GopaalaVimshatih

गोपालविंशतिः श्रीवेदान्तदेशिकैः विरचितम्

Gopaala-Vimshatih by Shreemad Vedaantadeshika

प्रस्तोत्री – श्रीमती  सुजाता रमेशः

Presented by Smt. Sujatha Ramesh

Paintings Copyrights @krishnafortoday.com and Sri. Keshav

नमस्क्रिया-श्लोकः

श्रीमान्वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी ।

वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥

कृतिकारपरिचयः

  • श्रीवेङ्कटनाथः, स्वामिवेदान्तदेशिकः
  • जन्म – इतः ७५० वर्षेभ्यः पूर्वं,
    क्री.प. 1268 A.D. विभवाब्दे ४३७०
  • बहुभाषाविद्, तर्क-व्याकरण-मीमांसा-न्याय-गणित-शिल्पकलादिषु विपुलज्ञानम् । वाग्मी । वादेषु शूरः ।

ग्रन्थाः

  • स्तोत्राणि – २८ – हयग्रीवास्तोत्रं, गोपालविंशतिः, रघुवीरगद्यं सुदर्शनाष्टकम् इत्यादीनि
  • काव्यानि – यादवाभ्युदयमहाकाव्यम्, हंससन्देशम्, पादुकासहस्रम्, सुभाषितनीवी
  • रूपकम् – सङ्कल्पसूर्योदयः
  • अशीत्यधिकाः रहस्यग्रन्थाः, वेदान्तग्रन्थाः, अनुष्ठानग्रन्थाः, तमिळ्-प्रबन्धाः च 
  • १० व्याख्यानग्रन्थाः – तेषु भगवद्रामानुजाचार्येण विरचितस्य गीताभाष्यस्य तात्पर्यचन्द्रिका इति व्याख्यानं प्रसिद्धम् ।

To access the required shloka directly mention the shloka number at the end like https://nivedita2015.wordpress.com/gopaalavimshatih/#shloka02

For more details like the Padachcheda, Anvayakrama and Chandas, refer this page.

https://nivedita2015.wordpress.com/gopaalavimshatih-anvaya

Shloka #01

वन्दे वृन्दावनचरं वल्लवीजनवल्लभम्

जयन्तीसम्भवं धाम वैजयन्तीविभूषणम्

[अन्वयः]

बृन्दावन-चरं वल्लवी-जन-वल्लभं जयन्ती-सम्भवं धाम वैजयन्ती-विभूषणम् (अहं) वन्दे ।

[पदार्थः]

  • वृन्दावनचरम् = बृन्दावने सञ्चरन्तम्
  • वल्लवीजनवल्लभम् = व्रजयोषितानां प्रियम्
  • जयन्तीसम्भवम् = ‘जयन्ती’ नाम शुभतिथ्यां जातः (“जयं पुण्यञ्च तनुते जयन्तीं तेन तां विदुः”)
  • धाम = स्वप्रकाशितम् / तेजः
  • वैजयन्तीविभूषणम् = वनमालालङ्कृतम्
  • वन्दे = प्रणमामि

[तात्पर्यम्]

बृन्दावने संचारन्तं, व्रजयोषितानां प्रियं, जयन्त्याख्यपुण्यतिथौ आविर्भूतं, स्वप्रकाशतेजोमयं, वनमालीधारिणम् (अहं) वन्दे !

[विशेषांशाः]

  • बृन्दावनम् =  बृन्दानाम् अवनम् /  बृन्दानां वनम् / ‘बृन्दा’ नाम वनम्
  • जयन्ती, वैजयन्ती  इत्यत्र अनुप्रासः शब्दालङ्कारः

Correction in the video:
Around the 50th second, it should be उपासनादीनाम् and not उपासादीनाम् !

Shloka #02

वाचं निजाङ्क-रसिकां प्रसमीक्षमाणो

वक्त्रारविन्द-विनिवेशित-पाञ्चजन्यः ।

वर्ण-त्रिकोण-रुचिरे वर-पुण्डरीके

बद्धासनो जयति वल्लव-चक्रवर्ती ॥ २ ॥

[पदविभागः]

वाचम् निजाङ्क-रसिकाम् प्रसमीक्षमाणः वक्त्रारविन्द-विनिवेशित-पाञ्चजन्यः वर्ण-त्रिकोण-रुचिरे वर-पुण्डरीके बद्धासनः जयति वल्लव-चक्रवर्ती ।

[अन्वयक्रमः]

  • जयति
    • कः जयति ? वल्लव-चक्रवर्ती
    • कीदृशः वल्लव-चक्रवर्ती ? प्रसमीक्षमाणः
      • कां प्रसमीक्षमाणः ? वाचम्
        • कीदृशीं वाचम् ? निजाङ्क-रसिकाम्
    • पुनः कीदृशः वल्लव-चक्रवर्ती ? वक्त्रारविन्द-विनिवेशित-पाञ्चजन्यः
    • पुनः कीदृशः वल्लव-चक्रवर्ती ? बद्धासनः
      • कुत्र बद्धासनः ? वर-पुण्डरीके
        • कीदृशे वर-पुण्डरीके ? वर्ण-त्रिकोण-रुचिरे

[अन्वयः]

वाचं निज-अङ्क-रसिकां प्रसमीक्षमाणः, वक्त्र-अरविन्द-विनिवेशित-पाञ्चजन्यः, वर्ण-त्रिकोण-रुचिरे वर-पुण्डरीके बद्धासनः, वल्लव-चक्रवर्ती जयति ।

[ पदार्थः]

  • वाचम् = वाग्देवतां / तन्नामिकां काञ्चन गोपिकाम्
  • निजाङ्करसिकाम् = स्व-उत्सङ्ग-वर्तन-अभिलाषिणीम्
  • प्रसमीक्षमाणः = तदेकदृष्ट्या विनम्य पश्यन्
  • वक्त्रारविन्दे = मुखपुण्डरीके
  • विनिवेशितः = न्यस्तः
  • पाञ्चजन्यः = दुग्धपानार्थं शिशोः उपयुज्यमानः पात्रविशेषः
  • वर्णत्रिकोणरूचिरे = वर्णात्मके (अक्षरत्मिके) त्रिकोणाकारे
  • (पाठान्तरम्) वर्णत्रिकेणरूचिरे = (गो, पा, ल इति) वर्णत्रयेन शोभायमानः
  • वरपुण्डरीके = श्रेष्ठे पद्माकारे
  • बद्धासनः = बद्धम् आसनं यस्य सः
  • वल्लवचक्रवर्ती = गोपबालानां सार्वभौमः
  • जयति = लसति (सर्वोत्कर्षेण वर्तते)

[तात्पर्यम्]

निजोत्सङ्गे संस्थाप्य शिशुं पाञ्चजन्येन दुग्धं पाययन्तीं मातरं तदेकदृष्ट्या पश्यन् अस्ति कृष्णः । क्षीरपानानन्तरं माता तं त्रिकोणात्मिकरक्षया बद्धायां पद्माकारदोलायां शाययति । तदा सः शिशुः उत्थायोपविष्टः वल्लवीनां सार्वभौमः लसति ।

[पारमार्थिकः अर्थः]

स्वोत्सङ्गे उपविश्य कृष्णमेव पश्यन्तीम्, अनुभवन्तीं च वाग्देवीं दृष्ट्वा, तां रञ्जयितुं पाञ्चजन्येन प्रणवध्वनिम् आध्मापयति भगवान् । एवम् अष्टदलपद्मासने उपवष्टः जयतु ।

Shloka #03

आम्नायगन्धिरुदितस्फुरिताधरोष्ठम्‌
आस्राविलेक्षणमनुक्षणमन्दहासम्‌ ।
गोपालडिम्भवपुषं कुहनाजनन्याः
प्राणस्तनन्धयमवैमि परं पुमांसम्‌ ॥ ३ ॥

[पदच्छेदः] आम्नाय-गन्धि-रुदित-स्फुरित-अधरोष्ठम्‌, आस्र-आविल-ईक्षणम्, अनुक्षण-मन्दहासम्, गोपाल-डिम्भ-वपुषम्, कुहना-जनन्याः, प्राण-स्तनन्धयम्, अवैमि, परम्, पुमांसम्‌ ।

[अन्वयः] आम्नाय-गन्धि-रुदित-स्फुरित-अधरोष्ठम्‌, आस्र-आविल-ईक्षणम्, अनुक्षण-मन्दहासं, गोपाल-डिम्भ-वपुषं, कुहना-जनन्याः प्राण-स्तनन्धयं, परं पुमांसम्‌ अवैमि ।

[पदार्थः]
आम्नायः = वेदः
गन्धिः = सुरभिः
रुदितम् = रोदनम् [*रुचिरम् = मनोज्ञम्]
स्फुरितम् = कम्पितम्
अधरोष्ठम्‌ = अधरञ्च ओष्ठं च, तयोः समाहारः
आस्रम् = अश्रुः
आविलम् = कलुषितम्
ईक्षणम् = नयम्
अनुक्षणम् = उत्तरक्षणम्
मन्दहासः = मन्दस्मितः
गोपाल-डिम्भ-वपुः = गोपबालस्य शरीरं यस्य
कुहना = मिथ्या
जननी = माता
प्राणस्तनन्धयः = (सामान्यार्थः) प्राणादपि प्रियः स्तनपायी
प्राणस्तनन्धयः = (अत्र) स्तन्येन सह यः प्राणानपि पीतवान्
परम् = उत्कृष्टतमम्
पुमांसम्‌ = पुरुषम्
अवैमि = जानामि

[तात्पर्यम्] गोपबालरूपे विद्यमानं मनुष्यवेषधारिणं, रोदनेन तन्मुखाज्जनितवेदसुरभिसंयुक्तं, शिशुस्वभावतः रोदनोत्तरक्षणे एव मन्दस्मितं, मिथ्यामातुः पूतनायाः स्तनपानव्याजेन प्राणपानं कृतवनतं पुरुषोत्तमं जानामि |

Shloka #04

आविर्भवत्वनिभृताभरणं पुरस्तात्‌

आकुञ्चितैकचरणं निभृतान्यपादम्‌ ।

दध्ना निमन्थमुखरेण निबद्धतालं

नाथस्य नन्दभवने नवनीतनाट्यम्‌ ॥

[अन्वयः] अनिभृत-आभरणम्, आकुञ्चित-एक-चरणं, निभृत-अन्यपादं, दध्ना निमन्थ-मुखरेण निबद्ध-तालं, नन्दभवने नाथस्य नवनीत-नाट्यं पुरस्तात्‌ आविर्भवतु ।

•आकुञ्चित-एक-चरणम् =आवर्जितः एकः पादः (यस्य तत्)
•निभृत-अन्यपादम्‌ = निश्चलः अन्यः पादः (यस्य तत्)
•अनिभृत-आभरणम् = सञ्चालिताः  काञ्चीनूपुरादि अलङ्कारसामग्रीः (यस्मिन् तत्)
•दध्ना = गोदोहात् उद्भूतं दधिः, तेन

•निमन्थ-मुखरेण = (दधेः) सञ्चालनेन जनितः  ध्वनिः, तेन
•निबध्दतालम् = सम्मिलितः तालः (यस्य तत्)
•नन्द-भवने = नन्दगोपस्य गृहे •नाथस्य = स्वामिनः
•नवनीत-नाट्यम्‌ = नवनीताय क्रियमाणं नाट्यम्
•पुरस्तात् = (मत्) पुरतः
•आविर्भवतु = अक्षिसात् भवतु

[तात्पर्यम्]

एकं पादं कुटिलीकृत्य अन्यत् भूमौ संस्थाप्य, पुनः कुटिलीकृतं पादं भूमौ न्यस्य अन्यपादं आवर्ज्य पर्यायेण पादयोः विन्यासप्रदर्शनेन नवनीतप्राप्त्यर्थं नन्दगोपस्य गृहे श्रीकृष्णेन एकः नाट्यविशेषः कृतः । तत्काले तेन धृतानाम् आभरणानां सञ्चालनेन जनितशब्दः अपि च तत्र दधिनिमन्थनघोषः इति अनयोः मेलनेन सञ्जातशब्दविशेषः तालायते । तादृशं मत्स्वामिना कृतं ‘नवनीतनाट्यं’ मत्पुरतः आविर्भवतु ।

Shloka #05

हर्तुं कुम्भे विनिहितकरः स्वादुहैयङ्गवीनं
दृष्ट्वा दामग्रहणचटुलां मातरं जातरोषाम्‌ ।
पायादीषत् प्रचलितपदो नापगच्छन्‌ न तिष्ठन्‌
मिथ्यागोपः सपदि नयने मीलयन्‌ विश्वगोप्ता ॥

[अन्वयरचना]
पायात् ।
कः पायात् ? विश्व-गोप्ता
कीदृशः विश्व-गोप्ता ? मिथ्या-गोपः
पुनः कीदृशः विश्व-गोप्ता ? विनिहित-करः
कुत्र विनिहित-करः ? कुम्भे
किं कर्तुं विनिहित-करः ? हर्तुम्
किं हर्तुम् ? स्वादु-हैयङ्गवीनम्
पुनः कीदृशः विश्व-गोप्ता ? प्रचलित-पदः
कथं प्रचलित-पदः ? ईषत्
किं कृत्वा प्रचलित-पदः ? दृष्ट्वा
कां दृष्ट्वा ? मातरम्
कीदृशीं मातरम् ? जात-रोषाम्
पुनः कीदृशीं मातरम् ? दाम-ग्रहण-चटुलाम्
किं कुर्वन् विश्व-गोप्ता ? न अपगच्छन्‌
पुनः किं कुर्वन् विश्व-गोप्ता ? न तिष्ठन्‌
पुनः किं कुर्वन् विश्व-गोप्ता ? मीलयन्‌
के (द्वे) मीलयन्‌ ? नयने
कदा मीलयन्‌ ? सपदि

[अन्वयः] स्वादु-हैयङ्गवीनं हर्तुं कुम्भे विनिहित-करः, दाम-ग्रहण-चटुलां जात-रोषां मातरं दृष्ट्वा, ईषत् प्रचलित-पदः, न अपगच्छन्‌, न तिष्ठन्‌, सपदि नयने मीलयन्‌ मिथ्या-गोपः विश्व-गोप्ता पायात् ।

[प्रतिपदार्थः]
स्वादु-हैयङ्गवीनम् = रुचिकरं नवनीतम् ।
हर्तुम् = चोरयितुम् ।
कुम्भे = (नवनीतस्य) भाण्डे ।
विनिहित-करः = सम्यक् न्यस्तः हस्तः ।
दाम-ग्रहण-चटुलाम् = रज्जुबन्धने समर्थाम् ।
जात-रोषाम् = कृद्धाम् ।
मातरम् = यशोदाम् । दृष्ट्वा = वीक्ष्य ।
ईषत् = स्वल्पप्रमाणेन ।
प्रचलित-पदः = गमनोपक्रमे पादसञ्चालनम् ।
न अपगच्छन् = पलायनं निवार्य ।
न तिष्ठन् = न वा तत्रैव स्थित्वा ।
सपदि = झटिति ।
नयने = अक्षिद्वयम् ।
मीलयन् = पिधाय ।
मिथ्या-गोपः = गोपबालवेषधारी ।
विश्व-गोप्ता = लोकसंरक्षकः ।
पायात् = रक्षतु ।

[तात्पर्यम्] रुचिकरं नवनीतं चोरयन् कुम्भे न्यस्तहस्तः सन्, रज्जुबन्धने समर्थया कृद्धया मात्रा लक्षितः बालः, गातुं वा तत्रैव स्थातुं वा असमर्थतया यः नेत्रे निमीलितवान् सः गोपबालवेषधारी, विश्वसंरक्षकः पातु ।

Shloka #06

व्रजयोषिदपाङ्गवेधनीयं
मधुराभाग्यमनन्यभोग्यमीडे ।
वसुदेववधूस्तनन्धयं तत्‌
किमपि ब्रह्मकिशोरभावदृश्यम्‌ ॥ ६ ॥

[पदच्छेदः] व्रज-योषित्-अपाङ्ग-वेधनीयम् मधुरा-भाग्यम् अनन्य-भोग्यम् ईडे वसुदेव-वधू-स्तनन्धयम् तत्‌ किमपि ब्रह्म-किशोर-भाव-दृश्यम्‌ ।

[अन्वयरचना]
(अहम्) ईडे (ईड् ईडँ स्तुतौ धातुः)
किं ईडे ? किमपि तत्
किं तत् ? ब्रह्म-किशोर-भाव-दृश्यम्‌
कीदृशं तत् ? व्रज-योषित्-अपाङ्ग-वेधनीयम्
पुनः कीदृशं तत् ? मधुरा-भाग्यम्
पुनः कीदृशं तत् ? अनन्य-भोग्यम्
पुनः कीदृशं तत् ? वसुदेव-वधू-स्तनन्धयम्

[अन्वयः] व्रज-योषित्-अपाङ्ग-वेधनीयं मधुरा-भाग्यम् अनन्य-भोग्यं वसुदेव-वधू-स्तनन्धयं किमपि ब्रह्म-किशोर-भाव-दृश्यं तत्‌ (अहम्) ईडे ।

[तात्पर्यम्] व्रजयुवतीनाम् अपाङ्गवीक्षणैः प्रहार्यमाणं, तज्जन्मस्थानत्वात् मधुरानगर्याः पुण्यफलं, नितराम् अतिशयभोग्यं, देवक्याः स्तनपायिशिशुं, मनुष्यशिशुरूपे दृश्यमाणं परब्रह्माणम् अहं स्तौमि ।

प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ।
अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥

  • मुण्डकोपनिषत् २-२-४

Shloka #07

परिवर्तितकन्धरं भयेन
स्मितफुल्लाधरपल्लवं स्मरामि ।
विटपित्वनिरासकं कयोश्चित्‌
विपुलोलूखलकर्षकं कुमारम्‌ ॥ ७ ॥

[अन्वयः] भयेन परिवर्तित-कन्धरं, स्मित-फुल्ल-अधर-पल्लवं, कयोश्चित्‌ विटपित्व-निरासकं, विपुल-उलूखल-कर्षकं, कुमारम् (अहं) स्मरामि ।

[अन्वयरचना]
(अहं) स्मरामि
कं स्मरामि ? कुमारम्
कीदृशं कुमारम् ? विपुल-उलूखल-कर्षकम्
पुनः कीदृशं कुमारम् ? परिवर्तित-कन्धरम्
केन कारणेन परिवर्तित-कन्धरम् ? भयेन
पुनः कीदृशं कुमारम् ? स्मित-फुल्ल-अधर-पल्लवम्
पुनः कीदृशं कुमारम् ? विटपित्व-निरासकम्
कयोः विटपित्व-निरासकम् ? कयोश्चित्‌

[प्रतिपदार्थः]
भयेन = भीत्या ।
परिवर्तित-कन्धरम् = व्यावर्तिता ग्रीवा यस्य सः, तम् ।
स्मितफुल्लधरपल्लवम् = विसकितपल्लव इव स्मयमाणम् अधरद्वयं यस्य सः, तम् ।
कयोश्चित् = द्वयोः ।
विटपित्व-निरासकम् = वृक्षभावः निरस्तीकृतः येन सः, तम् ।
विपुलोलूखलकर्षकम् = बृहदुलूखलेन (भूमिं) कर्षन्तम् ।
कुमारम् = बालम् । स्मरामि = भावयामि ।

[तात्पर्यम्] भयेन ग्रीवां व्यावर्त्य पश्यन्तं, विकसितपल्लवसन्निभाधरद्वयेन स्मयमाणं, द्वयोः वृक्षभावनिरसनाय उलूखलेन कर्षन्तं बालम् अहं भावयामि ।