Raghuvamsham – Sarga 4

Notes prepared by Smt. Muthulakshmi!

॥ रघुवंशं सर्गः ४ कालिदासकृतम् ॥

अथ प्राप्तराज्यस्य रघो:कीदृशी शोभा आसीदिति तामेवाह-

स राज्यं गुरुणा दत्तं प्रतिपद्याधिकं बभौ ।

दिनान्ते निहितं तेजः सवित्रेव हुताशनः ॥ ४-१॥

पदच्छेद:

स:, राज्यम्, गुरुणा, दत्तम् प्रतिपद्य, अधिकम्, बभौ,

दिनान्ते, निहितम्, तेजः,सवित्रा, इव, हुताशनः।

अन्वयः

स: गुरुणा दत्तं  राज्यं प्रतिपद्य दिनान्ते  सवित्रा निहितं तेजः (प्रतिपद्य) हुताशनः इव अधिकम् बभौ।

तात्पर्यम्

स्वपित्रा दिलीपेन विसृष्टं राष्ट्रमण्डलं प्राप्य रघुस्तथा  शुशुभे यथा

सायङ्काले सूर्येऽस्तंगते वह्निः अत्यन्तं प्रकाशते।

 

अथ रघो राज्येऽवस्थानं श्रुत्वाशत्रूणां हृदि सन्तापाधिक्यं बभूवेत्याह-

दिलीपानन्तरं राज्ये तं निशम्य प्रतिष्ठितम् ।

पूर्वं प्रधूमितो राज्ञां हृदयेऽग्निरिवोत्थितः ॥ ४-२॥

पदच्छेद:

दिलीपानन्तरम्, राज्ये, तम्,निशम्य, प्रतिष्ठितम् ,

पूर्वं, प्रधूमितो, राज्ञाम्, हृदये,अग्नि इव उत्थितः।

अन्वयः

दिलीपानन्तरं राज्ये तं प्रतिष्ठितम् निशम्य

पूर्वं राज्ञां हृदये  प्रधूमितः अग्निः उत्थितः इव। (अभूत्)।

तात्पर्यम्

दिलीपराज्यसमये य:महीपालानां मनसि धूमयुक्त: सन्तापाग्निः

आसीत् स रघुं राज्ये प्रतिष्ठितं श्रुत्वा प्रज्वालित:इव अभूत्।

 

अथ रघुं राज्ये अवस्थितं दृष्ट्वा सर्वा अपि प्रजाः प्रसन्ना बभूवुरित्याह-

पुरुहूतध्वजस्येव तस्योन्नयनपङ्क्तयः  ।

नवाभ्युत्थानदर्शिन्यो ननन्दुः सप्रजाः प्रजाः ॥ ४-३॥

पदच्छेद:

पुरुहूतध्वजस्य,इव, तस्य, उन्नयन-पङ्क्तयः,

नवाभ्युत्थान-दर्शिन्यः, ननन्दुः, सप्रजाः, प्रजाः ।

अन्वयः

पुरुहूतध्वजस्य इव तस्य  नवाभ्युत्थानदर्शिन्यः

उन्नयन-पङ्क्तयः  सप्रजाः प्रजाः ननन्दुः।

तात्पर्यम्

यथा सन्तानै: सह वर्तमाना: जना: इन्द्रस्य  ध्ववजस्य अभ्युत्थानं   दृष्टवा प्रसन्ना: भवन्ति  तथैव रघोरपि नूतनम् अभ्युदयं अवलोक्य अनन्दन्।

 

अथ रघो:सिंहासनारूढक्षण  एव शत्रुमण्डलमपि पदाक्रान्तमभूदित्याह-

सममेव समाक्रान्तं द्वयं द्विरदगामिना ।

तेन सिंहासनं पित्र्यमखिलं चारिमण्डलम् ॥ ४-४॥

पदच्छेद:

समम्, एव, समाक्रान्तम्, द्वयम्,द्विरदगामिना ,तेन,

सिंहासनम्, पित्र्यम्, अखिलम्, च, अरिमण्डलम्।

अन्वयः

द्विरदगामिना तेन समम् एव द्वयं समाक्रान्तं पित्र्यं

सिंहासनम् अखिलम् अरिमण्डलं च ।

तात्पर्यम्

यदा गजगामिना रघुणा  पित्र्यं सिंहासनम् प्राप्तं तदा एव

सम्पूर्णं शत्रूणां राष्ट्रमणडलम् अपि तोन समाक्रान्तः कृतः।

 

अथ सिंहासनारोहणानन्तरं तस्य लक्ष्मीसन्निधानमाह-

छायामण्डललक्ष्येण तमदृश्या किल स्वयम् ।

पद्मा पद्मातपत्रेण भेजे साम्राज्यदीक्षितम् ॥ ४-५॥

पदच्छेद:

छायामण्डल-लक्ष्येण, तम्, अदृश्या, किल, स्वयम्,

पद्मा, पद्मातपत्रेण, भेजे, साम्राज्यदीक्षितम् ।

अन्वयः

पद्मा स्वयम् अदृश्या किल छायामण्डललक्ष्येण

पद्मातपत्रेण साम्राज्यदीक्षितं तं भेजे ।

तात्पर्यम्

सिंहासनारूढं रघुम् अवलोक्य तत्तेजोविशेषेण स्वयं सन्निहितया लक्ष्म्या कान्तिपुञ्जानुमेयेन कमलच्छत्रेण तं सेवितम्।

(लक्ष्मया छत्रधारणं कृतमिति उत्प्रेक्षते)

 

सम्प्रति सरस्वतीसान्निध्यमाह-

परिकल्पितसांनिध्या काले काले च वन्दिषु

स्तुत्यं स्तुतिभिरर्थ्याभिरुपतस्थे सरस्वती ॥ ४-६॥

पदच्छेदः

परिकल्पित-सान्निध्या, काले, काले, च, वन्दिषु,

स्तुत्यम्, स्तुतिभिः, अर्थ्याभि:, उपतस्थे, सरस्वती।

अन्वयः

सरस्वती  च काले काले वन्दिषु परिकल्पित-सान्निध्या (सती)

स्तुत्यं (तम्)अर्थ्याभिः स्तुतिभिः उपतस्थे।

तात्पर्यम्

वाग्देवता सरस्वती अपि  योग्यसमयेषु स्तुतिपाठकेषु वर्त्तिनी भूत्वा

स्तोतुं अर्हं तं रघुं शोभनार्थै: स्तोत्रैः सेवितवती।

 

मनुप्रभृतिर्मान्यैर्भुक्ता यद्यपि राजभिः ।

तथाप्यनन्यपूर्वेव तस्मिन्नासीद्वसुन्धरा ॥ ४-७॥

 

पदच्छेदः

मनुप्रभृतिः,मान्यैः, भुक्ता, यद्यपि, राजभिः,

तथापि, अनन्यपूर्वा, इव, तस्मिन्, आसीत्, वसुन्धरा।

अन्वयः

मनुप्रभृतिः मान्यैः राजभिः यद्यपि भुक्ता

तथापि तस्मिन् अनन्यपूर्वा इव आसीत् ।

तात्पर्यम्

पृथिवी वैवस्वतमन्वादिभिः मान्यैः नृपैः यद्यपि उपभुक्ता

तथापि रघौ सा वसुन्धरा  अनुरक्ता अभवत् यत: अभुक्तपूर्वा अतिनवा प्रतिभाति स्म ।

 

स हि सर्वस्य लोकस्य युक्तदण्डतया मनः।

आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः ॥ ४-८॥

पदच्छेदः

सः, हि, सर्वस्य, लोकस्य ,युक्तदण्डतया, मनः ,

आददे, न अतिशीतोष्णः,  नभस्वान् ,इव, दक्षिणः ।

अन्वयः

हि सः युक्तदण्डतया सर्वस्य लोकस्य मनः

नातिशीतोष्णः दक्षिणः नभस्वान् इव आददे।

तात्पर्यम्

यथा दक्षिणदिग्भवो वायुः मलयानिलव इव समशीतोष्णः सन् सर्वेषां मनो वशीकरोति तथैव नातिमृदुना नातिकठिनेन दण्डेन रघुरपि सर्वेषां मनो वशीचकार।

 

मन्दोत्कण्ठाः कृतास्तेन गुणाधिकतया गुरौ ।

फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः ॥ ४-९॥

पदच्छेदः

मन्दोत्कण्ठाः, कृताः, तेन गुणाधिकतया, गुरौ,

फलेन, सहकारस्य, पुष्पोद्गमे, इव प्रजाः ।

अन्वयः

ते्न   प्रजाः गुरौ सहकारस्य फलेन पुष्पोद्गमे इव गुणाधिकतया मन्दोत्कण्ठाः कृताः ।

तात्पर्यम्

यथा जना आम्रस्य फलं  प्राप्य तत्कलिकायां न्यूनादारा भवन्ति तथैव रघो: दयादाक्षिण्यादि  गुणान् अवलोक्य दिलीपं प्रति स्वल्पौत्सुक्या बभूवु:।.

 

नयविद्भिर्नवे राज्ञि सदसच्चोपदर्शितम् ।

पूर्व एवाभवत्पक्षस्तस्मिन्नाभवदुत्तरः ॥ ४-१०॥

पदच्छेदः

नयविद्भिः,नवे, राज्ञि ,सद्, असद्, च,उपदर्शितम् ,

पूर्व ,एव,अभवत्, पक्षः, तस्मिन्, न, अभवत्, उत्तरः।

अन्वयः

नयविद्भि:  नवे राज्ञि सद्  असद् च उपदर्शितम् तस्मिन् पूर्व:  पक्ष: एव अभवत् उत्तरः न अभवत्।

 

तात्पर्यम्

नीतिशास्त्ररहस्यवेत्तार: मन्त्रिप्रभृतय: रघो: अग्रे धर्मयुद्धं कूटयुद्धं च प्रदर्शितवन्त:।परन्तु रघुणा केवलं धर्मयुद्धपक्ष एव आश्रित: न तु कूटयुद्धपक्ष:।

 

पञ्चानामपि भूतानामुत्कर्षं पुपुषुर्गुणाः ।

नवे् तस्मिन्महीपाले सर्वं नवमिवाभवत् ॥ ४-११॥

पदच्छेदः

पञ्चानाम्, अपि, भूतानाम्, उत्कर्षम्, पुपुषुः गुणाः,

नवे, तस्मिन्, महीपाले, सर्वम्, नवम् , इव,अभवत् ।

अन्वयः

पञ्चानाम् अपि  भूतानां  गुणाः उत्कर्षं पुपुषुः। तस्मिन्

नवे महीपाले  सति‌  सर्वं नवं इव अभवत् ।

तात्पर्यम्

यदा रघुः राजा अभवत् तदा एव पृथिवी तेजोवाय्वाकाशानां पन्चमहाभूतानामपि गन्ध-रस-रूप-स्पर्श-शब्दाख्या गुणाः उत्कर्षम् आपुः | नूतनं महीपाले सर्वमपि वस्तु नूतनं यथा अभवत् ।

यथा प्रह्लादनाच्चन्द्रः प्रतापात्तपनो यथा ।

तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥ ४-१२॥

पदच्छेदः

यथा, प्रह्लादनात् ,चन्द्रः ,प्रतापाद्, तपन:, यथा,

तथा, एव, स:, अभूत्, अन्वर्थ: ,राजा ,प्रकृतिरञ्जनात्।

अन्वयः

यथा  चन्द्रः  प्रह्लादनात् अन्वर्थ: अभूत्   यथा तपन: प्रतापाद् अन्वर्थ:

तथा एव स: राजा प्रकृतिरञ्जनात् अन्वर्थ: अभूत्।

तात्पर्यम्

चन्दयति आह्लादयति इति चन्द्रः | यथा आह्लादकारकत्वात् चन्द्रः चद्रपदवाच्यः थथा सन्तापजननात् तपनः तपनशब्दवाच्यः, तथा एव प्रजायाः स्वस्मिन् अनुरागजननात् रघुः अपि राजा इति शब्दवाच्यः अनुगतार्थः एव अभूत् | सार्थक राजशब्दः अभूत् |

 

कामं कर्णान्तविश्रान्ते विशाले तस्य लोचने ।

चक्षुष्मत्ता तु शास्त्रेण सूक्ष्मकार्यार्थदर्शिना ॥ ४-१३॥

पदच्छेदः

कामम्, कर्णान्तविश्रान्ते, विशाले, तस्य, लोचने,

चक्षुष्मत्ता, तु, शास्त्रेण, सूक्ष्मकार्यार्थदर्शिना।

अन्वयः

विशाले तस्य लोचने कामं कर्णान्तविश्रान्ते (आस्ताम् ) तु

चक्षुष्मत्ता सूक्ष्मकार्यार्थदर्शिना शास्त्रेण एव (आसीत्) ।

तात्पर्यम्

विस्तृते रघोः नेत्रे अत्यन्तं श्रोत्रयोः प्रान्तौ गते अतिसुन्दरे आस्ताम् | किन्तु सः केवलं ताभ्यामेव नेत्रवान् न अभूत् | अपितु अप्रत्यक्षान् पदार्थान् शस्त्ररूपलोचनेन एव अवलोकयन् लोचनशोभाशाली आसीत् |

 

लब्धप्रशमनस्वस्थमथैनं समुपस्थिता ।

पार्थिवश्रीर्द्वितीयेव शरत्पङ्कजलक्षणा ॥ ४-१४॥

पदच्छेदः

लब्धप्रशमनस्वस्थम्, अथ, एनम्, समुपस्थिता

पार्थिवश्री:, र्द्वितीया,  इव , शरद् पङ्कजलक्षणा।

अन्वयः

अथ  लब्धप्रशमनस्वस्थम्  एनं   पङ्कजलक्षणा शरद्  र्द्वितीया पार्थिवश्री: इव समुपस्थिता।

तात्पर्यम्

सिंहासनारोहनानन्तरं सः रघुः यदा राज्यं प्राप्तवान् तदैवे सर्वत्र शान्तिं विधाय स्वस्थः अभवत् | एवं च शरदृतुः विकसितकमलव्याजेन अपरा राजलक्ष्मीः इव तं सिषेवे ।

 

निर्वृष्टलघुभिर्मेघैर्मुक्तवर्त्मा सुदुःसहः ।

प्रतापस्तस्य भानोश्च युगपद्व्यानशे दिशः ॥ ४-१५॥

पदच्छेदः

निर्वृष्टलघुभि: ,मेघै:, र्मुक्तवर्त्मा, सुदुःसहः,

प्रताप:, तस्य ,भानो:,च,युगपत्, व्यानशे, दिशः।

अन्वयः

निर्वृष्टलघुभि: मेघै: र्मुक्तवर्त्मा अत एव सुदुःसहः

तस्य भानो: च प्रताप:  युगपत् दिशः व्यानशे।

तात्पर्यम्

यथा वर्षणानन्तरं धवलजलदेः परित्यक्तमार्ग: रविः स्वतीव्रकिरणैः लोकं सन्तप्तं करोति तथैव तस्य रघोरपि राज्ञः प्रतापः सर्वासु दिक्षु प्रसृतः  ।

 

वार्षिकं संजहारेन्द्रो धनुर्जैत्रं रघुर्दधौ ।

प्रजार्थसाधने तौ हि पर्यायोद्यतकार्मुकौ ॥ ४-१६॥

पदच्छेदः

वार्षिकम्, संजहार, इन्द्र:, धनु: , जैत्रं, रघु:, दधौ,

प्रजार्थसाधने, तौ, हि, पर्यायोद्यतकार्मुकौ।

अन्वयः

इन्द्र: वार्षिकं धनु: संजहार  रघु:  जैत्रं धनु: दधौ हि

तौ प्रजार्थसाधने पर्यायोद्यतकार्मुकौ आस्ताम्।

 

तात्पर्यम्

इन्द्रः शरदृतौ वर्षाकालिकं शरासनं संहृतवान् | राजा रघुः जयशीलं स्वचापं लोकविजयाय गृहीत्वान् | इन्द्ररघू क्रमशः स्वं स्वं घनुः गृहीत्वा प्रजायाः अर्थसाधने वृष्टिरूपेण दिग्विजयेन च सर्वदा तत्परौ आस्ताम् |

 

पुण्डरीकातपत्रस्तं विकसत्काशचामरः ।

ऋतुर्विडम्बयामास न पुनः प्राप तच्छ्रियम् ॥ ४-१७॥

पदच्छेदः

पुण्डरीकातपत्र:,तम्,  विकसत्काशचामरः,

ऋतु:, विडम्बयामास, न ,पुनः, प्राप, तच्छ्रियम्

अन्वयः

पुण्डरीकातपत्र: विकसत्काशचामरः ऋतु: तम् विडम्बयामास, पुनः तच्छ्रियम्  न प्राप।

तात्पर्यम्

शरदृतुना घवलकमलरूपेण छत्रेण प्रस्फुरितकाशतृणरूपेण चामरेण सहितेन च रघोः अनुकरणं कृतम् | किन्तु रघोः या शोभा आसीत् सा कथमपि न प्राप्नोत् |

 

प्रसादसुमुखे तस्मिंश्चन्द्रे च विशदप्रभे ।

तदा चक्षुष्मतां प्रीतिरासीत्समरसा द्वयोः ॥ ४-१८॥

 

पदच्छेदः

प्रसादसुमुखे, तस्मिन्, चन्द्रे, च, विशदप्रभे,

तदा ,चक्षुष्मताम्, प्रीति:,आसीत्, समरसा, द्वयोः ।

 

अन्वयः

प्रसादसुमुखे तस्मिन् विशदप्रभे चन्द्रे च द्वयोः तदा चक्षुष्मताम् प्रीति: समरसा आसीत्।

 

तात्पर्यम्

यथा जनाः शरदि निर्मलं चन्द्रमसं दृष्टवा हृष्टा बभूवुः तथैव, चारुकान्तिमन्तं रघुं दृष्ट्वा अपि ते प्रसन्ना जाताः |

 

हंसश्रेणीषु तारासु कुमुद्वत्सु च वारिषु ।

विभूतयस्तदीयानां पर्यस्ता यशसामिव ॥ ४-१९॥

पदच्छेदः

हंसश्रेणीषु, तारासु ,कुमुद्वत्सु, च, वारिषु ,

विभूतय:, तदीयानाम्, पर्यस्ता, यशसाम्, इव ।

अन्वयः

हंसश्रेणीषु तारासु कुमुद्वत्सु वारिषु  च: तदीयानाम् यशसाम्  विभूतय: पर्यस्ता: इव ।

तात्पर्यम्

शरदि हंसश्रेणीषु तारासु कुमुदयुक्तेषु सरोवरादिषु च रघुसंबन्धिनां यशसां संपत्तयः एव धवलिमसमृद्धिः प्रसारिताः इव आसीत् किम् | अत्र उत्प्रेक्षा | अन्यथा कथमेषां धवलतेति भावः |

 

इक्षुच्छायनिषादिन्य स्तस्य गोप्तुर्गुणोदयम् ।

आकुमारकथोद्धातं शालिगोप्यो जगुर्यशः ॥ ४-२०॥

पदच्छेदः

इक्षुच्छायनिषादिन्य:,तस्य, गोप्तु:, गुणोदयम्,

आकुमारकथोद्धातम्, शालिगोप्य:, जगु, यशः।

अन्वयः

इक्षुच्छायनिषादिन्य: शालिगोप्य: गोप्तु: तस्य गुणोदयं,

आकुमारकथोद्धातम् यशः जगु:।

तात्पर्यम्

इक्षूणां छायासु समुपविष्टाः शस्यपालिकाः रघोः कौमारादारभ्य शौर्यादिगुणयुक्तं कीर्तिं गायन्ति स्म ।

 

प्रससादोदयादम्भः कुम्भयोनेर्महौजसः ।

रघोरभिभवाशङ्कि चुक्षुभे द्विषतां मनः॥ ४-२१॥

पदच्छेदः

प्रससाद, उदयात्, अम्भः, कुम्भयोने:, महौजसः,

रघो:, अभिभवाशङ्कि, चुक्षुभे, द्विषताम्, मनः।

अन्वयः

महौजसः कुम्भयोने: उदयात् अम्भः प्रससाद।

महौजसः रघो उदयात् अभिभवाशङ्कि द्विषताम् मनः चुक्षुभे।

तात्पर्यम्

अगस्त्यनक्षत्रस्य प्रादुर्भावात् कर्दमयुक्तं जलं विमलं बभूव |  बलशालिनः दिलीपकुमारस्य रघोः विजयप्रस्थानम् आकर्ण्य शत्रूणां चित्तं पराभवशङ्काया क्षोभयुक्तं बभूव |

 

मदोदग्राः ककुद्मन्तः सरितां कूलमुद्रुजाः ।

लीलाखेलमनुप्रापुर्महोक्षास्तस्य विक्रमम्॥ ४-२२॥

पदच्छेदः

मदोदग्राः, ककुद्मन्तः, सरिताम्, कूलमुद्रुजाः,

लीलाखेलम्,  अनुप्रापु: महोक्षा:, तस्य, विक्रमम्।

अन्वयः

मदोदग्राः ककुद्मन्तः सरितां कूलमुद्रुजाः महोक्षा: लीलाखेलम् तस्य विक्रमम् अनुप्रापु:।

तात्पर्यम्

उत्साहसमृद्धि युक्तस्य वपुष्मतः परदमनशीलस्य रघोः शौर्यस्य, मदेन उन्मत्तः महाककुदः वृषभाः नदीतटमुत्पाटय स्वशृङ्गैः अनुकरणं विदधुः।

 

प्रसवैः सप्तपर्णानां मदगन्धिभिराहताः ।

असूययेव तन्नागाः सप्तधैव प्रसुस्रुवुः॥ ४-२३॥

पदच्छेदः

प्रसवैः, सप्तपर्णानां, मदगन्धिभि:, आहताः,

असूयया, इव, तन्नागाः, सप्तधा, एव, प्रसुस्रुवुः।

अन्वयः

मदगन्धिभि: सप्तपर्णानां प्रसवैः आहताः तन्नागाः असूयया इव सप्तधा एव

प्रसुस्रुवुः।

तात्पर्यम्

रघोः सेनायां वर्तमाना गजाः सप्तपर्णकुसुमानां गन्धं घ्रात्वा अयं वन्यगजामदगन्ध इति स्पर्धया इव करकटादिभ्यः स्वयमपि सप्तस्थानेभ्यः मदं ववृषुः।

 

सरितः कुर्वती गाधाः पथश्चाश्यानकर्दमान् ।

यात्रायै चोदयामास तं शक्तेः प्रथमं शरत्॥ ४-२४॥

पदच्छेदः

सरितः, कुर्वती, गाधाः, पथ:, च, आश्यानकर्दमान्,

यात्रायै, चोदयामास, तम्, शक्तेः, प्रथमम्, शरद्।

अन्वयः

सरितः गाधाः कुर्वती पथ: च आश्यानकर्दमान् कुर्वती

शरद् तं शक्तेः प्रथमम् यात्रायै चोदयामास।

तात्पर्यम्

शरद्काले नद्यः सुप्रतराः सम्पन्नाः | मार्गाश्च पङ्करहिताः जाताः | एवं शरदृतु तं रघुम् उत्साहशक्तेः प्रथमं विजययात्रायै प्रेरयामास।

 

तस्मै सम्यग्घुतो वह्निर्वाजिनीराजनाविधौ ।

प्रदक्षिणार्चिर्व्याजेन हस्तेनेव जयं ददौ॥ ४-२५॥

पदच्छेदः

तस्मै, सम्यग् , हुत:, वह्नि:  वाजि-नीराजनाविधौ,

प्रदक्षिणार्चि-र्व्याजेन, हस्तेन, इव, जयम्, ददौ।

अन्वयः

वाजि-नीराजनाविधौ सम्यग् हुत: वह्नि: प्रदक्षिणार्चि-र्व्याजेन हस्तेन  इव   तस्मै जयं ददौ।

तात्पर्यम्

यदा रघुः धोटकानां नीराजनाख्यशान्तिकर्म यथाशास्त्रं कुर्वन् वह्नौ हवनीयं द्रव्यं तर्पितः, तदैव वह्निः प्रदक्षिणाज्वालया तस्मै स्वकरेणेव विजयं प्रदत्तवान् | अत्र वाजि-नीराजनविधौ इति वाजिग्रहणं गजादीनामपि उपलक्षणं तेषामपि नीराजनाविधानात् |

 

स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुद्धपार्ष्णिरयान्वितः ।

षड्विधं बलमादाय प्रतस्थे दिग्जिगीषया॥ ४-२६॥

पदच्छेदः

स:, गुप्त-मूल-प्रत्यन्तः, शुद्ध-पार्ष्णि:, अयान्वितः,

षड्विधम्, बलम्, आदाय, प्रतस्थे, दिग्जिगीषया।

अन्वयः

गुप्त-मूल-प्रत्यन्तः शुद्ध-पार्ष्णि: अयान्वितः स: षड्विधम् बलम् आदाय दिग्जिगीषया प्रतस्थे।

तात्पर्यम्

स्वराष्ट्रप्रबन्धं सम्पाद्य पृष्ठशत्रुं च व्यापाद्य मङ्गलाचारपूर्वकः शुभावहविधियुक्तः षट्विधं सेनां गृहीत्वा  रघुः जेतुमिच्छया दिग्विजयं कर्तुं प्रतस्थे  |

 

अवाकिरन्वयोवृद्धास्तं लाजैः पौरयोषितः ।

पृषतैर्मन्दरोद्धूतैः क्षीरोर्मय इवाच्युतम्॥ ४-२७॥

 

पदच्छेदः

अवाकिरन्, वयोवृद्धा: ,तम्,लाजैः, पौरयोषितः,

पृषतै,मन्दरोद्धूतै:,क्षीरोर्मय:, इव,अच्युतम्।

अन्वयः

वयोवृद्धा: पौरयोषितः तं लाजैः मन्दरोद्धूतै: पृषतै: क्षीरोर्मय: अच्युतम्

इव अवाकिरन्।

 

तात्पर्यम्

दिग्विजयार्थं गच्छतः रघोरुपरि वयोवृद्धाः पौरयोषितः लाजैः ववृषुः, यथा समुद्रमन्थनसमये अच्युतस्य उपरि क्षीरसागरवीजयः मन्द्राजलादुत्पन्नैः जलबिन्दुभिः ववृषुः |

 

स ययौ प्रथमं प्राचीं तुल्यः प्राचीनबर्हिषा ।

अहिताननिलोद्धूतैस्तर्जयन्निव केतुभिः॥ ४-२८॥

 

पदच्छेदः

स:, ययौ, प्रथमम्, प्राचीम्, तुल्यः, प्राचीनबर्हिषा,

अहितान्, अनिलोद्धूतै:, तर्जयन्, इव, केतुभिः।

अन्वयः

प्राचीनबर्हिषा तुल्यः स: अनिलोद्धूतै केतुभिः अहितान्

तर्जयन् इव प्रथमम्ं प्राचीं ययौ।

तात्पर्यम्

इन्द्रतुल्यपराक्रमः स रघुः पवनेन उत्क्षिप्तः स्वकीयैः सेनाघ्वजैः शत्रून् भर्त्सयन् इव प्रथमं पूर्वां दिशं प्रतस्थे |

 

रजोभिः स्यन्दनोद्धूतैर्गजैश्च घनसंनिभैः ।

भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन्व्योमेव भूतलम्॥ ४-२९॥

पदच्छेदः

रजोभिः, स्यन्दनोद्धूतै:,र्गजै: ,च, घनसंनिभैः,

भुवस्तलम्,इव, व्योम, कुर्वन्, व्योम, इव, भूतलम् ।

अन्वयः

स्यन्दनोद्धूतै: रजोभिः घनसंनिभैः र्गजै: च व्योम भुवस्तलम् इव

भूतलम् व्योम इव कुर्वन् ययौ।

 

तात्पर्यम्

राजा रघुः स्वकीयैः सैन्यगजैः, भूतलं घनयुक्तं व्योम इव तथा रथैः उत्थापितानि घूलिभिः, आकाशं घूलियुक्तं पृथिवीतलं इव कुर्वन् जगाम |

 

प्रतापोऽग्रे ततः शब्दः परागस्तदनन्तरम् ।

ययौ पश्चाद्रथादीति चतुःस्कन्धेव सा चमूः॥ ४-३०॥

पदच्छेदः

प्रताप:, अग्रे, ततः ,शब्दः, पराग: तदनन्तरम् ,

ययौ ,पश्चाद् ,रथादि, इति, चतुःस्कन्धा, इव, सा, चमूः।

 

अन्वयः

अग्रे प्रताप:  ततः शब्दः तदनन्तरं पराग: पश्चाद् रथादि इति चतुःस्कन्धा, इव, सा, चमूः ययौ।

तात्पर्यम्

प्रथमं तेजः, ततः सेनाकोलाहलः, तस्यानन्तरं रथधूलिः, ततः स्यन्दनादयः, एवं व्यूहचतुष्टयवती रघोः सेना दिग्विजयार्थं पूर्वं प्राचीमुद्दिश्य प्रस्थिता |

 

मरुपृष्ठान्युदम्भांसि नाव्याः सुप्रतरा नदीः ।

विपिनानि प्रकाशानि शक्तिमत्त्वाच्चकार सः॥ ४-३१॥

पदच्छेदः

मरुपृष्ठानि, उदम्भांसि, नाव्याः, सुप्रतरा:, नदीः ,

विपिनानि, प्रकाशानि, शक्तिमत्त्वात्, चकार ,सः।

 

अन्वयः

सः शक्तिमत्त्वात् मरुपृष्ठानि उदम्भांसि चकार नाव्याः नदीः सुप्रतरा: चकार विपिनानि प्रकाशानि चकार।

तात्पर्यम्

सर्वसामर्थ्यशालिना रघुणा स्वविजययात्रासमये मरुप्रदेशाः जलयुक्ताः कृताः | नावातरनयोग्या नद्यः सुरवतारणयोग्याः कृताः ! वनानि च वृक्षच्छेदादिना प्रकाशयुक्तानि कृतानि | शक्तिमत्वात् तस्य किमपि असाध्यं नास्ति इति भावः |

 

स सेनां महतीं कर्षन्पूर्वसागरगामिनीम् ।

बभौ हरजटाभ्रष्टां गङ्गामिव भगीरथः॥ ४-३२॥

पदच्छेदः

स:,सेनाम्, महतीम्, कर्षन्, पूर्वसागरगामिनीम्, बभौ, हरजटाभ्रष्टाम्, गङ्गाम्, इव, भगीरथः।

अन्वयः

पूर्वसागरगामिनीं महतीं सेनां कर्षन् हरजटाभ्रष्टां (पूर्वसागरगामिनीम्) गङ्गां  कर्षन् भगीरथः इव बभौ।

तात्पर्यम्

दिग्विजयार्थं प्राचीं प्रस्थितः रघुः स्वसेनां पूर्वसागरपर्यन्तं नयन्, शिवस्य कपर्दात् निर्गलितां गङ्गां पूर्वसागरं नयन् भगीरथः इव शोभामुवाह |

 

त्यााजितैः फलमुत्खातैर्भग्नैश्च बहुधा नृपैः ।

तस्यासीदुल्बणो मार्गः पादपैरिव दन्तिनः॥ ४-३३॥

पदच्छेदः

त्यााजितैः , फलम्, उत्खातै:, भग्नैश्च, बहुधा , नृपैः,

तस्य, आसीत्, उल्बण:, मार्गः ,पादपै:,इव, दन्तिनः।

अन्वयः

फलम् त्यााजितैः उत्खातै: बहुधा भग्नैश्च नृपैः पादपै: दन्तिनः इव तस्य

मार्गः उल्बण: आसीत्।

तात्पर्यम्

यथा कश्चित् बलिष्ठः गजः मार्गे वर्तमानान् वृक्षान् फलरहितान् विधाय कांश्चित् च उन्मूलितान् कृत्वा उपशंस्तु चूर्णीकृत्य स्वपथं निष्प्रतिबन्धं करोति तथैव रघुणापि कांश्चित् राज्ञः लाभरहितान् कृत्वा कांश्चित् च पदभ्रष्टान् विधाय कांश्चित् च युद्धे हत्वा स्वमार्गः कण्टकशून्यः स्पष्टः कृतः |

 

पौरस्त्यानेवमाक्रामंस्तांस्ताञ्जनपदाञ्जयी ।

प्राप तालीवनश्याममुपकण्ठं महोदधेः॥ ४-३४॥

पदच्छेदः

पौरस्त्यान्, एवम्, आक्रामन्, तान्, तान् , जनपदान्, जयी , प्राप  तालीवनश्यामम्, उपकण्ठम्, महोदधेः।

अन्वयः

जयी एवम् पौरस्त्यान्  तान् तान् जनपदान् आक्रामन् तालीवनश्यामम्  महोदधेः उपकण्ठम् प्राप।

तात्पर्यम्

जयनशीलः रघु इत्थं पूर्वदिग्भवान् तान् तान् दिशान् आक्रामन्, सर्वत्र विजयं कुर्वन्,् तालवृक्षाणां काननैः कृष्णं सागरस्य तटसमीपं प्राप्नोत् |

 

अनम्राणां समुद्धर्तुस्तस्मात्सिन्धुरयादिव ।

आत्मा संरक्षितः सुह्मैर्वृत्तिमाश्रित्य वैतसीम्॥ ४-३५॥

पदच्छेदः

अनम्राणाम्, समुद्धर्तु:,तस्मात्,सिन्धुरयात्, इव,

आत्मा ,संरक्षितः ,सुह्मै:, र्वृत्तिम्, आश्रित्य , वैतसीम्।

अन्वयः

अनम्राणाम् समुद्धर्तु: तस्मात् सिन्धुरयात् इव सुह्मै: वैतसीं

र्वृत्तिम् आश्रित्य आत्मा ,संरक्षितः ।

तात्पर्यम्

यथा समुद्रस्य वेगात् वेतसा नम्रीभूय स्वरक्षा क्रियते, तथैव सुहमदेशीयैः क्षत्रियैः रघुपादयोः प्रणतिं कृत्वा स्वरक्षा कृता| “बलीयसाभियुक्तः दुर्बलः सर्वत्र अनुप्रणतः वेतसधर्मम् आतिष्ठेत्” – कौटिल्यः |

 

वङ्गानुत्खाय तरसा नेता नौसाधनोद्यतान् ।

निचखान जयस्तम्भान् गङ्गास्रोतोन्तरेषु  सः॥ ४-३६॥

पदच्छेदः

वङ्गान्,उत्खाय, तरसा, नेता ,नौसाधनोद्यतान् ,

निचखान ,जयस्तम्भान्,

गङ्गास्रोतोन्तरेषु,सः।

 

अन्वयः

नेता सः नौसाधनोद्यतान् वङ्गान्

तरसा उत्खाय गङ्गास्रोतोन्तरेषु

जयस्तम्भान् निचखान।

तात्पर्यम्

नौकारूपयुद्धसाधनसन्नद्धान् वङ्गदेशीयान् राज्ञः बलेन विजित्य नायकः रघुः गङ्गाप्रवाहमध्यस्थेषु द्वीपेषु स्वविजयस्मारकान् जयस्तम्भान् स्थापितवान् |

 

आपादपद्मप्रणताः कलमा इव ते रघुम् ।

फलैः संवर्धयामासुरुत्खातप्रतिरोपिताः॥ ४-३७॥

पदच्छेदः

आपादपद्मप्रणताः, कलमाः, इव ,ते ,रघुम् ,

फलैः,संवर्धयामासु: ,उत्खातप्रतिरोपिताः।

अन्वयः

आपादपद्मप्रणताः ‘अत एव’

उत्खातप्रतिरोपिताः ते कलमाः

इव रघुम् फलैः संवर्धयामासु:।

तात्पर्यम्

यथा कलमाख्याः शालिविशेषाः पूर्वम् उत्पाट्य पश्चात् प्रतिशेपिताः सस्यसमृद्धिं वर्धयन्ति, तथैव पूर्वं स्वस्थानात् च्याविताः पश्चात् प्रतिष्ठापिताः वङ्गीयाः रघुं घनादिभिः संवर्धयामासुः |

 

स तीर्त्वा कपिशां सैन्यैर्बद्धद्विरदसेतुभिः ।

उत्कलादर्शितपथः कलिङ्गाभिमुखो ययौ॥ ४-३८॥

 

पदच्छेदः

सः तीर्त्वा, कपिशाम्, सैन्यै:,

बद्ध-द्विरद-सेतुभिः,

उत्कला-दर्शित-पथः ,कलिङ्गा-भिमुखो, ययौ।

अन्वयः

सः बद्ध-द्विरद-सेतुभिः सैन्यैः कपिशां तीर्त्वा उत्कला-दर्शित-पथः कलिङ्गा-भिमुखो ययौ।

तात्पर्यम्

सः रघुः स्वसेनागजैः एव सेतुं निर्माय कपिशा नाम्नीं तीर्त्वा उत्कलदेशीयैः राजभिः प्रदर्शित मार्गः सन् कलिङ्गदेशं लक्ष्यीकृत्य जगाम |

 

स प्रतापं महेन्द्रस्य मूर्ध्नि तीक्ष्णं न्यवेशयत् ।

अङ्कुशं द्विरदस्येव यन्ता गम्भीरवेदिनः॥ ४-३९॥

पदच्छेदः

सः, प्रतापम्, महेन्द्रस्य, मूर्ध्नि ,तीक्ष्णम्, न्यवेशयत्, अङ्कुशम् द्विरदस्य, इव, यन्ता, गम्भीरवेदिनः, प्रतिजग्राह ।

अन्वयः

सः महेन्द्रस्य मूर्ध्नि‌ तीक्ष्णं‌ प्रतापं ‌यन्ता गम्भीरवेदिनःद्विरदस्य मूर्ध्नि‌ तीक्ष्णम् अङ्कुशम् इव न्यवेशयत्।

तात्पर्यम्

यथा हस्तिपकः गम्भीर वेदिनः गजस्य शिरसि तीव्रम् अङ्कुशं निवेशयति, तथैव रघुणापि महेन्द्राचलस्य शिरवरे स्वतेजः निवेशयामास | (प्रतिष्ठापीतवान्)

 

प्रतिजग्राह  कालिङ्गस्तमस्त्रैर्गजसाधनः ।

पक्षच्छेदोद्यतं शक्रं शिलावर्षीव पर्वतः॥ ४-४०॥

पदच्छेदः

प्रतिजग्राह, कालिङ्गः, तम्, अस्त्रैः, गजसाधनः, पक्ष-च्छेदोद्यतम्,

शक्रम्, शिला-वर्षी, इव, पर्वतः।

अन्वयः

गजसाधनः कालिङ्गः अस्त्रैः तंपक्षच्छेदोद्यतमं शक्रं शिला-वर्षी

पर्वतः इव प्रतिजग्राह।

तात्पर्यम्

यथा कश्चित् पर्वतः स्वपक्षाणां छेदे उद्युक्तं शक्रं शिलावर्षैः प्रतिरोध, तथैव गजसाधनवान् कलिङ्गदेशीयः राजा आयुधैः रघुं प्रत्याभियुक्तवान् |

 

द्विषां विषह्य काकुत्स्थस्तत्र नाराचदुर्दिनम् ।

सन्मङ्गलस्नात इव प्रतिपेदे जयश्रियम् ॥ ४-४१॥

पदच्छेदः

द्विषाम्, विषह्य ,काकुत्स्थ:, तत्र ,नाराच-दुर्दिनम् ,

सन्मङ्गल-स्नात, इव, प्रतिपेदे ,जयश्रियम्।

अन्वयः

काकुत्स्थ: तत्र द्विषां नाराच-दुर्दिनं  विषह्य

सन्मङ्गल-स्नातः इव जयश्रियं प्रतिपेदे।

तात्पर्यम्

काकुस्थस्य गोत्रापत्यं पुमान् काकुस्थः रघुः तत्र महेन्द्राद्रौ शत्रूणां शरवर्षणं सहित्वा यथा अस्त्रं सन्मङ्गलाभिषिक्तः इव (माङ्गलिकसर्वोषध्यादिभिः कृता अभिषेकम् इव) विजयं प्राप |

 

ताम्बूलीनां दलैस्तत्र रचितापानभूमयः ।

नारिकेलासवं योधाः शात्रवं च पपुर्यशः ॥ ४-४२॥

पदच्छेदः

ताम्बूलीनाम्, दलै:, तत्र, रचिता-पानभूमयः,

नारिकेला-सवम्, योधाः, शात्रवम्, च, पपु:, यशः।

अन्वयः

तत्र योधाः रचितापानभूमयः नारिकेलासवं ताम्बूलीनां दलै: पपु:, शात्रवं यशः च पपु:।

तात्पर्यम्

तत्र महेन्द्राद्रौ रघोः योधाः आपानभूमिं विरचय्य नागवल्लीनां पत्रैः नारिकेलमद्यम् अपिबन्, शत्रुसम्बन्धि यशः च पपुः  |

 

गृहीतप्रतिमुक्तस्य स धर्मविजयी नृपः ।

श्रियं महेन्द्रनाथस्य जहार न तु मेदिनीम् ॥ ४-४३॥

पदच्छेदः

गृहीत-प्रतिमुक्तस्य, स:, धर्मविजयी, नृपः,

श्रियम्, महेन्द्रनाथस्य, जहार, न, तु, मेदिनीम् ।

अन्वयः

धर्मविजयी स: नृपः गृहीत-प्रतिमुक्तस्य महेन्द्रनाथस्य श्रियं जहार मेदिनीं

तु न जहार।

तात्पर्यम्

धर्मविजयशीलेन रघुणा पूर्वं विजित्य प्रतिबद्धस्य पश्चात् कृपया परित्यक्तस्य महेन्द्राधिपस्य राज्यलक्ष्मीः एव अपहृता न तु पृथिवीं जहार |

ततो वेलातटेनैव फलवत्पूगमालिना ।

अगस्त्याचरितामाशामनाशास्यजयो ययौ ॥ ४-४४॥

पदच्छेदः

तत: वेला-तटेन, एव, फलवत्-पूग-मालिना,

अगस्त्याचरिताम्, आशाम्, अनाशास्यजय:, ययौ।

अन्वयः

तत: फलवत्-पूग-मालिना वेला-तटेन एव अगस्त्याचरिताम् आशाम् अनाशास्यजय: ‘सन्’ ययौ।

तात्पर्यम्

प्राचीविजयानन्तरं फलयुक्तक्रमुकश्रेणीमता सुशोभिता समुद्रतटमार्गेणैव अगस्त्येन अधिष्ठितां दक्षिणां दिशं प्रतस्थे |

“अगस्त्यः दक्षिणमाशाम् आश्रित्य नभसि स्थितः।” ब्रह्मपुराणे  |

 

स सैन्यपरिभोगेण गजदानसुगन्धिना ।

कावेरीं सरितां पत्युः शङ्कनीयामिवाकरोत् ॥ ४-४५॥

पदच्छेदः

स:, सैन्यपरिभोगेण, गजदानसुगन्धिना,

कावेरीम्, सरिताम्, पत्युः, शङ्कनीयाम्, इव अकरोत्।

 

अन्वयः

स: गजदानसुगन्धिना सैन्यपरिभोगेण कावेरीं सरितां पत्युःशङ्कनीयाम् इव अकरोत्।

तात्पर्यम्

सः रघुः गजानां मदेन सुरभितेन सैन्यपरिभोगेण कावेशी नदी शोभानगन्धवती तथा जाता यथा समुद्रस्य परपुरुष-उपभुक्ता इव अविश्वसनीया अभूत्  |

 

बलैरध्युषितास्तस्य विजिगीषोर्गताध्वनः ।

मारीचोद्भ्रान्तहारीता मलयाद्रेरुपत्यकाः ॥ ४-४६॥

पदच्छेदः

बलैः,अध्युषिताः,तस्य, विजिगीषोः गताध्वनः

मारीचो-द्भ्रान्तहारीता:, मलयाद्रेः, उपत्यकाः।

अन्वयः

विजिगीषो: गताध्वनः तस्य बलै: मारीचोद्भ्रान्तहारीता: मलयाद्रे:

उपत्यकाः अध्युषिता:।

 

तात्पर्यम्

विजेतुमिच्छोः रघोः कियद्दूरं गतस्य सेनापुरुषैः मारीचवचनेषु परिभ्रान्ताः हरिताख्या पक्षिबाहुल्यवतीषु मलयाद्रेः आसन्नभूमिषु वासम् अकल्पयत् |

 

ससञ्जुरश्वक्षुण्णानामेलानामुत्पतिष्णवः ।

तुल्यगन्धिषु मत्तेभकटेषु फलरेणवः ॥ ४-४७॥

पदच्छेदः

ससञ्जुः,अश्व-क्षुण्णानाम्, एलानाम्, उत्पतिष्णवः,

तुल्यगन्धिषु,मत्तेभ-कटेषु, फल-रेणवः ।

अन्वयः

अश्व-क्षुण्णानाम् एलानाम् उत्पतिष्णवः फल-रेणवः तुल्यगन्धिषु, मत्तेभ-कटेषु

ससञ्जुः।

तात्पर्यम्

घोटकैः चूर्णितानां एलालतानाम् ऊर्ध्वगमनशीलाः फलानां धूलिकणाः स्वसमानगन्धयुक्तेषु सेनागजगण्डस्थलेषु पवनवशात् संसक्ताः |

 

भोगिवेष्टनमार्गेषु चन्दनानां समर्पितम् ।

नास्रसत्करिणां ग्रैवं त्रिपदीच्छेदिनामपि ॥ ४-४८॥

पदच्छेदः

भोगि-वेष्टन-मार्गेषु,चन्दनानाम् ,समर्पितम्,

न, अस्रस‌त्, करिणाम्, ग्रैवम्, त्रिपदी-च्छेदिनाम्,अपि।

अन्वयः

चन्दनानां भोगि-वेष्टन-मार्गेषु

समर्पितं त्रिपदी-च्छेदिनाम् अपि करिणाम् ग्रैवं न अस्रस‌त्।

तात्पर्यम्

चन्दनवृक्षेषु सर्पवेष्टनेन सञ्जातरेखासु अघोरणैः निबद्धानां पादबन्धन छेदकारिणामपि गजानां कण्ठबन्धनानि शिथिलानि न बभूवुः |

 

दिशि मन्दायते तेजो दक्षिणस्यां रवेरपि ।

तस्यामेव रघोः पाण्ड्याः प्रतापं न विषेहिरे ॥ ४-४९॥

 

पदच्छेदः

दिशि, मन्दायते, तेजः, दक्षिणस्याम्, रवेः,अपि,

तस्याम्, एव, रघोः, पाण्ड्याः प्रतापम् ,न ,विषेहिरे ।

अन्वयः

दक्षिणस्यां दिशि रवेः अपि

तेजः मन्दायते (तथापि)तस्याम् एव पाण्ड्याः रघोः प्रतापं न विषेहिरे।

तात्पर्यम्

दक्षिणस्यां काष्ठायां दिशि सूर्यस्य अपि प्रतापः मन्दं भवति  | तस्यामेव दक्षिणस्यां दिशि पाण्ड्यै: रघोः प्रतापः न सोढवन्तः | सूर्यविजयिनः अपि रघुः विजितवान् इति महान् उत्कर्षः गम्यते |

 

ताम्रपर्णीसमेतस्य मुक्तासारं महोदधेः ।

ते निपत्य ददुस्तस्मै यशः स्वमिव संचितम् ॥ ४-५०॥

पदच्छेदः

ताम्रपर्णी-समेतस्य, मुक्तासारम् ,महोदधेः,

ते ,निपत्य ,ददु:, तस्मै, यशः, स्वम् , इव, यशः, सञ्चितम्।

अन्वयः

ते महोदधेः ताम्रपर्णी-समेतस्स्य सञ्चितं मुक्तासारं स्वं सञ्चितं

यशः इव तस्मै निपत्य ददुः।

तात्पर्यम्

पराजिताः पाण्ड्याः ताम्रपर्णानामकनद्या  सङ्गगतस्य महासागरस्य सम्बन्धि सञ्चितं मुक्तसारं स्वकीयं सञ्चितं यश इव तस्मै रघवे नमस्कृत्य समर्पितवन्तः | [ताम्रपर्णी संगमे मौक्तिकोत्पति इति प्रसिद्धम्] यशसः शुभ्रत्वात् औपम्यम् |

 

स निर्विश्य यथाकामं तटेष्वालीनचन्दनौ ।

स्तनाविव दिशस्तस्याः शैलौ मलयदर्दुरौ ॥ ४-५१॥

असह्यविक्रमः सह्यं दूरान्मुक्तमुदन्वता

नितम्बमिव मेदिन्याः स्रस्तांशुकमलङ्घयत् ॥ ४-५२॥

पदच्छेदः

स:,निर्विश्य, यथाकामम्, तटेषु, आलीन-चन्दनौ,

स्तनाौ, इव, दिश:, तस्याः, शैलौ, मलयदर्दुरौ, असह्यविक्रमः,सह्यम्,

दूरात्, मुक्तम्, उदन्वता, नितम्बम्, इव, मेदिन्याः, स्रस्तं-अंशुकम्, अलङ्घयत्।

अन्वयः

असह्यविक्रमः स: तटेषु आलीन-चन्दनौ तस्याः दिश: स्तनाौ इव “स्थितौ” मलय-दर्दुरौ शैलौ, यथाकामं निर्विश्य, उदन्वता दूरात् मुक्तं स्रस्तं-अंशुकं

मेदिन्याः नितम्बम्  इव  “स्थितं” सह्यम्  अलङ्घयत्।

तात्पर्यम्

असह्यविक्रमः स: रघु: दक्षिणस्या: दिश: स्तनयोरिव स्थितयो: मलय-दर्दुरपर्वतयो: यथेच्छं विहारं कृतवान्। तदनन्तरं पृथिव्या: दूरात् समुद्रे  परित्यक्तम्,  अत एव विलासवत्या: विगलित-वस्त्रं नितम्बभागमिव

स्थितं सह्याद्रिं, यथाकामं उपभुज्य तथैव प्रस्थित:।यथा कश्चित् कामी

कामुक्या: चन्दनानुलेप-व्याप्त-पीवर-कुचयो: सम्मर्दनं कृत्वा निर्वस्त्रं नितम्बम् उपभुज्य अन्यत: याति।

 

तस्यानीकैर्विसर्पद्भिरपरान्तजयोद्यतैः ।

रामास्त्रोत्सारितोऽप्यासीत्सह्यलग्न इवार्णवः ॥ ४-५३॥

 

पदच्छेदः

तस्य,अनीकैः,विसर्पद्भिः,अपरान्त-जयोद्यतैः,रामा-स्त्रोत्सारित:, अपि, आसीत्,  सह्य-लग्नः, इव,अर्णवः।

अन्वयः

अपरान्त-जयोद्यतैः विसर्पद्भिः

तस्य,अनीकैः अर्णवः रामा-स्त्रोत्सारितः अपि सह्य-लग्नः इव आसीत्।

तात्पर्यम्

 

भयोत्सृष्टविभूषाणां तेन केरलयोषिताम् ।

अलकेषु चमूरेणुश्चूर्णप्रतिनिधीकृतः ॥ ४-५४॥

 

पदच्छेदः

भयोत्सृष्ट-विभूषाणाम्, तेन , केरल-योषिताम् ,

अलकेषु ,चमू-रेणुः, चूर्ण-प्रतिनिधीकृतः।

अन्वयः

तेन भयोत्सृष्ट-विभूषाणांकेरल-योषितां अलकेषु चमू-रेणुः

चूर्ण-प्रतिनिधीकृतः।

तात्पर्यम्

 

मुरलामारुतोद्धूतमगमत्कैतकं रजः ।

तद्योधवारबाणानामयत्नपटवासताम् ॥ ४-५५॥

पदच्छेदः

मुरला-मारुतो-द्धूतम्, अगमत्,  कैतकम्, रजः,

तद्योध-वारबाणानाम्, अयत्न-पट-वासताम् ।

अन्वयः

मुरला-मारुतो-द्धूतं कैतकं रजः तद्योध-वारबाणानाम् अयत्न-पट-वासताम्

अगमत्।

तात्पर्यम्

 

अभ्यभूयत वाहानां चरतां गात्रशिञ्जितैः ।

वर्मभिः पवनोद्धूतराजतालीवनध्वनिः ॥ ४-५६॥

पदच्छेदः

अभ्यभूयत, वाहानाम्, चरताम्, गात्र-शिञ्जितैः,

वर्मभिः, पवनो-द्धूत-राजताली-वनध्वनिः।

अन्वयः

चरतां वाहानाम्  गात्र-शिञ्जितैः वर्मभिः पवनो-द्धूत-राजताली-वनध्वनिः अभ्यभूयत।

तात्पर्यम्

 

खर्जूरीस्कन्धनद्धानां मदोद्गारसुगन्धिषु ।

कटेषु करिणां पेतुः पुंनागेभ्यः शिलीमुखाः ॥ ४-५७॥

पदच्छेदः

खर्जूरी-स्कन्ध-नद्धानाम्, मदो-द्गार-सुगन्धिषु ,

कटेषु, करिणाम् ,पेतुः, पुंनागेभ्यः, शिलीमुखाः,

अन्वयः

खर्जूरी-स्कन्ध-नद्धानां करिणां मदो-द्गार-सुगन्धिषु कटेषु

पुंनागेभ्यः शिलीमुखाः पेतुः।

तात्पर्यम्

 

अवकाशं किलोदन्वान् रामायाभ्यर्थितो ददौ ।

अपरान्तमहीपालव्याजेन रघवे करम् ॥ ४-५८॥

पदच्छेदः

अवकाशम्, किल, उदन्वान्, रामाय, अभ्यर्थित:,ददौ,

अपरान्त-महीपाल-व्याजेन, रघवे, करम् ।

अन्वयः

उदन्वान् रामाय अभ्यर्थित: अवकाशं ददौ किल रघवे अपरान्त-महीपाल-व्याजेन करम् ददौ।

तात्पर्यम्

 

मत्तेभरदनोत्कीर्णव्यक्तविक्रमलक्षणम् ।

त्रिकूटमेव तत्रोच्चैर्जयस्तम्भं चकार सः ॥ ४-५९॥

 

पदच्छेदः

मत्तेभ-रदनो-त्कीर्ण-व्यक्त-विक्रम-लक्षणम्,

त्रिकूटम्,  एव, तत्र, उच्चै:, जय-स्तम्भम्, चकार, सः।

अन्वयः

तत्र सः मत्तेभ-रदनो-त्कीर्ण-व्यक्त-विक्रम-लक्षणं त्रिकूटं एव

उच्चै:  जय-स्तम्भं चकार।

तात्पर्यम्

 

पारसीकांस्ततो जेतुं प्रतस्थे स्थलवर्त्मना ।

इन्द्रियाख्यानिव रिपूंस्तत्त्वज्ञानेन संयमी ॥ ४-६०॥

 

पदच्छेदः

पारसीकान् , तत:, जेतुम्, प्रतस्थे, स्थलवर्त्मना,

बइन्द्रियाख्यान्, इव, रिपून्, तत्त्वज्ञानेन, संयमी।

 

अन्वयः

तत: (स: रघु:) संयमी तत्त्वज्ञानेन इन्द्रियाख्यान्  रिपून् इव

पारसीकान् जेतुं स्थलवर्त्मना प्रतस्थे।

तात्पर्यम्

 

यवनीमुखपद्मानां सेहे मधुमदं न सः ।

बालातपमिवाब्जानामकालजलदोदयः  ॥ ४-६१॥

पदच्छेदः

यवनी-मुख-पद्मानाम्, सेहे, मधु-मदम्, न , सः

बालातपम्, इव, अब्जानाम्, अकाल-जलदोदयः ।

अन्वयः

सः यवनी-मुख-पद्मानां मधु-मदं अकाल-जलदोदयः अब्जानाम्

बालातपम् इव न सेहे।

तात्पर्यम्

 

सङ्ग्रामस्तुमुलस्तस्य पाश्चात्यैरश्वसाधनैः ।

शार्ङ्गकूजितविज्ञेयप्रतियोधे रजस्यभूत् ॥ ४-६२॥

 

पदच्छेदः

सङ्ग्राम:, तुमुल:, तस्य, पाश्चात्यै:, अश्वसाधनैः,

शार्ङ्ग-कूजित-विज्ञेय-प्रतियोधे ,रजसि, अभूत् ।

अन्वयः

तस्य अश्वसाधनैः पाश्चात्यै (सह) शार्ङ्ग-कूजित-विज्ञेय-प्रतियोधे

रजसि तुमुल: सङ्ग्राम: अभूत्।

तात्पर्यम्

 

भल्लापवर्जितैस्तेषां शिरोभिः श्मश्रुलैर्महीम् ।

तस्तार सरघाव्याप्तैः स क्षौद्रपटलैरिव ॥ ४-६३॥

पदच्छेदः

भल्लापवर्जितै:, तेषाम्, शिरोभिः, श्मश्रुलै:,महीम्

तस्तार , सरघाव्याप्तैः, स:, क्षौद्रपटलै:, इव।

अन्वयः

स: भल्लापवर्जितै: श्मश्रुलै: तेषां शिरोभिः सरघाव्याप्तैः क्षौद्रपटलै:

इव महीं तस्तार।

तात्पर्यम्

 

अपनीतशिरस्त्राणाः शेषास्तं शरणं ययुः ।

प्रणिपातप्रतीकारः संरम्भो हि महात्मनाम् ॥ ४-६४॥

पदच्छेदः

अपनीत-शिरस्त्राणाः ,शेषा:,तम् ,शरणम्, ययुः

प्रणिपातप्रतीकारः ,संरम्भ:, हि, महात्मनाम् ।

अन्वयः

शेषा: अपनीत-शिरस्त्राणाः तं शरणं ययुः हि, महात्मनाम्

संरम्भ: प्रणिपात-प्रतीकारः (भवति)।

 

तात्पर्यम्

 

विनयन्ते स्म तद्योधा मधुभिर्विजयश्रमम् ।

आस्तीर्णाजिनरत्नासु द्राक्षावलयभूमिषु ॥ ४-६५॥

पदच्छेदः

विनयन्ते, स्म ,तद्योधा:, मधुभि:,विजयश्रमम्,

आस्तीर्णा-जिनरत्नासु, द्राक्षा-वलय-भूमिषु।

अन्वयः

तद्योधा: द्राक्षा-वलय-भूमिषु मधुभि: विजयश्रमम्

विनयन्ते, स्म ।

तात्पर्यम्

 

ततः प्रतस्थे कौबेरीं भास्वानिव रघुर्दिशम् ।

शरैरुस्रैरिवोदीच्यानुद्धरिष्यन् रसानिव ॥ ४-६६॥

पदच्छेदः

प्रतस्थे,कौबेरीम् ,भास्वान् , इव,रघु:, दिशं,शरै:, उस्रैः,इव, उदीच्यान्, उद्धरिष्यन्, रसान्,इव।

अन्वयः

ततः रघु: भास्वान् इव शरै: उस्रै इव उदीच्यान् रसान् इव

उद्धरिष्यन् कौबेरीं दिशं प्रतस्थे।

तात्पर्यम्

 

विनीताध्वश्रमास्तस्य सिन्धुतीरविचेष्टनैः ।

दुधुवुर्वाजिनः स्कन्धांल्लग्नकुङ्कुमकेसरान् ॥ ४-६७॥

 

पदच्छेदः

विनीता-ध्वश्रमा-स्तस्य सिन्धु-तीर-विचेष्टनैः

दुधुवु-र्वाजिनः ,स्कन्धां-ल्लग्न-कुङ्कुम-केसरान् ।

अन्वयः

सिन्धु-तीर-विचेष्टनैः विनीता-ध्वश्रमाः तस्य वाजिनः

लग्न-कुङ्कुम-केसरान् स्कन्धान् दुधुवुः।

तात्पर्यम्

 

तत्र हूणावरोधानां भर्तृषु व्यक्तविक्रमम् ।

कपोलपाटलादेशि बभूव रघुचेष्टितम् ॥ ४-६८॥

पदच्छेदः

तत्र, हूणा-वरोधानाम्, भर्तृषु, व्यक्त-विक्रमम् ,

कपोल-पाटलादेशि, बभूव, रघु-चेष्टितम् ।

अन्वयः

तत्र भर्तृषु व्यक्त-विक्रमं रघु-चेष्टितं हूणा-वरोधानां कपोल-पाटलादेशि

बभूव।

तात्पर्यम्

 

काम्बोजाः समरे सोढुं तस्य वीर्यमनीश्वराः ।

गजालानपरिक्लिष्टैरक्षोटैः सार्धमानताः ॥ ४-६९॥

पदच्छेदः

काम्बोजाः, समरे, सोढुम्, तस्य, वीर्यम्,अनीश्वराः

गजालान-परिक्लिष्टै: अक्षोटैः, सार्धम्, आनताः ।

अन्वयः

काम्बोजाः समरे तस्य वीर्यं सोढुं अनीश्वराः गजालान-परिक्लिष्टैः

अक्षोटैः सार्धम् आनताः।

तात्पर्यम्

 

तेषां सदश्वभूयिष्ठास्तुङ्गा द्रविणराशयः ।

उपदा विविशुः शश्वन्नोत्सेकाः कोसलेश्वरम् ॥ ४-७०॥

पदच्छेदः

तेषाम्, सदश्व-भूयिष्ठा-स्तुङ्गा:, द्रविण-राशय:,

उपदा:, विविशुः, शश्वत् ,न, उत्सेकाः, कोसलेश्वरम्।

अन्वयः

तेषां सदश्व-भूयिष्ठा: तुङ्गा: द्रविण-राशय: उपदा:   कोसलेश्वरः , शश्वत्   विविशुः उत्सेकाः  न विविशुः।

तात्पर्यम्

 

ततो गौरीगुरुं शैलमारुरोहाश्वसाधनः ।

वर्धयन्निव तत्कूटानुद्धूतैर्धातुरेणुभिः ॥ ४-७१॥

पदच्छेदः

तत:,गौरीगुरुम्, शैलम्, आरुरोह, अश्व-साधनः,

वर्धयन्,इव, तत्कूटान्, उद्धूतै:, धातु-रेणुभिः ।

अन्वयः

तत: अश्व-साधनः गौरीगुरुं शैलं उद्धूतै: धातु-रेणुभिः तत्कूटान्

वर्धयन् इव आरुरोह।

तात्पर्यम्

 

शशंस तुल्यसत्त्वानां सैन्यघोषेऽप्यसंभ्रमम् ।

गुहाशयानां सिंहानां परिवृत्यावलोकितम् ॥ ४-७२॥

पदच्छेदः

शशंस, तुल्यसत्त्वानाम्, सैन्यघोषे, अपि, असंभ्रमम् ,

गुहाशयानाम् ,सिंहानाम् ,परिवृत्य, अवलोकितम् ।

अन्वयः

तुल्यसत्त्वानां गुहाशयानां सिंहानां परिवृत्य अवलोकितं सैन्यघोषे

अपि असंभ्रमं शशंस।

तात्पर्यम्

 

भूर्जेषु मर्मरीभूताः कीचकध्वनिहेतवः ।

गङ्गाशीकरिणो मार्गे मरुतस्तं सिषेविरे ॥ ४-७३॥

पदच्छेदः

भूर्जेषु, मर्मरीभूताः, कीचक-ध्वनि-हेतवः,

गङ्गा-शीकरिण:, मार्गे ,मरुत:,तम्, सिषेविरे।

अन्वयः

भूर्जेषु मर्मरीभूताः कीचक-ध्वनि-हेतवः गङ्गा-शीकरिण: मरुत: मार्गे तं सिषेविरे।

तात्पर्यम्

 

विशश्रमुर्नमेरूणां छायास्वध्यास्य सैनिकाः ।

दृषदो वासितोत्सङ्गा निषण्णमृगनाभिभिः ॥ ४-७४॥

पदच्छेदः

विशश्रमु:,नमेरूणाम् ,छायासु,अध्यास्य ,सैनिकाः,

दृषदो, वासितो-त्सङ्गा:, निषण्ण-मृग-नाभिभिः।

अन्वयः

सैनिकाः नमेरूणां छायासु निषण्ण-मृग-नाभिभिः वासितो-त्सङ्गा: दृषद:

अध्यास्य विशश्रमु:।

तात्पर्यम्

 

 

सरलासक्तमातङ्गग्रैवेयस्फुरितत्विषः।

आसन्नोषधयो नेतुर्नक्तमस्नेहदीपिकाः ॥ ४-७५॥

पदच्छेदः

सरला-सक्त-मातङ्ग-ग्रैवेय-स्फुरित-त्विषः

आसन्, ओषधय:, नेतु:,नक्तम्, अस्नेहदीपिकाः ।

अन्वयः

सरला-सक्त-मातङ्ग-ग्रैवेय-स्फुरित-त्विषः ओषधय:

नक्तमं नेतु: अस्नेहदीपिकाः आसन्।

तात्पर्यम्

 

तस्योत्सृष्टनिवासेषु कण्ठरज्जुक्षतत्वचः ।

गजवर्ष्म किरातेभ्यः शशंसुर्देवदारवः ॥ ४-७६॥

पदच्छेदः

तस्य, उत्सृष्ट-निवासेषु, कण्ठ-रज्जु-क्षत-त्वचः,

गज-वर्ष्म, किरातेभ्यः, शशंसु:, देवदारवः।

अन्वयः

तस्य उत्सृष्ट-निवासेषु  कण्ठ-रज्जु-क्षत-त्वचः

देवदारवः किरातेभ्यः गज-वर्ष्म  शशंसु:।

तात्पर्यम्

 

तत्र जन्यं रघोर्घोरं पर्वतीयैर्गणैरभूत् ।

नाराच-क्षेपणीयाश्मनिष्पेषोत्पतितानलम्॥ ४-७७॥

पदच्छेदः

तत्र, जन्यम्, रघो:, घोरम्, पर्वतीयै:,गणै:, अभूत् ,

नाराच-क्षेपणीया-श्म-निष्पेषो-त्पतिता-नलम्

अन्वयः

तत्र रघो: पर्वतीयै: गणै: नाराच-क्षेपणीया-श्म-निष्पेषो-त्पतिता-नलम्

घोरं जन्यं अभूत्।

 

तात्पर्यम्

 

शरैरुत्सवसंकेतान्स कृत्वा विरतोत्सवान् ।

जयोदाहरणं बाह्वोर्गापयामास किंनरान् ॥ ४-७८॥

पदच्छेदः

शरै:,उत्सव-संकेतान्, स:,  कृत्वा, विरतो-त्सवान् ,

जयो-दाहरणम् ,हबाह्वो:,गापयामास, किन्नरान् ।

अन्वयः

स: शरै: उत्सव-संकेतान् विरतो-त्सवान् कृत्वा बाह्वो जयो-दाहरणम्

किन्नरान् गापयामास।

तात्पर्यम्

 

परस्परेण विज्ञातस्तेषूपायनपाणिषु ।

राज्ञा हिमवतः सारो राज्ञः सारो हिमाद्रिणा ॥ ४-७९

पदच्छेदः

परस्परेण, विज्ञात:, तेषु, उपायन-पाणिषु,

राज्ञा, हिमवतः, सार:, राज्ञ:, सार:, हिमाद्रिणा।

अन्वयः

तेषु उपायन-पाणिषु परस्परेण  राज्ञा हिमवतः सार: हिमाद्रिणा

(च) राज्ञ: सार: विज्ञात:।

तात्पर्यम्

 

तत्राक्षोभ्यं यशोराशिं निवेश्यावरुरोह सः ।

पौलस्त्यतुलितस्याद्रेरादधान इव ह्रियम् ॥ ४-८०॥

 

पदच्छेदः

तत्र, अक्षोभ्यम्, यशो-राशिम्, निवेश्य, अवरुरोह, सः,

पौलस्त्य-तुलितस्य,अद्रे:,आदधान:, इव, ह्रियम्।

अन्वयः

सः तत्र अक्षोभ्यं यशो-राशिं निवेश्य पौलस्त्य-तुलितस्य

अद्रे: ह्रियम् आदधान: इव अवरुरोह।

तात्पर्यम्

 

चकम्पे तीर्णलौहित्ये तस्मिन्प्राग्ज्योतिषेश्वरः ।

तद्गजालानतां प्राप्तैः सह कालागुरुद्रुमैः ॥ ४-८१॥

पदच्छेदः

चकम्पे, तीर्ण-लौहित्ये, तस्मिन्, प्राग्ज्योतिषेश्वरः,

तद्गजा-आलानताम्, प्राप्तैः, सह, कालागुरुद्रुमैः

अन्वयः

तस्मिन् तीर्ण-लौहित्ये (सति) प्राग्ज्योतिषेश्वरः तद्गजा-आलानतां

प्राप्तैः कालागुरुद्रुमैः सह चकम्पे।

तात्पर्यम्

 

न प्रसेहे स रुद्धार्कमधारावर्षदुर्दिनम् ।

रथवर्त्मरजोऽप्यस्य कुत एव पताकिनीम् ॥ ४-८२॥

पदच्छेदः

न, प्रसेहे, स:, रुद्धार्कम्, अ-धारावर्ष-दुर्दिनम् रथवर्त्म-रज:, अपि, अस्य, कुत:, एव ,पताकिनीम्।

 

अन्वयः

स: रुद्धार्कम् अ-धारावर्ष-दुर्दिनम् अस्य रथवर्त्म-रज: अपि न प्रसेहे

पताकिनीं (तु) कुत: एव ।

तात्पर्यम्

 

तमीशः कामरूपाणामत्याखण्डलविक्रमम् ।

भेजे भिन्नकटैर्नागैरन्यानुपरुरोध यैः ॥ ४-८३॥

पदच्छेदः

तम्, ईशः, कामरूपाणाम् अत्याखण्डल-विक्रमम् ,

भेजे, भिन्न-कटै:,नागै:, अन्यान्, उपरुरोध, यै:।

अन्वयः

कामरूपाणां ईशः अत्याखण्डल-विक्रमं तं भिन्न-कटै: नागै:

भेजे यैः अन्यान् उपरुरोध।

तात्पर्यम्

 

कामरूपेश्वरस्तस्य हेमपीठाधिदेवताम् ।

रत्नपुष्पोपहारेण छायामानर्च पादयोः ॥ ४-८४॥

पदच्छेदः

कामरूपेश्वर:, तस्य, हेम-पीठ-अधिदेवताम्,रत्न-पुष्प-उपहारेण,

छायाम्, आनर्च, पादयोः।

अन्वयः

कामरूपेश्वर: हेम-पीठ-अधिदेवतां तस्य पादयोः छायां  रत्न-पुष्प-उपहारेण आनर्च।

तात्पर्यम्

 

इति जित्वा दिशो जिष्णुर्न्यवर्तत रथोद्धतम् ।

रजो विश्रामयन्राज्ञां छत्रशून्येषु मौलिषु ॥ ४-८५॥

पदच्छेदः

इति, जित्वा, दिश:, जिष्णु:, र्न्यवर्तत, रथोद्धतम्,

रज:, विश्रामयन्, राज्ञां, छत्र-शून्येषु, मौलिषु।

अन्वयः

जिष्णु: इति दिश: जित्वा रथोद्धतं रज: मौलिषु विश्रामयन् र्न्यवर्तत।

तात्पर्यम्

 

 

स विश्वजितमाजह्रे यज्ञं सर्वस्वदक्षिणम् ।

आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव ॥ ४-८६॥

पदच्छेदः

स: विश्वजितम्, आजह्रे, यज्ञम्, सर्वस्व-दक्षिणम् ,

आदानम्, हि, विसर्गाय, सताम्, वारि-मुचाम् इव।

 

अन्वयः

स: सर्वस्व-दक्षिणं विश्वजितं आजह्रे, हि सतां वारि-मुचाम् इव

आदानम् विसर्गाय( भवतीति शेष:)।

तात्पर्यम्

 

सत्रान्ते सचिवसखः पुरस्क्रियाभि-

र्गुर्वीभिः शमितपराजयव्यलीकान् ।

काकुत्स्थश्चिरविरहोत्सुकावरोधान्

राजन्यान्स्वपुरनिवृत्तयेऽनुमेने ॥ ४-८७॥

पदच्छेदः

सत्रान्ते, सचिव-सखः, पुरस्क्रियाभि:,गुर्वीभिः,

शमित-पराजय-व्यलीकान्,काकुत्स्थ:, चिर-विरह-उत्सुक-अवरोधान्,राजन्यान्,

स्वपुर-निवृत्तये अनुमेने ।

अन्वयः

काकुत्स्थ: सत्रान्ते सचिव-सखः (सन्) गुर्वीभिः पुरस्क्रियाभि:

शमित-पराजय-व्यलीकान् चिर-विरह-उत्सुक-अवरोधान् राजन्यान्

स्वपुर-निवृत्तये अनुमेने।

तात्पर्यम्

 

ते रेखाध्वजकुलिशातपत्रचिह्नं

सम्राजश्चरणयुगं प्रसादलभ्यम् ।

प्रस्थानप्रणतिभिरङ्गुलीषु चक्रु-

र्मौलिस्रक्च्युतमकरन्दरेणुगौरम् ॥ ४-८८॥

पदच्छेदः

ते, रेखा-ध्वज-कुलिशातपत्र-चिह्नम्,

सम्राज:,चरणयुगम्, प्रसादलभ्यम्,

प्रस्थान-प्रणतिभि:, अङ्गुलीषु, चक्रु:

मौलि-स्रक्- च्युत-मकरन्द-रेणु-गौरम्।

अन्वयः

ते रेखा-ध्वज-कुलिशातपत्र-चिह्नम् प्रसादलभ्यम्

सम्राज: चरणयुगं प्रस्थान-प्रणतिभि: अङ्गुलीषु

मौलि-स्रक्- च्युत-मकरन्द-रेणु-गौरम् चक्रु:।

तात्पर्यम्

 

इति श्रीरघुवंशे महाकाव्ये कविश्रीकालिदासकृतौ

रघुदिग्विजयो नाम चतुर्थः सर्गः ॥

 

(Video) #64 – Kalidasa’s Raghuvamsham – 2nd Sarga – Smt. Vidhya – Shloka 75 (Last)

अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः सुरसरिदिव तेजो वह्निनिष्ठ्यूतमेशम् ।
नरपतिकुलभूत्यै गर्भमाधत्त राज्ञी गुरुभिरभिनिविष्टं लोकपालानुभावैः ।। २.७५ ।।

रघुवंशमहाकाव्यम् – द्वितीयः सर्गः – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

(Raghuvamsha Maha Kavyam – Second Sarga – Online weekly classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai).

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsham-second-sarga-vidhya-ramesh3/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

(Video) #59-63 – Kalidasa’s Raghuvamsham – 2nd Sarga – Smt. Vidhya – Shloka 70-74

 

 

प्रातर्यथोक्तव्रतपारणान्ते प्रास्थानिकं स्वस्त्ययनं प्रयुज्य ।
तौ दम्पती स्वां प्रति राजधानीं प्रस्थापयामास वशी वसिष्ठः ।। २.७० ।।

प्रदक्षिणीकृत्य हुतं हुताशमनन्तरं भर्तुररुन्धतीं च ।
धेनुं सवत्सां च नृपः प्रतस्थे सन्मङ्गलोदग्रतरप्रभावः ।। २.७१ ।।

श्रोत्राभिरामध्वनिना रथेन स धर्मपत्नीसहितः सहिष्णुः ।
ययावनुद्घातसुखेन मार्गं स्वेनेव पूर्णेन मनोरथेन ।। २.७२ ।।

तमाहितौत्सुक्यमदर्शनेन प्रजाः प्रजार्थव्रतकर्शिताङ्गम् ।
नेत्रैः पपुस्तृप्तिमनाप्नुवद्भिर्नवोदयं नाथमिवौषधीनाम् ।। २.७३ ।।

पुरन्दरश्रीः पुरमुत्पताकं प्रविश्य पौरैरभिनन्द्यमानः ।
भुजे भुजङ्गेन्द्रसमानसारे भूयः स भूमेर्धुरमाससञ्ज ।। २.७४ ।।

रघुवंशमहाकाव्यम् – द्वितीयः सर्गः – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

(Raghuvamsha Maha Kavyam – Second Sarga – Online weekly classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai).

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsham-second-sarga-vidhya-ramesh3/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

(Video) #56-58 – Kalidasa’s Raghuvamsham – 2nd Sarga – Smt. Vidhya – Shloka 67-69

इत्थं क्षितीशेन वसिष्ठधेनुर्विज्ञापिता प्रीततरा बभूव ।
तदन्विता हैमवताच्च कुक्षेः प्रत्याययावाश्रममश्रमेण ।। २.६७ ।।

तस्याः प्रसन्नेन्दुमुखः प्रसादं गुरुर्नृपाणां गुरवे निवेद्य ।
प्रहर्षचिह्नानुमितं प्रियायै शशंस वाचा पुनरुक्तयेव ।। २.६८ ।।

स नन्दिनीस्तन्यमनिन्दितात्मा सद्वत्सलो वत्सहुतावशेषम् ।
पपौ वसिष्ठेन कृताभ्यनुज्ञः शुभ्रं यशो मूर्तमिवातितृष्णः ।। २.६९ ।।

रघुवंशमहाकाव्यम् – द्वितीयः सर्गः – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

(Raghuvamsha Maha Kavyam – Second Sarga – Online weekly classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai).

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsham-second-sarga-vidhya-ramesh3/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

(Video) #54-55 – Kalidasa’s Raghuvamsham – 2nd Sarga – Smt. Vidhya – Shloka 65-66

सन्तानकामाय तथेति कामं राज्ञे प्रतिश्रुत्य पयस्विनी सा ।
दुग्ध्वा पयः पत्त्रपुटे मदीयं पुत्रोपभुङ्क्ष्वेति तमादिदेश ।। २.६५ ।।

वत्सस्य होमार्थविधेश्च शेषमृषेरनुज्ञामधिगम्य मातः ।
औधस्यमिच्छामि तवोपभोक्तुं षष्ठांशमुर्व्या इव रक्षितायाः ।। २.६६ ।।

रघुवंशमहाकाव्यम् – द्वितीयः सर्गः – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

(Raghuvamsha Maha Kavyam – Second Sarga – Online weekly classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai).

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsham-second-sarga-vidhya-ramesh3/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

(Video) #52-53 – Kalidasa’s Raghuvamsham – 2nd Sarga – Smt. Vidhya – Shloka 63-64

भक्त्या गुरौ मय्यनुकम्पाय च प्रीतास्मि ते पुत्र वरं वृणीष्व ।
न केवलानां पयसां प्रसूतिमवेहि मां कामदुघां प्रसन्नाम् ।। २.६३ ।।

ततः समानीय स मानितार्थी हस्तौ स्वहस्तार्जितवीरशब्दः ।
वंशस्य कर्तारं अनन्तकीर्तिं सुदक्षिणायां तनयं ययाचे ।। २.६४ ।।

 

रघुवंशमहाकाव्यम् – द्वितीयः सर्गः – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

(Raghuvamsha Maha Kavyam – Second Sarga – Online weekly classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai).

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsham-second-sarga-vidhya-ramesh3/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

(Video) #49-51 – Kalidasa’s Raghuvamsham – 2nd Sarga – Smt. Vidhya – Shloka 60-62

तस्मिन्क्षणे पालयितुः प्रजानामुत्पश्यतः सिंहनिपातमुग्रम् ।
अवाङ्मुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहस्तमुक्ता ।। २.६० ।।

उत्तिष्ठ वत्सेत्यमृतायमानं वचो निशम्योत्थितमुत्थितः सन् ।
ददर्श राजा जननीमिव स्वां गामग्रतः प्रस्रविणीं न सिंहम् ।। २.६१ ।।

तं विस्मितं धेनुरुवाच साधो मायां मयोद्भाव्य परीक्षितोऽसि ।
ऋषिप्रभावान्मयि नान्तकोऽपि प्रभुः प्रहर्तुं किमुतान्यहिंस्राः ।। २.६२ ।।

रघुवंशमहाकाव्यम् – द्वितीयः सर्गः – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

(Raghuvamsha Maha Kavyam – Second Sarga – Online weekly classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai).

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsham-second-sarga-vidhya-ramesh3/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

(Video) #47-48 – Kalidasa’s Raghuvamsham – 2nd Sarga – Smt. Vidhya – Shloka 58-59

सम्बन्धमाभाषणपूर्वमाहुर्वृत्तः स नौ सङ्गतयोर्वनान्ते ।
तद्भूतनाथानुग नार्हसि त्वं सम्बन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुम् ।। २.५८ ।।

तथेति गामुक्तवते दिलीपः सद्यः प्रतिष्टम्भविमुक्तबाहुः ।
स न्यस्तशस्त्रो हरये स्वदेहमुपानयत्पिण्डमिवामिषस्य ।। २.५९ ।।

रघुवंशमहाकाव्यम् – द्वितीयः सर्गः – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

(Raghuvamsha Maha Kavyam – Second Sarga – Online weekly classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai).

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsham-second-sarga-vidhya-ramesh3/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

(Video) #35 – Kalidasa’s Raghuvamsham – 2nd Sarga – Smt. Vidhya – Shloka 46-57

 

रघुवंशमहाकाव्यम् – द्वितीयः सर्गः – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

(Raghuvamsha Maha Kavyam – Second Sarga – Online weekly classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai).

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsham-second-sarga-vidhya-ramesh2/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

(Video) #35 – Kalidasa’s Raghuvamsham – 2nd Sarga – Smt. Vidhya – Shloka 45

स त्वं मदीयेन शरीरवृत्तिं देहेन निर्वर्तयितुं प्रसीद ।
दिनावसानोत्सुकबालवत्सा विसृज्यतां धेनुरियं महर्षेः ।। २.४५ ।।
रघुवंशमहाकाव्यम् – द्वितीयः सर्गः – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

(Raghuvamsha Maha Kavyam – Second Sarga – Online weekly classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai).

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsham-second-sarga-vidhya-ramesh2/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.