Bhagavad Gita – Chapter 1

श्रीमद्भगवद्गीता – प्रथमोध्यायः – अर्जुनविषादयोगः

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।

मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥१॥

पदच्छेदः

धर्मक्षेत्रे, कुरुक्षेत्रे, समवेताः, युयुत्सवः, मामकाः, पाण्डवाः, च, एव, किम्, अकुर्वत, सञ्जय

अन्वयः

सञ्जय ! धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समेवेताः युयुत्सवः मामकाः पाण्डवाः च एव किम् अकुर्वत ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = सञ्जय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अकुर्वत
    • प्रश्नवाचक-कर्म-पदम् = किम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = समेवेताः
      • अधिकरणपदम् = कुरुक्षेत्रे
      • अधिकरण-विशेषणम् = धर्मक्षेत्रे
    • कर्तृविशेषणम् = युयुत्सवः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = मामकाः
      • कर्तृपदम् = पाण्डवाः
      • संयोजकपदम् = च
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव

सञ्जय उवाच –

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।

आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥२॥

पदच्छेदः

सञ्जयः उवाच – दृष्ट्वा, तु, पाण्डवानीकम्, व्यूढम्, दुर्योधनः, तदा, आचार्यम्, उपसङ्गम्य, राजा, वचनम्, अब्रवीत्

अन्वयः

तदा तु व्यू्ढं पाण्डवानीकं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः आचार्यम् उपसङ्गम्य वचनम् अब्रवीत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अब्रवीत्
    • कर्मपदम् = वचनम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = उपसङ्गम्य
      • कर्मपदम् = आचार्यम्
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = दृष्ट्वा
      • कर्मपदम् = पाण्डवानीकम्
      • कर्मविशेषणम् = व्यू्ढम्
    • कालवाचकपदम् = तदा
    • कालवाचक-विशेषण-सूचक-पदम् = तु
    • कर्तृपदम् = दुर्योधनः
    • कर्तृविशेषणम् = राजा

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।

व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

पश्य, एताम्, पाण्डुपुत्राणाम्, आचार्य, महतीम्, चमूम् । व्यूढाम्, द्रुपदपुत्रेण, तव, शिष्येण, धीमता ॥

अन्वयः

आचार्य ! तव धीमता शिष्येण द्रुपदपुत्रेण व्यूढां पाण्डुपुत्राणां महतीम् एतां चमूं पश्य ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = आचार्य!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्य
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = चमूम्
      • कर्मविशेषणम् = एताम्
      • कर्मविशेषणम् = महतीम्
      • सम्बन्ध-पदम् = पाण्डुपुत्राणाम्
      • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= व्यूढाम्
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = द्रुपदपुत्रेण
        • वाक्यांश:
          • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = शिष्येण
          • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = धीमता
          • सम्बन्ध-पदम् = तव

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।

युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४॥

पदच्छेदः

अत्र, शूराः, महेष्वासाः, भीमार्जुनसमाः, युधि । युयुधानः, विराटः, च, द्रुपदः, च, महारथः ॥४॥

अन्वयः

अत्र महेष्वासाः युधि भीमार्जुनसमाः शूराः युयुधानाः च विराटः च महारथः दृपदः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • अधिकरणपदम् = अत्र
    • कर्तृपदम् = महेष्वासाः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = भीमार्जुनसमाः
      • अधिकरणपदम् = युधि
    • कर्तृपदम् = शूराः
    • कर्तृपदम् = युयुधानाः
    • कर्तृपदम् = विराटः
    • कर्तृपदम् = महारथः
    • कर्तृपदम् = दृपदः
    • संयोजकपदम् = च

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।

पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥ ५॥

पदच्छेदः

धृष्टकेतुः, चेकितानः, काशिराजः, च, वीर्यवान् । पुरुजित्, कुन्तिभोजः, च, शैब्यः, च, नरपुङ्गवः ॥ ५ ॥

अन्वयः

च धृष्टकेतुः चेकितानः च वीर्यवान् काशिराजः पुरुजित् कुन्तिभोजः च नरपुङ्गवः शैब्यः….. ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृपदम् = धृष्टकेतुः
    • कर्तृपदम् = चेकितानः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = काशिराजः
      • कर्तृविशेषणम् = काशिराजः
    • कर्तृपदम् = पुरुजित्
    • कर्तृपदम् = कुन्तिभोजः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = शैब्यः
      • कर्तृविशेषणम् = नरपुङ्गवः
    • संयोजकपदम् = च

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।

सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

युधामन्युः, च, विक्रान्तः, उत्तमौजाः, च, वीर्यवान् । सौभद्रः, द्रौपदेयाः, च, सर्वे, एव, महारथाः ॥६॥

अन्वयः

च विक्रान्तः युधामन्युः च वीर्यवान् उत्तमौजाः सौभद्रः च द्रौपदेयाः सर्वे एव महारथाः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्यांश:
      • कर्तृपदम् = युधामन्युः
      • कर्तृविशेषणम् = विक्रान्तः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = उत्तमौजाः
      • कर्तृविशेषणम् = वीर्यवान्
    • कर्तृपदम् = सौभद्रः
    • कर्तृपदम् = द्रौपदेयाः
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = महारथाः
      • कर्तृविशेषणम् = सर्वे
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।

नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

अस्माकम्, तु, विशिष्टाः, ये, तान्, निबोध, द्विजोत्तम । नायकाः, मम, सैन्यस्य, संज्ञार्थम्, तान्, ब्रवीमि, ते ॥ ७ ॥

अन्वयः

द्विजोत्तम ! अस्माकं तु ये विशिष्टाः तान् निबोध । मम सैन्यस्य (ये) नायकाः तान् ते संज्ञार्थं ब्रवीमि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = द्विजोत्तम!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (सन्ति)
      • कर्तृविशेषणम् = विशिष्टाः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = ये
        • सम्बन्ध-पदम् = अस्माकम्
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = तु
      • “तान्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = निबोध
        • कर्मपदम् = तान्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • द्वितीयवाक्यम्
        • “(ये)” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = (सन्ति)
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = नायकाः
          • कर्तृपदम् = (ये)
        • “तान्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = ब्रवीमि
          • क्रियाविशेषणम् = संज्ञार्थम्
          • सम्प्रदानपदम् = ते
          • कर्मपदम् = तान्
          • कर्तृपदम् = (अहम्)

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।

अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

भवान्, भीष्मः, च, कर्णः, च, कृपः, च, समितिञ्जयः । अश्वत्थामा, विकर्णः, च, सौमदत्तिः, तथा, एव, च ॥८॥

अन्वयः

भवान् भीष्मः कर्णः समितिञ्जयः च कृपः अश्वत्थामा विकर्णः तथा एव सौमदत्तिः (सन्ति) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृपदम् = भवान्
    • कर्तृपदम् = भीष्मः
    • कर्तृपदम् = कर्णः
    • कर्तृपदम् = समितिञ्जयः
    • कर्तृपदम् = कृपः
    • कर्तृपदम् = अश्वत्थामा
    • कर्तृपदम् = विकर्णः
    • वाक्यांश:
      • क्रियाविशेषणम् = तथा
      • क्रियाविशेषण-सूचक-पदम् = एव
      • कर्तृपदम् = सौमदत्तिः
    • संयोजकपदम् = च

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।

नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

अन्ये, च, बहवः, शूराः, मदर्थे, त्यक्तजीविताः । नानाशस्त्रप्रहरणाः, सर्वे, युद्धविशारदाः ॥९॥

अन्वयः

नानाशस्त्रप्रहरणाः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः अन्ये च बहवः मदर्थे त्यक्तजीविताः (सन्ति) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = त्यक्तजीविताः
      • कर्तृविशेषणम् = बहवः
      • कर्तृविशेषणम् = अन्ये
      • संयोजकपदम् = च
      • कारण-सूचक-अधिकरणपदम् = मदर्थे
    • कर्तृविशेषणम् = नानाशस्त्रप्रहरणाः
    • कर्तृविशेषणम् = शूराः
    • कर्तृपदम् = सर्वे
    • कर्तृविशेषणम् = युद्धविशारदाः

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।

पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥

पदच्छेदः

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥१०॥

अन्वयः

अस्माकं भीष्माभिरक्षितं तद् बलम् अपर्याप्तम् । इदं तु एतेषां भीमाभिरक्षितं बलं पर्याप्तम् (अस्ति) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपर्याप्तम्
    • कर्तृपदम् = बलम्
    • कर्तृविशेषणम् = तद्
    • कर्तृविशेषणम् = भीष्माभिरक्षितम्
    • सम्बन्ध-पदम् = अस्माकम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पर्याप्तम्
    • कर्तृपदम् = बलम्
    • कर्तृविशेषणम् = भीमाभिरक्षितम्
    • सम्बन्ध-पदम् = एतेषाम्
    • कर्तृविशेषणम् = इदम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तु

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।

भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागम् अवस्थिताः । भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥

अन्वयः

सर्वेषु अयनेषु यथाभागम् अवस्थिताः भवन्तः सर्वे भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभिरक्षन्तु
    • कर्मपदम् = भीष्मम्
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • कर्तृपदम् = सर्वे
    • कर्तृविशेषणम् = भवन्तः
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अवस्थिताः
      • क्रियाविशेषणम् = यथाभागम्
      • अधिकरणपदम् = अयनेषु
      • अधिकरण-विशेषणम् = सर्वेषु

तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।

सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

तस्य, सञ्जनयन्, हर्षम्, कुरुवृद्धः, पितामहः । सिंहनादम्, विनद्य, उच्चैः, शङ्खम्, दध्मौ, प्रतापवान् ॥

अन्वयः

प्रतापवान् कुरुवृद्धः पितामहः तस्य हर्षं सञ्जनयन् सिंहनादं विनद्य उच्चैः शङ्खं दध्मौ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = दध्मौ
    • क्रियाविशेषणम् = उच्चैः
    • कर्मपदम् = शङ्खम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = विनद्य
      • कर्मपदम् = सिंहनादम्
    • कर्तृपदम् = पितामहः
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= सञ्जनयन्
      • कर्मपदम् = हर्षम्
      • सम्बन्ध-पदम् = तस्य
    • कर्तृविशेषणम् = कुरुवृद्धः
    • कर्तृविशेषणम् = प्रतापवान्

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।

सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

ततः, शङ्खाः, च, भेर्यः, च, पणवानकगोमुखाः । सहसा, एव, अभ्यहन्यन्त, सः, शब्दः, तुमुलः, अभवत् ॥

अन्वयः

ततः शङ्खाः भेर्यः पणवानकगोमुखाः च सहसा एव अभ्यहन्यन्त । सः शब्दः तुमुलः अभवत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभ्यहन्यन्त
    • क्रियाविशेषणम् = सहसा
    • क्रियाविशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • कर्तृपदम् = शङ्खाः
    • कर्तृपदम् = भेर्यः
    • कर्तृपदम् = पणवानकगोमुखाः
    • संयोजकपदम् = च
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभवत्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तुमुलः
    • कर्तृपदम् = शब्दः
    • कर्तृविशेषणम् = सः

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।

माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

ततः, श्वेतैः, हयैः, युक्ते, महति, स्यन्दने, स्थितौ । माधवः, पाण्डवः, च, एव, दिव्यौ, शङ्खौ, प्रदध्मतुः ॥

अन्वयः

ततः माधवः पाण्डवशः च श्वेतैः हयैः युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रदध्मतुः
    • कर्तृपदम् = शङ्खौ
    • कर्तृविशेषणम् = दिव्यौ
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= स्थितौ
      • अधिकरणपदम् = स्यन्दने
      • अधिकरण-विशेषणम् = महति
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-अधिकरण-विशेषणम् = युक्ते
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = हयैः
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = श्वेतैः
    • कर्तृपदम् = माधवः
    • कर्तृपदम् = पाण्डवशः
    • संयोजकपदम् = च
    • संयोजकपदम् = ततः

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।

पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ १५ ॥

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।

नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

पाञ्चजन्यम्, हृषीकेशः, देवदत्तम्, धनञ्जयः । पौण्ड्रम्, दध्मौ, महाशङ्खम्, भीमकर्मा, वृकोदरः ॥

अनन्तविजयम्, राजा, कुन्तीपुत्रः, युधिष्ठिरः । नकुलः, सहदेवः, च, सुघोषमणिपुष्पकौ ॥

अन्वयः

हृषीकेशः पाञ्चजन्यं धनञ्जयः देवदत्तं भीमकर्मा वृकोदरः महाशङ्खं पौण्ड्रं कुन्तीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः अनन्तविजयं नकुलः सहदेवः च सुघोषमणिपुष्पकौ दध्मौ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = दध्मौ
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = हृषीकेशः
      • कर्मपदम् = पाञ्चजन्यम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = धनञ्जयः
      • कर्मपदम् = देवदत्तम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = वृकोदरः
      • कर्तृविशेषणम् = भीमकर्मा
      • कर्मपदम् = पौण्ड्रम्
      • कर्मविशेषणम् = महाशङ्खम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = युधिष्ठिरः
      • कर्तृविशेषणम् = राजा
      • कर्तृविशेषणम् = कुन्तीपुत्रः
      • कर्मपदम् = अनन्तविजयम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = नकुलः
      • कर्तृपदम् = सहदेवः
      • संयोजकपदम् = च
      • कर्मपदम् = सुघोषमणिपुष्पकौ

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।

धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ १७ ॥

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।

सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

काश्यः, च, परमेष्वासः, शिखण्डी, च, महारथः । धृष्टद्युम्नः, विराटः, च, सात्यकिः, च, अपराजितः ॥ द्रुपदः, द्रौपदेयाः, च, सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रः, च, महाबाहुः, शङ्खान्, दध्मुः, पृथक्, पृथक् ॥

अन्वयः

पृथिवीपते ! परमेष्वासः काश्यः, महारथः शिखण्डी, धृष्टद्युम्नः, विराटः, अपराजितः सात्यकिः, द्रुपदः, द्रौपदेयाः, महाबाहुः सौभद्रः च सर्वशः पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = पृथिवीपते!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = दध्मुः
    • क्रियाविशेषणम् = सर्वशः
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = शङ्खान्
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = पृथक्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = काश्यः,
      • कर्तृविशेषणम् = परमेष्वासः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = शिखण्डी,
      • कर्तृविशेषणम् = महारथः
    • कर्तृपदम् = धृष्टद्युम्नः,
    • कर्तृपदम् = विराटः,
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सात्यकिः,
      • कर्तृविशेषणम् = अपराजितः
    • कर्तृपदम् = द्रुपदः,
    • कर्तृपदम् = द्रौपदेयाः,
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सौभद्रः
      • कर्तृपदम् = महाबाहुः
    • संयोजकपदम् = च

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।

नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

सः, घोषः, धार्तराष्ट्राणाम्, हृदयानि, व्यदारयत् । नभः, च, पृथिवीम्, च, एव, तुमुलः, व्यनुनादयन् ॥

अन्वयः

सः तुमुलः घोषः नभः पृथिवीं च व्यनुनादयन् धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = व्यदारयत्
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = हृदयानि
      • सम्बन्ध-पदम् = धार्तराष्ट्राणाम्
    • कर्तृपदम् = घोषः
    • कर्तृविशेषणम् = सः
    • कर्तृविशेषणम् = तुमुलः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= व्यनुनादयन्
      • कर्मपदम् = नभः
      • कर्मपदम् = पृथिवीम्
      • संयोजकपदम् = च

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।

प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २० ॥

हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।

पदच्छेदः

अथ, व्यवस्थितान्, दृष्ट्वा, धार्तराष्ट्रान्, कपिध्वजः । प्रवृत्ते, शस्त्रसम्पाते, धनुः, उद्यम्य, पाण्डवः ॥ हृषीकेशम्, तदा, वाक्यम्, इदम्, आह, महीपते ।

अन्वयः

महीपते ! अथ व्यवस्थितान् धार्तराष्ट्रान् दृष्ट्वा कपिध्वजः पाण्डवः शस्त्रसम्पाते प्रवृत्ते धनुः उद्यम्य तदा हृषीकेशम् इदं वाक्यम् आह ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = महीपते!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आह
    • कर्मपदम् = वाक्यम्
    • कर्मविशेषणम् = इदम्
    • सम्प्रदान-सूचक-कर्मपदम् = हृषीकेशम्
    • कालवाचक-वाक्यांश: तदा
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = उद्यम्य
      • कर्मपदम् = धनुः
    • कालवाचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-आश्रय-कर्तृपदम् = प्रवृत्ते
      • ज्ञापक-क्रियापदम् = शस्त्रसम्पाते
      • सतिसप्तमि-पदम् = (सति)
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = दृष्ट्वा
      • कर्मपदम् = धार्तराष्ट्रान्
      • कर्मपदम् = व्यवस्थितान्
      • कालवाचकपदम् = अथ
    • कर्तृपदम् = पाण्डवः
    • कर्तृविशेषणम् = कपिध्वजः

अर्जुन उवाच

सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

सेनयोः, उभयोः, मध्ये, रथम्, स्थापय, मे, अच्युत ॥

अन्वयः

अच्युत ! सेनयोः उभयोः मध्ये मे रथं स्थापय ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = अच्युत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = स्थापय
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = रथम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = मध्ये
      • सम्बन्ध-पदम् = सेनयोः
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = उभयोः

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।

कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

यावत्, एतान्, निरीक्षे, अहम्, योद्धुकामान्, अवस्थितान् । कैः, मया, सह, योद्धव्यम्, अस्मिन्, रणसमुद्यमे ॥

अन्वयः

यावत् अहम् अस्मिन् रणसमुद्यमे कैः सह मया योद्धव्यम् (इति ज्ञातुम्) अवस्थितान् एतान् योद्धुकामान् निरीक्षे  (तावत् रथं स्थापय) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यावत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = निरीक्षे
      • कर्तृपदम् = अहम्
      • कर्मपदम् = योद्धुकामान्
      • कर्मविशेषणम् = एतान्
      • वाक्यांश:
        • तुमुनन्तपदम् = (ज्ञातुम्)
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= योद्धव्यम्
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
        • करणवाचकपदम् = कैः
        • संयोजकपदम् = सह
        • अधिकरणपदम् = रणसमुद्यमे
        • अधिकरण-विशेषणम् = अस्मिन्
        • संयोजकपदम् = (इति)
      • संयोजकपदम् = यावत्
    • “(तावत्)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (स्थापय)
      • कर्मपदम् = (रथम्)
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • संयोजकपदम् = (तावत्)

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।

धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

योत्स्यमानान्, अवेक्षे, अहम्, ये, एते, अत्र, समागताः । धार्तराष्ट्रस्य, दुर्बुद्धेः, युद्धे, प्रियचिकीर्षवः ॥

अन्वयः

दुर्बुद्धेः धार्तराष्ट्रस्य युद्धे प्रियचिकीर्षवः ये एते अत्र समागताः (तान्) योत्स्यमानान् अहम् अवेक्षे ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (सन्ति)
      • कर्तृपदम् = समागताः
      • अधिकरणपदम् = अत्र
      • अधिकरण-विशेषणम् = युद्धे
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = प्रियचिकीर्षवः
        • सम्बन्ध-पदम् = धार्तराष्ट्रस्य
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = दुर्बुद्धेः
      • कर्तृविशेषणम् = एते
      • कर्तृविशेषणम् = ये
    • “(तान्)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अवेक्षे
      • कर्तृपदम् = अहम्
      • कर्मपदम् = योत्स्यमानान्
      • कर्मविशेषणम् = (तान्)

एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।

सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।

उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

एवम्, उक्तः, हृषीकेशः, गुडाकेशेन, भारत । सेनयोः, उभयोः, मध्ये, स्थापयित्वा, रथोत्तमम् ॥

भीष्मद्रोणप्रमुखतः, सर्वेषाम्, च, महीक्षिताम् । उवाच, पार्थ, पश्य, एतान्, समवेतान्, कुरून्, इति ॥

अन्वयः

भारत ! एवं गुडाकेशेन उक्तः हृषीकेशः सेनयोः उभयोः मध्ये भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षितां (प्रमुखतः) रथोत्तमं स्थापयित्वा पार्थ ! एतान् समवेतान् कुरून् पश्य’ इति उवाच ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = भारत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उवाच
    • कर्तृपदम् = हृषीकेशः
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= उक्तः
      • क्रियाविशेषणम् = एवम्
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = गुडाकेशेन
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = स्थापयित्वा
      • कर्मपदम् = रथोत्तमम्
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = मध्ये
        • सम्बन्ध-पदम् = सेनयोः
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = उभयोः
      • वाक्यांश:
        • क्रियाविशेषणम् = भीष्मद्रोणप्रमुखतः
        • वाक्यांश:
          • क्रियाविशेषणम् = (प्रमुखतः)
          • सम्बन्ध-पदम् = महीक्षिताम्
          • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = सर्वेषाम्
          • संयोजकपदम् = च
        • कर्म-वाक्यम्
          • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
          • क्रियापदम् = पश्य
          • कर्मपदम् = एतान्
          • कर्मविशेषणम् = समवेतान्
          • कर्मविशेषणम् = कुरून्
          • संयोजकपदम् = इति

तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।

आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ २६ ॥

श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।

पदच्छेदः

तत्र, अपश्यत्, स्थितान्, पार्थः, पितॄन्, अथ, पितामहान् । आचार्यान्, मातुलान्, भ्रातॄन्, पुत्रान्, पौत्रान्, सखीन्, तथा ॥ श्वशुरान्, सुहृदः, च, एव, सेनयोः, उभयोः, अपि ।

अन्वयः

अथ पार्थः तत्र स्थितान् पितॄन् पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखीन् श्वशुरान् सुहृदः च उभयोः अपि सेनयोः अपश्यत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अपश्यत्
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = सेनयोः
      • सम्बन्ध-पदम् = उभयोः
      • अवधारणम् = अपि
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = पितॄन्
      • कर्मपदम् = पितामहान्
      • कर्मपदम् = आचार्यान्
      • कर्मपदम् = मातुलान्
      • कर्मपदम् = भ्रातॄन्
      • कर्मपदम् = पुत्रान्
      • कर्मपदम् = पौत्रान्
      • कर्मपदम् = सखीन्
      • कर्मपदम् = श्वशुरान्
      • कर्मपदम् = सुहृदः
      • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = स्थितान्
      • अधिकरणपदम् = तत्र
    • संयोजकपदम् = अथ
    • कर्तृपदम् = पार्थः

तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ।

कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

तान्, समीक्ष्य, सः, कौन्तेयः, सर्वान्, बन्धून्, अवस्थितान् । कृपया, परया, आविष्टः विषीदन्, इदम्, अब्रवीत् ॥

अन्वयः

परया कृपया आविष्टः सः कौन्तेयः तान् सर्वान् अवस्थितान् बन्धून् समीक्ष्य विषीदन् इदम् अब्रवीत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अब्रवीत्
    • कर्मपदम् = इदम्
    • कर्तृपदम् = सः
    • कर्तृविशेषणम् = कौन्तेयः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = आविष्टः
      • करणवाचकपदम् = कृपया
      • करणविशेषणम् = परया
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = समीक्ष्य
      • कर्मपदम् = बन्धून्
      • कर्मविशेषणम् = तान्
      • कर्मविशेषणम् = सर्वान्
      • कर्मविशेषणम् = अवस्थितान्
    • कर्तृविशेषणम् = विषीदन्

दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ।

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

दृष्ट्वा, इमम्, स्वजनम्, कृष्ण, युयुत्सुम्, समुपस्थितम् । सीदन्ति, मम, गात्राणि, मुखम्, च, परिशुष्यति ॥

अन्वयः

कृष्ण ! युयुत्सुं समुपस्थितम् इमं स्वजनं दृष्ट्वा मम गात्राणि सीदन्ति, मुखं च परिशुष्यति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = सीदन्ति
    • कर्मपदम् = गात्राणि
    • सम्बन्ध-पदम् = मम
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = दृष्ट्वा
      • कर्मपदम् = स्वजनम्
      • कर्मविशेषणम् = इमम्
      • कर्मविशेषणम् = समुपस्थितम्
      • कर्मविशेषणम् = युयुत्सुम्
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = परिशुष्यति
      • कर्तृपदम् = मुखम्
      • संयोजकपदम् = च

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।

वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ २९ ॥

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते ।

न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

सीदन्ति, मम, गात्राणि, मुखम्, च, परिशुष्यति । वेपथुः, च, शरीरे, मे, रोमहर्षः, च, जायते ॥

वेपथुः, च, शरीरे, मे, रोमहर्षः, च, जायते ॥ गाण्डीवम्, स्रंसते, हस्तात्, त्वक्, च, एव, परिदह्यते । न, च, शक्नोमि, अवस्थातुम्, भ्रमति, इव, च, मे, मनः ॥

अन्वयः

वेपथुः रोमहर्षः च मे शरीरे जायते । हस्तात् गाण्डीवं स्रंसते । त्वक् च एव परिदह्यते । अवस्थातुं न शक्नोमि । मे मनः भ्रमति इव ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = जायते
    • कर्तृपदम् = वेपथुः
    • कर्तृपदम् = रोमहर्षः
    • संयोजकपदम् = च
    • अधिकरणपदम् = शरीरे
    • सम्बन्ध-पदम् = मे
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = स्रंसते
    • कर्तृपदम् = गाण्डीवम्
    • अपादानपदम् = हस्तात्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = परिदह्यते
    • कर्तृपदम् = त्वक्
    • अवधारणम् = एव
    • संयोजकपदम् = च
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शक्नोमि
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • तुमुनन्तपदम् = अवस्थातुम्
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
  • पञ्चमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • वाक्यांश:
      • क्रियाविशेषणम् = भ्रमति
      • संयोजकपदम् = इव
    • कर्तृपदम् = मनः
    • सम्बन्ध-पदम् = मे

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।

न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

निमित्तानि, च, पश्यामि, विपरीतानि, केशव । न, च, श्रेयः, अनुपश्यामि, हत्वा, स्वजनम्, आहवे ॥

अन्वयः

केशव ! विपरीतानि च निमित्तानि पश्यामि । आहवे स्वजनं हत्वा श्रेयः च न अनुपश्यामि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = केशव!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यामि
    • कर्मपदम् = निमित्तानि
    • कर्मविशेषणम् = विपरीतानि
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • संयोजकपदम् = च
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अनुपश्यामि
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = श्रेयः
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = हत्वा
      • कर्मपदम् = स्वजनम्
      • अधिकरणपदम् = आहवे
    • संयोजकपदम् = च

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण ! न च राज्यं सुखानि च ।

किं नो राज्येन गोविन्द ! किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ ३२ ॥

पदच्छेदः

न, काङ्क्षे, विजयम्, कृष्ण, न, च, राज्यम्, सुखानि, च । किम्,नः, राज्येन, गोविन्द, किम्, भोगैः, जीवितेन, वा ॥

अन्वयः

कृष्ण ! विजयं राज्यं सुखानि च न काङ्क्षे । गोविन्द ! राज्येन भोगैः जीवितेन वा नः किम् ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = काङ्क्षे
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • कर्मपदम् = विजयम्
    • कर्मपदम् = राज्यम्
    • कर्मपदम् = सुखानि
    • संयोजकपदम् = च
  • सम्बोधनपदम् = गोविन्द!
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • प्रश्नवाचक-कर्म-पदम् = किम्
      • सम्बन्ध-पदम् = नः
    • करणवाचकपदम् = राज्येन
    • करणवाचकपदम् = भोगैः
    • करणवाचकपदम् = जीवितेन
    • संयोजकपदम् = वा

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।

इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ ३३ ॥

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।

मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥ ३४ ॥

पदच्छेदः

येषाम्, अर्थे, काङ्क्षितम्, नः, राज्यम्, भोगाः, सुखानि, च । ते, इमे, अवस्थिताः, युद्धे, प्राणान्, त्यक्त्वा, धनानि, च ॥

आचार्याः, पितरः, पुत्राः, तथा, एव, च, पितामहाः । मातुलाः, श्वशुराः, पौत्राः, श्यालाः, सम्बन्धिनः, तथा ॥

अन्वयः

येषाम् अर्थे राज्यं भोगाः सुखानि च नः काङ्क्षितं ते इमे आचार्याः पितरः पुत्राः तथा एव पितामहाः मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः तथा सम्बन्धिनः प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थिताः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “येषाम्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= काङ्क्षितम्
      • सम्बन्ध-पदम् = नः
      • वाक्यांश:
        • कारणवाचकपदम् = अर्थे
        • सम्बन्ध-पदम् = येषाम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = राज्यम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = भोगाः
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = सुखानि
      • संयोजकपदम् = च
    • “ते” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अवस्थिताः
      • अधिकरणपदम् = युद्धे
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
      • कर्मपदम् = प्राणान्
      • कर्मपदम् = धनानि
      • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृविशेषणम् = ते
      • कर्तृविशेषणम् = इमे
      • कर्तृपदम् = आचार्याः
      • कर्तृपदम् = पितरः
      • कर्तृपदम् = पुत्राः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = पितामहाः
        • अवधारणम् = एव
        • संयोजकपदम् = तथा
      • कर्तृपदम् = मातुलाः
      • कर्तृपदम् = श्वशुराः
      • कर्तृपदम् = पौत्राः
      • कर्तृपदम् = श्यालाः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = सम्बन्धिनः
        • संयोजकपदम् = तथा

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।

अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ ३५ ॥

पदच्छेदः

एतान्, न, हन्तुम्, इच्छामि, घ्नतः, अपि, मधुसूदन । अपि, त्रैलोक्यराज्यस्य, हेतोः, किम्,नु, महीकृते ॥

अन्वयः

मधुसूदन ! त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः घ्नतः अपि एतान् हन्तुं न इच्छामि । किं नु महीकृते ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = मधुसूदन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = इच्छामि
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • तुमुनन्तपदम् = हन्तुम्
    • कर्मपदम् = एतान्
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= घ्नतः
      • अवधारणम् = अपि
    • वाक्यांश:
      • कारणवाचकपदम् = हेतोः
      • सम्बन्ध-पदम् = त्रैलोक्यराज्यस्य
    • द्वितीयवाक्यम्
      • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = किम्
      • संयोजकपदम् = नु
      • कारणवाचकपदम् = महीकृते

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।

पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः ॥ ३६ ॥

पदच्छेदः

निहत्य, धार्तराष्ट्रान्, नः, का, प्रीतिः, स्यात्, जनार्दन । पापम्, एव, आश्रयेत्, अस्मान्, हत्वा, एतान्, आततायिनः ॥

अन्वयः

जनार्दन ! धार्तराष्ट्रान् निहत्य (स्थितानाम्) नः का प्रीतिः स्यात् ? (प्रत्युत) आततायिनः एतान् हत्वा स्थितान् अस्मान् पापम् एव आश्रयेत् ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = जनार्दन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = स्यात्
    • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = का
    • कर्तृपदम् = प्रीतिः
    • सम्बन्ध-पदम् = नः
      • वाक्यांश:
        • अधिकरण-विशेषणम् = (स्थितानाम्)
        • ल्यबन्त-वाक्यांश:
          • ल्यबन्तपदम् = निहत्य
          • कर्मपदम् = धार्तराष्ट्रान्
        • द्वितीयवाक्यम्
          • क्रियापदम् = आश्रयेत्
          • कर्तृपदम् = पापम्
          • अवधारणम् = एव
          • कर्मपदम् = अस्मान्
          • कर्मविशेषणम् = स्थितान्
          • क्त्वान्त-वाक्यांश:
            • क्त्वान्तपदम् = हत्वा
            • कर्मपदम् = एतान्
            • कर्मविशेषणम् = आततायिनः

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।

स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ ३७ ॥

पदच्छेदः

तस्मात्, न, अर्हाः, वयम्, हन्तुम्, धार्तराष्ट्रान्, स्वबान्धवान् । स्वजनम्, हि, कथम्, हत्वा, सुखिनः, स्याम, माधव ॥

अन्वयः

माधव ! तस्मात् वयं स्वबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुं न अर्हाः । स्वजनं हि हत्वा कथं सुखिनः स्याम ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = माधव!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अर्हाः
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • तुमुनन्तपदम् = हन्तुम्
    • कर्मपदम् = धार्तराष्ट्रान्
    • कर्मविशेषणम् = स्वबान्धवान्
    • कर्तृपदम् = वयम्
    • कारणवाचकपदम् = तस्मात्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = स्याम
    • प्रश्नवाचकपदम् = कथम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सुखिनः
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = हत्वा
      • कर्मपदम् = स्वजनम्
      • अवधारणम् = हि

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।

कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।

कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥

पदच्छेदः

यद्यपि, एते, न, पश्यन्ति, लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतम्, दोषम्, मित्रद्रोहे, च, पातकम् ॥

कथम्, न, ज्ञेयम्, अस्माभिः, पापात्, अस्मात्, निवर्तितुम् । कुलक्षयकृतम्, दोषम्, प्रपश्यद्भिः, जनार्दन ॥

अन्वयः

जनार्दन ! यद्यपि एते लोभोपहतचेतसः कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे पातकं च न पश्यन्ति (तथापि) कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यिः अस्माभिः अस्मात् पापात् निवर्तितुं कथं न ज्ञेयम् ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = जनार्दन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यद्यपि” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = पश्यन्ति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = दोषम्
        • कर्मविशेषणम् = कुलक्षयकृतम्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = पातकम्
        • अधिकरणपदम् = मित्रद्रोहे
        • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = एते
      • कर्तृविशेषणम् = लोभोपहतचेतसः
      • संयोजकपदम् = यद्यपि
    • “(तथापि)” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = ज्ञेयम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = कथम्
      • वाक्यांश:
        • तुमुनन्तपदम् = निवर्तितुम्
        • अपादानपदम् = पापात्
        • अपादानविशेषणम् = अस्मात्
      • कर्तृपदम् = अस्माभिः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = प्रपश्यिः
        • कर्मपदम् = दोषम्
        • कर्मविशेषणम् = कुलक्षयकृतम्
      • संयोजकपदम् = (तथापि)

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।

धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥४०॥

पदच्छेदः

कुलक्षये, प्रणश्यन्ति, कुलधर्माः, सनातनाः । धर्मे, नष्टे, कुलम्, कृत्स्नम्, अधर्मः, अभिभवति, उत ॥

अन्वयः

कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति । धर्मे नष्टे कृत्स्नम् उत कुलम् अधर्मः अभिभवति ।।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रणश्यन्ति
    • कर्तृपदम् = कुलधर्माः
    • कर्तृविशेषणम् = सनातनाः
    • अधिकरणपदम् = कुलक्षये
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभिभवति
    • कर्मपदम् = कुलम्
    • कर्मविशेषणम् = कृत्स्नम्
    • अवधारणम् = उत
    • कर्तृपदम् = अधर्मः
    • कालवाचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-आश्रय-कर्तृपदम् = धर्मे
      • ज्ञापक-क्रियापदम् = नष्टे
      • सतिसप्तमि-पदम् = (सति)

अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।

स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥ ४१ ॥

पदच्छेदः

अधर्माभिभवात्, कृष्ण, प्रदुष्यन्ति, कुलस्त्रियः । स्त्रीषु, दुष्टासु, वार्ष्णेय, जायते, वर्णसङ्करः ॥

अन्वयः

कृष्ण ! अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति । वार्ष्णेय ! स्त्रीषु दुष्टासु वर्णसङ्करः जायते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रदुष्यन्ति
    • कर्तृपदम् = कुलस्त्रियः
    • कारणवाचकपदम् = अधर्माभिभवात्
  • सम्बोधनपदम् = वार्ष्णेय!
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = जायते
    • कर्तृपदम् = वर्णसङ्करः
    • कालवाचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-आश्रय-कर्तृपदम् = स्त्रीषु
      • ज्ञापक-क्रियापदम् = दुष्टासु
      • सतिसप्तमि-पदम् = सत्सु

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।

पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥

पदच्छेदः

सङ्करः, नरकाय, एव, कुलघ्नानाम्, कुलस्य, च । पतन्ति, पितरः, हि, एषाम्, लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥

अन्वयः

सङ्करः कुलघ्नानाम् कुलस्य च नरकाय एव भवति । एषां पितरः लुप्तपिण्डोदकक्रियाः पतन्ति हि ॥

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृपदम् = सङ्करः
    • सम्प्रदानपदम् = नरकाय
    • अवधारणम् = एव
    • वाक्यांश:
      • सम्बन्ध-पदम् = कुलघ्नानाम्
      • सम्बन्ध-पदम् = कुलस्य
      • संयोजकपदम् = च
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = पतन्ति
      • अवधारणम् = हि
      • कर्तृपदम् = लुप्तपिण्डोदकक्रियाः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = पितरः
        • सम्बन्ध-पदम् = एषाम्

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।

उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ ४३ ॥

पदच्छेदः

दोषैः, एतैः, कुलघ्नानाम्, वर्णसङ्करकारकैः । उत्साद्यन्ते, जातिधर्माः, कुलधर्माः, च, शाश्वताः ॥

अन्वयः

कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः एतैः दोषैः शाश्वताः जातिधर्माः कुलधर्माः च उत्साद्यन्ते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उत्साद्यन्ते
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = जातिधर्माः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = शाश्वताः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कुलधर्माः
    • संयोजकपदम् = च
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = दोषैः
    • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = एतैः
    • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = वर्णसङ्करकारकैः
    • सम्बन्ध-पदम् = कुलघ्नानाम्

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।

नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥

पदच्छेदः

उत्सन्नकुलधर्माणाम्, मनुष्याणाम् जनार्दन । नरके, अनियतम्, वासः, भवति, इति, अनुशुश्रुम ॥

अन्वयः

जनार्दन ! ‘उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां नरके अनियतं वासः भवति’ इति अनुशुश्रुम ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = जनार्दन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अनुशुश्रुम
    • कर्तृपदम् = वयम्
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = भवति
      • क्रियाविशेषणम् = अनियतम्
      • अधिकरणपदम् = नरके
      • कर्तृपदम् = वासः
      • सम्बन्ध-पदम् = मनुष्याणाम्
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = उत्सन्नकुलधर्माणाम्
      • संयोजकपदम् = इति

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।

यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥

पदच्छेदः

अहो, बत, महत्, पापम्, कर्तुम्, व्यवसिताः, वयम् । यत्, राज्यसुखलोभेन, हन्तुम्, स्वजनम्, उद्यताः ॥

अन्वयः

अहो बत ! वयं महत् पापं कर्तुं व्यवसिताः यत् राज्यसुखलोभेन स्वजनं हन्तुम् उद्यताः ।

पदपरिचय:

  • उद्घोषणपदम् = अहो बत
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= व्यवसिताः
    • तुमुनन्तपदम् = कर्तुम्
    • कर्मपदम् = पापम्
    • कर्मविशेषणम् = महत्
    • कर्तृपदम् = वयम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = उद्यताः
      • तुमुनन्तपदम् = हन्तुम्
      • कर्मपदम् = स्वजनम्
      • कारणवाचकपदम् = राज्यसुखलोभेन
      • संयोजकपदम् = यत्

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।

धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥

पदच्छेदः

यदि, माम्, अप्रतीकारम्, अशस्त्रम्, शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्राः, रणे, हन्युः, तत्, मे, क्षेमतरम्, भवेत् ॥

अन्वयः

यदि धार्तराष्ट्राः शस्त्रपाणयः अशस्त्रम् अप्रतीकारं मां रणे हन्युः तत् मे क्षेमतरं भवेत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यदि” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= हन्युः
      • कर्तृविशेषणम् = धार्तराष्ट्राः
      • कर्तृविशेषणम् = शस्त्रपाणयः
      • कर्मपदम् = माम्
      • कर्मविशेषणम् = अशस्त्रम्
      • कर्मविशेषणम् = अप्रतीकारम्
      • अधिकरणपदम् = हन्युः
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = भवेत्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = क्षेमतरम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
      • कर्तृपदम् = तत्

एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।

विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ ४७ ॥

पदच्छेदः

एवम्, उक्त्वा, अर्जुनः, सङ्ख्ये, रथोपस्थे, उपाविशत् । विसृज्य, सशरम्, चापम्, शोकसंविग्नमानसः ॥

अन्वयः

सङ्ख्ये एवम् उक्त्वा शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः सशरं चापं विसृज्य रथोपस्थे उपाविशत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपाविशत्
    • अधिकरणपदम् = रथोपस्थे
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = उक्त्वा
      • कर्मपदम् = एवम्
      • अधिकरणपदम् = सङ्ख्ये
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = विसृज्य
      • कर्मपदम् = चापम्
      • कर्मविशेषणम् = सशरम्
    • कर्तृपदम् = अर्जुनः
    • कर्तृविशेषणम् = शोकसंविग्नमानसः

References –

  1. नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे अन्तिम कक्षायां पाठिता: श्लोका:Gita Pravesha-2 Class group photo
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6cl  अर्जुनविषादयोगः
  3. Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site
Advertisements

Bhagavad Gita – Chapter 18 – Part 3

श्रीमद्भगवद्गीता – अष्टादशोऽध्यायः – मोक्षसंन्यासयोगः

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।

भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६१ ॥

पदच्छेदः

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे अर्जुन तिष्ठति भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६१ ॥

अन्वयः

अर्जुन ! ईश्वरः सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया भ्रामयन् सर्वभूतानां हृद्देशे तिष्ठति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • सम्बोधनपदम् = अर्जुन!
    • प्रथमवाक्यम्
      • क्रियापदम् = तिष्ठति
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = हृद्देशे
        • सम्बन्ध-पदम् = सर्वभूतानाम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = भ्रामयन्
        • करणवाचकपदम् = मायया
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = सर्वभूतानि
        • कर्मविशेषणम् = यन्त्रारूढानि
      • कर्तृपदम् = ईश्वरः

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।

तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ ६२ ॥

पदच्छेदः

तम् एव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत तत् प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥

अन्वयः

भारत ! सर्वभावेन तम् एव शरणं गच्छ । तत्प्रसादात् परां शान्तिं शाश्वतं स्थानं प्राप्स्यसि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भारत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = गच्छ
    • कर्मपदम् = शरणम्
    • कर्मविशेषणम् = तम्
    • अवधारणम् = एव
    • करणवाचकपदम् = सर्वभावेन
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्राप्स्यसि
    • कर्मपदम् = स्थानम्
    • कर्मविशेषणम् = पराम्
    • कर्मविशेषणम् = शान्तिम्
    • कर्मविशेषणम् = शाश्वतम्
    • कारणवाचकपदम् = तत्प्रसादात्
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद् गुह्यतरं मया ।

विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६३ ॥

पदच्छेदः

इति ते ज्ञानम् आख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया विमृश्य एतत् अशेषेण यथा इछसि तथा कुरु ॥

अन्वयः

इति मया गुह्यात् गुह्यतरम् एतत् ज्ञानम् ते आख्यातम् । एतत् अशेषेण विमृश्य यथा इच्छसि तथा कुरु।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= आख्यातम्
      • सम्प्रदानपदम् = ते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = ज्ञानम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = इति
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = गुह्यतरम्
        • अपादानपदम् = गुह्यात्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = एतत्
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
    • द्वितीयवाक्यम्
      • “यथा” वाक्यांश:
        • ल्यबन्त-वाक्यांश:
          • ल्यबन्तपदम् = विमृश्य
          • करणवाचकपदम् = अशेषेण
          • कर्मपदम् = एतत्
        • क्रियापदम् = इच्छसि
        • संयोजकपदम् = यथा
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • “तथा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = कुरु
        • संयोजकपदम् = तथा
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)

सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।

इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६४ ॥

पदच्छेदः

सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः इष्ट असि मे दृढम् इति ततः वक्ष्यामि ते हितम् ॥

अन्वयः

मे सर्वगुह्यतमं परमं वचः भूयः शृणु । मे दृढं इष्टः असि इति ततः ते हितं वक्ष्यामि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • कर्मपदम् = वचः
    • कर्मविशेषणम् = परमम्
    • कर्मविशेषणम् = सर्वगुह्यतमम्
    • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = असि
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = इष्टः
        • क्रियाविशेषणम् = दृढम्
        • सम्बन्ध-पदम् = मे
      • संयोजकपदम् = इति
    • वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = वक्ष्यामि
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • कर्मपदम् = हितम्
      • सम्प्रदानपदम् = ते
      • संयोजकपदम् = ततः

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।

मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ ६५ ॥

पदच्छेदः

मन्मना भव मद्भक्तः मद्याजी मां नमस्कुरु माम् एव एष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियः असि मे ॥

अन्वयः

मन्मना भव । मद्भक्तः मद्याजी मां नमस्कुरु । माम् एव एष्यसि । ते सत्यं प्रतिजाने । मे प्रियः असि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भव
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मन्मना
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = नमस्कुरु
    • कर्मपदम् = माम्
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कर्तृविशेषणम् = मद्भक्तः
    • कर्तृविशेषणम् = मद्याजी
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = एष्यसि
    • कर्मपदम् = माम्
    • अवधारणम् = एव
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रतिजाने
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • कर्मपदम् = सत्यम्
    • सम्प्रदानपदम् = ते
  • पञ्चमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = असि
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रियः
    • सम्बन्ध-पदम् = मे

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।

अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ ६६ ॥

पदच्छेदः

सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज अहं त्वा सर्वपापेभ्यः मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥१८.६६॥

अन्वयः

सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यः मोक्षयिष्यामि मा शुचः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = व्रज
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = परित्यज्य
      • कर्मपदम् = सर्वधर्मान्
    • कर्मपदम् = माम्
    • कर्मविशेषणम् = एकम्
    • कर्मविशेषणम् = शरणम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = मोक्षयिष्यामि
    • अपादानपदम् = सर्वपापेभ्यः
    • कर्मपदम् = त्वा
    • कर्तृपदम् = अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भव)
    • प्रतिषेधपदम् = मा
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = शुचः
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।

न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६७ ॥

पदच्छेदः

इदं ते न अतपस्काय न अभक्ताय कदाचन न च अशुश्रूषवे वाच्यं न च मां यः अभ्यसूयति ॥

अन्वयः

इदं ते (उक्तं) कदाचन अतपस्काय न वाच्यम् । न अभक्ताय, न च अशुश्रूषवे, मां यः अभ्यसूयति तस्मै न ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वाच्यम्
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • सम्प्रदानपदम् = अतपस्काय
    • कालवाचकपदम् = कदाचन
    • कर्तृपदम् = इदम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = (उक्तम्)
      • सम्प्रदानपदम् = ते
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • सम्प्रदानपदम् = अभक्ताय
      • प्रतिषेधपदम् = न
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • सम्प्रदानपदम् = अशुश्रूषवे
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • संयोजकपदम् = च
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • “यः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = अभ्यसूयति
        • कर्तृपदम् = यः
        • कर्मपदम् = माम्
      • “तस्मै” वाक्यांश:
        • सम्प्रदानपदम् = तस्मै
        • प्रतिषेधपदम् = न

य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।

भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ६८ ॥

पदच्छेदः

य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेषु अभिधास्यति भक्तिं मयि परां कृत्वा माम् एव एष्यति असंशयः ॥ ६८ ॥

अन्वयः

यः परमं गुह्यम् इदं मद्भक्तेषु अभिधास्यति सः मयि परां भक्तिं कृत्वा माम् एव एष्यति । असंशयः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अभिधास्यति
      • अधिकरणपदम् = मद्भक्तेषु
      • कर्मपदम् = इदम्
      • कर्मविशेषणम् = परमम्
      • कर्मविशेषणम् = गुह्यम्
      • कर्तृपदम् = यः
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = एष्यति
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = कृत्वा
        • कर्मपदम् = भक्तिम्
        • कर्मविशेषणम् = पराम्
      • कर्तृपदम् = सः
      • कर्मपदम् = माम्
      • अवधारणम् = एव
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = असंशयः
      • कर्तृपदम् = (एतद्)

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।

भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६९ ॥

पदच्छेदः

न च तस्मात् मनुष्येषु कश्चित् मे प्रियकृत्तमः भविता न च मे तस्मात् अन्यः प्रियतरः भुवि ॥

अन्वयः

मनुष्येषु च तस्मात् कश्चित् मे न प्रियकृत्तमः । तस्मात् अन्यः प्रियतरः भुवि न च भविता ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रियकृत्तमः
      • अपादानपदम् = तस्मात्
      • अधिकरणपदम् = मनुष्येषु
      • अवधारणम् = च
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्तृपदम् = कश्चित्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = भविता
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • संयोजकपदम् = च
    • अधिकरणपदम् = भुवि
    • कर्तृपदम् = अन्यः
    • कर्तृविशेषणम् = प्रियतरः
    • अपादानपदम् = तस्मात्

अध्येष्यते च ये इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।

ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ७० ॥

पदच्छेदः

अध्येष्यते च ये इमं धर्म्यं संवादम् आवयोः ज्ञानयज्ञेन तेनाहम् इष्टः स्याम् इति मे मतिः ॥

अन्वयः

यः च आवयोः इमं धर्म्यं संवादम् अध्येष्यते तेन ज्ञानयज्ञेन अहम् इष्टः स्याम् इति मे मतिः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मतिः
    • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • वाक्यांश:
      • “यः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = अध्येष्यते
        • कर्मपदम् = संवादम्
        • कर्मविशेषणम् = धर्म्यम्
        • कर्मविशेषणम् = इमम्
        • सम्बन्ध-पदम् = आवयोः
        • कर्तृपदम् = यः
        • संयोजकपदम् = च
      • “तेन” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = स्याम्
        • कर्तृपदम् = अहम्
        • करणवाचकपदम् = ज्ञानयज्ञेन
        • करणविशेषणम् = तेन
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = इष्टः
      • संयोजकपदम् = इति

श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।

सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्॥ ७१ ॥

पदच्छेदः

श्रद्धावान् अनसूयः च शृणुयात् अपि यः नरः सः अपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥

अन्वयः

श्रद्धावान् अनसूयः च यः नरः शृणुयात् अपि सः अपि मुक्तः पुण्यकर्मणां शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = शृणुयात्
      • अवधारणम् = अपि
      • कर्तृपदम् = नरः
      • कर्तृविशेषणम् = यः
      • कर्तृविशेषणम् = श्रद्धावान्
      • कर्तृविशेषणम् = अनसूयः
      • अवधारणम् = च
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = प्राप्नुयात्
      • कर्मपदम् = लोकान्
      • कर्मविशेषणम् = शुभान्
      • सम्बन्ध-पदम् = पुण्यकर्मणाम्
      • कर्तृपदम् = सः
      • अवधारणम् = अपि
      • कर्तृविशेषणम् = मुक्तः

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।

कच्चिदज्ञानसम्मोहः प्रणष्टस्ते धनञ्जय ॥ ७२ ॥

पदच्छेदः

कच्चिदेतत् शृतं पार्थ त्वया एकाग्रेण चेतसा कच्चित् अज्ञानसम्मोहः प्रणष्टः ते धनञ्जय ॥

अन्वयः

पार्थ ! त्वया एकाग्रेण चेतसा एतत् श्रुतं कच्चित् । धनञ्जय ! ते अज्ञानसम्मोहः प्रणष्टः कच्चित् ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • प्रश्नवाचकपदम् = कच्चित्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= श्रुतम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = एतत्
    • करणवाचकपदम् = चेतसा
    • करणविशेषणम् = एकाग्रेण
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = त्वया
    • सम्बोधनपदम् = धनञ्जय!
  • द्वितीयवाक्यम्
    • प्रश्नवाचकपदम् = कच्चित्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रणष्टः
    • कर्तृपदम् = अज्ञानसम्मोहः
    • सम्बन्ध-पदम् = ते

अर्जुन उवाच –

नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादात्मयाच्युत ।

स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ ७३ ॥

पदच्छेदः

नष्टः मोहः स्मृतिः लब्धा त्वत्प्रसादात् मया अच्युत स्थितः अस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥

अन्वयः

अच्युत ! तव प्रसादात् मोहः नष्टः । स्मृतिः मया लब्धा । गतसन्देहः स्थितः अस्मि । तव वचनं करिष्ये ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = अच्युत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = नष्टः
    • कर्तृपदम् = मोहः
    • वाक्यांश:
      • कारणवाचकपदम् = प्रसादात्
      • सम्बन्ध-पदम् = तव
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = लब्धा
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = स्मृतिः
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = अस्मि
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = स्थितः
      • कर्तृविशेषणम् = गतसन्देहः
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • चतुर्थवाक्यम्
      • क्रियापदम् = करिष्ये
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = वचनम्
        • सम्बन्ध-पदम् = तव
      • कर्तृपदम् = (अहम्)

सञ्जय उवाच –

इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।

संवादमिमश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ७४ ॥

पदच्छेदः

इति अहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः संवादमिमम् अश्रौषम् अद्भुतं रोमहर्षणम् ॥

अन्वयः

महात्मनः वासुदेवस्य पार्थस्य च रोमहर्षणम् अद्भुतम् इमं संवादम् इति अहम् अश्रौषम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अश्रौषम्
    • कर्मपदम् = संवादम्
    • कर्मविशेषणम् = इमम्
    • कर्मविशेषणम् = अद्भुतम्
    • कर्मविशेषणम् = रोमहर्षणम्
    • संयोजकपदम् = इति
    • वाक्यांश:
      • सम्बन्ध-पदम् = वासुदेवस्य
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = महात्मनः
    • सम्बन्ध-पदम् = पार्थस्य
    • संयोजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = अहम्

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद् गुह्यमहं परम् ।

योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ७५ ॥

पदच्छेदः

व्यासप्रसादात् शृतवान् एतत् गुह्यम् अहं परम् योगं योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयतः स्वयम् ॥

अन्वयः

साक्षात् योगेश्वरात् कृष्णात् कथयतः स्वयं, गुह्यं परम् एतत् योगं व्यासप्रसादात् अहं श्रुतवान् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = श्रुतवान्
    • कारणवाचकपदम् = व्यासप्रसादात्
    • कर्मपदम् = योगम्
    • कर्मविशेषणम् = एतत्
    • कर्मविशेषणम् = परम्
    • कर्मविशेषणम् = गुह्यम्
    • वाक्यांश:
      • अपादानपदम् = कृष्णात्
      • अवधारणम् = स्वयम्
    • वाक्यांश:
      • अपादानविशेषणम् = योगेश्वरात्
      • अपादानविशेषणम् = साक्षात्
    • अपादानविशेषणम् = कथयतः
    • कर्तृपदम् = अहम्

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।

केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ ७६ ॥

पदच्छेदः

राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य संवादम् इमम् अद्भुम् केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुः मुहुः ॥

अन्वयः

राजन् ! अद्भुतं पुण्यं केशवार्जुनयोः इमं संवादं संस्मृत्य संस्मृत्य मुहुः मुहुः च हृष्यामि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = राजन्!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = हृष्यामि
    • क्रियाविशेषणम् = मुहुः
    • अवधारणम् = मुहुः
    • संयोजकपदम् = च
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = संस्मृत्य
      • अवधारणम् = संस्मृत्य
      • कर्मपदम् = संवादम्
      • कर्मविशेषणम् = इमम्
      • सम्बन्ध-पदम् = केशवार्जुनयोः
      • कर्मविशेषणम् = पुण्यम्
      • कर्मविशेषणम् = अद्भुतम्
    • कर्तृपदम् = (अहम्)

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्युतं हरेः ।

विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ ७७ ॥

पदच्छेदः

तत् च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपम् अति अद्भुतं हरेः विस्मयः मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥

अन्वयः

राजन् ! हरेः अत्युतं च तत् रूपं संस्मृत्य संस्मृत्य (स्थितस्य) मे महान् विस्मयः । पुनः पुनः च हृष्यामि।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = राजन्!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृपदम् = विस्मयः
    • कर्तृविशेषणम् = महान्
    • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = संस्मृत्य
      • अवधारणम् = संस्मृत्य
      • कर्मपदम् = रूपम्
      • सम्बन्ध-पदम् = हरेः
      • कर्मविशेषणम् = तत्
      • कर्मविशेषणम् = अत्युतम्
      • संयोजकपदम् = च
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = हृष्यामि
      • क्रियाविशेषणम् = पुनः
      • अवधारणम् = पुनः
      • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = (अहम्)

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।

तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ ७८ ॥

पदच्छेदः

यत्र योगेश्वरः कृष्णः यत्र पार्थः धनुर्धरः तत्र श्रीः विजयः भूतिः ध्रुवा नीतिः मतिः मम ॥

अन्वयः

यत्र योगेश्वरः कृष्णः यत्र धनुर्धरः पार्थः तत्र श्रीः विजयः भूतिः ध्रुवा नीतिः (इति) मम मतिः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृपदम् = मतिः
    • सम्बन्ध-पदम् = मम
    • वाक्यांश:
      • “यत्र” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृपदम् = कृष्णः
        • कर्तृविशेषणम् = योगेश्वरः
        • स्थानवाचकपदम् = यत्र
      • “यत्र” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृपदम् = पार्थः
        • कर्तृविशेषणम् = धनुर्धरः
        • स्थानवाचकपदम् = यत्र
      • “तत्र” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवन्ति)
        • कर्तृपदम् = श्रीः
        • कर्तृपदम् = विजयः
        • कर्तृपदम् = भूतिः
        • कर्तृपदम् = ध्रुवा
        • कर्तृपदम् = नीतिः
        • स्थानवाचकपदम् = तत्र
      • संयोजकपदम् = (इति)

References –

  1. 5 Mar 2016 दिनाङ्कयोः नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे अन्तिम कक्षायां पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/7q4  मोक्षसंन्यासयोगः
  3. Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Bhagavad Gita – Chapter 18 – Part 2

श्रीमद्भगवद्गीता – अष्टादशोऽध्यायः – मोक्षसंन्यासयोगः

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु ।

प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

बुद्धेः भेदं धृतेः च एव गुणतः त्रिविधं शृणु प्रोच्यमानम् अशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ २९ ॥

अन्वयः

धनञ्जय ! गुणतः त्रिविधं बुद्धेः धृतेः च एव भेदं पृथक्त्वेन अशेषेण प्रोच्यमानं शृणु ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = धनञ्जय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= प्रोच्यमानम्
    • क्रियाविशेषणम् = अशेषेण
    • क्रियाविशेषणम् = पृथक्त्वेन
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = भेदम्
      • सम्बन्ध-पदम् = बुद्धेः
      • सम्बन्ध-पदम् = धृतेः
      • संयोजकपदम् = च
      • अवधारणम् = एव
    • वाक्यांश:
    • कर्मविशेषणम् = त्रिविधम्
    • कारणवाचकपदम् = गुणतः

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।

बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥

अन्वयः

पार्थ ! प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये बन्धं मोक्षं च या वेत्ति सा बुद्धिः सात्त्विकी ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “सा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = वेत्ति
      • कर्तृपदम् = या
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = प्रवृत्तिम्
        • कर्मपदम् = निवृत्तिम्
        • संयोजकपदम् = च
        • कर्मपदम् = कार्याकार्ये
        • कर्मपदम् = भयाभये
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = बन्धम्
        • कर्मपदम् = मोक्षम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “सा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकी
        • कर्तृपदम् = बुद्धिः
        • कर्तृविशेषणम् = सा

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।

अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

यया धर्मम् अधर्मं च कार्यं च अकार्यम् एव च अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥

अन्वयः

पार्थ ! यया धर्मम् अधर्मं च कार्यं च अकार्यम् एव च अयथावत् प्रजानाति सा बुद्धिः राजसी ।

पदपरिचयः

 

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यया” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = प्रजानाति
      • क्रियाविशेषणम् = अयथावत्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = धर्मम्
        • कर्मपदम् = अधर्मम्
        • संयोजकपदम् = च
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = कार्यम्
        • कर्मपदम् = अकार्यम्
        • अवधारणम् = एव
        • संयोजकपदम् = च
      • करणवाचकपदम् = यया
    • “सा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = राजसी
      • कर्तृपदम् = बुद्धिः
      • कर्तृविशेषणम् = सा

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।

सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ ३२ ॥

पदच्छेदः

अधर्मं धर्मम् इति या मन्यते तमसा आवृता सर्वार्थान् विपरीतान् च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥

अन्वयः

पार्थ ! तमसा आवृता या बुद्धिः अधर्मं धर्मम् इति सर्वार्थान् विपरीतान् च मन्यते सा तामसी ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “या” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = मन्यते
      • कर्मपदम् = सर्वार्थान्
      • कर्मविशेषणम् = विपरीतान्
      • कर्तृपदम् = बुद्धिः
      • कर्तृविशेषणम् = या
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = आवृता
        • करणवाचकपदम् = तमसा
      • कर्म-वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = धर्मम्
        • कर्तृपदम् = अधर्मम्
        • संयोजकपदम् = इति
      • “सा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तामसी
        • कर्तृपदम् = सा

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।

योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३३ ॥

पदच्छेदः

धृत्या यया धारयते मनः प्राणेन्द्रियक्रियाः योगेन अव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥

अन्वयः

पार्थ ! योगेन अव्यभिचारिण्या यया धृत्या मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः धारयते सा धृतिः सात्त्विकी ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यया” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = धारयते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = धृत्या
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = यया
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = अव्यभिचारिण्या
      • करणवाचकपदम् = योगेन
    • “सा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकी
      • कर्तृपदम् = धृतिः
      • कर्तृविशेषणम् = सा

यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन ।

प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ३४ ॥

पदच्छेदः

यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयते अर्जुन प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥

अन्वयः

अर्जुन ! प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी यया धृत्या धर्मकामार्थान् धारयते सा धृतिः राजसी ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
  • सम्बोधनपदम् = अर्जुन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यया” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = धारयते
      • कर्तृपदम् = फलाकाङ्क्षी
      • कर्मपदम् = धर्मकामार्थान्
      • करणवाचकपदम् = प्रसङ्गेन
      • वाक्यांश:
        • करणवाचकपदम् = धृत्या
        • करणविशेषणम् = यया
      • “सा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = राजसी
        • कर्तृपदम् = धृतिः
        • कर्तृपदम् = सा

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।

न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ ३५ ॥

पदच्छेदः

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदम् एव च न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥

अन्वयः

पार्थ ! दुर्मेधाः यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदम् एव च न विमुञ्चति सा धृतिः तामसी ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यया” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = विमुञ्चति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्मपदम् = स्वप्नम्
      • कर्मपदम् = भयम्
      • कर्मपदम् = शोकम्
      • कर्मपदम् = विषादम्
      • कर्मपदम् = मदम्
      • अवधारणम् = एव
      • संयोजकपदम् = च
      • करणवाचकपदम् = यया
      • कर्तृपदम् = दुर्मेधाः
    • “सा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तामसी
      • कर्तृपदम् = धृतिः
      • कर्तृपदम् = सा

सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ ।

अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ ३६ ॥

पदच्छेदः

सुखं तु विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ अभ्यासात् रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥

अन्वयः

भरतर्षभ ! इदानीं मे (वचनात्) त्रिविधं सुखं तु शृणु यत्र अभ्यासात् रमते दुःखान्तं च निगच्छति ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भरतर्षभ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्र” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = रमते
      • कारणवाचकपदम् = अभ्यासात्
      • अधिकरणपदम् = यत्र
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = निगच्छति
        • कर्मपदम् = दुःखान्तम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “तम्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = शृणु
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
        • कर्मपदम् = सुखम्
        • कर्मविशेषणम् = “तम्”
        • कर्मविशेषणम् = त्रिविधम्
        • अवधारणम् = तु
        • वाक्यांश:
          • कारणवाचकपदम् = (वचनात्)
          • सम्बन्ध-पदम् = मे
        • कालवाचकपदम् = इदानीम्

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।

तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ ३७ ॥

पदच्छेदः

यत् तत् अग्रे विषम् इव परिणामे अमृतोपमम् तत् सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् आत्मबुद्धिप्रसादजम् ॥

अन्वयः

यत् तत् अग्रे विषम् इव परिणामे अमृतोपमम् आत्मबुद्धिप्रसादजं तत् सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृपदम् = यत्
      • कर्तृविशेषणम् = तत्
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = अग्रे
        • कर्तृविशेषणम् = विषम्
        • संयोजकपदम् = इव
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = परिणामे
        • कर्तृविशेषणम् = अमृतोपमम्
      • कर्तृविशेषणम् = आत्मबुद्धिप्रसादजम्
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= प्रोक्तम्
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
      • कर्मपदम् = सुखम्
      • कर्मविशेषणम् = तत्

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।

परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ३८ ॥

पदच्छेदः

विषयेन्द्रियसंयोगात् यत् तदग्रे अमृतोपमम् परिणामे विषम् इव तत् सुखं राजसं स्मृतम् ॥

अन्वयः

यत् तत् विषयेन्द्रियसंयोगात् अग्रे अमृतोपमं परिणामे विषम् इव तत् सुखं राजसं स्मृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृपदम् = यत्
      • कर्तृविशेषणम् = तत्
      • वाक्यांश:
        • कारणवाचकपदम् = विषयेन्द्रियसंयोगात्
        • अधिकरणपदम् = अग्रे
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अमृतोपमम्
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = परिणामे
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = विषम्
        • संयोजकपदम् = इव
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= स्मृतम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
        • कर्तृपदम् = सुखम्
        • कर्तृविशेषणम् = तत्

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।

निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥

पदच्छेदः

यत् अग्रे च अनुबन्धे च सुखं मोहनम् आत्मनः निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत् तामसम् उदाहृतम् ॥

अन्वयः

यत् सुखम् अग्रे च अनुबन्धे च आत्मनः मोहनं निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत् तामसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = निद्रालस्यप्रमादोत्थम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मोहनम्
        • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
      • कर्तृपदम् = सुखम्
      • कर्तृविशेषणम् = यत्
      • अधिकरणपदम् = अग्रे
      • अधिकरणपदम् = अनुबन्धे
      • संयोजकपदम् = च
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= उदाहृतम्
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
      • कर्मपदम् = तत्

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।

सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात् त्रिभिर्गुणैः ॥ ४० ॥

पदच्छेदः

न तत् अस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः सत्त्वं प्रकृतिजैः मुक्तं यत् एभिः स्यात् त्रिभिः गुणैः ॥

अन्वयः

प्रकृतिजैः एभिः त्रिभिः गुणैः यत् मुक्तंस्यात् तत् सत्त्वं पृथिव्यां न अस्ति, दिवि देवेषु वा पुनः (नास्ति) ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = स्यात्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मुक्तम्
      • करणवाचकपदम् = गुणैः
      • करणविशेषणम् = त्रिभिः
      • करणविशेषणम् = एभिः
      • करणविशेषणम् = प्रकृतिजैः
      • कर्तृपदम् = यत्
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अस्ति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सत्त्वम्
      • कर्तृपदम् = तत्
      • अधिकरणपदम् = पृथिव्याम्
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • प्रतिषेधपदम् = (न)
        • क्रियाविशेषणम् = पुनः
        • अधिकरणपदम् = दिवि
        • अधिकरणपदम् = देवेषु
        • संयोजकपदम् = वा

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।

कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ ४१ ॥

पदच्छेदः

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैः गुणैः ॥

अन्वयः

परन्तप ! ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च स्वभावप्रभवैः गुणैः कर्माणि प्रविभक्तानि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = परन्तप!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रविभक्तानि
    • कर्तृपदम् = कर्माणि
    • सम्बन्ध-पदम् = ब्राह्मणक्षत्रियविशाम्
    • सम्बन्ध-पदम् = शूद्राणाम्
    • संयोजकपदम् = च
    • करणवाचकपदम् = गुणैः
    • करणविशेषणम् = स्वभावप्रभवैः

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ ४२ ॥

पदच्छेदः

शमः दमः तपः शौचं क्षान्तिः आर्जवमेव च ज्ञानं विज्ञानम् आस्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥

अन्वयः

शमः दमः तपः शौचं क्षान्तिः आर्जवम् एव च ज्ञानं विज्ञानम् आस्तिक्यं स्वभावजं ब्रह्मकर्म ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = ब्रह्मकर्म
      • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = शमः
      • कर्तृपदम् = दमः
      • कर्तृपदम् = तपः
      • कर्तृपदम् = शौचम्
      • कर्तृपदम् = क्षान्तिः
      • कर्तृपदम् = आर्जवम्
      • कर्तृपदम् = ज्ञानम्
      • कर्तृपदम् = विज्ञानम्
      • कर्तृपदम् = आस्तिक्यम्
      • अवधारणम् = एव
      • संयोजकपदम् = च

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।

दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ ४३ ॥

पदच्छेदः

शौर्यं तेजः धृतिः दाक्ष्यं युद्धे च अपि अपलायनम् दानम् ईश्वरभावः च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥

अन्वयः

शौर्यं तेजः धृतिः दाक्ष्यं युद्धे च अपि अपलायनं दानम् ईश्वरभावः च स्वभावजं क्षात्रं कर्म ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्म
      • कर्तृविशेषणम् = क्षात्रम्
      • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = शौर्यम्
      • कर्तृपदम् = तेजः
      • कर्तृपदम् = धृतिः
      • कर्तृपदम् = दाक्ष्यम्
      • कर्तृपदम् = युद्धे
      • कर्तृपदम् = दानम्
      • कर्तृपदम् = ईश्वरभावः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = अपलायनम्
        • अधिकरणपदम् = युद्धे
        • अवधारणम् = अपि
      • संयोजकपदम् = च

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।

परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ ४४ ॥

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमः(४४) श्लोकः ।

पदच्छेदः

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्य अपि स्वभावजम् ॥

अन्वयः

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं स्वभावजं वैश्यकर्म । शूद्रस्य अपि परिचर्यात्मकं स्वभावजं कर्म ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वैश्यकर्म
    • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजम्
    • कर्तृपदम् = कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्म
    • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजम्
    • सम्बन्ध-पदम् = शूद्रस्य
    • अवधारणम् = अपि
    • कर्तृपदम् = परिचर्यात्मकम्

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।

स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ ४५ ॥

पदच्छेदः

स्वे स्वे कर्मणि अभिरतः संसिद्धिं लभते नरः स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तत् शृणु ॥

अन्वयः

नरः स्वे स्वे कर्मणि अभिरतः संसिद्धिं लभते । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तत् शृणु ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = लभते
    • कर्मपदम् = संसिद्धिम्
    • कर्तृपदम् = नरः
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अभिरतः
      • कर्मपदम् = कर्मणि
      • कर्मविशेषणम् = स्वे
    • द्वितीयवाक्यम्
      • “यथा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = विन्दति
        • कर्मपदम् = सिद्धिम्
        • क्रियाविशेषणम् = यथा
        • कर्तृपदम् = स्वकर्मनिरतः
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = शृणु
        • कर्मपदम् = तत्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।

स्वकर्मणा तमभ्यर्च सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ ४६ ॥

पदच्छेदः

यतः प्रवृत्तिः भूतानां येन सर्वम् इदं ततम् स्वकर्मणा तम् अभ्यर्च सिद्धिं विन्दति मानवः ॥

अन्वयः

मानवः यतः भूतानां प्रवृत्तिः, येन इदं सर्वं ततम् तं स्वकर्मणा अभ्यर्च सिद्धिं विन्दति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यतः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृपदम् = प्रवृत्तिः
      • सम्बन्ध-पदम् = भूतानाम्
      • अपादानपदम् = यतः
    • “येन” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = ततम्
      • कर्तृपदम् = सर्वम्
      • कर्तृविशेषणम् = इदम्
      • करणवाचकपदम् = येन
    • “तम्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = विन्दति
      • कर्मपदम् = सिद्धिम्
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = अभ्यर्च
        • कर्मपदम् = तम्
        • करणवाचकपदम् = स्वकर्मणा
      • कर्तृपदम् = मानवः
      • कर्तृविशेषणम् = यतः

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।

स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४७ ॥

पदच्छेदः

श्रेयान् स्वधर्मः विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् न आप्नोति किल्बिषम् ॥

अन्वयः

विगुणः स्वधर्मः स्वनुष्ठितात् परधर्मात् श्रेयान् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् किल्बिषं न आप्नोति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = श्रेयान्
      • अपादानपदम् = परधर्मात्
      • अपादानविशेषणम् = स्वनुष्ठितात्
    • कर्तृपदम् = स्वधर्मः
    • कर्तृविशेषणम् = विगुणः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आप्नोति
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = किल्बिषम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= कुर्वन्
    • कर्मपदम् = कर्म
    • कर्मविशेषणम् = स्वभावनियतम्

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।

सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ ४८ ॥

पदच्छेदः

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषम् अपि न त्यजेत् सर्वारम्भाः हि दोषेण धूमेन अग्निः इव आवृताः ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! सदोषमपि सहजं कर्म न त्यजेत् । धूमेन हि अग्निः इव सर्वारम्भाः दोषेण आवृताः ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = त्यजेत्
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = कर्म
    • कर्मविशेषणम् = सहजम्
    • कर्मविशेषणम् = सदोषम्
    • अवधारणम् = अपि
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = आवृताः
      • करणवाचकपदम् = दोषेण
    • कर्तृपदम् = सर्वारम्भाः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = अग्निः
      • संयोजकपदम् = इव
    • करणवाचकपदम् = धूमेन
    • अवधारणम् = हि

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।

नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति ॥ ४९ ॥

पदच्छेदः

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेन अधिगच्छति ॥

अन्वयः

सर्वत्र असक्तबुद्धिः जितात्मा विगतस्पृहः सन्न्यासेन परमां नैष्कर्म्यसिद्धिम् अधिगच्छति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अधिगच्छति
    • कर्मपदम् = नैष्कर्म्यसिद्धिम्
    • कर्मविशेषणम् = परमाम्
    • करणवाचकपदम् = सन्न्यासेन
    • कर्तृपदम् = विगतस्पृहः
    • कर्तृविशेषणम् = जितात्मा
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = असक्तबुद्धिः
      • अधिकरणपदम् = सर्वत्र

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।

समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ५० ॥

पदच्छेदः

सिद्धिं प्राप्तः यथा ब्रह्म तथा आप्नोति निबोध मे समासेन एव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! सिद्धिं प्राप्तः ब्रह्म यथा आप्नोति तथा मे (वचनात्) निबोध या ज्ञानस्य परा निष्ठा समासेन एव।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यथा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = आप्नोति
      • क्रियाविशेषणम् = यथा
      • कर्मपदम् = ब्रह्म
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = प्राप्तः
        • कर्मपदम् = सिद्धिम्
      • “तथा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = निबोध
        • क्रियाविशेषणम् = तथा
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
        • वाक्यांश:
          • कारणवाचकपदम् = (वचनात्)
          • सम्बन्ध-पदम् = मे
        • कर्म-वाक्यांश:
          • कर्मपदम् = निष्ठा
          • कर्मविशेषणम् = परा
          • सम्बन्ध-पदम् = ज्ञानस्य
        • कर्मविशेषणम् = या
        • करणवाचकपदम् = समासेन

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।

शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ ५१ ॥

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।

ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ५२ ॥

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।

विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३ ॥

दच्छेदः

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तः धृत्या आत्मानं नियम्य च शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ध्यानयोगपरः नित्यं वैराग्यं सम् उपाश्रितः ॥ अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् विमुच्य निर्ममः शान्तः ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

अन्वयः

विशुद्धया बुद्ध्या युक्तः धृत्या आत्मानं नियम्य च शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः नित्यं ध्यानयोगपरः वैराग्यं समुपाश्रितः अहारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहं विमुच्य शान्तः निर्ममः ब्रह्मभूयाय कल्पते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = कल्पते
    • सम्प्रदानपदम् = ब्रह्मभूयाय
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = नियम्य
      • कर्मपदम् = आत्मानम्
      • संयोजकपदम् = च
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
      • कर्मपदम् = विषयान्
      • कर्मविशेषणम् = शब्दादीन्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = व्युदस्य
      • कर्मपदम् = रागद्वेषौ
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = युक्तः
      • करणवाचकपदम् = बुद्ध्या
      • करणविशेषणम् = विशुद्धया
    • कर्तृविशेषणम् = विविक्तसेवी
    • कर्तृविशेषणम् = लघ्वाशी
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = यतवाक्कायमानसः
      • कालवाचकपदम् = नित्यम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = समुपाश्रितः
      • कर्मपदम् = वैराग्यम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = विमुच्य
      • कर्मपदम् = अहारम्
      • कर्मपदम् = बलम्
      • कर्मपदम् = दर्पम्
      • कर्मपदम् = कामम्
      • कर्मपदम् = क्रोधम्
      • कर्मपदम् = परिग्रहम्
    • कर्तृपदम् = शान्तः
    • कर्तृविशेषणम् = निर्ममः

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।

समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिंलभते पराम् ॥ ५४ ॥

पदच्छेदः

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥

अन्वयः

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । सर्वेषु भूतेषु समः परां मद्भक्तिं लभते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शोचति
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्तृपदम् = प्रसन्नात्मा
    • कर्तृविशेषणम् = ब्रह्मभूतः
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = काङ्क्षति
      • प्रतिषेधपदम् = न
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = लभते
      • कर्मपदम् = मद्भक्तिम्
      • कर्मविशेषणम् = पराम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = समः
        • अधिकरणपदम् = भूतेषु
        • अधिकरण-विशेषणम् = सर्वेषु

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।

ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ ५५ ॥

दच्छेदः

भक्त्या माम् अभिजानाति यावान् यः च अस्मि तत्त्वतः ततः मां तत्त्वतः ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥

अन्वयः

भक्त्या तत्त्वतः यावान् यः च अस्मि (तादृशं) माम् अभिजानाति ततः मां तत्त्वतः ज्ञात्वा तदनन्तरं विशते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभिजानाति
    • क्रियाविशेषणम् = तत्त्वतः
    • करणवाचकपदम् = भक्त्या
    • कर्मपदम् = माम्
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = अस्मि
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = यावान्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = यः
      • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • संयोजकपदम् = (इति)
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = विशते
      • कर्मपदम् = तदनन्तरम्
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = ज्ञात्वा
        • क्रियाविशेषणम् = तत्त्वतः
        • कर्मपदम् = माम्
      • अपादानपदम् = ततः

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।

मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ५६ ॥

पदच्छेदः

सर्वकर्माणि अपि सदा कुर्वाणः मद्व्यपाश्रयः मत्प्रसादात् अवाप्नोति शाश्वतं पदम् अव्ययम् ॥

अन्वयः

सदा सर्वकर्माणि कुर्वाणः अपि मद्व्यपाश्रयः मत्प्रसादात् अव्ययं शाश्वतं पदम् अवाप्नोति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अवाप्नोति
    • कर्मपदम् = पदम्
    • कर्मविशेषणम् = शाश्वतम्
    • कर्मविशेषणम् = अव्ययम्
    • कारणवाचकपदम् = मत्प्रसादात्
    • कर्तृपदम् = मद्व्यपाश्रयः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = कुर्वाणः
      • अवधारणम् = अपि
      • कर्मपदम् = सर्वकर्माणि
      • कालवाचकपदम् = सदा

चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्परः ।

बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ ५७ ॥

दच्छेदः

चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्परः बुद्धियोगम् उपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥

अन्वयः

सर्वकर्माणि चेतसा मयि सन्न्यस्य बुद्धियोगम् उपाश्रित्य मत्परः (सन्) सततं मच्चित्तः भव ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भव
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मच्चित्तः
    • कालवाचकपदम् = सततम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = सन्न्यस्य
      • अधिकरणपदम् = मयि
      • करणवाचकपदम् = चेतसा
      • कर्मपदम् = सर्वकर्माणि
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = उपाश्रित्य
      • कर्मपदम् = बुद्धियोगम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = (सन्)
      • कर्तृविशेषणम् = मत्परः
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।

अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ५८ ॥

पदच्छेदः

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात् तरिष्यसि अथ चेत् त्वम् अहङ्कारात् न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ५८ ॥

अन्वयः

मच्चित्तः मत्प्रसादात् सर्वदुर्गाणि तरिष्यसि । अथ त्वम् अहङ्कारात् न श्रोष्यसि चेत् विनङ्क्ष्यसि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = तरिष्यसि
    • कर्मपदम् = सर्वदुर्गाणि
    • कारणवाचकपदम् = मत्प्रसादात्
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कर्तृविशेषणम् = मच्चित्तः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विनङ्क्ष्यसि
    • वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = श्रोष्यसि
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • कारणवाचकपदम् = अहङ्कारात्
      • संयोजकपदम् = चेत्
    • कर्तृपदम् = त्वम्
    • संयोजकपदम् = अथ

यद्यहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।

मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ ५९ ॥

पदच्छेदः

यदि अहङ्कारम् आश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे मिथ्या एष व्यवसायः ते प्रकृतिः त्वां नियोक्ष्यति ॥

अन्वयः

यदि अहङ्कारम् आश्रित्य न योत्स्ये इति मन्यसे (तर्हि) एषः ते व्यवसायः मिथ्या । प्रकृतिः त्वां नियोक्ष्यति।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यदि” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = मन्यसे
      • वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = योत्स्ये
        • प्रतिषेधपदम् = न
        • संयोजकपदम् = इति
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = आश्रित्य
        • कर्मपदम् = अहङ्कारम्
      • संयोजकपदम् = यदि
    • “(तर्हि)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मिथ्या
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = व्यवसायः
        • कर्तृविशेषणम् = एषः
        • सम्बन्ध-पदम् = ते
      • संयोजकपदम् = (तर्हि)
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = नियोक्ष्यति
      • कर्मपदम् = त्वाम्
      • कर्तृपदम् = प्रकृतिः

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।

कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ ६० ॥

पदच्छेदः

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा कर्तुं न इच्छसि यत् मोहात् करिष्यसि अवशः अपि तत् ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! स्वभावजेन स्वेन कर्मणा निबद्धः यत् कर्तुं न इच्छसि तत् मोहात् अवशः अपि करिष्यसि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = इच्छसि
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • तुमुनन्तपदम् = कर्तुम्
      • कर्मपदम् = यत्
      • करणवाचकपदम् = कर्मणा
      • करणविशेषणम् = स्वेन
      • करणविशेषणम् = स्वभावजेन
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = करिष्यसि
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = अवशः
        • अवधारणम् = अपि
      • कारणवाचकपदम् = मोहात्

References –

  1. 26 & 27 Feb 2016 दिनाङ्कयोः नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/7q4  मोक्षसंन्यासयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwas, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Bhagavad Gita – Chapter 18 – Part 1

श्रीमद्भगवद्गीता –अष्टादशोऽध्यायः – मोक्षसंन्यासयोगः

 

अर्जुन उवाच

सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।

त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ १ ॥

पदच्छेदः

सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वम् इच्छामि वेदितुम् त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिषूदन ॥

अन्वयः

महाबाहो हृषीकेश केशिनिषूदन ! सन्न्यासस्य त्यागस्य च तत्त्वं पृथक् वेदितुम् इच्छामि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = महाबाहो
  • सम्बोधनपदम् = हृषीकेश
  • सम्बोधनपदम् = केशिनिषूदन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = इच्छामि
    • वाक्यांश:
      • कारणवाचकपदम् = वेदितुम्
      • क्रियाविशेषणम् = पृथक्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = तत्त्वम्
        • सम्बन्ध-पदम् = सन्न्यासस्य
        • सम्बन्ध-पदम् = त्यागस्य
        • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = (अहम्)

श्रीभगवानुवाच

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः ।

सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ २ ॥

पदच्छेदः

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुः त्यागं विचक्षणाः ॥ २ ॥

अन्वयः

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं इति कवयः विदुः । सर्वकर्मफलत्यागं विचक्षणाः त्यागं इति प्राहुः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विदुः
    • कर्तृपदम् = कवयः
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सन्न्यासम्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = न्यासम्
        • सम्बन्ध-पदम् = कर्मणाम्
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = काम्यानाम्
        • संयोजकपदम् = इति
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = प्राहुः
        • कर्तृपदम् = विचक्षणाः
        • वाक्यांश:
          • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्यागम्
          • कर्मपदम् = सर्वकर्मफलत्यागम्
          • संयोजकपदम् = इति

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

त्याज्यं दोषवत् इति एके कर्म प्राहुः मनीषिणः यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम् इति च अपरे ॥ ३ ॥

अन्वयः

एके मनीषिणः दोषवत् कर्म त्याज्यम् इति प्राहुः । अपरे यज्ञदानतपःकर्म च न त्याज्यम् इति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्राहुः
    • कर्तृपदम् = मनीषिणः
    • कर्तृविशेषणम् = एके
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्याज्यम्
      • कर्मपदम् = कर्म
      • कर्मविशेषणम् = दोषवत्
      • संयोजकपदम् = इति
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = प्राहुः
      • कर्तृपदम् = अपरे
      • वाक्यांश:
        • वाक्यांश:
          • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्याज्यम्
          • प्रतिषेधपदम् = न
        • कर्मपदम् = यज्ञदानतपःकर्म
        • संयोजकपदम् = इति
        • संयोजकपदम् = च

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।

त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम त्यागः हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥

अन्वयः

भरतसत्तम ! तत्र त्यागे मे निश्चयं शृणु, पुरुषव्याघ्र ! त्यागः हि त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भरतसत्तम!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = निश्चयम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • विषयवाचकपदम् = त्यागे
    • विषयवाचकपदम् = तत्र
  • सम्बोधनपदम् = पुरुषव्याघ्र!
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= सम्प्रकीर्तितः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधः
    • कर्तृपदम् = त्यागः
    • अवधारणम् = हि

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।

यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यम् एव तत् यज्ञः दानं तपः च एव पावनानि मनीषिणाम् ॥

अन्वयः

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं तत् कार्यम् एव । यज्ञः दानं तपः च एव मनीषिणां पावनानि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्याज्यम्
    • कर्तृपदम् = यज्ञदानतपःकर्म
    • कर्तृविशेषणम् = कार्यम्
    • कर्तृविशेषणम् = तत्
    • अवधारणम् = एव
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पावनानि
      • सम्बन्ध-पदम् = मनीषिणाम्
    • कर्तृपदम् = यज्ञः
    • कर्तृपदम् = दानम्
    • कर्तृपदम् = तपः
    • संयोजकपदम् = च
    • अवधारणम् = एव

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।

कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

एतानि अपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च कर्तव्यानि इति मे पार्थ निश्चितं मतम् उत्तमम् ॥

अन्वयः

पार्थ ! एतानि अपि तु कर्माणि सङ्गं फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि इति निश्चितं मे उत्तमं मतम् ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-पदम् = मतम्
      • कर्तृविशेषणम् = उत्तमम्
      • कर्तृविशेषणम् = निश्चितम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्तव्यानि
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = कर्माणि
        • कर्तृविशेषणम् = एतानि
        • अवधारणम् = अपि
        • अवधारणम् = तु
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
        • कर्मपदम् = सङ्गम्
        • कर्मपदम् = फलानि
        • संयोजकपदम् = च
      • संयोजकपदम् = इति

नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।

मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणः न उपपद्यते मोहात् तस्य परित्यागः तामसः परिकीर्तितः ॥

अन्वयः

नियतस्य कर्मणः तु सन्न्यासः न उपपद्यते । मोहात् तस्य परित्यागः तामसः (इति) परिकीर्तितः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपपद्यते
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सन्न्यासः
      • सम्बन्ध-पदम् = कर्मणः
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = नियतस्य
      • अवधारणम् = तु
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृपदम् = परिकीर्तितः
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसः
        • कर्मपदम् = परित्यागः
        • सम्बन्ध-पदम् = तस्य
        • कारणवाचकपदम् = मोहात्
        • संयोजकपदम् = (इति)

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।

स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

दुःखम् इति एव यत् कर्म कायक्लेशभयात् त्यजेत् स कृत्वा राजसं त्यागं न एव त्यागफलं लभेत् ॥

अन्वयः

कायक्लेशभयात् दुःखम् इति एव यत् कर्म त्यजेत् सः राजसं त्यागं कृत्वा त्यागफलं न एव लभेत् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “(यः)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = त्यजेत्
      • कर्मपदम् = कर्म
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = दुःखम्
        • संयोजकपदम् = इति
        • अवधारणम् = एव
      • कारणवाचकपदम् = कायक्लेशभयात्
      • कर्तृपदम् = (यः)
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = लभेत्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • अवधारणम् = एव
      • कर्मपदम् = त्यागफलम्
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = कृत्वा
        • कर्मपदम् = त्यागम्
        • कर्मविशेषणम् = राजसम्
      • कर्तृपदम् = सः

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।

सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

कार्यम् इति एव यत् कर्म नियतं क्रियते अर्जुन सङ्गं त्यक्त्वा फलं च एव सः त्यागः सात्त्विकः मतः ॥

अन्वयः

अर्जुन ! सङ्गं फलं च एव त्यक्त्वा कार्यम् इति एव यत् नियतं कर्म क्रियते सः त्यागः सात्त्विकः मतः ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = अर्जुन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = क्रियते
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = कर्म
      • कर्तृविशेषणम् = नियतम्
      • कर्तृविशेषणम् = यत्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कार्यम्
        • संयोजकपदम् = इति
        • अवधारणम् = एव
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
        • ल्यबन्त-वाक्यांश: सङ्गम्
        • ल्यबन्त-वाक्यांश: फलम्
        • संयोजकपदम् = च
        • अवधारणम् = एव
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मतः
        • वाक्यांश:
          • वाक्यांश:
            • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्यागः
            • कर्तृविशेषणम् = सात्त्विकः
          • कर्तृपदम् = सः
        • संयोजकपदम् = (इति)

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।

त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १० ॥

पदच्छेदः

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले न अनुषज्जते त्यागी सत्त्वसमाविष्टः मेधावी छिन्नसंशयः ॥

अन्वयः

सत्त्वसमाविष्टः छिन्नसंशयः मेधावी त्यागी अकुशलं कर्म न द्वेष्टि । कुशले न अनुषज्जते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = द्वेष्टि
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = कर्म
    • कर्मविशेषणम् = अकुशलम्
    • कर्तृपदम् = त्यागी
    • कर्तृविशेषणम् = मेधावी
    • कर्तृविशेषणम् = छिन्नसंशयः
    • कर्तृविशेषणम् = सत्त्वसमाविष्टः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अनुषज्जते
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • विषयवाचकपदम् = कुशले
    • कर्तृपदम् = (सः)

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।

यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माणि अशेषतः यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ॥

अन्वयः

देहभृता अशेषतः कर्माणि त्यक्तुं न हि शक्यम् । यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= शक्यम्
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • अवधारणम् = हि
    • तुमुनन्तपदम् = त्यक्तुम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्माणि
    • क्रियाविशेषणम् = अशेषतः
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = देहभृता
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्मफलत्यागी
      • कर्तृपदम् = यः
      • अवधारणम् = तु
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अभिधीयते
      • कर्म-वाक्यम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्यागी
        • कर्तृपदम् = सः
        • संयोजकपदम् = इति

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।

भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

अनिष्टम् इष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् भवति अत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित् ॥

अन्वयः

अनिष्टम् इष्टं मिश्रं च इति कर्मणः त्रिविधं फलम् । अत्यागिनां प्रेत्य भवति सन्न्यासिनां तु न क्वचित् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधम्
    • कर्तृपदम् = फलम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = अनिष्टम्
      • कर्तृपदम् = इष्टम्
      • कर्तृपदम् = मिश्रम्
      • संयोजकपदम् = च
      • संयोजकपदम् = इति
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = भवति
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रेत्य
        • सम्बन्ध-पदम् = अत्यागिनाम्
        • कर्तृपदम् = (तत्)
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • प्रतिषेधपदम् = न
        • वाक्यांश:
          • कर्मपदम् = क्वचित्
          • सम्बन्ध-पदम् = सन्न्यासिनाम्
          • अवधारणम् = तु

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।

साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

पञ्च एतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥

अन्वयः

महाबाहो ! साङ्ख्ये कृतान्ते सर्वकर्मणां सिद्धये प्रोक्तानि एतानि पञ्च कारणानि मे (वचनात्) निबोध ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = महाबाहो!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = निबोध
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = कारणानि
      • कर्मविशेषणम् = पञ्च
      • कर्मविशेषणम् = एतानि
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = प्रोक्तानि
      • सम्प्रदानपदम् = सिद्धये
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्वकर्मणाम्
    • अधिकरणपदम् = कृतान्ते
    • अधिकरण-विशेषणम् = साङ्ख्ये
    • वाक्यांश:
      • कारणवाचकपदम् = (वचनात्)
      • सम्बन्ध-पदम् = मे

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।

विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथक् विधम् विविधाः च पृथक् चेष्टाः दैवं च एव अत्र पञ्चमम् ॥

अन्वयः

अधिष्ठानं तथा कर्ता, पृथग्विधं करणं च, विविधाः च पृथक्चेष्टाः अत्र च एव पञ्चमं दैवम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृपदम् = अधिष्ठानम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = कर्ता
      • संयोजकपदम् = तथा
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = करणम्
      • कर्तृविशेषणम् = पृथग्विधम्
      • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = पृथक्चेष्टाः
      • कर्तृविशेषणम् = विविधाः
      • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = दैवम्
      • कर्तृविशेषणम् = पञ्चमम्
      • अवधारणम् = एव
      • संयोजकपदम् = च
    • अधिकरणपदम् = अत्र

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।

न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

शरीरवाङ्मनोभिः यत् कर्म प्रारभते नरः न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्च एते तस्य हेतवः ॥

अन्वयः

नरः शरीरवाङ्मनोभिः न्याय्यं वा विपरीतं वा यत् कर्म प्रारभते तस्य एते पञ्च हेतवः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = प्रारभते
      • करणवाचकपदम् = शरीरवाङ्मनोभिः
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषणम् = न्याय्यम्
        • संयोजकपदम् = वा
        • कर्मविशेषणम् = विपरीतम्
        • संयोजकपदम् = वा
      • कर्मपदम् = कर्म
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • कर्तृपदम् = नरः
    • “तस्य” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृपदम् = हेतवः
      • कर्तृविशेषणम् = पञ्च
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = एते
        • सम्बन्ध-पदम् = तस्य

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।

पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

तत्र एवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः पश्यति अकृतबुद्धित्वात् न सः पश्यति दुर्मतिः ॥

अन्वयः

देहभृता अशेषतः कर्माणि त्यक्तुं न हि शक्यम् । यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= शक्यम्
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • अवधारणम् = हि
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = देहभृता
    • कर्मपदम् = कर्माणि
    • तुमुनन्तपदम् = त्यक्तुम्
    • क्रियाविशेषणम् = अशेषतः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्मफलत्यागी
      • कर्तृपदम् = यः
      • अवधारणम् = तु
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अभिधीयते
      • वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्यागी
        • कर्तृपदम् = सः
        • संयोजकपदम् = इति

यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।

हत्वापि स इमान् लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

यस्य न अहङ्कृतः भावः बुद्धिः यस्य न लिप्यते हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते ॥

अन्वयः

यस्य अहङ्कृतः भावः न, यस्य बुद्धिः न लिप्यते सः इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति, न निबध्यते।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यस्य” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = भावः
      • सम्बन्ध-पदम् = अहङ्कृतः
      • सम्बन्ध-पदम् = यस्य
    • “यस्य” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = लिप्यते
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = बुद्धिः
      • सम्बन्ध-पदम् = यस्य
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = हन्ति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = हत्वा
        • कर्मपदम् = लोकान्
        • कर्मविशेषणम् = इमान्
        • अवधारणम् = अपि
      • कर्तृपदम् = सः
      • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = निबध्यते
      • प्रतिषेधपदम् = न

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।

करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना करणं कर्म कर्ता इति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥

अन्वयः

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता इति कर्मचोदना त्रिविधा । करणं कर्म कर्ता इति कर्मसङ्ग्रहः त्रिविधः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधा
    • कर्तृपदम् = कर्मचोदना
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = ज्ञानम्
      • कर्तृपदम् = ज्ञेयम्
      • कर्तृपदम् = परिज्ञाता
      • संयोजकपदम् = इति
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधः
      • कर्तृपदम् = कर्मसङ्ग्रहः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = करणम्
        • कर्तृपदम् = कर्म
        • कर्तृपदम् = कर्ता
        • संयोजकपदम् = इति

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।

प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधा एव गुणभेदतः प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावत् शृणु तानि अपि ॥ १९ ॥

अन्वयः

ज्ञानं कर्म च कर्ता च गुणभेदतः त्रिधा एव गुणसङ्ख्याने प्रोच्यते । तानि अपि यथावत् शृणु ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = प्रोच्यते
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = ज्ञानम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्रिधा
      • अवधारणम् = एव
      • कारणवाचकपदम् = गुणभेदतः
    • अधिकरणपदम् = गुणसङ्ख्याने
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • क्रियाविशेषणम् = यथावत्
    • कर्मपदम् = तानि
    • अवधारणम् = अपि
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।

अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ २० ॥

पदच्छेदः

सर्वभूतेषु येन एकं भावम् अव्ययम् ईक्षते अविभक्तं विभक्तेषु तत् ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥

अन्वयः

विभक्तेषु सर्वभूतेषु अव्ययम् एकं भावं येन ईक्षते तत् ज्ञानं सात्त्विकं विद्धि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “येन” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = ईक्षते
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = येन
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = भावम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = एकम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अव्ययम्
      • अधिकरणपदम् = सर्वभूतेषु
      • अधिकरण-विशेषणम् = विभक्तेषु
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = विद्धि
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
      • कर्मपदम् = ज्ञानम्
      • कर्मविशेषणम् = तत्

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।

वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

पृथक्त्वेन तु यत् ज्ञानं नानाभावान् पृथक् विधान् वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तत् ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥

अन्वयः

सर्वेषु भूतेषु पृथग्विधान् नानाभावान् पृथक्त्वेन तु यत् ज्ञानं वेत्ति तत् ज्ञानं राजसं विद्धि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = वेत्ति
      • कर्तृपदम् = ज्ञानम्
      • कर्तृविशेषणम् = यत्
      • करणवाचकपदम् = पृथक्त्वेन
      • अवधारणम् = तु
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = नानाभावान्
        • कर्मविशेषणम् = पृथग्विधान्
        • अधिकरणपदम् = भूतेषु
        • अधिकरण-विशेषणम् = सर्वेषु
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = विद्धि
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
        • कर्मपदम् = ज्ञानम्
        • कर्मविशेषणम् = तत्
        • संयोजकपदम् = (इति)

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।

अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

यत् तु कृत्स्नवत् एकस्मिन् कार्ये सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पं च तत् तामसम् उदाहृतम् ॥

अन्वयः

यत् तु एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत् सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पं च तत् तामसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सक्तम्
        • क्रियाविशेषणम् = कृत्स्नवत्
        • विषयवाचकपदम् = कार्ये
        • अधिकरण-विशेषणम् = एकस्मिन्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अहैतुकम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अतत्त्वार्थवत्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अल्पम्
      • संयोजकपदम् = च
    • “तत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उदाहृतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्
      • संयोजकपदम् = (इति)

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।

अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् अफलप्रेप्सुना कर्म यत् तत् सात्त्विकम् उच्यते ॥ २३ ॥

अन्वयः

अफलप्रेप्सुना अरागद्वेषतः नियतं सङ्गरहितम् यत् कृतं कर्म तत् सात्त्विकम् उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= कृतम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अरागद्वेषतः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = नियतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = सङ्गरहितम्
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = अफलप्रेप्सुना
    • “तत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।

क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

यत् तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः क्रियते बहुलायासं तत् राजसम् उदाहृतम् ॥

अन्वयः

कामेप्सुना साहारेण वा पुनः बहुलायासं तु यत् कर्म क्रियते तत् राजसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = क्रियते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
      • (कर्मणि) क्रियाविशेषणम् = बहुलायासम्
      • (कर्मणि) अवधारणम् = तु
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = कामेप्सुना
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = साहारेण
      • संयोजकपदम् = वा
      • संयोजकपदम् = पुनः
    • “तत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उदाहृतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।

मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् मोहादारभ्यते कर्म यत् तत् तामसम् उच्यते ॥

अन्वयः

अनुबन्धं क्षयं हिंसां पौरुषं च अनवेक्ष्य मोहात् यत् कर्म आरभ्यते तत् तामसम् उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = आरभ्यते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
      • कारणवाचकपदम् = मोहात्
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = अनवेक्ष्य
        • कर्मपदम् = अनुबन्धम्
        • कर्मपदम् = क्षयम्
        • कर्मपदम् = हिंसाम्
        • कर्मपदम् = पौरुषम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “तत्” वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
        • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
        • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।

सिद्ध्यसिद्ध्योर्निविकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

मुक्तसङ्गः अनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः सिद्ध्यसिद्ध्योः निविकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ॥

अन्वयः

मुक्तसङ्गः धृत्युत्साहसमन्वितः अनहंवादी सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = मुक्तसङ्गः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = धृत्युत्साहसमन्वितः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अनहंवादी
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = सिद्ध्यसिद्ध्योः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = निर्विकारः

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।

हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥

अन्वयः

रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = परिकीर्तितः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = रागी
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = लुब्धः
      • सम्बन्ध-पदम् = कर्मफलप्रेप्सुः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = हिंसात्मकः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अशुचिः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = हर्षशोकान्वितः

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।

विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते ॥ २८ ॥

अन्वयः

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अयुक्तः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = प्राकृतः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = स्तब्धः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = शठः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = नैष्कृतिकः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अलसः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = विषादी
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = दीर्घसूत्री
    • संयोजकपदम् = च

References –

  1. 20, 21 Feb 2016 दिनाङ्कयोः नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/7q4  मोक्षसंन्यासयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwas, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Bhagavad Gita – Chapter 17

श्रीमद्भगवद्गीता – सप्तदशोध्यायः – श्रद्धात्रयविभागयोगः

अर्जुन उवाच

ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।

तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ १ ॥

पदच्छेदः

ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धया अन्विताः तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वम् आहो रजः तमः ॥ १ ॥

अन्वयः

कृष्ण ! ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य श्रद्धया अन्विताः यजन्ते तेषां निष्ठा तु का ? सत्त्वम् आहो रजः तमः ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = यजन्ते
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = उत्सृज्य
        • कर्मपदम् = शास्त्रविधिम्
      • कर्तृपदम् = ये
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अन्विताः
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = श्रद्धया
      • “तेषाम्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = का
        • कर्तृपदम् = निष्ठा
        • सम्बन्ध-पदम् = तेषाम्
        • अवधारणम् = तु
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • प्रश्नवाचक-पदम् = (वा)
        • वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् = सत्त्वम्
          • कर्तृपदम् = रजः
          • कर्तृपदम् = तमः
          • संयोजकपदम् = आहो

श्रीभगवानुवाच

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रुणु ॥ २ ॥

पदच्छेदः

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा सात्त्विकी राजसी च एव तामसी च इति तां श्रुणु ॥ २ ॥

अन्वयः

देहिनां स्वभावजा (या) श्रद्धा सा सात्त्विकी राजसी तामसी च इति त्रिविधा भवति, तां शृणु ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “(या)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृपदम् = (या)
      • कर्तृविशेषणम् = श्रद्धा
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजा
        • सम्बन्ध-पदम् = देहिनाम्
      • “सा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = भवति,
        • कर्तृविशेषणम् = त्रिविधा
        • वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् = सात्त्विकी
          • कर्तृपदम् = राजसी
          • कर्तृपदम् = तामसी
          • संयोजकपदम् = च
          • संयोजकपदम् = इति
        • कर्तृविशेषणम् = सा
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = शृणु
        • कर्मपदम् = ताम्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।

श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत श्रद्धामयः अयं पुरुषः यः यत् श्रद्धः सः एव सः ॥

अन्वयः

भारत ! सर्वस्य सत्त्वानुरूपा श्रद्धा भवति । अयं पुरुषः श्रद्धामयः । यः यत् श्रद्धः सः सः एव ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भारत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवति
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सत्त्वानुरूपा
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = श्रद्धा
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्वस्य
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = श्रद्धामयः
      • कर्तृपदम् = पुरुषः
      • कर्तृविशेषणम् = अयम्
    • तृतीयवाक्यम्
      • “यः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • वाक्यांश:
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = श्रद्धः
          • कर्मपदम् = यत्
        • कर्तृपदम् = यः
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सः
        • अवधारणम् = एव
        • कर्तृपदम् = सः

यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।

प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

यजन्ते सात्त्विकाः देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः प्रेतान् भूतगणान् च अन्ये यजन्ते तामसाः जनाः ॥

अन्वयः

सात्त्विकाः देवान् यजन्ते, राजसाः यक्षरक्षांसि, अन्ये तामसाः जनाः प्रेतान् भूतगणान् च यजन्ते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = यजन्ते
    • कर्मपदम् = देवान्
    • कर्तृपदम् = सात्त्विकाः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = यजन्ते
    • कर्मपदम् = यक्षरक्षांसि
    • कर्तृपदम् = राजसाः
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = यजन्ते
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = प्रेतान्
      • कर्मपदम् = भूतगणान्
      • संयोजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = जनाः
    • कर्तृविशेषणम् = तामसाः
    • कर्तृविशेषणम् = अन्ये
    • संयोजकपदम् = च

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।

दम्भाहारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥ ५ ॥

कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।

मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपः जनाः दम्भाहारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥

कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्रामम् अचेतसः मां च एव अन्तः शरीरस्थं तान् विद्धि आसुरनिश्चयान् ॥

अन्वयः

दम्भाहारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः अचेतसः शरीरस्थं भूतग्रामम् अन्तः शरीरस्थं मां च एव कर्शयन्तः ये जनाः अशास्त्रविहितं घोरं तपः तप्यन्ते तान् आसुरनिश्चयान् विद्धि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = तप्यन्ते
      • कर्मपदम् = तपः
      • कर्मविशेषणम् = घोरम्
      • कर्मविशेषणम् = अशास्त्रविहितम्
      • कर्तृपदम् = जनाः
      • कर्तृविशेषणम् = ये
      • कर्तृविशेषणम् = दम्भाहारसंयुक्ताः
      • कर्तृविशेषणम् = कामरागबलान्विताः
      • कर्तृविशेषणम् = अचेतसः
      • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= कर्शयन्तः
        • वाक्यांश:
          • वाक्यांश:
            • कर्मपदम् = भूतग्रामम्
            • कर्मविशेषणम् = शरीरस्थम्
          • वाक्यांश:
            • कर्मपदम् = माम्
            • कर्मविशेषणम् = अन्तःशरीरस्थम्
            • अवधारणम् = एव
          • संयोजकपदम् = च
        • “तान्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = विद्धि
          • कर्मपदम् = तान्
          • कर्मविशेषणम् = आसुरनिश्चयान्
          • कर्तृपदम् = (त्वम्)

आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।

यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

आहारः तु अपि सर्वस्य त्रिविधः भवति प्रियः यज्ञः तपः तथा दानं तेषां भेदम् इमं शृणु ॥

अन्वयः

आहारः तु अपि सर्वस्य त्रिविधः प्रियः भवति तथा यज्ञः तपः दानम् । तेषाम् इमं भेदं शृणु ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवति
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = आहारः
      • अवधारणम् = तु
      • कर्तृविशेषणम् = प्रियः
      • अवधारणम् = अपि
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्वस्य
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = (त्रिविधः)
      • कर्तृपदम् = यज्ञः
      • कर्तृपदम् = तपः
      • कर्तृपदम् = दानम्
      • संयोजकपदम् = (च)
      • संयोजकपदम् = तथा
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = शृणु
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = भेदम्
        • कर्मविशेषणम् = इमम्
        • सम्बन्ध-पदम् = तेषाम्
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।

रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥

अन्वयः

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः आहाराः सात्त्विकप्रियाः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकप्रियाः
    • कर्तृपदम् = आहाराः
    • कर्तृविशेषणम् = आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः
    • कर्तृविशेषणम् = रस्याः
    • कर्तृविशेषणम् = स्निग्धाः
    • कर्तृविशेषणम् = स्थिराः
    • कर्तृविशेषणम् = हृद्याः

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।

आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः आहाराः राजसस्य इष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥

अन्वयः

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः दुःखशोकामयप्रदाः आहारा राजसस्य इष्टाः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = इष्टाः
      • सम्बन्ध-पदम् = राजसस्य
    • कर्तृपदम् = आहारा
    • कर्तृविशेषणम् = कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः
    • कर्तृविशेषणम् = दुःखशोकामयप्रदाः

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।

उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १० ॥

पदच्छेदः

यातयामं गतरसं पूतिः पर्युषितं च यत् उच्छिष्टम् अपि च अमेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १० ॥

अन्वयः

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च उच्छिष्टम् अपि च अमेध्यं च यत् भोजनं तत् तामसप्रियम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = यातयामम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = गतरसम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पूति
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पर्युषितम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = उच्छिष्टम्
      • संयोजकपदम् = अपि
      • संयोजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = भोजनम्
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तामसप्रियम्
      • कर्तृपदम् = तत्

अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।

यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञः विधिदृष्टः यः इज्यते यष्टव्यम् एव इति मनः समाधाय सः सात्त्विकः ॥

अन्वयः

अफलाकाङ्क्षिभिः यष्टव्यम् एव इति मनः समाधाय विधिदृष्टः यः यज्ञः इज्यते सः सात्त्विकः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = इज्यते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = यः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यज्ञः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = विधिदृष्टः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = अफलाकाङ्क्षिभिः
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = समाधाय
        • कर्मपदम् = मनः
      • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृपदम् = यष्टव्यम्
        • अवधारणम् = एव
        • संयोजकपदम् = इति
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकः
        • कर्तृपदम् = सः

अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।

इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थम् अपि च एव यत् इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १२ ॥

अन्वयः

भरतश्रेष्ठ ! फलं तु अभिसन्धाय दम्भार्थम् अपि च एव यत् इज्यते तं यज्ञं राजसं विद्धि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भरतश्रेष्ठ
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = इज्यते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = यत्
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = अभिसन्धाय
        • कर्मपदम् = फलम्
        • अवधारणम् = तु
      • वाक्यांश:
        • कारणवाचकपदम् = दम्भार्थम्
        • अवधारणम् = अपि
        • अवधारणम् = एव
        • संयोजकपदम् = च
      • “तम्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = विद्धि
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
        • कर्मपदम् = तम्
        • कर्मविशेषणम् = यज्ञम्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)

विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।

श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

विधिहीनम् असृष्टान्नं मन्त्रहीनम् अदक्षिणम् श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥१७.१३॥

अन्वयः

विधिहीनम् असृष्टान्नं मन्त्रहीनम् अदक्षिणं श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = परिचक्षते
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
    • कर्मपदम् = यज्ञम्
    • कर्मविशेषणम् = विधिहीनम्
    • कर्मविशेषणम् = असृष्टान्नम्
    • कर्मविशेषणम् = मन्त्रहीनम्
    • कर्मविशेषणम् = अदक्षिणम्
    • कर्मविशेषणम् = श्रद्धाविरहितम्

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।

ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचम् आर्जवम् ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शारीरं तपः उच्यते ॥

अन्वयः

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचम् आर्जवं ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शारीरं तपः उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = तपः
        • कर्तृविशेषणम् = शारीरम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनम्
        • कर्तृपदम् = शौचम्
        • कर्तृपदम् = आर्जवम्
        • कर्तृपदम् = ब्रह्मचर्यम्
        • कर्तृपदम् = अहिंसा
        • संयोजकपदम् = च
        • संयोजकपदम् = (इति)

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।

स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् स्वाध्यायाभ्यसनं च एव वाङ्मयं तपः उच्यते ॥

अन्वयः

अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियहितं च यत् वाक्यं स्वाध्यायाभ्यसनं च एव वाङ्मयं तपः (इति) उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उच्यते
    • कर्म-वाक्यम्
      • “यत्” वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = यत्
        • कर्तृविशेषणम् = वाक्यम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनुद्वेगकरम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सत्यम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रियहितम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = स्वाध्यायाभ्यसनम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “(तत्)” वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = (तत्)
        • वाक्यांश:
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तपः
          • कर्तृविशेषणम् = वाङ्मयम्
        • संयोजकपदम् = (इति)

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।

भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम् आत्मविनिग्रहः भावसंशुद्धिः इत्येतत् तपः मानसम् उच्यते ॥

अन्वयः

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम् आत्मविनिग्रहः भावसंशुद्धिः इति एतत् मानसं तपः (इति) उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उच्यते
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तपः
        • कर्तृविशेषणम् = मानसम्
        • कर्तृपदम् = एतत्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = मनःप्रसादः
        • कर्तृविशेषणम् = सौम्यत्वम्
        • कर्तृविशेषणम् = मौनम्
        • कर्तृविशेषणम् = आत्मविनिग्रहः
        • कर्तृविशेषणम् = भावसंशुद्धिः
        • संयोजकपदम् = इति
      • संयोजकपदम् = (इति)

श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः ।

अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

श्रद्धया परया तप्तं तपः तत् त्रिविधं नरैः अफलाकाङ्क्षिभिः युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥

अन्वयः

परया श्रद्धया तप्तं तत् तपः त्रिविधं भवति । अफलाकाङ्क्षिभिः युक्तैः नरैः तप्तं तपः सात्त्विकं परिचक्षते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवति
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधम्
    • कर्तृपदम् = तपः
    • कर्तृविशेषणम् = तत्
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= तप्तम्
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = श्रद्धया
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = परया
    • द्वितीयवाक्यम्
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = परिचक्षते
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= तप्तम्
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = नरैः
        • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = युक्तैः
        • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = अफलाकाङ्क्षिभिः
      • संयोजकपदम् = (इति)

सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।

क्रियते तदिह प्रोक्तंराजसं चलमध्रुवम् ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

सत्कारमानपूजार्थं तपः दम्भेन च एव यत् क्रियते तत् इह प्रोक्तं राजसं चलम् अध्रुवम् ॥

अन्वयः

सत्कारमानपूजार्थं दम्भेन च एव यत् तपः क्रियते तत् इह राजसं चलम् अध्रुवं प्रोक्तम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= प्रोक्तम्
    • (कर्मणि) कर्म-वाक्यम्
      • “यत्” वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रियापदम् = क्रियते
        • (कर्मणि) कर्मपदम् = तपः
        • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
        • कारणवाचकपदम् = सत्कारमानपूजार्थम्
        • करणवाचकपदम् = दम्भेन
        • संयोजकपदम् = च
        • अवधारणम् = एव
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृपदम् = तत्
        • अधिकरणपदम् = इह
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = चलम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अध्रुवम्
      • संयोजकपदम् = (इति)

मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।

परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

मूढग्राहेण आत्मनः यत् पीडया क्रियते तपः परस्य उत्सादनार्थं वा तत् तामसम् उदाहृतम् ॥

अन्वयः

मूढग्राहेण आत्मनः पीडया परस्य उत्सादनार्थं वा यत् तपः क्रियते तत् तामसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • “(कर्मणि)” क्रियापदम् = क्रियते
      • “(कर्मणि)” कर्मपदम् = तपः
      • “(कर्मणि)” कर्मविशेषणम् = यत्
      • वाक्यांश:
        • वाक्यांश:
          • करणवाचकपदम् = पीडया
          • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
        • वाक्यांश:
          • कारणवाचकपदम् = उत्सादनार्थम्
          • सम्बन्ध-पदम् = परस्य
        • करणवाचकपदम् = मूढग्राहेण
        • संयोजकपदम् = वा
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • “(कर्मणि)” क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= उदाहृतम्
        • “(कर्मणि)” कर्तृपदम् = तामसम्
        • “(कर्मणि)” कर्तृविशेषणम् = तत्

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।

देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥

पदच्छेदः

दातव्यम् इति यत् दानं दीयते अनुपकारिणे देशे काले च पात्रे च तत् दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥

अन्वयः

देशे काले च पात्रे च (मया) दातव्यम् इति (विचिन्त्य) अनुपकारिणे यत् दानं दीयते तत् दानं सात्त्विकं स्मृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = दीयते
      • कर्मपदम् = दानम्
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • सम्प्रदानपदम् = अनुपकारिणे
      • अधिकरणपदम् = देशे
      • अधिकरणपदम् = काले
      • अधिकरणपदम् = पात्रे
      • संयोजकपदम् = च
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = (विचिन्त्य)
        • कर्म-वाक्यम्
          • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम् = दातव्यम्
          • कर्तृपदम् = (मया)
          • संयोजकपदम् = इति
        • “तत्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = (अस्ति)
          • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= स्मृतम्
          • (कर्मणि) कर्म-वाक्यांश:
            • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
            • कर्तृपदम् = दानम्
            • कर्तृविशेषणम् = तत्
            • संयोजकपदम् = (इति)

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।

दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

यत् तु प्रत्युपकारार्थं फलम् उद्दिश्य वा पुनः दीयते च परिक्लिष्टं तत् दानं राजसं स्मृतम् ॥

अन्वयः

यत् तु प्रत्युपकारार्थं फलम् उद्दिश्य वा पुनः परिक्लिष्टं च दीयते तत् दानं राजसं स्मृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = दीयते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = यत्
      • अवधारणम् = तु
      • वाक्यांश:
        • कारणवाचकपदम् = प्रत्युपकारार्थम्
        • ल्यबन्त-वाक्यांश:
          • ल्यबन्तपदम् = उद्दिश्य
          • कर्मपदम् = फलम्
        • संयोजकपदम् = वा
      • अवधारणम् = पुनः
      • क्रियाविशेषणम् = परिक्लिष्टम्
      • संयोजकपदम् = च
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= स्मृतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = दानम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = तत्

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।

असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

अदेशकाले यत् दानम् अपात्रेभ्यः च दीयते असत्कृतम् अवज्ञातं तत् तामसम् उदाहृतम् ॥ २२ ॥

अन्वयः

अदेशकाले असत्कृतम् अवज्ञातं च अपात्रेभ्यः यत् दानं दीयते तत् (दानम्) तामसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = दीयते
      • कर्मपदम् = दानम्
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • सम्प्रदानपदम् = अपात्रेभ्यः
      • क्रियाविशेषणम् = असत्कृतम्
      • क्रियाविशेषणम् = अवज्ञातम्
      • संयोजकपदम् = च
      • कालवाचकपदम् = अदेशकाले
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= उदाहृतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = (दानम्)
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = तत्

ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।

ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

ॐ तत् सत् इति निर्देशः ब्रह्मणः त्रिविधः स्मृतः ब्राह्मणाः तेन वेदाः च यज्ञाः च विहिताः पुरा ॥

अन्वयः

ॐ तत् सत् इति त्रिविधः निर्देशः ब्रह्मणः स्मृतः । तेन ब्राह्मणाः वेदाः च यज्ञाः च पुरा विहिताः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = स्मृतः
      • सम्बन्ध-पदम् = ब्रह्मणः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = निर्देशः
      • कर्तृविशेषणम् = त्रिविधः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = ॐ
        • कर्तृपदम् = तत्
        • कर्तृपदम् = सत्
        • संयोजकपदम् = इति
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = (भवन्ति)
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= विहिताः
        • कालवाचकपदम् = पुरा
        • (कर्मणि) कर्मपदम् = ब्राह्मणाः
        • कर्मपदम् = वेदाः
        • कर्मपदम् = यज्ञाः
        • संयोजकपदम् = च
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = तेन

स्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।

प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

तस्मात् ओम् इति उदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥

अन्वयः

तस्मात् ब्रह्मवादिनां विधानोक्ताः यज्ञदानतपःक्रियाः ओम् इति उदाहृत्य सततं प्रवर्तन्ते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रवर्तन्ते
    • कालवाचकपदम् = सततम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = उदाहृत्य
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = ओम्
        • संयोजकपदम् = इति
      • कर्तृपदम् = यज्ञदानतपःक्रियाः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = विधानोक्ताः
        • सम्बन्ध-पदम् = ब्रह्मवादिनाम्
      • कारणवाचकपदम् = तस्मात्

तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।

दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

तत् इति अनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः दानक्रियाः च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥

अन्वयः

मोक्षकाङ्क्षिभिः तत् इति (उदाहृत्य) फलम् अनभिसन्धाय विविधाः यज्ञतपःक्रियाः दानक्रियाः च क्रियन्ते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = क्रियन्ते
    • वाक्यांश:
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) कर्मपदम् = यज्ञतपःक्रियाः
        • कर्मविशेषणम् = विविधाः
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = दानक्रियाः
      • संयोजकपदम् = च
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = अनभिसन्धाय
      • कर्मपदम् = फलम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = (उदाहृत्य)
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = तत्
        • संयोजकपदम् = इति
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मोक्षकाङ्क्षिभिः

सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।

प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

सद्भावे साधुभावे च सत् इति एतत् प्रयुज्यते प्रशस्ते कर्मणि तथा सत् शब्दः पार्थः युज्यते ॥

अन्वयः

पार्थ ! सद्भावे साधुभावे च सत् इति एतत् प्रयुज्यते तथा प्रशस्ते कर्मणि सत् शब्दः युज्यते ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “(यथा)” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = प्रयुज्यते
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = एतत्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = सत्
        • संयोजकपदम् = इति
      • अधिकरणपदम् = सद्भावे
      • अधिकरणपदम् = साधुभावे
      • संयोजकपदम् = च
      • संयोजकपदम् = (यथा)
    • “तथा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = युज्यते
      • कर्मपदम् = शब्दः
      • कर्मविशेषणम् = सत्
      • कालवाचक-वाक्यांश:
        • ज्ञापक-क्रियापदम् = प्रशस्ते
        • क्रिया-आश्रय-कर्तृपदम् = कर्मणि
        • सतिसप्तमि-पदम् = (सति)
      • संयोजकपदम् = तथा

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।

कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सत् इति च उच्यते कर्म च एव तदर्थीयं सत् इति एव अभिधीयते ॥

अन्वयः

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सत् इति च उच्यते । तदर्थीयं कर्म च एव सत् इति एव अभिधीयते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उच्यते
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सत्
      • संयोजकपदम् = इति
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = स्थितिः
      • अधिकरणपदम् = यज्ञे
      • अधिकरणपदम् = तपसि
      • अधिकरणपदम् = दाने
      • संयोजकपदम् = च
    • संयोजकपदम् = च
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभिधीयते
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सत्
      • संयोजकपदम् = इति
    • अवधारणम् = एव
    • वाक्यांश:
    • कर्तृपदम् = कर्म
    • कर्तृविशेषणम् = तदर्थीयम्
    • संयोजकपदम् = च
    • अवधारणम् = एव

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।

असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपः तप्तं कृतं च यत् असत् इति उच्यते पार्थ न च तत् प्रेत्य न इह ॥ २८ ॥

अन्वयः

पार्थ ! अश्रद्धया हुतं दत्तं तपः तप्तं कृतं च यत् असत् इति उच्यते तत् प्रेत्य न इह नो ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = उच्यते
      • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = असत्
      • संयोजकपदम् = इति
      • कर्तृविशेषणम् = यत्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = हुतम्
        • कर्तृपदम् = दत्तम्
        • वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् = तपः
          • कर्तृविशेषणम् = तप्तम्
        • कर्तृपदम् = कृतम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • वाक्यांश:
          • स्थानवाचकपदम् = प्रेत्य
          • प्रतिषेधपदम् = न
        • वाक्यांश:
          • स्थानवाचकपदम् = इह
          • प्रतिषेधपदम् = नो
        • कर्तृपदम् = तत्

References –

  1. 13 Feb 2016 दिनाङ्के नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6wa  श्रद्धात्रयविभागयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwas, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Bhagavad Gita – Chapter 16

श्रीमद्भगवद्गीता – षोडशोध्यायः – दैवासुरसंपद्विभागयोगः

श्रीभगवानुवाच –

अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ १ ॥

अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ २ ॥

तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः दानं दमः च यज्ञः च स्वाध्यायः तपः आर्जवम् ॥

अहिंसा सत्यम् अक्रोधः त्यागः शान्तिः अपैशुनम् दया भूतेषु अलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीः अचापलम् ॥

तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहः न अतिमानिता भवन्ति सम्पदं दैवीम् अभिजातस्य भारत ॥

अन्वयः

भारत ! दैवीं सम्पदम् अभिजातस्य अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः दानं दमः च यज्ञः च स्वाध्यायः तपः आर्जवम् अहिंसा सत्यम् अक्रोधः त्यागः शान्तिः अपैशुनम् भूतेषु दया अलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीः अचापलं तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहः नातिमानिता च भवन्ति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = भारत !
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवन्ति
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सम्पदम्
      • कर्तृविशेषणम् = दैवीम्
      • सम्बन्ध-पदम् = अभिजातस्य
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अभयम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सत्त्वसंशुद्धिः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = ज्ञानयोगव्यवस्थितिः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दानम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दमः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = यज्ञः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = स्वाध्यायः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तपः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = आर्जवम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अहिंसा
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सत्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अक्रोधः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्यागः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = शान्तिः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपैशुनम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दया
      • अधिकरणपदम् = भूतेषु
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अलोलुप्त्वम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मार्दवम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = ह्रीः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अचापलम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तेजः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = क्षमा
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = धृतिः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = शौचम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अद्रोहः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = नातिमानिता
    • सम्योजकपदम् = च

दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।

अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

दम्भः दर्पः अभिमानः च क्रोधः पारुष्यम् एव च अज्ञानं च अभिजातस्य पार्थ सम्पदम् आसुरीम् ॥ ४ ॥

अन्वयः

पार्थ ! आसुरीं सम्पदम् अभिजातस्य दम्भः दर्पः अभिमानः च क्रोधः पारुष्यम् एव च भवन्ति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवन्ति
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सम्पदम्
      • कर्तृविशेषणम् = आसुरीम्
      • सम्बन्ध-पदम् = अभिजातस्य
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दम्भः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दर्पः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अभिमानः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = क्रोधः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पारुष्यम्
    • अवधारणम् = एव
    • सम्योजकपदम् = च

दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।

मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

दैवी सम्पत् विमोक्षाय निबन्धाय आसुरी मता मा शुचः सम्पदं दैवीम् अभिजातः असि पाण्डव ॥

अन्वयः

पाण्डव ! दैवी सम्पत् विमोक्षाय आसुरी निबन्धाय मता । मा शुचः । दैवीं सम्पदम् अभिजातः असि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • सम्बोधनपदम् = पाण्डव!
    • प्रथमवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मता
        • सम्प्रदानपदम् = विमोक्षाय
        • कर्तृपदम् = सम्पत्
        • कर्तृविशेषणम् = दैवी
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मता
        • सम्प्रदानपदम् = निबन्धाय
        • कर्तृपदम् = सम्पत्
        • कर्तृविशेषणम् = आसुरी
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = (भव)
        • वाक्यांश:
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = शुचः
          • प्रतिषेधपदम् = मा
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • तृतीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = असि
        • वाक्यांश:
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अभिजातः
          • कर्मपदम् = सम्पदम्
          • कर्मविशेषणम् = दैवीम्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)

द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च ।

दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

द्वौ भूतसर्गौ लोके अस्मिन् दैवः आसुरः एव च दैवः विस्तरशः प्रोक्तः आसुरं पार्थ मे शृणु ॥

अन्वयः[

पार्थ ! अस्मिन् लोके दैवः आसुरः एव च (इति) द्वौ भूतसर्गौ । दैवः विस्तरशः प्रोक्तः आसुरं मे शृणु ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (स्थः)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = भूतसर्गौ
      • कर्तृविशेषणम् = द्वौ
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = दैवः
      • कर्तृपदम् = आसुरः
      • अवधारणम् = एव
      • सम्योजकपदम् = च
    • द्वितीयवाक्यम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रोक्तः
      • क्रियाविशेषणम् = विस्तरशः
    • कर्तृपदम् = दैवः
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्मपदम् = आसुरम्
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।

न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जनाः न विदुः आसुराः न शौचं न अपि च आचारः न सत्यं तेषु विद्यते ॥ ७ ॥

अन्वयः

आसुराः जनाः प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च न विदुः । तेषु शौचं न विद्यते । आचारः अपि न, सत्यम् अपि न।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विदुः
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = प्रवृत्तिम्
      • कर्मपदम् = निवृत्तिम्
      • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = जनाः
    • कर्तृविशेषणम् = आसुराः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विद्यते
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्तृपदम् = शौचम्
    • अधिकरणपदम् = तेषु
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = आचारः
      • अवधारणम् = अपि
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = सत्यम्
      • अवधारणम् = अपि

असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।

अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

असत्यम् अप्रतिष्ठं ते जगदाहुः अनीश्वरम् अपरस्परसम्भूतं किम् अन्यत् कामहैतुकम् ॥ ८ ॥

अन्वयः

ते जगत् असत्यम् अप्रतिम् अनीश्वरम् आहुः । अपरस्परसम्भूतं कामहैतुकम् अन्यत् किम् इति आहुः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आहुः
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = असत्यम्
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अप्रतिम्
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अनीश्वरम्
    • कर्मपदम् = जगत्
    • कर्तृपदम् = ते
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आहुः
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • प्रश्नवाचक-कर्म-पदम् = किम्
      • कर्मविशेषणम् = अन्यत्
      • कर्मविशेषणम् = कामहैतुकम्
      • कर्मविशेषणम् = अपरस्परसम्भूतम्
      • सम्योजकपदम् = इति
    • कर्तृपदम् = (ते)

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।

प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः प्रभवन्ति उग्रकर्माणः क्षयाय जगतः हिताः ॥

अन्वयः

एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः उग्रकर्माणः अहिताः जगतः क्षयाय प्रभवन्ति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रभवन्ति
    • वाक्यांश:
      • सम्प्रदानपदम् = क्षयाय
      • सम्बन्ध-पदम् = जगतः
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = अवष्टभ्य
      • कर्मपदम् = दृष्टिम्
      • कर्मविशेषणम् = एताम्
    • कर्तृपदम् = अहिताः
    • कर्तृविशेषणम् = नष्टात्मानः
    • कर्तृविशेषणम् = अल्पबुद्धयः
    • कर्तृविशेषणम् = उग्रकर्माणः

काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।

मोहाद् गृहीत्वाऽसद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥ १० ॥

पदच्छेदः

कामम् आश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः मोहाद् गृहीत्वा असद्ग्राहान् प्रवर्तन्ते अशुचिव्रताः ॥

अन्वयः

दुष्पूरं कामम् आश्रित्य दम्भमानमदान्विताः मोहात् असद्ग्राहान् गृहीत्वा अशुचिव्रताः प्रवर्तन्ते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रवर्तन्ते
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = गृहीत्वा
      • कर्मपदम् = असद्ग्राहान्
    • अपादानपदम् = मोहात्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = आश्रित्य
      • कर्मपदम् = कामम्
      • कर्मविशेषणम् = दुष्पूरम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अशुचिव्रताः
    • कर्तृपदम् = दम्भमानमदान्विताः

चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।

कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ ११ ॥

आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।

ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

चिन्ताम् अपरिमेयां च प्रलयान्ताम् उपाश्रिताः कामोपभोगपरमाः एतावत् इति निश्चिताः ॥

आशापाशशतैः बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ईहन्ते कामभोगार्थम् अन्यायेन अर्थसञ्चयान् ॥

अन्वयः

अपरिमेयां प्रलयान्तां चिन्तां च उपाश्रिताः कामोपभोगपरमाः एतावत् इति निश्चिताः आशापाशशतैः बद्धाः कामक्रोधपरायणाः कामभोगार्थम् अन्यायेन अर्थसञ्चयान् ईहन्ते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = ईहन्ते
    • कर्मपदम् = अर्थसञ्चयान्
    • करणवाचकपदम् = अन्यायेन
    • कारणवाचकपदम् = कामभोगार्थम्
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = बद्धाः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = आशापाशशतैः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = निश्चिताः
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = एतावत्
        • सम्योजकपदम् = इति
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = उपाश्रिताः
        • कर्मपदम् = चिन्ताम्
        • कर्मविशेषणम् = प्रलयान्ताम्
        • कर्मविशेषणम् = अपरिमेयाम्
        • सम्योजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = कामक्रोधपरायणाः

इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।

इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १३ ॥

असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।

ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ १४ ॥

आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।

यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ १५ ॥

अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।

प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

इदम् अद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम् इदम् अस्ति इदम् अपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥

असौ मया हतः शत्रुः हनिष्ये च अपरान् अपि ईश्वरः अहम् अहं भोगी सिद्धः अहं बलवान् सुखी ॥ १४ ॥

आढ्यःअभिजनवान् अस्मि कः अन्यः अस्ति सदृशः मया यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्ये इति अज्ञानविमोहिताः ॥

अनेकचित्तविभ्रान्ताः मोहजालसमावृताः प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरके अशुचौ ॥ १६ ॥

अन्वयः

अद्य इदं मया लब्धम्, इमं मनोरथं प्राप्स्ये, इदं धनम् अस्ति, इदम् अपि मे पुनः भविष्यति, असौ शत्रुः मया हतः, अपरान् अपि हनिष्ये । अहम् ईश्वरः, अहं भोगी, अहं सिद्धः बलवान् सुखी । आढ्यः अभिजनवान् अस्मि, मया सदृशः अन्यः कः अस्ति ? यक्ष्ये, दास्यामि, मोदिष्ये इति अज्ञानविमोहिताः अनेकचित्तविभ्रान्ताः मोहजालसमावृताः कामभोगेषु प्रसक्ताः अशुचौ नरके पतन्ति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पतन्ति
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= लब्धम्
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
      • कर्तृपदम् = इदम्
      • कालवाचकपदम् = अद्य
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = प्राप्स्ये
      • कर्मपदम् = मनोरथम्
      • कर्मविशेषणम् = इमम्
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = अस्ति
      • कर्तृपदम् = धनम्
      • कर्तृविशेषणम् = इदम्
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = भविष्यति
      • क्रियाविशेषणम् = पुनः
      • कर्तृपदम् = इदम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
      • अवधारणम् = अपि
    • कर्म-वाक्यम्
      • (कर्मणि) कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हतः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = शत्रुः
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = हनिष्ये
      • कर्मपदम् = अपरान्
      • अवधारणम् = अपि
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्मि)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = ईश्वरः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = भोगी
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सिद्धः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = बलवान्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सुखी
      • सम्योजकपदम् = (च)
      • कर्तृपदम् = अहम्
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = अस्मि
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = आढ्यः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अभिजनवान्
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = अस्ति?
      • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = कः
      • कर्तृविशेषणम् = अन्यः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = सदृशः
        • तृतीया-विभक्त्यन्त-पदम् = मया
      • कर्म-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = यक्ष्ये
        • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • कर्म-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = दास्यामि
        • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • कर्म-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = मोदिष्ये
        • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • सम्योजकपदम् = इति
      • कर्तृपदम् = अज्ञानविमोहिताः
      • कर्तृविशेषणम् = अनेकचित्तविभ्रान्ताः
      • कर्तृविशेषणम् = मोहजालसमावृताः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = प्रसक्ताः
        • अधिकरणपदम् = कामभोगेषु
      • अधिकरणपदम् = नरके
      • अधिकरण-विशेषणम् = अशुचौ

आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।

यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ १७ ॥

अहारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।

मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

आत्मसम्भाविताः स्तब्धाः धनमानमदान्विताः यजन्ते नामयज्ञैः ते दम्भेन अविधिपूर्वकम् ॥ १७ ॥

अहारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः माम् आत्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तः अभ्यसूयकाः ॥

अन्वयः

आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ते दम्भेन अविधिपूर्वकं नामयज्ञैः यजन्ते । अहारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः आत्मपरदेहेषु मां प्रद्विषन्तः अभ्यसूयकाः भवन्ति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = यजन्ते
    • क्रियाविशेषणम् = अविधिपूर्वकम्
    • करणवाचकपदम् = नामयज्ञैः
    • कारणवाचकपदम् = दम्भेन
    • कर्तृपदम् = ते
    • कर्तृविशेषणम् = आत्मसम्भाविताः
    • कर्तृविशेषणम् = स्तब्धा
    • कर्तृविशेषणम् = धनमानमदान्विताः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवन्ति
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अभ्यसूयकाः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = प्रद्विषन्तः
      • कर्मपदम् = माम्
      • अधिकरणपदम् = आत्मपरदेहेषु
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = संश्रिताः
      • कर्मपदम् = अहारम्
      • कर्मविशेषणम् = बलम्
      • कर्मविशेषणम् = दर्पम्
      • कर्मविशेषणम् = कामम्
      • कर्मविशेषणम् = क्रोधम्
      • सम्योजकपदम् = च

तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।

क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

तान् अहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् क्षिपामि अजस्रम् अशुभान् आसुरीषु एव योनिषु ॥

अन्वयः

द्विषतः क्रूरान् अशुभान् तान् नराधमान् संसारेषु आसुरीषु योनिषु एव अजस्रम् अहं क्षिपामि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = क्षिपामि
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = योनिषु
      • अधिकरण-विशेषणम् = संसारेषु
      • अधिकरण-विशेषणम् = आसुरीषु
      • अवधारणम् = एव
    • कर्मपदम् = तान्
    • कर्मविशेषणम् = द्विषतः
    • कर्मविशेषणम् = क्रूरान्
    • कर्मविशेषणम् = अशुभान्
    • कर्तृपदम् = अहम्
    • कालवाचकपदम् = अजस्रम्

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।

मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ २० ॥

पदच्छेदः

आसुरीं योनिम् आपन्नाः मूढाः जन्मनि जन्मनि माम् अप्राप्य एव कौन्तेय ततः यान्ति अधमां गतिम् ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! आसुरीं योनिम् आपन्नाः मूढाः माम् अप्राप्य एव ततः जन्मनि जन्मनि अधमां गतिं यान्ति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = यान्ति
    • कर्मपदम् = गतिम्
    • कर्मविशेषणम् = अधमाम्
    • अधिकरणपदम् = जन्मनि
    • कालवाचकपदम् = ततः
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = अप्राप्य
      • अवधारणम् = एव
      • कर्मपदम् = माम्
    • कर्तृपदम् = मूढाः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = आपन्नाः
      • कर्मपदम् = योनिम्
      • कर्मविशेषणम् = आसुरीम्

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।

कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

त्रिविधं नरकस्य इदं द्वारं नाशनम् आत्मनःकामः क्रोधः तथा लोभः तस्मात् एतत् त्रयं त्यजेत् ॥

अन्वयः

कामः क्रोधः तथा लोभः इदम् आत्मनः नाशनं नरकस्य त्रिविधं द्वारम् । तस्मात् एतत् त्रयं त्यजेत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = नाशनम्
      • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = कामः
      • कर्तृपदम् = क्रोधः
      • कर्तृपदम् = लोभः
      • अवधारणम् = तथा
      • कर्तृविशेषणम् = इदम्
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • कर्तृपदम् = द्वारम्
      • कर्तृविशेषणम् = त्रिविधम्
      • सम्बन्ध-पदम् = नरकस्य
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = त्यजेत्
      • कर्मपदम् = त्रयम्
      • कर्मविशेषणम् = एतत्
      • कारणवाचकपदम् = तस्मात्

एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।

आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

एतैः विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैः त्रिभिः नरः आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! तमोद्वारैः एतैः त्रिभिः विमुक्तः नरः आत्मनः श्रेयः आचरति । ततः परां गतिं याति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आचरति
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = श्रेयः
      • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
    • कर्तृपदम् = नरः
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = विमुक्तः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = त्रिभिः
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = एतैः
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = तमोद्वारैः
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = याति
      • कर्मपदम् = गतिम्
      • कर्मविशेषणम् = पराम्
      • सम्योजकपदम् = ततः

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।

न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य वर्तते कामकारतः न सः सिद्धिम् अवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥

अन्वयः

यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य कामकारतः वर्तते सः सिद्धिं न अवाप्नोति, न सुखम्, न परां गतिम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = वर्तते
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कामकारतः
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = उत्सृज्य
        • कर्मपदम् = शास्त्रविधिम्
      • कर्तृपदम् = यः
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अवाप्नोति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्मपदम् = सिद्धिम्
      • कर्तृपदम् = सः
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • प्रतिषेधपदम् = सुखम्
        • कर्मपदम् = न
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • प्रतिषेधपदम् = न
        • कर्मपदम् = गतिम्
        • कर्मविशेषणम् = पराम्

तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।

ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तंकर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तंकर्म कर्तुम् इह अर्हसि ॥

अन्वयः

तस्मात् कार्याकार्यव्यवस्थितौ ते शास्त्रं प्रमाणम् । शास्त्रविधानोक्तंकर्म ज्ञात्वा इह कर्तुम् अर्हसि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रमाणम्
      • सम्बन्ध-पदम् = ते
      • कर्तृपदम् = शास्त्रम्
    • अधिकरणपदम् = कार्याकार्यव्यवस्थितौ
    • कारणवाचकपदम् = तस्मात्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अर्हसि
    • कर्मपदम् = कर्तुम्
    • अधिकरणपदम् = इह
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = ज्ञात्वा
      • कर्मपदम् = शास्त्रविधानोक्तंकर्म

References –

  1. 6 Feb 2016 दिनाङ्के नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6pj दैवासुरसंपद्विभागयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwas, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Bhagavad Gita – Chapter 15

श्रीमद्भगवद्गीता – पञ्चदशोऽध्यायः – पुरुषोत्तमयोगः –

श्रीभगवानुवाच-

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १ ॥

पदच्छेदः

ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अश्वत्थं प्राहुः अव्ययम् छन्दांसि यस्य पर्णानि यः तं वेद सः वेदवित् ॥ १ ॥

अन्वयः 

यस्य छन्दांसि पर्णानि (तादृशम्) अश्वत्थम् ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अव्ययं प्राहुः । यः तं वेद सः वेदवित् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्राहुः [ प्र + ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • कर्म-वाक्यांश:
      • “यस्य” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवन्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = छन्दांसि [ स. नपुं. प्र. बहु. ]
        • कर्तृपदम् = पर्णानि [ अ. नपुं. प्र. बहु. ]
        • सम्बन्ध-पदम् = यस्य [ यद् द. पुं. ष. एक. ]
      • “तम्” वाक्यांश:
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अव्ययम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मपदम् = अश्वत्थम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् = तम् [ तद् द. पुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् = ऊर्ध्वमूलम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् = अधःशाखम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • सम्योजकपदम् = इति [ अव्ययम् ]
    • द्वितीयवाक्यम्
      • “यः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = वेद [ विद् “विद ज्ञाने” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
        • कर्मपदम् = तम् [ तद् द. पुं. द्वि. एक. ]
        • कर्तृपदम् = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वेदवित् [ त. पुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृपदम् = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]

अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।

अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥

पदच्छेदः 

अधः च ऊर्ध्वं प्रसृताः तस्य शाखाः गुणप्रवृद्धाः विषयप्रवालाः अधः च मूलानि अनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥

अन्वयः

तस्य गुणप्रवृद्धाः विषयप्रवालाः शाखाः अधः ऊर्ध्वं च प्रसृताः । मनुष्यलोके अनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मूलानि अधः च ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रसृताः
      • स्थानवाचकपदम् = अधः
      • स्थानवाचकपदम् = ऊर्ध्वम्
      • सम्योजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = शाखाः
      • सम्बन्ध-पदम् = तस्य
    • कर्तृविशेषणम् = गुणप्रवृद्धाः
    • कर्तृविशेषणम् = विषयप्रवालाः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनुसन्ततानि
      • स्थानवाचकपदम् = अधः
    • कर्तृपदम् = मूलानि
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = कर्मानुबन्धीनि
      • अधिकरणपदम् = मनुष्यलोके

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठः ।

अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलमसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ ३ ॥

ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।

तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

न रूपम् अस्य इह तथा उपलभ्यते न अन्तः न च आदिः न च सम्प्रतिष्ठः अश्वत्थम् एनं सुविरूढमूलम् असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ ३ ॥

ततः पदं तत् परिमार्गितव्यं यस्मिन् गताः न निवर्तन्ति भूयः तम् एव च आद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ ४ ॥

अन्वयः

अस्य रूपम् इह न उपलभ्यते तथा न अन्तः न च आदिः न च सम्प्रतिष्ठः । सुविरूढमूलम् एनम् अश्वत्थं दृढेन असशस्त्रेण छित्त्वा, ततः यतः पुराणी प्रवृत्तिः प्रसृता तम् एव च आद्यं पुरुषं प्रपद्ये इति मत्वा यस्मिन् गताः भूयः न निवर्तन्ति तत् पदं परिमार्गितव्यम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपलभ्यते
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • स्थानवाचकपदम् = इह
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = रूपम्
      • सम्बन्ध-पदम् = अस्य
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = अन्तः
      • सम्योजकपदम् = तथा
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = आदिः
      • सम्योजकपदम् = च
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = सम्प्रतिष्ठः
      • सम्योजकपदम् = च
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = छित्त्वा
        • करणवाचकपदम् = असशस्त्रेण
        • करणविशेषणम् = दृढेन
        • कर्मपदम् = अश्वत्थम्
        • कर्मविशेषणम् = सुविरूढमूलम्
        • कर्मविशेषणम् = एनम्
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = मत्वा
        • कर्म-वाक्यम्
          • “यतः” वाक्यांश:
            • क्रियापदम् = (अस्ति)
            • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रसृता
            • कर्तृपदम् = प्रवृत्तिः
            • कर्तृविशेषणम् = पुराणी
            • अपादानपदम् = यतः
          • “तम्” वाक्यांश:
            • क्रियापदम् = प्रपद्ये
            • कर्मपदम् = पुरुषम्
            • कर्मविशेषणम् = आद्यम्
            • कर्मविशेषणम् = तम्
            • अवधारणम् = एव
            • सम्योजकपदम् = च
            • कर्तृपदम् = (अहम्)
          • सम्योजकपदम् = इति
        • “यस्मिन्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = निवर्तन्ति
          • प्रतिषेधपदम् = न
          • क्रियाविशेषणम् = भूयः
          • वाक्यांश:
            • कर्तृपदम् = गताः
            • अधिकरणपदम् = यस्मिन्
          • “तत्” वाक्यांश:
            • क्रियापदम् = (भवति)
            • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = परिमार्गितव्यम्
            • कर्तृपदम् = पदम्
            • कर्तृविशेषणम् = तत्

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ५ ॥

पदच्छेदः 

निर्मानमोहाः जितसङ्गदोषाः अध्यात्मनित्याः विनिवृत्तकामाः द्वन्द्वैः विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैः गच्छन्ति अमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ५ ॥

अन्वयः 

निर्मानमोहाः जितसङ्गदोषाः अध्यात्मनित्याः विनिवृत्तकामाः सुखदुःखसञ्ज्ञैः द्वन्द्वैः विमुक्ताः अमूढाः तत् अव्ययं पदं गच्छन्ति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = गच्छन्ति
    • कर्मपदम् = पदम्
    • कर्मविशेषणम् = अव्ययम्
    • कर्मविशेषणम् = तत्
    • कर्तृपदम् = अमूढाः
    • कर्तृविशेषणम् = निर्मानमोहाः
    • कर्तृविशेषणम् = जितसङ्गदोषाः
    • कर्तृविशेषणम् = अध्यात्मनित्याः
    • कर्तृविशेषणम् = विनिवृत्तकामाः
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= विमुक्ताः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = सुखदुःखसञ्ज्ञैः
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = द्वन्द्वैः

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।

यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ६ ॥

पदच्छेदः 

न तत् भासयते सूर्यः न शशाङ्कः न पावकः यत् गत्वा न निवर्तन्ते तत् धाम परमं मम ॥ ५ ॥

अन्वयः

सूर्यः तत् न भासयते, न शशाङ्कः,  न पावकः | यत् गत्वा न निवर्तन्ते तत् मम परमं धाम ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भासयते
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = तत्
    • कर्तृविशेषणम् = सूर्यः
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = शशाङ्कः
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = पावकः
    • द्वितीयवाक्यम्
      • “यत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = निवर्तन्ते
        • प्रतिषेधपदम् = न
        • क्त्वान्त-वाक्यांश:
          • क्त्वान्तपदम् = गत्वा
          • कर्मपदम् = यत्
        • “तत्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = (अस्ति)
          • वाक्यांश:
            • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = धाम
            • कर्मविशेषणम् = परमम्
            • सम्बन्ध-पदम् = मम
          • कर्मपदम् = तत्

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ॥

मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

मम एव आंशः जीवलोके जीवभूतः सनातनः मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ ७ ॥

अन्वयः

जीवलोके मम सनातनः अंशः एव जीवभूतः । (सः) प्रकृतिस्थानि मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि कर्षति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = जीवभूतः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = अंशः
      • कर्तृविशेषणम् = सनातनः
      • सम्बन्ध-पदम् = मम
      • अवधारणम् = एव
    • अधिकरणपदम् = जीवलोके
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = कर्षति
    • कर्मपदम् = इन्द्रियाणि
    • कर्मविशेषणम् = प्रकृतिस्थानि
    • कर्मविशेषणम् = मनःषष्ठानि
    • कर्तृपदम् = (सः)

शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।

गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

शरीरं यत् अवाप्नोति यत् च अपि उत्क्रामति ईश्वरः गृहीत्वा एतानि संयाति वायुः गन्धान् इव आशयात् ॥ ८ ॥

अन्वयः

ईश्वरः यत् शरीरम् अवाप्नोति, यत् च अपि उत्क्रामति वायुः आशयात् गन्धान् इव एतानि गृहीत्वा संयाति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अवाप्नोति
      • कर्मपदम् = शरीरम्
      • कर्मविशेषणम् = यत्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = उत्क्रामति
      • कर्मपदम् = यत्
      • सम्योजकपदम् = च
      • सम्योजकपदम् = अपि
    • “एतानि” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = संयाति
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = गृहीत्वा
        • कर्मपदम् = एतानि
        • वाक्यांश:
          • कर्मपदम् = गन्धान्
          • अपादानपदम् = आशयात्
          • कर्तृपदम् = वायुः
          • सम्योजकपदम् = इव
        • कर्तृपदम् = ईश्वरः

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।

अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणम् एव च अधिष्ठाय मनः च अयं विषयान् उपसेवते ॥ ९ ॥

अन्वयः

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणं च मनः च अधिष्ठाय अयम् एव विषयान् उपसेवते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपसेवते
    • कर्मपदम् = विषयान्
    • कर्तृपदम् = अयम्
    • अवधारणम् = एव
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = अधिष्ठाय
      • कर्मपदम् = श्रोत्रम्
      • कर्मपदम् = चक्षुः
      • कर्मपदम् = स्पर्शनम्
      • कर्मपदम् = रसनम्
      • कर्मपदम् = घ्राणम्
      • कर्मपदम् = मनः
      • सम्योजकपदम् = च

उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।

विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १० ॥

पदच्छेदः

उत्क्रामन्तं स्थितं वा अपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् विमूढाः न अनुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १० ॥

अन्वयः

विमूढाः उत्क्रामन्तं स्थितं वा अपि भुञ्जानं गुणान्वितं वा न अनुपश्यन्ति, ज्ञानचक्षुषः पश्यन्ति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अनुपश्यन्ति
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = उत्क्रामन्तम्
    • कर्मपदम् = स्थितम्
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = भुञ्जानम्
      • कर्मविशेषणम् = गुणान्वितम्
    • अवधारणम् = अपि
    • सम्योजकपदम् = वा
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = पश्यन्ति
      • कर्तृपदम् = ज्ञानचक्षुषः

यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।

यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

यतन्तः योगिनः च एनं पश्यन्ति आत्मनि अवस्थितम् यतन्तः अपि अकृतात्मानः न एनं पश्यन्ति अचेतसः ॥ ११ ॥

अन्वयः

यतन्तः योगिनः च एनम् आत्मनि अवस्थितं पश्यन्ति । यतन्तः अपि अकृतात्मानः अचेतसः एनं न पश्यन्ति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यन्ति
    • कर्मपदम् = एनम्
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = अवस्थितम्
      • अधिकरणपदम् = आत्मनि
    • कर्तृपदम् = योगिनः
    • कर्तृविशेषणम् = यतन्तः
    • सम्योजकपदम् = च
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यन्ति
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = एनम्
    • कर्तृपदम् = अचेतसः
    • कर्तृविशेषणम् = अकृतात्मानः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = यतन्तः
      • अवधारणम् = अपि

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।

यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

यदा आदित्यगतं तेजः जगद्भासयते अखिलम् यत् चन्द्रमसि यत् च अग्नौ तत् तेजः विद्धि मामकम् ॥ १२ ॥

अन्वयः

यत् आदित्यगतं तेजः, अखिलं जगत् भासयते, यत् चन्द्रमसि, यत् च अग्नौ, तत् तेजः मामकं (इति) विद्धि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विद्धि
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कर्म-वाक्यम्
      • “यत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = भासयते
        • कर्मपदम् = जगत्
        • कर्मविशेषणम् = अखिलम्
        • कर्तृपदम् = तेजः
        • कर्तृविशेषणम् = यत्
        • कर्तृविशेषणम् = आदित्यगतम्
      • “यत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भासयते)
        • कर्तृपदम् = यत्
        • अधिकरणपदम् = चन्द्रमसि
      • “यत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भासयते)
        • कर्तृपदम् = यत्
        • अधिकरणपदम् = अग्नौ
        • सम्योजकपदम् = च
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मामकम्
        • कर्तृपदम् = तेजः
        • कर्तृविशेषणम् = तत्
      • सम्योजकपदम् = (इति)

गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।

पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

गाम् आविश्य च भूतानि धारयामि अहम् ओजसा पुष्णामि च औषधीः सर्वाः सोमः भूत्वा रसात्मकः ॥ १३ ॥

अन्वयः

अहं गाम् आविश्य च ओजसा भूतानि धारयामि । रसात्मकः सोमः भूत्वा सर्वाः औषधीः च पुष्णामि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = धारयामि
    • कर्मपदम् = भूतानि
    • करणवाचकपदम् = ओजसा
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = आविश्य
      • कर्मपदम् = गाम्
      • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पुष्णामि
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = भूत्वा
      • कर्तृपदम् = सोमः
      • कर्तृविशेषणम् = रसात्मकः
    • कर्मपदम् = औषधीः
    • कर्मविशेषणम् = सर्वाः
    • कर्तृपदम् = अहम्

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।

प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

अहं वैश्वानरः भूत्वा प्राणिनां देहम् आश्रितः प्राणापानसमायुक्तः पचामि अन्नं चतुर्विधम् ॥ १४ ॥

अन्वयः

अहं वैश्वानरः भूत्वा प्राणिनां देहम् आश्रितः प्राणापानसमायुक्तः चतुर्विधम् अन्नं पचामि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पचामि
    • कर्मपदम् = अन्नम्
    • कर्मविशेषणम् = चतुर्विधम्
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = भूत्वा
      • कर्तृपदम् = वैश्वानरः
    • कर्तृपदम् = अहम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = आश्रितः
      • कर्मपदम् = देहम्
      • सम्बन्ध-पदम् = प्राणिनाम्

सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।

वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

सर्वस्य च अहं हृदि सन्निविष्टः मत्तः स्मृतिः ज्ञानम् अपोहनं च वेदैः च सर्वैः अहम् एव वेद्यः वेदान्तकृत् वेदवित् एव च अहम् ॥ १५ ॥

अन्वयः

अहं सर्वस्य हृदि सन्निविष्टः च । मत्तः एव स्मृतिः ज्ञानम् अपोहनं च । अहम् एव सर्वैः वेदैः वेद्यः च । अहम् एव वेदान्तकृत् वेदवित् च ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्मि)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सन्निविष्टः
      • अधिकरणपदम् = हृदि
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्वस्य
    • कर्तृपदम् = अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • कर्तृपदम् = स्मृतिः
    • कर्तृपदम् = ज्ञानम्
    • कर्तृपदम् = अपोहनम्
    • सम्योजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • अपादानपदम् = मत्तः
      • अवधारणम् = एव
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्मि)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वेद्यः
      • करणवाचकपदम् = वेदैः
      • करणविशेषणम् = सर्वैः
      • सम्योजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = अहम्
      • अवधारणम् = एव
    • चतुर्थवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्मि)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वेदान्तकृत्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वेदवित्
      • सम्योजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = अहम्
      • अवधारणम् = एव

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।

क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

द्वौ इमौ पुरुषौ लोके क्षरः च अक्षरः एव च क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थः अक्षरः उच्यते ॥ १६ ॥

अन्वयः

लोके क्षरः च अक्षरः एव च इमौ पुरुषौ द्वौ । सर्वाणि भूतानि क्षरः (इति) उच्यते । कूटस्थः अक्षरः (इति) उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (स्थः)
    • कर्तृविशेषणम् = पुरुषौ
    • कर्तृविशेषणम् = द्वौ
    • कर्तृविशेषणम् = इमौ
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = क्षरः
      • कर्तृपदम् = अक्षरः
      • अवधारणम् = एव
      • सम्योजकपदम् = च
    • अधिकरणपदम् = लोके
  • द्वितीयवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = क्षरः
      • कर्तृपदम् = भूतानि
      • कर्तृविशेषणम् = सर्वाणि
      • सम्योजकपदम् = (इति)
    • तृतीयवाक्यम्
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
      • (कर्मणि) कर्म-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अक्षरः
        • कर्तृपदम् = कूटस्थः
        • सम्योजकपदम् = (इति)

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।

यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

उत्तमः पुरुषः तु अन्यः परमात्मा इति उदाहृतः यः लोकत्रयम् आविश्य बिभर्ति अव्ययः ईश्वरः ॥

अन्वयः

उत्तमः पुरुषः तु अन्यः । परमात्मा इति उदाहृतः । यः लोकत्रयम् आविश्य बिभर्ति अव्ययः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अन्यः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = उत्तमः
      • कर्तृविशेषणम् = पुरुषः
    • अवधारणम् = तु
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृपदम् = उदाहृतः
    • कर्म-वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = परमात्मा
      • कर्तृपदम् = (सः)
      • सम्योजकपदम् = (इति)
    • तृतीयवाक्यम्
      • “यः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = बिभर्ति
        • कर्तृपदम् = यः
        • ल्यबन्त-वाक्यांश:
          • ल्यबन्तपदम् = आविश्य
          • कर्मपदम् = लोकत्रयम्
        • (सः) वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = (भवति)
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अव्ययः
          • कर्तृपदम् = (सः)

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।

अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

यस्मात् क्षरम् अतीतः अहम् क्षरात् अपि च उत्तमः अतः अस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥

अन्वयः

यस्मात् अहं क्षरम् अतीतः अक्षरात् अपि च उत्तमः अतः लोके वेदे च पुरुषोत्तमः (इति) प्रथितः अस्मि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यस्मात्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्मि)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अतीतः
        • कर्मपदम् = क्षरम्
      • कर्तृपदम् = अहम्
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = (अस्मि)
        • वाक्यांश:
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = उत्तमः
          • अपादानपदम् = अक्षरात्
          • अवधारणम् = अपि
        • सम्योजकपदम् = च
        • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • सम्योजकपदम् = यस्मात्
    • “अतः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अस्मि
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रथितः
      • कर्म-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पुरुषोत्तमः
        • कर्तृपदम् = (सः)
        • अधिकरणपदम् = लोके
        • अधिकरणपदम् = वेदे
        • सम्योजकपदम् = च
        • सम्योजकपदम् = (इति)

यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।

स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

यः माम् एवम् असम्मूढः जानाति पुरुषोत्तमम् सः सर्ववित् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥

अन्वयः

भारत ! यः असम्मूढः पुरुषोत्तमं मां जानाति सः सर्ववित् सर्वभावेन भजति ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भारत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = जानाति
      • कर्मपदम् = माम्
      • कर्मविशेषणम् = पुरुषोत्तमम्
      • कर्तृपदम् = असम्मूढः
      • कर्तृविशेषणम् = यः
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = भजति
      • करणवाचकपदम् = सर्वभावेन
      • कर्तृपदम् = सर्ववित्
      • कर्तृविशेषणम् = सः

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।

एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ २० ॥

पदच्छेदः

इति गुह्यतमं शास्त्रम् इदम् उक्तं मयानघ एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यः च भारत ॥ २० ॥

अन्वयः

अनघ ! इति मया इदं गुह्यतमं शास्त्रम् उक्तम् । भारत ! एतत् बुद्ध्वा बुद्धिमान् कृतकृत्यः च स्यात् ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = अनघ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= उक्तम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = शास्त्रम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = इदम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = गुह्यतमम्
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
    • सम्योजकपदम् = इति
  • सम्बोधनपदम् = भारत!
    • क्रियापदम् = स्यात्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = बुद्धिमान्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कृतकृत्यः
    • सम्योजकपदम् = च
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = बुद्ध्वा
      • कर्मपदम् = एतत्
    • कर्तृपदम् = (कश्चन)

References –

  1. 30 Jan 2016 दिनाङ्के नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6ph पुरुषोत्तमयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwas, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site