Samskrita Gitam – Paathayema Samskritam

Sanskrit Song with meaning – pāṭhayema saṃskṛtaṃ jagati sarvamānavān

पाठयेम संस्कृतं जगति सर्वमानवान् ।
प्रापयेम भारतं सपदि परमवैभवम् ॥

(वयं) जगति सर्वमानवान् संस्कृतं पाठयेम। सपदि (वयं) भारतं परमवैभवं प्रापयेम।

पाठयेम We will teach संस्कृतम् Samskritam सर्व-मानवान् to all people जगति in this world. प्रापयेम We will lead भारतम् (our nation) Bhaaratam, परम-वैभवम् to its highest glory, सपदि right now.

व्यक्तियोजकत्वमेव नायकत्वलक्षणम्
धर्मसेवकत्वमेव शास्त्रतत्त्वचिन्तनम् ।

नायकत्वलक्षणम् व्यक्तियोजकत्वम् एव । शास्त्र-तत्त्व-चिन्तनम् धर्मसेवकत्वम् एव।

व्यक्ति-योजकत्वम् The enrolment of individuals एव is indeed नायकत्व-लक्षणम् the sign of leadership. धर्म-सेवकत्वम् The state of doing service to Dharma एव is indeed शास्त्र-तत्त्व-चिन्तनम् the reflection of the ideology of the Shastras.

स्नेह-शक्ति-शील-शौर्य-देशभक्ति-भूषितम्
साधयेम शीघ्रमेव कार्यकर्तृमण्डलम् ॥

स्नेह-शक्ति-शील-शौर्य-देशभक्ति-भूषितं कार्यकर्तृमण्डलं शीघ्रम् एव साधयेम ।

शीघ्रम् Pretty soon एव itself, साधयेम we will succeed (in forming) कार्यकर्तृ-मण्डलम् a group of volunteers, स्नेह-शक्ति-शील-शौर्य-देशभक्ति-भूषितम् adorning the qualities of friendship, strength, character, valour, and patriotism.

हिन्दुबन्धुमेलनेन सर्वदोषनाशनम्
उच्चनीचजातिराज्य-भेदभाववारणम् ।

हिन्दुबन्धुमेलनेन सर्वदोषनाशनम् उच्चनीचजातिराज्यभेदभाववारणम् ।

हिन्दु-बन्धु-मेलनेन Through the coming together of Hindu brethren, (we can achieve) उच्च-नीच-जाति-राज्य-भेदभाव-वारणम् the prevention of discrimination based on higher or lower castes and regional boundaries, सर्व-दोष-नाशनम् which is the annihilation of all defects (in the society).

सामरस्यरक्षणेन शान्तिपूर्णजीवनम्
कालयोग्यमेतदेव मोक्षदायिदर्शनम् ॥

सामरस्यरक्षणेन शान्तिपूर्णजीवनम् । एतत् एव कालयोग्यं मोक्षदायिदर्शनम् ।

सामरस्य-रक्षणेन Through the preservation of the sense of equality, (there will be) शान्ति-पूर्ण-जीवनम् life filled with peace. एतत् This is एव the only मोक्ष-दायि-दर्शनम् liberation giving philosophy काल-योग्यम् that is most apt for the current times.

जीवनस्य कार्यमेव राष्ट्रकर्मसाधना
सङ्घशक्तिवर्धनाय दिव्यभव्ययोजना ।

राष्ट्रकर्मसाधना एव जीवनस्य कार्यम् । सङ्घशक्तिवर्धनाय दिव्यभव्ययोजना ।

जीवनस्य कार्यम् The (most important) task of life is एव only राष्ट्र-कर्म-साधना the disciplined practice of doing work for the Nation. दिव्य-भव्य-योजना This is a divine and appropriate scheme सङ्घ-शक्ति-वर्धनाय for strengthening the power of this team, Sangha.

व्यक्तिरस्तु वर्तिकेति मामकीनभावना
साधितास्तु माधवस्य विश्वविजयकामना ॥

व्यक्तिः वर्तिका अस्तु इति मामकीनभावना । माधवस्य विश्वविजयकामना साधिता अस्तु । मामकीन-भावना My notion इति is that व्यक्तिः each individual अस्तु must be (selfless like) वर्तिका the wick of a lamp. माधवस्य (Rashtriya Svayamsevak Sangh’s “Guruji”) Madhava Sadashiva Golwalkar’s विश्व-विजय-कामना desire of (Bhaaratam’s) superiority over the universe साधिता अस्तु must be achieved.

pāṭhayema saṃskṛtaṃ jagati sarvamānavān ।
prāpayema bhārataṃ sapadi paramavaibhavam ॥

vyaktiyojakatvameva nāyakatvalakṣaṇaṃ
dharmasevakatvameva śāstratattvacintanaṃ ।
sneha-śakti-śīla-śaurya-deśabhakti-bhūṣitaṃ
sādhayema śīghrameva kāryakartṛmaṇḍalam ॥

hindubandhumelanena sarvadoṣanāśanaṃ
uccanīcajātirājya-bhedabhāvavāraṇaṃ ।
sāmarasyarakṣaṇena śāntipūrṇajīvanaṃ
kālayogyametadeva mokṣadāyidarśanam ॥

jīvanasya kāryameva rāṣṭrakarmasādhanā
saṅghaśaktivardhanāya divyabhavyayojanā ।
vyaktirastu vartiketi māmakīnabhāvanā
sādhitāstu mādhavasya viśvavijayakāmanā ॥

Pravesha parichaya shiksha kovida Question Paper Feb 2020

Pravesha Feb 2020 – https://drive.google.com/open?id=1nTLW7F6eXJ_yb_G_DoodMNobBGUVOutP   || Earlier years – https://drive.google.com/open?id=0B21vUhfJ2SEvYmJmMGZSUTVSRHc

Parichaya Feb 2020 – https://drive.google.com/drive/u/1/folders/0B21vUhfJ2SEvSUZlRTlfTmdnXzg ||Earlier years – https://drive.google.com/open?id=0B21vUhfJ2SEvSUZlRTlfTmdnXzg

Shiksha Feb 2020 – https://drive.google.com/open?id=16LdFjf-rATmrAR8I5thVKf2dfAxFTEPm  || Earlier years – https://drive.google.com/open?id=0B21vUhfJ2SEvVFQ4ZWdnM2kwaG8

Kovida Feb 2020 – https://drive.google.com/open?id=1dks-379oRWfiVhFIOKictVmppsnmMoMl || Earlier years – https://drive.google.com/open?id=0B21vUhfJ2SEvZGhGb1dicHZZZ1E

For many more papers and other study material, see

https://nivedita2015.wordpress.com/2015/09/22/pravesha-parichaya-shiksha-kovida-additional-study-material/

Also make use of the material available in https://www.sanskritfromhome.in/ and https://www.samskritashikshanam.in/pattrachar

Thanks to friends like Sri. Suneesh Namboodiri who share these questions papers from time to time.

Shikshaa Kovida – SB Exams – Vyoma Courses

For the students pursuing Samskrita Bharati’s Correspondence Courses, Vyoma has free online training for Shikshaa and Kovida, taught by Vid. Sowmya Krishnapur.

शिक्षा (संस्कृतभारत्याः पत्राचारसंस्कृतस्य तृतीयः स्तरः)
Śikṣā (Third level of Samskrita Bharati Correspondence Exams)

A virtual webinar course to train students for the Śikṣā examination, as per the syllabus of Samskrita Bharati.

Key Benefits

  1. Conceptual clarity
  2. In-depth understanding of grammatical concepts
  3. Opportunity for live interaction in a predominantly Sanskrit atmosphere
  4. Extensive activities and Practice exercises

This Course is now complete. All materials are available at https://www.sanskritfromhome.in/course/shikshasb . For any doubts/clarifications, write to sanskritfromhome@vyomalabs.in

————–

कोविदः (संस्कृतभारत्याः पत्राचारसंस्कृतस्य चतुर्थः स्तरः)
Kovida (Fourth level of Samskrita Bharati Correspondence Courses)

Completed webinar course to train students for the Kovida examination, as per the syllabus of Samskrita Bharati.

Key Concepts Covered

  • Samāsas
  • Taddhitas
  • Sannantas
  • Alaṅkāras
  • Chandas
  • Anvayakrama in ślokas

Note: Basic aspects of all the concepts are covered, in accordance with the prescribed syllabus.

Key Benefits

  1. Conceptual clarity
  2. Hands-on practice with in-class activities and homework exercises
  3. Imrpovement in Comprehension, Speaking and writing skills

Meant For

Intermediate learners who have passed the Shiksha exam (3rd level of Samskrita Bharati examinations), or are at a similar level of learning. (Please visit the Shiksha course page here to see what concepts are covered at that level).

This Course is now complete. All materials are available at https://www.sanskritfromhome.in/course/kovidasb . For any doubts/clarifications, write to sanskritfromhome@vyomalabs.in

Gita Shibiram 2019 Samskrita Bharati

Gita Shibiram 2019 on 28, 29, 30 Dec 2019
Conducted by Samskrita Bharati, Uttara TamilNadu
at Maharshi International Residential School, Sriperumbudur, Tamil Nadu

stage

As has been the practice, a Gita Shibiram was organized by Samskrita Bharati, Tamilnadu, at Maharishi International Residential School, Sriperumbudur, between 28-12-2019 and 30-12-2019. Samskrita Bharati, TamilNadu has been conducting this annual Gita Shibiram for the last two decades. This is the 21st year of Gita Shibhiram. There were over 150 (?) participants across all age groups, including children, university students, working people, retired people and house-wives.

The chapter for this year was Chapter 15 – Purushotama Yoga. While the Pravachanam in Sanskrit on Chapter 15 was the core of the programme, there were other programmes between the inaugural function and the concluding function. There were sessions conducted for students doing various courses. Among such focused classes, the classes taken by RRji for the SB volunteers and others who have completed Kovida are being shared here.

  • Various Programmes included
    • Morning Prayers, (Homam on Day 1) – प्रातःस्मरणम् /  गणपतिहवनम्
    • Inauguration Function with Speech by Chief Guest – Sri Shankar Das, CEO Curatio Healthcare and Sri Kartikeyanji – सामूहिकम् उघाटनसत्रम्
      • Inauguration of ePatrikaa –
    • Discourses (Chapter 15) (in Sanskrit) – गीतासत्रम्
    • Chanting of Gita Shlokas – गीतापारायणम्
    • Singing of Sanskrit Songs; Bhajans – गीतम् / भजनम्
    • Grammar classes for different levels – भाषाभ्यासः
    • Entertainment programmes – मनोरञ्जनम्
    • Games (For children of all ages including senior citizens) – क्रीडा

Link to the playlist –

Here the link to the individual videos are available:

Inauguration Function – An Excerpt from Sri. Karthikeyanji’s speech

Bhagavad Gita Chapter 15 – Discourses in Sanskrit by Sri Sriram Mahadevan

Short Clip –

Playlist for all the sessions of Sanskrit Pravachanam by Sri Sriram Mahadevan

https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-15-bhagavad-gita/

RRji’s Grammar Classes

Nich pratyayah –

Nijantam, dvikarmakam –

TODO

RRji Speech – Valedictory Function

Participants’ feedback – Here in English and Tamil

Here is the link to access the classes of RRji shared earlier:
https://nivedita2015.wordpress.com/category/gyan-rrji

[Following some requests, some links are being shared here:
* Additional material for the correspondence courses with lots of question papers  –https://nivedita2015.wordpress.com/2015/09/22/pravesha-parichaya-shiksha-kovida-additional-study-material/
* Bhaja Govindam by Smt. Vidhya Ramesh –

]

Earlier years’ videos are available

https://nivedita2015.wordpress.com/2018/01/01/gita-shibhiram-2017-samskrita-bharati/

https://nivedita2015.wordpress.com/2018/12/28/gita-shibhiram-2018-samskrita-bharati/


Details of ePatrikaa —- ????

SB UttaraTamilNadu FaceBook link – https://www.facebook.com/sbuttaratamilnadu/  YouTube channel link – Samskrita Bharati Uttara Tamilnadu


For FREE Sanskrit Learning in Tamil Nadu, please contact 9443722009 / 044 26432635 / 26432637.

Donations to Samskrita Bharati, TamilNadu, are welcome. Donations to Samskrita Bharati are exempt under 80 G of Income tax. Here are the detail for making online transfers: City Union Bank, Purasawalkam branch, A/C # 500101010713710, IFSC CIUB 0000112, A/C name: Samskritabharati. Please follow up the transaction and send email to sbuttaratamilnadu@gmail.com with full address, contact number & PAN No for sending receipt. For more details, contact Sri N. Sundaresan @ +91 98410 01558

discourseInaugurationgroup photo.jpeg

Pravesha parichaya shiksha kovida Question Paper Feb 2019

Pravesha Feb 2019 – https://drive.google.com/open?id=1POjnA8KJ9iDMOViGhOMyz2L26MTyQ1W_

Parichaya Feb 2019 – https://drive.google.com/open?id=1v1b4mMxcQ4kxZUssyEGLQ5jTUO3NLASA

Shiksha Feb 2019 – https://drive.google.com/open?id=14tjHjqlY2zTlvSbApuEgfW5w7KzYLg2V

Kovida Feb 2019 – https://drive.google.com/open?id=199UGfjl3TArhknH9h_amX2-JCZ-6_1WV

For many more papers and other study material, see

https://nivedita2015.wordpress.com/2015/09/22/pravesha-parichaya-shiksha-kovida-additional-study-material/

 

 

(Video) Samskrita Geetam – Kriya Siddhih

 

क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे |
सेवादीक्षित | चिरप्रतिज्ञ | मा विस्मर भोः सूक्तिम् ||

न धनं न बलं नापि सम्पदा न स्याज्जनानुकम्पा
सिद्धा न स्यात् कार्यभूमिका न स्यादपि प्रोत्साहः
आवृणोतु वा विध्नवारिधिस्त्वं मा विस्मर सूक्तिम् ||

आत्मबलं स्मर बाहुबलं धर परमुखप्रेक्षी मा भूः
क्वचिदपि मा भूदात्मविस्मृतिः न स्याल्लक्ष्याच्च्यवनम्
आसाद्य जनमानसप्रीतिं सुचिरं संस्मर सूक्तिम् ||

अरुणसारथिं विकलसाधनं सूर्यं समस्म नित्यं
शूरपूरुषान् दृढानजेयान् पदात्पदं स्मर गच्छन्
सामान्येतरदृग्भ्यः सोदर सिद्ध्यति कार्यमपूर्वम् ||
— जनार्दनहेग्डे

– * –

Downloadable filekriyaa siddhi satve bhavati  [click here]

– * –

गीतम् – क्रियासिद्धिस्सत्त्वे भवति

रचयिता – जनार्दनहेग्डे-महोदयः

पल्लवि

क्रियासिद्धिस्सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे ।
सेवादीक्षित ! चिरप्रतिज्ञ ! मा विस्मर भोस्सूक्तिम् ॥

पदच्छेदः

क्रिया+सिद्धिः सत्त्वे भवति महताम् न उपकरणे सेवा+दीक्षित चिर+प्रतिज्ञ मा विस्मर भोः सूक्तिम्

अन्वयः

महतां क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति । न उपकरणे । हे सेवादीक्षित ! हे चिरप्रतिज्ञ ! भोः ! (त्वं) सूक्तिं मा विस्मर ।

आकाङ्क्षा

  • भवति
    • का भवति ? क्रियासिद्धिः
      • केषां क्रियासिद्धिः ? महताम्
    • कुत्र भवति ? सत्त्वे
  • (क्रियासिद्धिः) न भवति
    • कुत्र न भवति ? उपकरणे
  • हे सेवादीक्षित !
  • हे चिरप्रतिज्ञ !
  • भोः !
  • (त्वं) मा विस्मर
    • किं मा विस्मर ? सूक्तिम्

पदपरिचयः

  • महताम् = महत्जनानाम् । महत् तकारान्तः शब्दः । पुं., ष.वि., ब.व. ।
  • क्रियासिद्धिः = कार्याणां फलनिष्पत्तिः । क्रियाणां सिद्धिः । स्त्री., प्र.वि., ए.व. ।
  • सत्त्वे = आत्मशक्त्याम् । नपुं., स.वि., ए.व. ।
  • भवति = भू “भू सत्तायाम्”, प.प., लट्., प्र.पु., ए.व. ।
  • उपकरणे = साधने । नपुं., स.वि., ए.व. ।
  • सेवादीक्षित = सेवासु दीक्षितः प्रविष्टः, सम्बुद्धौ ।
  • चिरप्रतिज्ञ = चिरा प्रतिज्ञा यस्य सः, सम्बुद्धौ ।
  • भोः = भोः शब्दः । अव्ययम् । सम्बोधनम् ।
  • सूक्तिम् = “क्रियासिद्धिस्सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे” इति सूक्तिः, ताम् । स्त्री., प्र.वि., ए.व. ।
    [ पूर्णं सुभाषितम् अधः दत्तमस्ति । कृपया पश्यन्तु । ]
  • मा = निषेधार्थकः शब्दः । अव्ययम् ।
  • विस्मर = वि + स्मृ “स्मृ चिन्तायाम्”, प.प., लोट्., म.पु., ए.व. । लटि प्रथमपुरुषे – स्मरति, स्मरतः, स्मरन्ति । लोटि प्रथमपुरुषे – स्मरतु, स्मरताम्, स्मरन्तु । लोटि मध्यमपुरुषे – स्मर, स्मरतम्, स्मरत ।

१. चरणम्

न धनं न बलं नापि सम्पदा न स्याज्जनानुकम्पा
सिद्धा न स्यात् कार्यभूमिका न स्यादपि प्रोत्साह:
आवृणोतु वा विघ्नवारिधिस्त्वं मा विस्मर सूक्तिम् ॥

पदच्छेदः

न धनम् न बलम् न अपि सम्पदा न स्यात् जन+अनुकम्पा
सिद्धा न स्यात् कार्य+भूमिका न स्यात् अपि प्रोत्साहः
आवृणोतु वा विघ्न+वारिधिः त्वम् मा विस्मर सु+उक्तिम्

अन्वयः

धनं न (स्यात्) । बलं न (स्यात्) । सम्पदा अपि न (स्युः) । जनानुकम्पा न स्यात् । कार्यभूमिका सिद्धा न स्यात् । प्रोत्साहः अपि न स्यात् । विघ्नवारिधिः वा (त्वाम्) आवृणोतु । त्वं सूक्तिं मा विस्मर ।

आकाङ्क्षा

  • न (स्यात्)
    • किं न (स्यात्) ? धनम्
  • न (स्यात्)
    • किं न (स्यात्) ? बलम्
  • न (स्युः)
    • का न (स्युः) ? सम्पदा अपि
  • न स्यात्
    • का न स्यात् ? जनानुकम्पा
  • न स्यात्
    • का न स्यात् ? कार्यभूमिका
    • कथंभूता न स्यात् ? सिद्धा
  • न स्यात्
    • कः न स्यात् ? प्रोत्साहः अपि
  • (त्वाम्) आवृणोतु
    • का आवृणोतु ? विघ्नवारिधिः वा
  • त्वं मा विस्मर
    • किं मा विस्मर ? सूक्तिम्

पदपरिचयः

  • सम्पदा = सम्पदा आकारान्तः शब्दः । स्त्री., प्र.वि., ए.व. । सम्पत् इति स्त्रीलिङ्गः शब्दः अपि अस्ति । तत्र तृतीयाविभक्तौ सम्पदा इति भवति । अत्र तद् न ।
  • स्यात् = अस् “असँभुवि”, प.प., विधिलिङ्., प्र.पु., ए.व. । लटि प्रथमपुरुषे अस्ति, स्तः, सन्ति । विधिलिङि प्रथमपुरुषे स्यात्, स्याताम्, स्युः ।
  • जनानुकम्पा = जनानाम् अनुकम्पा करुणा । स्त्री. प्र.वि., ए.व. ।
  • सिद्धा = सज्जीकृता । स्त्री. प्र.वि., ए.व. ।
  • कार्यभूमिका = कार्याणां भूमिका प्रतिष्ठानम् । स्त्री. प्र.वि., ए.व. ।
  • प्रोत्साहः = उत्साहः । पुं., प्र.वि., ए.व. ।
  • विघ्नवारिधिः = विघ्नानां वारिधिः सागरः । इकारान्तः पुं., प्र.वि., ए.व. ।
  • आवृणोतु = आच्छादयतु । आङ् + वृ “वृ वरणे”, उभय., अत्र प.प., लोट्., प्र.पु., ए.व. । लटि प्रथमपुरुषे वृणोति, वृणुतः, वृण्वन्ति । लोटि प्रथमपुरुषे वृणोतु / वृणुतात्, वृणुताम्, वृण्वन्तु ।

२. चरणम्

आत्मबलं स्मर बाहुबलं धर परमुखप्रेक्षी मा भूः
क्वचिदपि मा भूदात्मविस्मृति: न स्याल्लक्ष्याच्च्यवनम् ।
आसादय जनमानसप्रीतिं सुचिरं संस्मर सूक्तिम् ॥

पदच्छेदः

आत्मबलम् स्मर बाहुबलम् धर परमुखप्रेक्षी मा (अ)भूः
क्वचित् अपि मा (अ)भूत् आत्म+विस्मृतिः न स्यात् लक्ष्यात् च्यवनम्
आसादय जन+मानस+प्रीतिम् सु+चिरम् संस्मर सूक्तिम्

अन्वयः

(त्वम्) आत्मबलं स्मर । (त्वं) बाहुबलं धर । (त्वं) परमुखप्रेक्षी मा (अ)भूः । आत्मविस्मृतिः क्वचित् अपि मा (अ)भूत् । लक्ष्यात् च्यवनं न स्यात् । (त्वं) जनमानसप्रीतिम् आसादय । (त्वं) सूक्तिं सुचिरं संस्मर ।

आकाङ्क्षा

  • (त्वं) स्मर
    • किं स्मर ? आत्मबलम्
  • (त्वं) धर
    • किं धर ? बाहुबलम्
  • (त्वं) मा अभूः
    • कीदृशः मा अभूः ? परमुखप्रेक्षी
  • मा अभूत्
    • का मा अभूत् ? आत्मविस्मृतिः
    • कुत्र मा अभूत् ? क्वचित् अपि
  • न स्यात्
    • किं न स्यात् ? च्यवनम्
      • कस्मात् च्यवनम् ? लक्ष्यात्
    • (त्वम्) आसादय
      • किम् आसादय? जनमानसप्रीतिम्
    • (त्वं) संस्मर
      • किं संस्मर ? सूक्तिम्
      • कथं संस्मर ? सुचिरम्

पदपरिचयः

  • आत्मबलम् = आत्मनः बलम् । नपुं., प्र.पु., ए.व. ।
  • स्मर = स्मृ “स्मृ चिन्तायाम्”, प.प., लोट्., म.पु., ए.व. । लटि प्रथमपुरुषे – स्मरति, स्मरतः, स्मरन्ति । लोटि प्रथमपुरुषे – स्मरतु, स्मरताम्, स्मरन्तु । लोटि मध्यमपुरुषे – स्मर, स्मरतम्, स्मरत ।
  • बाहुबलम् = बाहोः बलम् । नपुं., प्र.पु., ए.व. ।
  • धर = धृ “धृ धारणे”, प.प., लोट्., म.पु., ए.व. । लटि प्रथमपुरुषे – धरति, धरतः, धरन्ति । लोटि प्रथमपुरुषे – धरतु / धरतात्, धरताम्, धरन्तु । लोटि मध्यमपुरुषे – धर / धरतात्, धरतम्, धरत ।
  • परमुखप्रेक्षी
    • परमुखानि = परेषां मुखानि
    • परमुखप्रेक्षी = यः परमुखानि पश्यन् तिष्ठति, तादृशः । यस्य आत्मविश्वासः नास्ति, तादृशः । परमुखप्रेक्षिन् शब्दः, नकारान्तः, पुं., प्र.वि., ए.व. ।
  • मा (अ)भूः
    • अभूः = भू “भू सत्तायाम्” प.प., लुङ्., म.पु., ए.व. । अस् “असँ भुवि” इति धातुः अपि ।
    • मा अभूः = ‘मा ङि लुङ्’ इति सूत्रेण अभूः इति लोट्-अर्थबोधकं लुङ्-रूपं पदम् । “न माङ् योगे’ इति सूत्रेण मा भूः इति अडागमनिषेधः ।
  • क्वचित् = कस्मिंश्चित्, कुत्रचित्। अव्ययम् ।
  • मा (अ)भूत्
    • (अ)भूत् = भू “भू सत्तायाम्” प.प., लुङ्., प्र.पु., ए.व. । अस् “असँ भुवि” इति धातुः अपि ।
    • मा अभूत् = ‘मा ङि लुङ्’ इति सूत्रेण अभूत् इति लोट्-अर्थबोधकं लुङ्-रूपं पदम् । “न माङ् योगे’ इति सूत्रेण मा भूत् इति अडागमनिषेधः ।
  • च्यवनम् = चलनम् । नपुं., प्र.पु., ए.व. ।
  • आसादय = आङ् + षद् “षदँ पद्यर्थे” + णिच् । उभय. अत्र प.प., लोट्., म.पु., ए.व. । अयं धातुः नित्यम् “आङ्” पूर्वकः एव प्रयुज्यते । “आधृषाद् वा” अनेन गणसूत्रेण अस्मात् धातोः णिच् प्रत्ययः विकल्पेन भवति।
  • जनमानसप्रीतिम्
    • मानसा = मनसः इयम् ।
    • मानसप्रीतिः = मनसी उत्पन्ना प्रीतिः । मानसा च सा प्रीतिः ।
    • जनमानसप्रीतिम् = जनानां मानसप्रीतिः, ताम् । स्त्री., द्वि.वि., ए.व. ।
  • सुचिरम् = दीर्घकालम् । अव्ययम् ।
  • संस्मर = सम् + स्मृ “स्मृ चिन्तायाम्”, प.प., लोट्., म.पु., ए.व. । लटि प्रथमपुरुषे – स्मरति, स्मरतः, स्मरन्ति । लोटि प्रथमपुरुषे – स्मरतु, स्मरताम्, स्मरन्तु । लोटि मध्यमपुरुषे – स्मर, स्मरतम्, स्मरत ।

३. चरणम्

अरुणसारथिं विकलसाधनं सूर्यं संस्मर नित्यम्
शूरपूरुषान् दृढानजेयान् पदात्पदं स्मर गच्छन्
सामान्येतरदृग्भ्यस्सोदर, सिद्ध्यति कार्यमपूर्वम् ॥

पदच्छेदः

अरुण+सारथिम् विकल+साधनम् सूर्यं संस्मर नित्यम्
शूर+पूरुषान् दृढान् अ+जेयान् पदात् पदम् स्मर गच्छन्
सामान्य+इतर+दृग्भ्यः सोदर सिद्ध्यति कार्यम् अपूर्वम्

अन्वयः

(त्वं) नित्यम् अरुणसारथिं विकलसाधनं सूर्यं संस्मर । पदात् पदं गच्छन् (त्वं) दृढान् अजेयान् शूरपूरुषान् स्मर ।
(हे) सोदर । सामान्येतरदृग्भ्यः अपूरवं कार्यं सिध्यति ॥

आकाङ्क्षा

  • (त्वं) संस्मर ।
    • कं संस्मर ?
      • कीदृशं सूर्यम् ? अरुणसारथिं
      • पुनः कीदृशं सूर्यम् ? विकलसाधनं
    • कथं संस्मर ? नित्यम्
  • (त्वं) स्मर ।
    • कान् स्मर ? शूरपूरुषान्
      • कीदृशान् शूरपूरुषान् ? दृढान्
      • पुनः कीदृशान् शूरपूरुषान् ? अजेयान्
    • किं कुर्वतः सन् त्वम् ? गच्छन्
      • कुत्र गच्छन् ? पदम्
      • कस्मात् गच्छन् ? पदात्
    • (हे) सोदर ।
    • सिध्यति
      • किं सिध्यति ? कार्यम्
        • कीदृशं कार्यम् ? अपूरवम्
      • केभ्यः कारणेभ्यः ? सामान्येतरदृग्भ्यः

पदपरिचयः

  • अरुणसारथिम् = अरुणः सारथिः यस्य सः सूर्यः, तम् । पुं., द्वि.वि., ए.व. ।
  • विकलसाधनम् = विकलानि सदोषाणि साधनानि उपकरणानि यस्य सः, तम् । पुं., द्वि.वि., ए.व. ।
  • शूरपूरुषान् = शूराः च ते पुरुषाः, तान् । पुं., द्वि.वि., ब.व. ।
  • अजेयान् = यान् जेतुं न शक्यते तादृशाः अजेयाः, तान् । पुं., द्वि.वि., ब.व. ।
  • गच्छन् = गम् “गमॢँ गतौ” + शतृ, प.प. धातुः, पुं., प्र.वि., ए.व. ।
  • पदात् पदम् गच्छन् = यदा एकस्मात् कार्यात् अन्यकार्यं स्वीकुर्वन् अस्ति तदा । प्रतिसोपानेषु ।
  • सामान्येतरदृग्भ्यः
    • सामान्येतरम् = असाधारण । सामान्य + इतरम् । विशेषणपदम् ।
    • दृक् = पश्यति इति दर्शनम् । दृश् शब्दः शकारान्तः स्त्री. प्र.वि., ए.व. । प्रथमे दृक् / दृग्, दृशौ, दृशः ।
    • सामान्येतरदृग्भ्यः = तेषां विशिष्टं दर्शनम् अस्ति इति कारणात् । सामान्येतरा दृक् यस्य सः, सामान्येतरदृक्, तेभ्यः । हेतौ पञ्चमी । पुं., प.वि., ब.व. ।
  • सोदर = सोदरः शब्दः, सम्बोदने ।
  • सिद्ध्यति = सिध् ‘षिधु संराद्धौ’ । प.प., लट्., प्र.पु., ए.व. ।
  • अपूर्वम् = असाधारणम् । अपूर्व इति विशेषणपदम् । नपुं., प्र.वि., ए.व. ।

– * –

सुभाषितम्

रथस्यैकं चक्रं भुजगयमिताः सप्ततुरगाः निरालंबो मार्गश्चरणविकलो सारथिरपि।
रविर्यात्यंतं प्रतिदिनमपारस्य नभसः क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे॥

पदच्छेदः

रथस्य एकम् चक्रम् भुजग+यमिताः सप्त+तुरगाः नि:+आलंबः मार्गः चरण+विकलः सारथिः अपि
रविः याति अन्तम् प्रति+दिनम् अपारस्य नभसः क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महताम् न उपकरणे

अन्वयः

रथस्य एकं चक्रम् । सप्ततुरगाः भुजगयमिताः । मार्गः निरालंबः । सारथिः अपि चरणविकलः ।
प्रतिदिनं रविः अपारस्य नभसः अन्तं याति । महतां क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति । न उपकरणे ।

 

Kriya siddhih.jpeg

Geetam