समुच्चयवाक्याम्
      • क्रिया = (अस्ति)
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = महाशनः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = महापाप्मा [ न. पुं. प्र. एक. ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = क्रोधः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = एषः [ एतद् द. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम्  = रजोगुणसमुवः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मविधेयविशेषणम् = वैरिणम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्म = एनम् (इमम्) [ इदम् म. पुं. द्वि. एक. ]
    • स्थानवाचकपदम् = इह [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = (त्वम्)
  • सन्धिः
  • काम एषः = कामः एषः – विसर्गः लोपः |
  • एष क्रोधः = एषः क्रोधः – विसर्गः लोपः |
  • क्रोध एषः = क्रोधः एषः – विसर्गः लोपः |
  • एष रजोगुणसमुवः = एषः रजोगुणसमुवः – विसर्गः लोपः |
  • महाशनो महापाप्मा = महाशनः महापाप्मा – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • विद्ध्येनम् = विद्धि एनम् – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • रजोगुणसमुवः = रजोगुणात् समुद्भवः – पञ्चमीतत्पुरुषः |
    • रजोगुणसमुवः
      • रजोगुणः = रजः च तद्गुणः च – कर्मधारयः |
      • रजोगुणसमुद्भवः = रजोगुणः समुद्भवः यस्य सः– बहुव्रीहिः |
    • महाशनः = महत् अशनं यस्य सः – बहुव्रीहिः |
    • महापाप्मा = महत् पाप्म यस्मिन् सः – बहुव्रीहिः |
  • तद्धितान्तः
    • वैरी = वैर + इनि (मतुबर्थे) वैरम् अस्य अस्मिन् वा अस्ति |

श्लोकः ३८

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥

पदच्छेदः

धूमेन आव्रियते वह्निः यथादर्शः मलेन च यथा उल्बेन आवृतः गर्भः तथा तेन इदम् आवृतम् ॥ ३८ ॥

अन्वयः

यथा धूमेन वह्निः आव्रियते, यथा मलेन आदर्शः, यथा उल्बेन च गर्भः तथा इदं (ज्ञानम्) तेन आवृतम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यथा” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया = आव्रियते [ आङ् + वृ “वृञ् आवरणे“ उभय अत्र आत्. कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्म = वह्निः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = धूमेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
      • संयोजकम् = यथा [ अव्ययम् ]
    • “यथा” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया = (आव्रियते)
      • (कर्मणि) कर्म = आदर्शः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = मलेन [ अ. नपुं. तृ. एक. ]
      • संयोजकम् = यथा [ अव्ययम् ]
    • “यथा” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया = (आव्रियते)
      • (कर्मणि) कर्म = गर्भः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = उल्बेन [ अ. नपुं. तृ. एक. ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
      • संयोजकम् = यथा [ अव्ययम् ]
    • “तथा” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियागर्भकर्म = आवृतम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्म = (ज्ञानम्)
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = इदम् [ म. नपुं. द्वि. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = तेन [ तद् द. पुं. तृ. एक. ]
      • संयोजकम् = तथा [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
  • धूमेनाव्रियते = धूमेन आव्रियते – सवर्णदीर्घः |
  • वह्निर्यथा = वह्निः यथा – विसर्गः रेफः |
  • यथादर्शः = यथा आदर्शः – सवर्णदीर्घः |
  • यथादर्शो मलेन = यथादर्शः मलेन – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • यथोल्बेन = यथा उल्बेन – गुणः |
  • उल्बेनावृतः = उल्बेन आवृतः – सवर्णदीर्घः |
  • आवृतो गर्भः = आवृतः गर्भः – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • गर्भस्तथा = गर्भः तथा – विसर्गः सकारः |
  • तेनेदम् = तेन इदम् – गुणः |
  • कृदन्तः
    • आवृतम् = आङ् + वृ “वृञ् आवरणे“+क्त (कर्मणि) |

श्लोकः ३९

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ३९ ॥

पदच्छेदः

आवृतं ज्ञानम् एतेन ज्ञानिनः नित्यवैरिणा कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेण अनलेन च ॥ ३९ ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! ज्ञानिनः नित्यवैरिणा कामरूपेण दुष्पूरेण अनलेन च एतेन ज्ञानम् आवृतम् ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = कौन्तेय! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियागर्भकर्म= आवृतम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • (कर्मणि) कर्म = ज्ञानम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • (कर्मणि) कर्ता = एतेन [ एतद् द. पुं. तृ. एक. ]
    • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = कामरूपेण [ अ. पुं. तृ. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = नित्यवैरिणा [ न. पुं. तृ. एक. ]
      • सम्बन्धिः = ज्ञानिनः [ न. पुं. ष. एक. ]
    • वाक्यांश:
      •  (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = अनलेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणविशेषणम् = दुष्पूरेण [ अ. पुं. तृ. एक. ]
    • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
    • ज्ञानिनो नित्यवैरिणा = ज्ञानिनः नित्यवैरिणा – विसर्गः उकारः, गुणः |
    • दुष्पूरेणानलेन = दुष्पूरेण अनलेन – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • नित्यवैरिणा = नित्यं वैरी – सुप् समासः |
    • कामरूपेण = कामेन रूपाणि यस्य सः – बहुव्रीहिः | तेन |
  • तद्धितान्तः
    • ज्ञानी = ज्ञान + इनि (मतुबर्थे) ज्ञानं अस्य अस्मिन् वा अस्ति |
    • वैरी = वैर + इनि (मतुबर्थे) वैरम् अस्य अस्मिन् वा अस्ति |

श्लोकः ४०

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ४० ॥

पदच्छेदः

इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः अस्य अधिष्ठानमुच्यते एतैः विमोहयति एषः ज्ञानम् आवृत्य देहिनम् ॥ ४० ॥

अन्वयः

इन्द्रियाणि, मनः, बुद्धिः (च) अस्य अधिष्ठानम् उच्यते । एषः (कामः) एतैः ज्ञानम् आवृत्य देहिनं विमोहयति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = उच्यते [ वच “वच परिभाषणे” पर. कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मवाक्यम्
      • क्रिया = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविधेयविशेषणम्  = अधिष्ठानम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • सम्बन्धिः = अस्य [ इदम् म. पुं. ष. एक. ]
      • कर्ता = इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. प्र. बहु. ]
      • कर्ता = मनः [ स. नपुं. प्र. एक. ]
      • कर्ता = बुद्धिः [ इ. स्त्री. प्र. एक. ]
      • संयोजकम् = (च)
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रिया = विमोहयति [ वि + मुह् “मुह वैचित्त्ये” + णिच् पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = देहिनम् [ न. पुं. द्वि. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • प्राक्कालिकक्रिया = आवृत्य [ अव्ययम् ]
        • कर्म = ज्ञानम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • करणम् = एतैः [ एतद् द. पुं. तृ. बहु. ]
      • णिजन्तप्रयोजककर्ता = (कामः)
      • कर्तृविशेषणम् = एषः [ एतद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    • मनो बुद्धिः = मनः बुद्धिः – विसर्गः उकारः, गुणः |
    • बुद्धिरस्य = बुद्धिः अस्य – विसर्गः रेफः |
    • एतैर्विमोहयति  = एतैः विमोहयति – विसर्गः रेफः |
    • विमोहयत्येषः = विमोहयति एषः – यण् सन्धिः |
    • एष ज्ञानम् = एषः ज्ञानम्  – विसर्गः लोपः |
  • कृदन्तः
    • अधिष्ठानम् = अधि + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” + ल्युट् (अधिकरणे )
    • आवृत्य = आङ् + वृत् “वृतु वर्तने” + ल्यप् |

श्लोकः ४१

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४१ ॥

पदच्छेदः

तस्मात् त्वम् इन्द्रियाणि आदौ नियम्य भरतर्षभ पाप्मानं प्रजहि हि एनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४१ ॥

अन्वयः

भरतर्षभ ! तस्मात् त्वम् आदौ इन्द्रियाणि नियम्य ज्ञानविज्ञाननाशनं पाप्मानम् एनं प्रजहि हि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = भरतर्षभ! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = प्रजहि [ प्र + हन् “हन हिंसागत्योः” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = नियम्य [ अव्ययम् ]
      • कर्म = इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
      • कालवाचकम् = आदौ [ इ. पुं. स. एक. ]
    • कर्म = एनम् (इमम्) [ इदम् म. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = ज्ञानविज्ञाननाशनम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = पाप्मानम् [ पाप्मन् न. पुं. द्वि. एक. ]
    • हेतुवाचकम् = तस्मात् [ तद् द. नपुं. प. एक. ]
    • कर्ता = त्वम् [ युष्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    • इन्द्रियाण्यादौ = इन्द्रियाणि आदौ – यण् सन्धिः |
    • ह्येनम् = हि एनम् – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • भरतर्षभः = भरतः ऋषभः इव – उपमितसमासः (कर्मधारयः) |
    • ज्ञानविज्ञाननाशनम्
      • ज्ञानविज्ञाने = ज्ञानं च विज्ञानं च – द्वन्द्वः |
      • ज्ञानविज्ञानयोः नाशनम् – षष्ठीतत्पुरुषः | तत् |
    • ज्ञानविज्ञाननाशनम्
      • ज्ञानविज्ञाने = ज्ञानं च विज्ञानं च – द्वन्द्वः |
      • नाशकरः  = नाशं करोति इति– उपपदतत्पुरुषः ।
      • ज्ञानविज्ञाननाशनः  = ज्ञानविज्ञानयोः नाशकरः – षष्ठीतत्पुरुषः | तत् |
  • कृदन्तः
    • नियम्य = नि + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् |

श्लोकः ४२

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ४२ ॥

पदच्छेदः

इन्द्रियाणि पराणि आहुः इन्द्रियेभ्यः परं मनः मनसः तु परा बुद्धिः यः बुद्धेः परतः तु सः ॥ ४२ ॥

अन्वयः

इन्द्रियाणि पराणि आहुः । इन्द्रियेभ्यः परं मनः, मनसः परा बुद्धिः, यः बुद्धेः परतः सः (आत्मा) अस्ति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = आहुः (ब्रुवान्ति) [ ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • कर्मविधेयविशेषणम् = पराणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • कर्म = इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • संयोजकम् = (इति)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = मनः [ स. नपुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = परम् [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • निर्धारणम् = इन्द्रियेभ्यः [ अ. नपुं. प. बहु. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = बुद्धिः [ इ. स्त्री. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = परा [ आ. स्त्री. प्र. एक. ]
      • निर्धारणम् = मनसः [ स. नपुं. प. एक. ]
  • चतुर्थवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रिया = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविधेयविशेषणम्  = परतः [ अव्ययम् ]
        • निर्धारणम् = बुद्धेः [ इ. स्त्री. प. एक. ]
        • अवधारणम् = तु [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रिया = अस्ति [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = (आत्मा)
  • सन्धिः
    • पराण्याहुः = पराणि आहुः – यण् सन्धिः |
    • आहुरिन्द्रियेभ्यः = आहुः इन्द्रियेभ्यः – विसर्गः रेफः |
    • मनसस्तु = मनसः तु – विसर्गः सकारः |
    • बुद्धिर्यः = बुद्धिः यः – विसर्गः रेफः |
    • यो बुद्धेः = यः बुद्धेः – विसर्गः उकारः, गुणः |
    • परतस्तु = परतः तु – विसर्गः सकारः |
  • तद्धितान्तः
    • परतः = पर + तसिः (प्रथमाविभक्त्यन्तात् स्वार्थे तसिः )

श्लोकः ४३

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ४३ ॥

पदच्छेदः

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्य आत्मानम् आत्मना जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ४३ ॥

अन्वयः

महाबाहो ! एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा आत्मना आत्मानं संस्तभ्य कामरूपं दुरासदं शत्रुं जहि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = महाबाहो! [ उ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = जहि [ हन् “हन हिंसागत्योः” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = बुद्ध्वा [ अव्ययम् ]
      • क्रियाविशेषणम् = एवम् [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्म = परम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • निर्धारणम् = बुद्धेः [ इ. स्त्री. प. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = संस्तभ्य [ अव्ययम् ]
      • कर्म = आत्मानम् [ न. पुं. द्वि. एक. ]
      • करणम् = आत्मना [ न. पुं. तृ. एक. ]
    • कर्म = शत्रुम् [ उ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = दुरासदम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = कामरूपम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = (त्वम्)
  • सन्धिः
    • संस्तभ्यात्मानम् = संस्तभ्य आत्मानम् – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • कामरूपम् = कामः रूपं यस्य सः कामरूपः – बहुव्रीहिः | तम् ।
    • दुरासदम्  = दुःखेन आसदः (आसादनं प्राप्तिः) यस्य सः दुरासदः  – बहुव्रीहिः | तम् |
  • कृदन्तः
    • संस्तभ्य = सम् + स्तम्भ् “स्तम्भु प्रतिघाते” + ल्यप् |
    • बुद्ध्वा = बुध् “बुध अवगमने” + क्त्वा |

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  2. Gita Sopanam (I and II) and Praveshah (I) by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  6. http://gita-grammar.blogspot.in/ Sow. Medha Michika’s blog with Grammatical aspects
  7. https://sa.wikipedia.org/s/6j8  कर्मयोगः
  8. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site
  9. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 1 https://youtu.be/SSdwGffICxU
  10. https://dhaatusingeetaa.wordpress.com/
  11. sanskritdocuments.org

Bhagavad Gita – Chapter 6

श्रीमद्भगवद्गीता – षष्ठोध्यायः – आत्मसंयमयोगः

(Some updates are pending)

श्रीभगवानुवाच

अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।

स सन्न्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ १ ॥

पदच्छेदः

अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः सः सन्न्यासी च योगी च न निरग्निः न च अक्रियः ॥

अन्वयः

यः कर्मफलम् अनाश्रितः कार्यं कर्म करोति सः सन्न्यासी च योगी च (भवति) । निरग्निः न, अक्रियः च न भवति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = करोति
      • कर्मपदम् = कर्म
      • कर्मविशेषणम् = कार्यम्
      • वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अनाश्रितः
        • कर्मपदम् = कर्मफलम्
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सन्न्यासी
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = योगी
        • सम्योजकपदम् = च
        • कर्तृपदम् = सः
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • क्रियाविशेषणम् = न
        • कर्तृपदम् = निरग्निः
      • तृतीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • क्रियाविशेषणम् = न
        • सम्योजकपदम् = च
        • कर्तृपदम् = अक्रियः

यं सन्न्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।

न ह्यसंन्यस्तसल्पो योगी भवति कश्चन ॥ २ ॥

पदच्छेदः

यं सन्न्यासम् इति प्राहुः योगं तं विद्धि पाण्डव न हि असंन्यस्तसल्पः योगी भवति कश्चन ॥

अन्वयः

पाण्डव ! यं सन्न्यासम् इति प्राहुः तं योगं विद्धि । असंन्यस्तसल्पः हि कश्चन योगी न भवति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = पाण्डव!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यम्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = प्राहुः
      • कर्म-वाक्यांश:
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सन्न्यासम्
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = यम्
        • सम्योजकपदम् = इति
      • “तम्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = विद्धि
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = योगम्
        • कर्मपदम् = तम्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = भवति
        • क्रियाविशेषणम् = न
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = योगी
        • कर्तृपदम् = कश्चन
        • कर्तृविशेषणम् = असंन्यस्तसल्पः
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हि

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।

योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

आरुरुक्षोः मुनेः योगं कर्म कारणम् उच्यते योगारूढस्य तस्य एव शमः कारणम् उच्यते ॥

अन्वयः

योगम् आरुरुक्षोः मुनेः कर्म कारणम् उच्यते । योगारूढस्य तस्य एव (कर्मसन्न्यासे) शमः कारणम् उच्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कारणम्
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = कर्म
      • सम्बन्ध-पदम् = मुनेः
      • वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = आरुरुक्षोः
        • कर्मपदम् = योगम्
      • द्वितीयवाक्यम्
        • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
        • (कर्मणि) कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कारणम्
        • वाक्यांश:
          • (कर्मणि) कर्तृपदम् = शमः
          • सम्बन्ध-पदम् = योगारूढस्य
          • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = तस्य
          • सम्बन्ध-विशेषण-सूचक-पदम् = एव

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।

सर्वसल्पसन्न्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

यदा हि न इन्द्रियार्थेषु न कर्मसु अनुषज्जते सर्वसल्पसन्न्यासी योगारूढः तदा उच्यते ॥

अन्वयः

यदा हि इन्द्रियार्थेषु न अनुषज्जते, कर्मसु (अपि) न, तदा सर्वसल्पसन्न्यासी योगारूढः उच्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यदा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अनुषज्जते
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • अधिकरणपदम् = इन्द्रियार्थेषु
      • कालवाचकपदम् = यदा
      • सम्योजकपदम् = हि
      • कर्तृपदम् = सर्वसल्पसन्न्यासी
    • “यदा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अनुषज्जते
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • अधिकरणपदम् = कर्मसु
      • कर्तृपदम् = सर्वसल्पसन्न्यासी
      • कालवाचकपदम् = यदा
    • “तदा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = उच्यते
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = योगारूढः
      • कर्तृपदम् = सर्वसल्पसन्न्यासी
      • कालवाचकपदम् = तदा

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

उद्धरेत् आत्मना आत्मानं न आत्मानम् अवसादयेत् आत्मा एव हि आत्मनः बन्धुः आत्मा एव रिपुः आत्मनः ॥

अन्वयः

आत्मानम् आत्मना उद्धरेत् । आत्मानं न अवसादयेत् । आत्मा एव हि आत्मनः बन्धुः । आत्मा एव आत्मनः रिपुः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उद्धरेत्
    • करणवाचकपदम् = आत्मना
    • कर्मपदम् = आत्मानम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अवसादयेत्
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • णिजन्त: – प्रयोज्यकर्ता = आत्मानम्
    • णिजन्त: – प्रयोजककर्ता = आत्मना
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = बन्धुः
      • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
    • कर्तृपदम् = आत्मा
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = रिपुः
      • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
    • कर्तृपदम् = आत्मा
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।

अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

बन्धुः आत्मा आत्मनः तस्य येन आत्मा एव आत्मना जितः अनात्मनः तु शत्रुत्वे वर्तेत आत्मा एव शत्रुवत् ॥

अन्वयः

येन आत्मना आत्मा एव जितः तस्य आत्मनः आत्मा बन्धुः । अनात्मनः तु आत्मा एव शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तेत ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “येन” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= जितः
      • कर्मपदम् = आत्मा
      • कर्मविशेषण-वाक्यांश: एव
      • करणवाचकपदम् = आत्मना
      • कर्तृपदम् = येन
    • “तस्य” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= बन्धुः
      • कर्मपदम् = आत्मा
      • सम्बन्ध-पदम् = तस्य
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = आत्मनः
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = वर्तेत
      • अधिकरणपदम् = शत्रुत्वे
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = आत्मा
        • सम्बन्ध-पदम् = अनात्मनः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तु
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव
      • कर्तृविशेषणम् = शत्रुवत्

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।

शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥

अन्वयः

शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः प्रशान्तस्य जितात्मनः परमात्मा समाहितः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= समाहितः
    • कर्तृपदम् = परमात्मा
    • सम्बन्ध-पदम् = जितात्मनः
    • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = प्रशान्तस्य
    • अधिकरणपदम् = शीतोष्णसुखदुःखेषु
    • अधिकरणपदम् = मानापमानयोः
    • अधिकरण-विशेषणम् = तथा

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।

युक्तइत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थः विजितेन्द्रियः युक्तः इति उच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥

अन्वयः

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः विजितेन्द्रियः युक्तः योगी इति उच्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = योगी
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = युक्तः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = कूटस्थः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = समलोष्टाश्मकाञ्चनः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = विजितेन्द्रियः
    • सम्योजकपदम् = इति

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।

साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु साधुषु अपि च पापेषु समबुद्धिः विशिष्यते ॥

अन्वयः

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु साधुषु पापेषु अपि च समबुद्धिः विशिष्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विशिष्यते
    • कर्तृपदम् = समबुद्धिः
    • अधिकरणपदम् = सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु
    • अधिकरणपदम् = साधुषु
    • अधिकरणपदम् = पापेषु
    • अधिकरण-विशेषणम् = अपि
    • सम्योजकपदम् = च

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।

एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ १० ॥

पदच्छेदः

योगी युञ्जीत सततम् आत्मानं रहसि स्थितः एकाकी यतचित्तात्मा निराशीः अपरिग्रहः ॥

अन्वयः

यतचित्तात्मा निराशीः अपरिग्रहः एकाकी योगी रहसि स्थितः सततम् आत्मानं युञ्जीत ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = युञ्जीत
    • कर्मपदम् = आत्मानम्
    • कालवाचकपदम् = सततम्
    • कर्तृपदम् = योगी
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= स्थितः
      • अधिकरणपदम् = रहसि
    • कर्तृविशेषणम् = यतचित्तात्मा
    • कर्तृविशेषणम् = निराशीः
    • कर्तृविशेषणम् = अपरिग्रहः
    • कर्तृविशेषणम् = एकाकी

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।

उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरम् आसनम् आत्मनः नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ तत्र एकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः उपविश्य आसने युञ्ज्यात् योगम् आत्मविशुद्धये ॥

अन्वयः

यतचित्तेन्द्रियक्रियः शुचौ देशे स्थिरं नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् आत्मनः आसनं प्रतिष्ठाप्य तत्र आसने उपविश्य मनः एकाग्रं कृत्वा आत्मविशुद्धये योगं युञ्ज्यात् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = युञ्ज्यात्
    • कर्मपदम् = योगम्
    • अधिकरणपदम् = आत्मविशुद्धये
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = प्रतिष्ठाप्य
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = आसनम्
        • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
      • कर्मविशेषणम् = स्थिरम्
      • कर्मविशेषणम् = नात्युच्छ्रितम्
      • कर्मविशेषणम् = नातिनीचम्
      • कर्मविशेषणम् = चैलाजिनकुशोत्तरम्
      • अधिकरणपदम् = देशे
      • अधिकरण-विशेषणम् = शुचौ
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = उपविश्य
      • अधिकरणपदम् = तत्र
      • अधिकरण-विशेषणम् = आसने
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = कृत्वा
      • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= एकाग्रम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मनः
    • कर्तृपदम् = यतचित्तेन्द्रियक्रियः

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।

सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १३ ॥

प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।

मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

समं कायशिरोग्रीवं धारयन् अचलं स्थिरः सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशः च अनवलोकयन् ॥ प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः मनः संयम्य मच्चित्तः युक्तः आसीत मत्परः ॥

अन्वयः

कायशिरोग्रीवं समम् अचलं धारयन् स्थिरः भूत्वा स्वं नासिकाग्रं सम्प्रेक्ष्य दिशः च अनवलोकयन् प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः सन् मनः संयम्य मच्चित्तः मत्परः युक्तः आसीत ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आसीत
    • कर्तृपदम् = युक्तः
    • कर्तृविशेषणम् = मच्चित्तः
    • कर्तृविशेषणम् = मत्परः
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= धारयन्
      • क्रियाविशेषणम् = अचलम्
      • क्रियाविशेषणम् = समम्
      • कर्मपदम् = कायशिरोग्रीवम्
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = भूत्वा
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = स्थिरः
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = सम्प्रेक्ष्य
      • कर्मपदम् = नासिकाग्रम्
      • कर्मविशेषणम् = स्वम्
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अनवलोकयन्
      • कर्मपदम् = दिशः
      • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृविशेषणम् = प्रशान्तात्मा
    • कर्तृविशेषणम् = अनवलोकयन्
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= स्थितः
      • अधिकरणपदम् = ब्रह्मचारिव्रते
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = संयम्य
      • कर्मपदम् = मनः

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।

शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

युञ्जन् एवं सदा आत्मानं योगी नियतमानसः शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थाम् अधिगच्छति ॥

अन्वयः

नियतमानसः योगी एवं सदा आत्मानं युञ्जन् निर्वाणपरमां मत्संस्थां शान्तिम् अधिगच्छति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अधिगच्छति
    • कर्मपदम् = शान्तिम्
    • कर्मविशेषणम् = निर्वाणपरमाम्
    • कर्मविशेषणम् = मत्संस्थाम्
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= युञ्जन्
      • क्रियाविशेषणम् = एवम्
      • कर्मपदम् = आत्मानम्
      • कालवाचकपदम् = सदा
    • कर्तृपदम् = योगी
    • कर्तृविशेषणम् = नियतमानसः

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।

न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

नात्यश्नतः तु योगः अस्ति न च एकान्तम् अनश्नतः न च अतिस्वप्नशीलस्य जाग्रतः न एव च अर्जुन ॥

अन्वयः

अर्जुन  ! अत्यश्नतः तु योगः न अस्ति । एकान्तम् अनश्नतः च न । अतिस्वप्नशीलस्य च न । जाग्रतः च न एव ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = अर्जुन
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अस्ति
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • कर्तृपदम् = योगः
    • सम्बन्ध-पदम् = अत्यश्नतः
    • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = तु
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अस्ति
    • क्रियाविशेषणम् = च
    • कर्तृपदम् = योगः
    • क्रिया-गर्भ-सम्बन्ध-पदम् = अनश्नतः
    • क्रियाविशेषणम् = एकान्तम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अस्ति
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • सम्बन्ध-पदम् = अतिस्वप्नशीलस्य
    • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = योगः
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अस्ति
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • सम्बन्ध-पदम् = जाग्रतः
    • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = एव
    • सम्योजकपदम् = च

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।

युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु युक्तस्वप्नावबोधस्य योगः भवति दुःखहा ॥

अन्वयः

युक्ताहारविहारस्य कर्मसु युक्तचेष्टस्य युक्तस्वप्नावबोधस्य योगः दुःखहा भवति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवति
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दुःखहा
    • कर्तृपदम् = योगः
    • सम्बन्ध-पदम् = युक्ताहारविहारस्य
    • सम्बन्ध-पदम् = युक्तस्वप्नावबोधस्य
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-सम्बन्ध-पदम् = युक्तचेष्टस्य
      • अधिकरणपदम् = कर्मसु

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।

निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

यदा विनियतं चित्तम् आत्मनि एव अवतिष्ठते निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः युक्तः इति उच्यते तदा ॥

अन्वयः

यदा विनियतं चित्तम् आत्मनि एव अवतिष्ठते सर्वकामेभ्यः निःस्पृहः तदा युक्तः इति उच्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यदा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अवतिष्ठते
      • अधिकरणपदम् = आत्मनि
      • अधिकरण-विशेषणम् = एव
      • कर्मपदम् = चित्तम्
      • कर्मविशेषणम् = विनियतम्
      • कालवाचकपदम् = यदा
    • “तदा” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = युक्तः
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= निःस्पृहः
        • अपादानपदम् = सर्वकामेभ्यः
      • सम्योजकपदम् = इति

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।

योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

यथा दीपः निवातस्थः नेङ्गते सोपमा स्मृता योगिनः यतचित्तस्य युञ्जतः योगम् आत्मनः ॥

अन्वयः

यथा निवातस्थः दीपः न इङ्गते सा उपमा आत्मनः योगं युञ्जतः यतचित्तस्य योगिनः स्मृता ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यथा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = इङ्गते
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • क्रियाविशेषणम् = यथा
      • कर्तृपदम् = दीपः
      • कर्तृविशेषणम् = निवातस्थः
    • “सा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = स्मृता
      • अधिकरणपदम् = (विषये)
      • सम्बन्ध-पदम् = योगिनः
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = यतचित्तस्य
      • सम्बन्ध-विशेषण-वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-सम्बन्ध-पदम् = युञ्जतः
        • वाक्यांश:
          • कर्मपदम् = योगम्
          • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
        • कर्तृपदम् = उपमा
        • कर्तृविशेषणम् = सा

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।

यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ २० ॥

पदच्छेदः

यत्र उपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया यत्र च एव आत्मना आत्मानं पश्यन् न आत्मनि तुष्यति ॥

अन्वयः

यत्र योगसेवया निरुद्धं चित्तम् उपरमते, यत्र च एव आत्मना आत्मानं पश्यन् आत्मनि तुष्यति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • वाक्यांश: यत्र
    • “यत्र” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = उपरमते
      • कर्मपदम् = चित्तम्
      • कर्मविशेषणम् = निरुद्धम्
      • करणवाचकपदम् = योगसेवया
      • स्थानवाचकपदम् = यत्र
    • “यत्र” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = तुष्यति
      • अधिकरणपदम् = आत्मनि
      • कर्तृपदम् = (सः)
      • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= पश्यन्
        • कर्मपदम् = आत्मानम्
        • करणवाचकपदम् = आत्मना
      • अधिकरणपदम् = यत्र
      • अधिकरण-विशेषणम् = एव
      • सम्योजकपदम् = च

सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।

वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

सुखम् आत्यन्तिकं यत् तत् बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् वेत्ति यत्र न च एव अयं स्थितः चलति तत्त्वतः ॥

अन्वयः

यत्र यत् तत् बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् आत्यन्तिकं सुखं वेत्ति, यत्र च स्थितः अयं तत्त्वतः न एव चलति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्र” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = वेत्ति
      • कर्मपदम् = सुखम्
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • कर्मविशेषणम् = बुद्धिग्राह्यम्
      • कर्मविशेषणम् = अतीन्द्रियम्
      • कर्मविशेषणम् = आत्यन्तिकम्
      • कर्मविशेषणम् = तत्
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • स्थानवाचकपदम् = यत्र
    • “यत्र” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = चलति
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • क्रियाविशेषणम् = एव
      • क्रियाविशेषणम् = तत्त्वतः
      • कर्तृपदम् = अयम्
      • कर्तृविशेषणम् = स्थितः
      • स्थानवाचकपदम् = यत्र
      • सम्योजकपदम् = च

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।

यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

यं लब्ध्वा च अपरं लाभं मन्यते न अधिकं ततः यस्मिन् स्थितः न दुःखेन गुरुणा अपि विचाल्यते ॥

अन्वयः

यं च लब्ध्वा ततः अधिकम् अपरं लाभं न मन्यते, यस्मिन् स्थितः गुरुणा दुःखेन अपि न विचाल्यते (तं योगसंज्ञितं विद्यात् ।)

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यम्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = मन्यते
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • कर्मपदम् = लाभम्
      • कर्मविशेषणम् = अपरम्
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषणम् = अधिकम्
        • अपादानपदम् = ततः
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = लब्ध्वा
      • कर्मपदम् = यम्
      • सम्योजकपदम् = च
    • “यस्मिन्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = विचाल्यते
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • करणवाचकपदम् = दुःखेन
      • करणविशेषणम् = अपि
      • करणविशेषणम् = गुरुणा
      • वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= स्थितः
        • अधिकरणपदम् = यस्मिन्
      • (तम्) वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (विद्यात्)
        • कर्मपदम् = (योगसंज्ञितम्)
        • कर्मविशेषणम् = (तम्)

तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।

स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

तं विद्यात् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् सः निश्चयेन योक्तव्यः योगः अनिर्विण्णचेतसा ॥

अन्वयः

तं दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितं विद्यात् । सः योगः अनिर्विण्णचेतसा निश्चयेन योक्तव्यः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विद्यात्
    • कर्मपदम् = योगसंज्ञितम्
    • कर्मविशेषणम् = दुःखसंयोगवियोगम्
    • कर्मविशेषणम् = तम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= योक्तव्यः
    • कर्मपदम् = योगः
    • कर्मविशेषणम् = सः
    • करणवाचकपदम् = निश्चयेन
    • कर्तृपदम् = अनिर्विण्णचेतसा

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।

मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥

शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।

आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

सङ्कल्पप्रभवान् कामान् त्यक्त्वा सर्वान् अशेषतः मनसा एव इन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ शनैः शनैः उपरमेत् बुद्ध्या धृतिगृहीतया आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चित् अपि चिन्तयेत् ॥

अन्वयः

सङ्कल्पप्रभवान् सर्वान् कामान् अशेषतः त्यक्त्वा, मनसा एव समन्ततः इन्द्रियग्रामं विनियम्य,धृतिगृहीतया बुद्ध्या शनैः शनैः उपरमेत् । मनः आत्मसंस्थं कृत्वा किञ्चित् अपि न चिन्तयेत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपरमेत्
    • क्रियाविशेषणम् = शनैः
    • करणवाचकपदम् = बुद्ध्या
    • करणविशेषणम् = धृतिगृहीतया
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
      • क्रियाविशेषणम् = अशेषतः
      • कर्मपदम् = कामान्
      • कर्मविशेषणम् = सर्वान्
      • कर्मविशेषणम् = सङ्कल्पप्रभवान्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = विनियम्य
      • क्रियाविशेषणम् = समन्ततः
      • ल्यबन्त-वाक्यांश: इन्द्रियग्रामम्
      • करणवाचकपदम् = मनसा
      • करणविशेषणम् = एव
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = चिन्तयेत्
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • कर्मपदम् = किञ्चित्
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अपि
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = कृत्वा
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = आत्मसंस्थम्
        • कर्मपदम् = मनः

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।

ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

यतः यतः निश्चरति मनः चञ्चलम् अस्थिरम् ततः ततः नियम्य एतत् आत्मनि एव वशं नयेत् ॥

अन्वयः

चञ्चलम् अस्थिरं मनः यतः यतः निश्चरति ततः ततः एतत् नियम्य आत्मनि एव वशं नयेत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यतः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = निश्चरति
      • अपादानपदम् = यतः
      • कर्तृपदम् = मनः
      • कर्तृविशेषणम् = अस्थिरम्
    • “ततः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = नयेत्
      • कर्मपदम् = वशम्
      • अधिकरणपदम् = आत्मनि
      • अधिकरण-विशेषणम् = एव
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = नियम्य
        • कर्मपदम् = एतत्
        • अपादानपदम् = ततः

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।

उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

प्रशान्तमनसं हि एनं योगिनं सुखम् उत्तमम् उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतम् अकल्मषम् ॥

अन्वयः

प्रशान्तमनसं हि शान्तरजसम् अकल्मषं ब्रह्मभूतम् एनं योगिनम् उत्तमं सुखम् उपैति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपैति
    • कर्मपदम् = योगिनम्
    • कर्मविशेषणम् = एनम्
    • कर्मविशेषणम् = प्रशान्तमनसम्
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = हि
    • कर्मविशेषणम् = शान्तरजसम्
    • कर्मविशेषणम् = अकल्मषम्
    • कर्मविशेषणम् = ब्रह्मभूतम्
    • कर्तृपदम् = सुखम्
    • कर्तृविशेषणम् = उत्तमम्

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।

सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

युञ्जन् एवं सदा आत्मानं योगी विगतकल्मषः सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम् अत्यन्तं सुखम् अश्नुते ॥

अन्वयः

विगतकल्मषः योगी एवम् आत्मानं सदा युञ्जन् सुखेन अत्यन्तं सुखं ब्रह्मसंस्पर्शम् अश्नुते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अश्नुते
    • कर्मपदम् = ब्रह्मसंस्पर्शम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = सुखम्
      • कर्मविशेषणम् = अत्यन्तम्
    • करणवाचकपदम् = सुखेन
    • कर्तृपदम् = योगी
    • कर्तृविशेषणम् = विगतकल्मषः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = युञ्जन्
      • क्रियाविशेषणम् = एवम्
      • कालवाचकपदम् = सदा
      • कर्मपदम् = आत्मानम्

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।

ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

सर्वभूतस्थम् आत्मानं सर्वभूतानि च आत्मनि ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥

अन्वयः

योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः आत्मानम् सर्वभूतस्थम् आत्मनि च सर्वभूतानि ईक्षते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = ईक्षते
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सर्वभूतस्थम्
      • कर्मपदम् = आत्मानम्
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = सर्वभूतानि
      • अधिकरणपदम् = आत्मनि
      • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = योगयुक्तात्मा
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= समदर्शनः
      • अधिकरणपदम् = सर्वत्र

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

यः मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति तस्य अहं न प्रणश्यामि सः च मे न प्रणश्यति ॥

अन्वयः

यः मां सर्वत्र पश्यति सर्वं च मयि पश्यति, तस्य अहं न प्रणश्यामि सः च मे न प्रणश्यति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = पश्यति
      • कर्मपदम् = माम्
      • स्थानवाचकपदम् = सर्वत्र
      • कर्तृपदम् = यः
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = पश्यति
      • कर्मपदम् = सर्वम्
      • अधिकरणपदम् = मयि
      • सम्योजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = यः
    • “तस्य” वाक्यांश:
      • वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = प्रणश्यामि
        • क्रियाविशेषणम् = न
        • सम्बन्ध-पदम् = तस्य
      • कर्तृपदम् = अहम्
    • द्वितीयवाक्यम्
      • वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = प्रणश्यति
        • क्रियाविशेषणम् = न
        • सम्बन्ध-पदम् = मे
      • कर्तृपदम् = सः

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।

सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

सर्वभूतस्थितं यः मां भजति एकत्वम् आस्थितः सर्वथा वर्तमानः अपि सः योगी मयि वर्तते ॥

अन्वयः

एकत्वम् आस्थितः यः सर्वभूतस्थितं मां भजति, सः योगी सर्वथा वर्तमानः अपि मयि वर्तते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = भजति
      • कर्मपदम् = माम्
      • कर्मविशेषणम् = सर्वभूतस्थितम्
      • कर्तृपदम् = यः
      • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= आस्थितः
        • कर्मपदम् = एकत्वम्
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = वर्तते
        • अधिकरणपदम् = मयि
        • कर्तृपदम् = सः
        • कर्तृविशेषणम् = योगी
        • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
          • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= वर्तमानः
          • क्रियाविशेषणम् = सर्वथा
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपि

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।

सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ३२ ॥

पदच्छेदः

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योः अर्जुन सुखं वा यदि वा दुःखं सः योगी परमः मतः ॥

अन्वयः

अर्जुन ! (तस्मात्) सुखं (भवतु) यदि वा (तस्मात्) दुःखं (तथापि) यः आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति सः परमः योगी मतः ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = अर्जुन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = पश्यति
      • कर्मपदम् = समम्
      • स्थानवाचकपदम् = सर्वत्र
      • करणवाचकपदम् = आत्मौपम्येन
      • कर्तृपदम् = यः
      • कालवाचक-वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवतु)
        • कर्तृपदम् = सुखम्
        • कर्तृपदम् = दुःखम्
        • सम्योजकपदम् = यदि
        • सम्योजकपदम् = वा
      • “सः” वाक्यांश:
        • वाक्यांश:
          • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= मतः
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = परमः
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = योगी
        • कर्तृपदम् = सः

अर्जुन उवाच –

योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।

एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ ३३ ॥

पदच्छेदः

य अयं योगः त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन एतस्यहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥

अन्वयः

मधुसूदन ! यः अयं योगः त्वया साम्येन प्रोक्तः मनसः चञ्चलत्वात् एतस्य स्थिरां स्थितिं अहं न पश्यामि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = मधुसूदन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= प्रोक्तः
      • करणवाचकपदम् = साम्येन
      • कर्मपदम् = योगः
      • कर्मविशेषणम् = अयम्
      • कर्मविशेषणम् = यः
      • कर्तृपदम् = त्वया
    • “एतस्य” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = पश्यामि
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = स्थितिम्
        • कर्मविशेषणम् = स्थिराम्
        • सम्बन्ध-पदम् = एतस्य
      • वाक्यांश:
        • कारणवाचकपदम् = चञ्चलत्वात्
        • सम्बन्ध-पदम् = मनसः
      • कर्तृपदम् = अहम्

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् ।

तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४ ॥

पदच्छेदः

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवत् दृढम् तस्य अहं निग्रहं मन्ये वायोः इव सुदुष्करम् ॥

अन्वयः

कृष्ण ! मनः हि चञ्चलं बलवत् दृढं प्रमाथि । अहं तस्य निग्रहं वायोः इव सुदुष्करं मन्ये ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियाविशेषणम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = चञ्चलम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = बलवत्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दृढम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रमाथि
    • कर्तृपदम् = मनः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हि
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियाविशेषणम् = मन्ये
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = निग्रहम्
      • सम्बन्ध-पदम् = तस्य
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सुदुष्करम्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = निग्रहम्
        • सम्बन्ध-पदम् = वायोः
        • सम्योजकपदम् = इव
      • कर्तृपदम् = अहम्

श्रीभगवान् उवाच –

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।

अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५ ॥

पदच्छेदः

असंशयं महाबाहो मनः दुर्निग्रहं चलम् अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥

अन्वयः

महाबाहो ! असंशयम् मनः दुर्निग्रहं चलम् । कौन्तेय ! अभ्यासेन तु वैराग्येण च गृह्यते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = महाबाहो!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • क्रियाविशेषणम् = असंशयम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = चलम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दुर्निग्रहम्
    • कर्तृपदम् = मनः
  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय!
  • द्वितीयवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = गृह्यते
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = मनः
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = अभ्यासेन
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = वैराग्येण
    • (कर्मणि) कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तु
    • सम्योजकपदम् = च

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।

वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ३६ ॥

पदच्छेदः

असंयतात्मना योगः दुष्प्रापः इति मे मतिः वश्यात्मना तु यतता शक्यः अवाप्तुम् उपायतः ॥

अन्वयः

असंयतात्मना योगः दुष्प्रापः इति मे मतिः । यतता वश्यात्मना तु उपायतः अवाप्तुं शक्यः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = मतिः
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्म-वाक्यम्
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= दुष्प्रापः
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = योगः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = असंयतात्मना
      • सम्योजकपदम् = इति
    • द्वितीयवाक्यम्
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= शक्यः
      • वाक्यांश:
        • तुमुनन्तपदम् = अवाप्तुम्
        • क्रियाविशेषणम् = उपायतः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = वश्यात्मना
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = यतता
      • (कर्मणि) कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तु

अर्जुन उवाच –

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।

अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ३७ ॥

पदच्छेदः

अयतिः श्रद्धया उपेतः योगात् चलितमानसः अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥

अन्वयः

कृष्ण ! श्रद्धया उपेतः अयतिः योगात् चलितमानसः योगसंसिद्धिम् अप्राप्य कां गतिं गच्छति ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = गच्छति
    • कर्मपदम् = गतिम्
    • प्रश्नवाचक-कर्म-पदम् = काम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = अप्राप्य
      • कर्मपदम् = योगसंसिद्धिम्
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= चलितमानसः
      • अपादानपदम् = योगात्
    • कर्तृपदम् = अयतिः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = उपेतः
      • करणवाचकपदम् = श्रद्धया

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।

अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८ ॥

पदच्छेदः

कच्चिन् न भयविभ्रष्टः छिन्नाभ्रम् इव नश्यति अप्रतिष्ठः महाबाहो विमूढः ब्रह्मणः पथि ॥

अन्वयः

महाबाहो ! उभयविभ्रष्टः अप्रतिः ब्रह्मणः पथि विमूढः छिन्नाभ्रमिव न नश्यति कच्चित् ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = महाबाहो!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = नश्यति
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • प्रश्नवाचक-कर्तृ-पदम् = कच्चित्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = छिन्नाभ्रम्
      • सम्योजकपदम् = इव
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = विमूढः
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = पथि
        • सम्बन्ध-पदम् = ब्रह्मणः
      • कर्तृपदम् = उभयविभ्रष्टः

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।

त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ३९ ॥

पदच्छेदः

एतत् मे संशयं कृष्ण छेत्तुम् अर्हस्य अशेषतः त्वदन्यः संशयस्य अस्य छेत्ता न हि उपपद्यते ॥

अन्वयः

कृष्ण ! एतत् मे संशयम् अशेषतः छेत्तुम् अर्हसि । त्वदन्यः हि अस्य संशयस्य छेत्ता न उपपद्यते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अर्हसि
      • क्रियाविशेषणम् = अशेषतः
      • तुमुनन्तपदम् = छेत्तुम्
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = अशेषतः
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्मविशेषणम् = एतत्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपपद्यते
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = छेत्ता
      • सम्बन्ध-पदम् = संशयस्य
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = अस्य
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = त्वदन्यः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हि

पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।

न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ४० ॥

पदच्छेदः

पार्थ न एव इह न अमुत्र विनाशः तस्य विद्यते न हि कल्याणकृत् कश्चित् दुर्गतिं तात गच्छति ॥

अन्वयः

पार्थ ! इह तस्य विनाशः न एव विद्यते । अमुत्र न । तात ! कल्याणकृत् कश्चित् दुर्गतिं न गच्छति हि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विद्यते
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • क्रियाविशेषणम् = एव
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = विनाशः
      • सम्बन्ध-पदम् = तस्य
      • अधिकरणपदम् = इह
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = विद्यते
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = विनाशः
        • सम्बन्ध-पदम् = तस्य
      • अधिकरणपदम् = अमुत्र
    • सम्बोधनपदम् = तात!
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = गच्छति
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • क्रियाविशेषणम् = हि
      • कर्मपदम् = दुर्गतिम्
      • कर्तृपदम् = कल्याणकृत्
      • कर्तृविशेषणम् = कश्चित्

प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।

शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ४१ ॥

पदच्छेदः

प्राप्य पुण्यकृतान् लोकान् उषित्वा शाश्वतीः समाः शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टः अभिजायते ॥

अन्वयः

योगभ्रष्टः पुण्यकृतां लोकान् प्राप्य शाश्वतीः समाः उषित्वा शुचीनां श्रीमतां गेहे अभिजायते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभिजायते
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = गेहे
      • सम्बन्ध-पदम् = श्रीमताम्
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = शुचीनाम्
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = उषित्वा
      • कालवाचकपदम् = समाः
      • कालवाचक-विशेषण-पदम् = शाश्वतीः
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = प्राप्य
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = लोकान्
        • सम्बन्ध-पदम् = पुण्यकृताम्
      • कर्तृपदम् = योगभ्रष्टः

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।

एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥

पदच्छेदः

अथवा योगिनाम् एव कुले भवति धीमताम् एतत् हि दुर्लभतरं लोके जन्म यत् ईदृशम् ॥

अन्वयः

अथवा धीमतां योगिनां कुले एव भवति । यत् ईदृशं जन्म एतत् लोके दुर्लभतरम् हि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवति
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = कुले
      • अधिकरण-विशेषणम् = एव
      • सम्बन्ध-पदम् = योगिनाम्
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = धीमताम्
    • सम्योजकपदम् = अथवा
    • कर्तृपदम् = जन्म
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दुर्लभतरम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हि
    • अधिकरणपदम् = लोके
    • कर्तृपदम् = जन्म
    • कर्तृविशेषणम् = यत्
    • कर्तृविशेषणम् = ईदृशम्
    • कर्तृविशेषणम् = एतत्

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।

यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥

पदच्छेदः

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् यतते च ततः भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥

अन्वयः

कुरुनन्दन ! (सः) तत्र तं पौर्वदेहिकं बुद्धिसंयोगं लभते । ततः च (सः) संसिद्धौ भूयः यतते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कुरुनन्दन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = लभते
    • कर्मपदम् = बुद्धिसंयोगम्
    • कर्मविशेषणम् = तम्
    • कर्मविशेषणम् = पौर्वदेहिकम्
    • अधिकरणपदम् = तत्र
    • कर्तृपदम् = (सः)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = यतते
    • क्रियाविशेषणम् = भूयः
    • अधिकरणपदम् = संसिद्धौ
    • अपादानपदम् = ततः
    • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = (सः)

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।

जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४४ ॥

दच्छेदः

पूर्वाभ्यासेन तेन एव ह्रियते हि अवशः अपि सः जिज्ञासुः अपि योगस्य शब्दब्रह्म अतिवर्तते ॥

अन्वयः

सः अवशः अपि तेन पूर्वाभ्यासेन एव ह्रियते । योगस्य जिज्ञासुः अपि शब्दब्रह्म अतिवर्तते हि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = ह्रियते
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = पूर्वाभ्यासेन
    • (कर्मणि) कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = तेन
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = अवशः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अपि
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = सः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अतिवर्तते
    • क्रियाविशेषणम् = हि
    • कर्मपदम् = शब्दब्रह्म
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = जिज्ञासुः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपि
      • सम्बन्ध-पदम् = योगस्य

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।

अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ४५ ॥

पदच्छेदः

प्रयत्नात् यतमानः तु योगी संशुद्धकिल्बिषः अनेकजन्मसंसिद्धः ततः याति परां गतिम् ॥

अन्वयः

संशुद्धकिल्बिषः प्रयत्नात् यतमानः योगी तु अनेकजन्मसंसिद्धः ततः परां गतिं याति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = याति
    • कर्मपदम् = गतिम्
    • कर्मविशेषणम् = पराम्
    • अपादानपदम् = ततः
    • कर्तृपदम् = योगी
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तु
    • कर्तृविशेषणम् = अनेकजन्मसंसिद्धः
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= यतमानः
      • क्रियाविशेषणम् = प्रयत्नात्
    • कर्तृविशेषणम् = संशुद्धकिल्बिषः

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।

कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ४६ ॥

पदच्छेदः

तपस्विभ्यः अधिकः योगी ज्ञानिभ्यः अपि मतः अधिकः कर्मिभ्यः च अधिकः योगी तस्मात् योगी भव अर्जुन ॥

अन्वयः

योगी तपस्विभ्यः अधिकः मतः । ज्ञानिभ्यः अपि अधिकः । कर्मिभ्यः च अधिकः । अर्जुन ! तस्मात् योगी भव ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= मतः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = अधिकः
      • अपादानपदम् = तपस्विभ्यः
    • कर्तृपदम् = योगी
  • द्वितीयवाक्यम्
    • कर्तृपदम् = अधिकः
    • अपादानपदम् = ज्ञानिभ्यः
    • अपादानविशेषणम् = अपि
    • कर्तृपदम् = योगी
  • तृतीयवाक्यम्
    • कर्तृपदम् = अधिकः
    • अपादानपदम् = कर्मिभ्यः
    • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = योगी
  • सम्बोधनपदम् = अर्जुन!
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भव
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = योगी
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कारणवाचकपदम् = तस्मात्

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।

श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ४७ ॥

पदच्छेदः

योगिनाम् अपि सर्वेषां मद्गतेन अन्तरात्मना श्रद्धावान् भजते यः मां सः मे युक्ततमः मतः ॥

अन्वयः

सर्वेषां योगिनाम् अपि यः श्रद्धावान् मद्गतेन अन्तरात्मना मां भजते सः मे युक्ततमः मतः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = भजते
      • कर्मपदम् = माम्
      • करणवाचकपदम् = अन्तरात्मना
      • करणविशेषणम् = मद्गतेन
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = यः
        • सम्बन्ध-पदम् = योगिनाम्
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = सर्वेषाम्
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = अपि
      • कर्तृविशेषणम् = श्रद्धावान्
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= मतः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = युक्ततमः
        • सम्बन्ध-पदम् = मे
      • कर्तृपदम् = सः

References –

  1. नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6mt आत्मसंयमयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site