Neethi Shastram – #22 (Last) (Subhashitam) 211-222

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #211 to #222.

Link to all the posts – https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 211

भोजनं विप्रसङ्कीर्णं मन्दिरम्  बन्धुसंयुतम् । 
शयनं सुतसङ्कीर्णं देहि मे मधुसूदन ॥

भोजनं विप्रसङ्कीर्णं बन्धुसंकीर्णमन्दिरम् ।  शयनं सुतसङ्कीर्णं देहि मे मधुसूदन ॥ – पाठान्तरम्

भोजनम् विप्रसङ्कीर्णम् मन्दिरम् बन्धुसंयुतम् शयनम् सुतसङ्कीर्णं देहि मे मधुसूदन ।

(हे) मधुसूदन !  विप्रसङ्कीर्णं भोजनं (च),  बन्धुसंयुतं मन्दिरं (च), सुतसङ्कीर्णं शयनं (च), मे देहि ।

O Madhusoodana (मधुसूदन) ! Give (देहि – दा) me (मे – अहम्) these – Food (भोजन) that is consumed amidst the congregation of Brahmins (विप्र-सङ्कीर्ण), a house (मन्दिर) that has relatives (बन्धु-संयुत) and a bed room (शयन) filled with kids (सुत-सङ्कीर्ण). A person having these three is considered to be very fortunate. 

Shloka 212

गणेशः स्तौति मार्जारं स्ववाहस्याभिरक्षणे ।
महानपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुमर्हति  ॥

गणेशः स्तौति मार्जारं स्ववाहस्याभिरक्षणे ।  महानपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुमिच्छति ॥ – पाठान्तरम्

गणेशः स्तौति मार्जारम् स्ववाहस्य अभिरक्षणे महान् अपि प्रसङ्गेन नीचम् सेवितुम् अर्हति । 

गणेशः स्ववाहस्य अभिरक्षणे मार्जारं स्तौति । महान् अपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुम् अर्हति । 

Ganesha (गणेश) prays (स्तौति – स्तु) a cat (मार्जार) for the safety (अभिरक्षण) of his vehicle, i.e., the mouse (स्व-वाह).  Even (अपि) Great men (महान् – महत्) could end up (अर्हति – अर्ह्) honoring (सेवितुम्) an inferior person (नीच) due to the circumstances (प्रसङ्ग).   

Shloka 213

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न श्रूयते
मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं दृश्यते ।
अन्तःसागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते
प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न श्रूयते मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं दृश्यते ।

स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥ – पाठान्तरम्

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसः नाम अपि न श्रूयते मुक्ताकारतया तत् एव नलिनीपत्रस्थितम् दृश्यते अन्तःसागरशुक्तिमध्यपतितम् तत्  मौक्तिकम् जायते प्रायेण अधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतः जायते ।

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसः नाम अपि न श्रूयते । नलिनीपत्रस्थितं तत् एव मुक्ताकारतया दृश्यते । अन्तःसागरशुक्तिमध्यपतितं तत्  मौक्तिकं जायते । प्रायेण अधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतः जायते ।

Even (अपि) the name (नाम) is not (न) heard (श्रूयते-श्रू) of the drop of water (पयस्) that is on (संस्थित) a hot iron plate (सन्तप्तायस्), as it looses its existence completely. The very same (एव) thing (तद्) (water droplet) is seen (दृश्यते-दृश्) to have taken the shape of a pearl (मुक्त-आकारता)  when dropped on a lotus leaf (नलिनी-पत्र-स्थित). But, even in the middle of the ocean, that (तद्) drop of water that falls into the oyster inside the ocean (अन्तः-सागर-शुक्ति-मध्य-पतित) becomes (जायते-जा) a real pearl (मौक्तिक). Perhaps (प्रायेण), a person becomes (जायते-जा) endowed with wretched, average or extra-ordinary qualities (अधम-मध्यम-उत्तम-गुण), by the company (संसर्गतः) he keeps.

Shloka 214

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः 
प्रारभ्य विघ्ननिहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नै: पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः 
प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः 
प्रारभ्य विघ्नविहिता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नै: पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः 
प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥ – पाठान्तरम्

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्ननिहताः विरमन्ति मध्याः विघ्नै: पुनः पुनः अपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ।
 
नीचैः विघ्नभयेन न खलु प्रारभ्यते । मध्याः प्रारभ्य विघ्ननिहताः विरमन्ति । प्रारभ्य पुनः पुनः अपि विघ्नै: प्रतिहन्यमानाः च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ।

Work does not even  (न खलु) get started (प्रारभ्यते-प्र+आरभ्) by the common people (नीच) due to the fear to face difficulties in the way (विघ्न-भय). Having started the work (प्रारभ्य ), the Mediocre people (मध्य) cease to do it (विरमन्ति-वि+रम्) when they become hit by difficulties (विघ्न-निहत). Having started (प्रारभ्य), in spite of even repeatedly (पुनः पुनः अपि) being impacted (प्रतिहन्यमान) by difficulties (विघ्न), the Good people (उत्तम-जन) do not (न) leave it (परित्यजन्ति-परि+त्यज्).  

Shloka 215

अधमा धनमिच्छन्ति धनं मानं च मध्यमाः ।
उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि परमं धनम् ॥

पदच्छेद:
अधमाः धनम् इच्छन्ति धनम् मानम् च मध्यमाः उत्तमाः मानम् इच्छन्ति मानः हि परमम् धनम्

अन्वय:
अधमाः धनम् इच्छन्ति । मध्यमाः धनं मानं च इच्छन्ति । उत्तमाः मानम् इच्छन्ति । मानः हि परमं धनम् ।

The inferior people (अधम) wish (इच्छन्ति – इष्) for wealth (धन). The middle level of people (मध्यम)  wish (इष्) for material possession (धन) and respect (मान). Great men (उत्तम) want (इष्) respect (मान) (and not money). The highest (परम) wealth (धन) is only (हि) prestige (मान).

Shloka 216

मात्रा समो नास्ति शरीरपोषणे भार्यासमो नास्ति शरीरतोषणे ।

विद्यासमो नास्ति शरीरभूषणे चिन्तासमो नास्ति शरीरशोषणे ॥

मात्रा समः नास्ति शरीरपोषणे भार्यासमः नास्ति शरीरतोषणे । विद्यासमः नास्ति शरीरभूषणे चिन्तासमः नास्ति शरीरशोषणे ॥

शरीरपोषणे मात्रा समः (कोऽपि) न अस्ति । शरीरतोषणे भार्यासमः (कोऽपि) न अस्ति । शरीरभूषणे विद्यासमः (कोऽपि) न अस्ति । शरीरशोषणे चिन्तासमः (कोऽपि) न अस्ति । 

In nourishing the body (शरीर-पोषण), no one (न) exists (अस्ति-अस्) equivalent (सम) of a mother (मातृ) । In delighting the body (शरीर-तोषण), no one (न) exists (अस्ति-अस्) equivalent of a wife (भार्यासम) । In decorating the body (शरीर-भूषण), nothing (न) exists (अस्ति-अस्) like that of knowledge (विद्यासम) । In draining the body (शरीर-शोषण), nothing (न) exists (अस्ति-अस्) like that of knowledge (चिन्तासम) ।

Shloka 217

वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः ।
अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत् ॥ 

वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः अपि अकार्यशतं कृत्वा भर्तव्याः मनुः अब्रवीत् ।

वृद्धौ मातापितरौ च, साध्वी भार्या च,  शिशुः सुतः च, अकार्यशतं कृत्वा अपि भर्तव्याः (इति) मनुः अब्रवीत् ।

Aged (वृद्ध) parents (मातापितृ), chaste (साध्वी) wife (भार्या), and infant (शिशु) child (सुत) are to be protected (भर्तव्याः), even (अपि) by doing (कृत्वा) hundred wrong deeds (अकार्य-शतम्). Thus say (अब्रवीत् –  ब्रू) Manu (मनु).  

Shloka 218

खर्वाटो दिवसेश्वरस्य किरणैस्सन्तापितो मस्तके 
गच्छन्देशमनातपं द्रुतगतिस्तालस्य मूलं गतः ।
तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः 
प्रायो गच्छति यत्र दैवहतकस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥

खर्वाटः दिवसेश्वरस्य किरणैः सन्तापितः मस्तके गच्छन् देशम् अनातपं द्रुतगतिः तालस्य मूलं गतः । 
तत्र अपि अस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः प्रायः गच्छति यत्र दैवहतकः तत्र  एव यान्ति आपदः ॥

दिवसेश्वरस्य किरणैः मस्तके सन्तापितः खर्वाटः अनातपं देशं द्रुतगतिः गच्छन् तालस्य मूलं गतः । तत्र अपि सशब्दं पतता महाफलेन अस्य शिरः भग्नं (जातम्) ।  प्रायः यत्र दैवहतकः गच्छति तत्र एव आपदः यान्ति । 

A bald man (खर्वाट) scorched (सन्तापित) in the head (मस्तक) due to the Sun’s (दिवसेश्वर) rays (किरण), in search of a place (देश) of shade (अनातप) rushing (गच्छत्) hurriedly (द्रुतगतिः), reached (गत) the base (मूल) of a palm tree (ताल). Even (अपि) there (तत्र), due to the falling (पतत्) of a huge palm fruit (महा-फल) , his (अस्य-इदम्) head (शिरस्) became fractured (भग्न) with a huge noise (सशब्द)!  Perils (आपद्) probably (प्रायः) go (यान्ति-या) verily (एव) wherever (यत्र तत्र) those cursed by destiny (दैव-हतक) go (गच्छति-गम्).

Shloka 219

किं करिष्यन्ति वक्तारः श्रोता यत्र न विद्यते ।
नग्नक्षपणके देशे रजकः किं करिष्यति ॥

किं करिष्यन्ति वक्तारः श्रोता यत्र न विद्यते नग्नक्षपणके देशे रजकः किं करिष्यति ।

यत्र श्रोता न विद्यते, (तत्र) वक्तारः किं करिष्यन्ति ? नग्नक्षपणके देशे रजकः किं करिष्यति ?

Where (यत्र) there is no (न विद्यते – विद्) listener (श्रोतृ), what (किम्) will the orators (वक्तृ) do (करिष्यन्ति – कृ) ? In a country (देश) of naked mendicants (नग्न-क्षपणक) , what (किम्) will a washer-man (रजक) do (कृ) ?

Shloka 220

तृष्णे कॄष्णेऽपि ते शक्तिर्दृष्टा मर्त्येषु का कथा ।
त्रैलोक्यव्यापि यद्रूपं तद्रूपं वामनीकृतम् ॥

तृष्णे कॄष्णे अपि ते शक्तिः  दृष्टा मर्त्येषु का कथा  त्रैलोक्यव्यापि यद् रूपं तद् रूपं वामनीकृतम् ।

(हे) तृष्णे ! कॄष्णे अपि  ते शक्तिः  दृष्टा । मर्त्येषु का कथा । यद् रूपं त्रैलोक्यव्यापि तद् रूपं वामनीकृतम् ।

O Goddess of Thirst (तृष्णा) ! Your (ते – युष्मद्) power (शक्ति) was seen (दृष्टा) even (अपि) in Krishna (कृष्ण). What (का) to say  (कथा) of mere mortals (कर्त्य) ? Whichever (यद्) form (रूप) was pervading the three worlds (त्रैलोक्य-व्यापि), that (तद्) form (रूप) was made into a dwarf (वामनी-कृत).

Shloka 221

मनस्य एकं वचस्य एकं कर्मणि एकं महात्मनाम् ।
मनस्यान्यत्  वचस्यान्यत् कर्मण्यन्यत् दुरात्मनाम्॥

मनस्य एकं वचस्य एकं कर्मणि एकं महात्मनाम्  मनस्य अन्यत्  वचस्य अन्यत् कर्मणि अन्यत् दुरात्मनाम् ।

महात्मनां मनस्य एकं, वचस्य एकं, कर्मणि एकं (भवति) । दुरात्मनां (तु) मनस्य अन्यत्, वचस्य अन्यत्, कर्मणि अन्यत् (भवति) ।

The noble men’s (महात्मन्) thought (मनस्) is one (एक), word (वचस्) is same (एक) and action (कर्मन्) is same (एक). i.e., they are in complete harmony. For the ill-natured people (दुरात्मन्), thought (मनस्) will be different (अन्यत्), words (वचस्) will be different (अन्यत्) and their actions (कर्मन्) will be different (अन्यत्). 

Shloka 222

प्राचीनग्रन्थमध्यस्थैः सद्वाक्यैः समयोचितैः ।
नीतिशास्त्रमिदं  प्रोक्तं जीयात् आचन्द्रतारकम् ॥

प्राचीनग्रन्थमध्यस्थैः सद्वाक्यैः समयोचितैः नीतिशास्त्रम् इदम्  प्रोक्तम् जीयात् आचन्द्रतारकम् ।

प्राचीनग्रन्थमध्यस्थैः समयोचितैः सद्वाक्यैः  इदं  प्रोक्तं नीतिशास्त्रम् आचन्द्रतारकं जीयात् ।

May this (इदम्) Neethi Shaashtram, the treatise on Ethics (नीतिशास्त्र), that which has been told (प्रोक्त) with the words of wisdom (सद्-वाक्य) , that are present within the ancient texts (प्राचीन-ग्रन्थ-मध्य-स्थ) , that are appropriate even for the current times (समय-उचित) , it win (जीयात् – जी) as long as the Moon and stars exists (आ-चन्द्र-तारकम्) , i.e., May this work continue to be well regarded till eternity.     

—– * ——

Neethi Shastram – #21 (Subhashitam) 201-210

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #201 to #210.

Link to all the posts – https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 201

अनवसरे यत् पठितं सुभाषितमपि भवति हासाय । रहसि प्रौढवधूनां रतिसमये वेदपाठ इव​ ॥

अनवसरे च यदुक्तं सुभाषितं तच्च भवति हास्याय  –  पाठान्तरम्  ।

अनवसरे यत् पठितम् सुभाषितम् अपि भवति हासाय रहसि प्रौढवधूनाम् रतिसमये वेदपाठः इव​

अनवसरे यत् पठितं सुभाषितम् अपि, रहसि प्रौढवधूनां रतिसमये वेदपाठः इव​ हासाय भवति

That which (यद्) is read (पठित), even if (अपि) it is the wise sayings or Shubhashitams (सुभाषित), becomes (भवति-भू) a joke, i.e., for the sake of fun (हास), when done at an inappropriate time (अनवसर),  like (इव) the lessons on Vedas (वेद-पाठ) taught at the time of making love (रति-समय) in secrecy (रहस्) with one’s bold and grown-up wife (प्रौढ-वधू).

Shloka 202

युक्तियुक्तं वचो ग्राह्यं बालादपि शुकादपि अयुक्तमपि न ग्राह्यं साक्षादपि बृहस्पतेः ॥

युक्तियुक्तं वचः ग्राह्यं बालात् अपि शुकात् अपि अयुक्तम् अपि न ग्राह्यं साक्षात् अपि बृहस्पतेः

बालात् अपि शुकात् अपि (वा) युक्तियुक्तं वचः ग्राह्यं (भवति) अपि (च) साक्षात् बृहस्पतेः अपि अयुक्तं (वचः) न ग्राह्यं (भवति) 

The advice (वचस्), which is endowed with reasoning (युक्ति-युक्त), should be accepted (ग्राह्य) even (अपि) if it is from a child (बाल) or a parrot (शुक). Absurd (अयुक्त) suggestions should not (न) be taken (ग्राह्य) even (अपि) if it is directly (साक्षात्) from Bruhaspati (बृहस्पति), the Guru of the Devas.

Shloka 203

धान्यानि कीर्णानि यथा पृथिव्यां संमार्जनी सञ्चिनुते वृथैव
मूढस्तथा सञ्चिनुते धनानि दाता च भोक्ता च परोऽस्ति तस्य ॥

धान्यानि कीर्णानि यथा पृथिव्यां संमार्जनी सञ्चिनुते वृथा एव मूढः तथा सञ्चिनुते धनानि दाता च भोक्ता च परः अस्ति तस्य

यथा संमार्जनी प्रुथिव्यां कीर्णानि धान्यानि वृथा एव सञ्चिनुते, तथा मूढः धनानि (वृथा एव) सञ्चिनुते तस्य (धनस्य) दाता च भोक्ता च परः अस्ति 

Just as the broomstick (संमार्जनी) gathers (सञ्चिनुते सम्+चि) the grains (धान्य) scattered (कीर्ण) on the ground (पृथिवी), just in vain (वृथा एव), i.e., without any benefit for itself, the foolish person (मूढ) accumulates (सम्+चि) the wealth (धन) without any benefit for himself. The giver (दातृ) and the enjoyer (भोक्तृ) of that (तद्) wealth is (अस्) going to be a different person (पर). The miser will not get to enjoy the wealth.

Shloka 204

व्यापारान्तरमुत्सज्य वीक्षमाणो वधूमुखम् । यो गृहष्वेव निद्राति दरिद्राति स दुर्मतिः ॥

व्यापारान्तरम् उत्सज्य वीक्षमाणः वधूमुखम्  यः गृहषु एव निद्राति दरिद्राति सः दुर्मतिः ।

यः व्यापारान्तरम् उत्सज्य वधूमुखं वीक्षमाणः गृहषु एव निद्राति, दुर्मतिः सः दरिद्राति ।

One (यद्) who sleeps (निद्राति) all the time at home (गृह) itself (एव), looking (वीक्षमाण) at the face of his young wife (वधू-मुख), giving up (उत्सज्य) the trade balance (व्यापारान्तर), i.e., not taking care of the business, that (तद्) foolish person (दुर्मति) brings in poverty (दरिद्राति).

Shloka 205

दीपच्छाया नरच्छाया हन्ति पुण्यं पुरातनम् साचेद्वेदविदस्छाया हन्ति पापं पुरातनम्

दीपच्छाया नरच्छाया हन्ति पुण्यं पुरातनम् साचेत् वेदविदः छाया हन्ति पापं पुरातनम्

दीपच्छाया नरच्छाया (च) पुरातनं पुण्यं हन्ति । साचेत् वेदविदः छाया पुरातनं पापं हन्ति ।

The shadow of the light (दीपच्छाया) from the lamp and the shadow of people (नरच्छाया) will destroy (हन्ति-हन्)  all the benefits of good deeds (पुण्य) done in the past (पुरातन), if one crosses those shadows. While that is so (सा चेत्),  the shadow (छाया) of a Vedic Scholar (वेदविद्)  destroys (हन्ति-हन्)  all the bad deeds (पाप) done in the past (पुरातन).

Shloka 206

नारायणेति शब्दोऽस्ति वागस्ति वशवर्तिनी । तथापि नरके मूढाः पतन्तीति किमद्भुतम् ॥

नारायणः इति शब्दः अस्ति वाक् अस्ति वशवर्तिनी तथा अपि नरके मूढाः पतन्ति इति किम् अद्भुतम् ।

नारायणः इति शब्दः अस्ति । वाक् वशवर्तिनी अस्ति । तथा अपि मूढाः नरके पतन्ति इति किम् अद्भुतम् ।

There exists (अस्ति) the word (शब्द) referred as (इति) Naaraayana (नारायण). One’s power to speak (वाक्) existgs (अस्ति) within one’s control  (वशवर्तिन्). Yet (तथा अपि) the foolish people (मूढ) fall (पतन्ति – पत्) into Hell (नरक). How (किम्) surprising (अद्भुत) is this (इति).

Shloka 207

तृणादपि लघुस्तूलः तूलादपि च याचकः । वायुना किं न नीतोऽसौ मामयं याचयेदिति ॥ 

तृणात् अपि लघुः तूलः तूलात् अपि च याचकः  वायुना किम् न नीतः असौ माम् अयम् याचयेत् इति ।

तृणात् अपि तूलः लघुः । तूलात् अपि च याचकः । असौ वायुना किं (किमर्थं) न नीतः ? (वायुः वदति) अयं मां याचयेत् इति (मया न नीतः) ।

Compared to a blade of grass (तृण), cotton (तूल) is lighter (लघु). Compared to even (अपि च) cotton (तूल), the beggar who requests for some help (याचक) is more insignificant. If so, why is it that किं (किमर्थं) such a person (अदस्) is not (न) dragged (नीत) by the wind (वायु) ? The Wind God says that “I don’t drag him along with me fearing that (इति) he (इदम्) might beg (याच्) from me (अस्मद्) also”.

Shloka 208

दुर्जनः सज्जनात् पूर्वं पूज्यतां तेन किं सताम् । पूर्वं प्रक्षालितः पाद आननादधिकः किमु ॥ 

दुर्जनः सज्जनात् पूर्वम् पूज्यताम् तेन किम् सताम् पूर्वम् प्रक्षालितः पादः आननात् अधिकः किमु ।

दुर्जनः सज्जनात् पूर्वं पूज्यताम् । तेन सतां किम् ।  पूर्वं प्रक्षालितः पादः आननात् अधिकः किमु ।

Let the bad people (दुर्जन) be revered (पूज्) even before (पूर्वम्) the good people (सज्जन) । How does it matter to the good people (सत्) ? Does (किमु) the feet (पाद) that is washed (प्रक्षालित) first (पूर्वम्) become more important (अधिक) than the face (आनन) ।

Shloka 209

उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः । अपकारिषु यः साधुः स साधुः सद्भिरुच्यते ॥

उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य कः गुणः अपकारिषु यः साधुः सः साधुः सद्भिः उच्यते ।

यः उपकारिषु साधुः तस्य साधुत्वे कः गुणः ।  यः अपकारिषु साधुः सः साधुः (इति) सद्भिः उच्यते ।

What (किम्) greatness (गुण) is there in his (तद्) goodness (साधुत्व) of one who (यद्) is good (साधु) to those who helped him (उपकारिन्) ?  The wise men (सत्) say (वच्) that one who (यद्) is good (साधु) to those who did bad things to him (अपकारिन्), that person (तद्) is to be considered as being really good (साधु).   

Shloka 210

श्रुतिस्मृती तु विप्राणां चक्षुषी द्वे विनिर्मिते । एकेन हीनः काणस्स्यात् द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः ॥

श्रुतिस्मृती तु विप्राणां चक्षुषी द्वे विनिर्मिते एकेन हीनः काणः स्यात् द्वाभ्याम् अन्धः प्रकीर्तितः ।

श्रुतिस्मृती तु विप्राणां द्वे चक्षुषी विनिर्मिते । एकेन हीनः काणः स्यात् । द्वाभ्याम् (हीनः) अन्धः प्रकीर्तितः ।

श्रुतिस्मृती तु विप्राणां द्वे चक्षुषी विनिर्मिते । एकेन हीनः काणः स्यात् । द्वाभ्याम् (हीनः) अन्धः प्रकीर्तितः ।

The Vedas and the Smritis (श्रुति-स्मृति) are verily (तु) laid out (विनिर्मित) as the two (द्वे) eyes (चक्षुस्) of Brahmins (विप्र). A person who is devoid (हीन) of one (एक) is considered (अस्) to be a one-eyed person (काण). A person devoid (हीन) of both (द्वि) is considered (प्रकीर्तित) to be a blind man (अन्ध) ।

Neethi Shastram – #20 (Subhashitam) 191-200

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #191 to #200.

Link to all the posts – https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 191

भूतां करणसंयुक्ताम् असतां वाक् अनुव्रजेत् । भवित्री तु क्रिया सर्वा सतां वाचमनुव्रजेत् ॥

भूताम् करणसंयुक्ताम् असताम् वाक् अनुव्रजेत् भवित्री तु क्रिया सर्वा सताम् वाचम् अनुव्रजेत् ।

असतां वाक् करणसंयुक्तां भूताम् अनुव्रजेत् । सर्वा भवित्री क्रिया तु सतां वाचम् अनुव्रजेत् ।

The speech (वाच्) of those who are not wise men (असत्) follow (अनु+व्रज्)  (i.e., it is about) the past events (भूता)  that are entertaining to the senses (करणसंयुक्ता). Whereas (तु) all (सर्वा) future (भवित्री) actions (क्रिया) follow (अनु+व्रज्) the words (वाच्) of the great men (सत्). 

Shloka 192

लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन्
पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः
कदाचिदपि पर्यटन् शशविषाणमासादयेत्
न तु प्रतिनिविष्‍टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥

लभेत सिकतासु तैलम् अपि यत्नतः पीडयन् पिबेत् च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः कदाचित् अपि पर्यटन् शशविषाणम् आसादयेत् न तु प्रतिनिविष्‍टमूर्खजनचित्तम् आराधयेत् ।

सिकतासु यत्नतः पीडयन् तैलम् अपि लभेत । पिबेत् च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः । कदाचित् पर्यटन् शशविषाणम् अपि आसादयेत् ।  प्रतिनिविष्‍टमूर्खजनचित्तम् न तु आराधयेत् ।

Oil (तैल) might be obtained (लभ्) even (अपि) from sand (सिकता) on account of the untiring effort (यत्न) of squeezing it (पीडयत्). A man troubled by thirst (पिपासार्दित) might get to drink (पिब्) water (सलिल) from a mirage (मृगतृष्णिका). At some point of time (कदाचित्), a wandering person (पर्यटन्) might even find (आ-साद्) the hare’s horn (शश-विषाण). The mind (चित्त) of an obstinate (प्रतिनिविष्‍ट) foolish person (मूर्खजन) cannot be satisfied (आ-राध्). 

Shloka 193

आपदाम् आपतन्तीनां हितोऽपि आयाति हेतुताम् ।
मातृजङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भी भवति बन्धने

आपदाम् आपतन्तीनां हितः अपि आयाति हेतुताम् मातृजङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भी भवति बन्धने ।

आपतन्तीनां हितः अपि आपदां हेतुताम् आयाति (यथा) मातृजङ्घा हि वत्सस्य बन्धने स्तम्भी भवति ।

Even (अपि) the well-wishers (हित) of those on whom calamities befall (आपतन्ती) bring (आयाति-आ+या) the cause (हेतुता) of misfortune (आपद्).  An example of this is – For tying (बन्धन) the calf (वत्स), its mother’s leg (मातृ-जङ्घा) itself (हि) becomes (भवति-भू) the pole (स्तम्भी) ।

Shloka 194

ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे
विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे ।
रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं सेवते
सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने, तस्मै नमः कर्मणे ॥

*रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः – पाठान्तरम् ।

ब्रह्मा येन कुलालवत् नियमितः ब्रह्माण्ड-भाण्डोदरे विष्णुः येन दशावतारगहने क्षिप्तः महासङ्कटे रुद्रः येन कपालपाणि-पुटके भिक्षाटनं सेवते सूर्यः भ्राम्यति नित्यम् एव गगने, तस्मै नमः कर्मणे ।

येन ब्रह्मा कुलालवत् ब्रह्माण्ड-भाण्डोदरे नियमितः , येन विष्णुः महासङ्कटे दशावतारगहने क्षिप्तः, येन रुद्रः कपालपाणि-पुटके भिक्षाटनं सेवते, येन सूर्यः नित्यम् एव गगने भ्राम्यति, तस्मै कर्मणे नमः ।

One by whom (येन-यद्) Brahma (ब्रह्मन्) has been appointed (नियमित) as a creator like the potter (कुलालवत्) in the cosmic arena (ब्रह्माण्ड-भाण्डोदर) , one by whom (यद्) Vishnu (विष्णु) was cast (क्षिप्त) into the depths of the ten avataras (दशावतार-गहन) during the extremely miserable situations (महासङ्कट), one by whom (यद्) Shiva (रुद्र) performs (सेवते-सेव्) roaming about for begging (भिक्षाटन) with a begging bowl in the hands (कपाल-पाणि-पुटक), one by whom (यद्) Surya (सूर्य) indeed (एव) everyday (नित्यम्) in the sky (गगन) revolves (भ्राम्यति-भ्रम्), Salutation (नमस्)  to that (तद्) Karma or the Karmic force (कर्मन्).

Shloka 195

शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी
सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृतेः ।
प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतिः सज्जनो
नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥

शशी दिवसधूसरः गलितयौवना कामिनी सरः विगतवारिजम् मुखम् अनक्षरम् स्वाकृतेः प्रभुः धनपरायणः सततदुर्गतिः सज्जनः नृपाङ्गणगतः खलः मनसि सप्त शल्यानि मे ।

दिवसधूसरः शशी, गलितयौवना कामिनी, विगतवारिजं सरः, स्वाकृतेः अनक्षरं मुखं, धनपरायणः प्रभुः, सततदुर्गतिः सज्जनः, नृपाङ्गणगतः खलः, मे मनसि सप्त शल्यानि ।

The seven (सप्त) thorns (शल्य) in my (मे-अस्मद्) mind (मनस्) (i.e., things that break my heart) are the moon (शशी) that turns pale during the day (दिवस-धूसर), the beloved woman (कामिनी) who has lost her youthfulness (गलित-यौवना), a lake (सरस्) devoid of lotuses (विगत-वारिज), a good looking person’s (स्वाकृति) unscholarly (अनक्षर)  speech (मुख) (i.e., blabbering) , a powerful Lord (प्रभु) who is engrossed in accumulating wealth (धन-परायण) , a noble person (सज्जन) who is in eternal poverty (सतत-दुर्गति), an evil person (खल) who has gone to (or who is in) the king’s court (नृपाङ्गण-गत). 

Shloka 196

आकारेणैव चतुराः तर्कयन्ति परेङ्गितम् ।
गर्भस्थं केतकीपत्रमामोदेनेव षट्पदाः ॥

आकारेण एव चतुराः तर्कयन्ति परेङ्गितम्  गर्भस्थं केतकीपत्रं आमोदेन एव षट्पदाः ।

चतुराः परेङ्गितम् आकारेण एव तर्कयन्ति (यथा) षट्पदाः गर्भस्थं केतकीपत्रम् आमोदेन एव (जानन्ति) ।

Clever people (चतुर) infer (तर्कयन्ति-तर्क्) the intention of the other person (पर-इङ्गित) looking at their appearance (आकार) itself (एव). The six-legged Bee (षट्पद) finds out the fragrant leaf of Ketaka or Ketakee or Fragrant Screw Pine தாழை (केतकी-पत्र), that is yet to come out and remains in its place of origin (गर्भ-स्थ), just by the smell (आमोद) itself (एव).

Shloka 197

राजसेवा मनुष्याणाम् असिधारावलेहनम् ।
पञ्चाननपरिष्वङ्गो व्यालीवदनचुम्बनम् ॥
राजसेवा मनुष्याणाम् असिधार-अवलेहनम् पञ्चा परिष्वङ्गः व्यालीवदनचुम्बनम् ।
मनुष्याणां राजसेवा असिधारावलेहनम् पञ्चाननपरिष्वङ्गः व्यालीवदनचुम्बनम् ।

For people (मनुष्य), the Service to the King (राज-सेवा) is like (i.e., it is as risky as) licking the tip of the knife (असिधार-अवलेहन), embracing the five headed snake (पञ्चानन-परिष्वङ्ग) and kissing the face of the female snake (व्याली-वदन-चुम्बन).

Shloka 198

अगाधहृदया भूपाः कूपा इव दुरासदाः ।
घटका गुणिनो नो चेत् कथं लभ्येत जीवनम् ॥

अगाधहृदयाः भूपाः कूपा इव दुरासदाः घटकाः गुणिनः नो चेत् कथम् लभ्येत जीवनम् ।

भूपाः कूपा इव अगाधहृदयाः दुरासदाः । घटकाः गुणिनः नो चेत् कथं लभ्येत जीवनम् ।

The Kings (भूप) are like (इव) the deep wells (कूप). They are deep-hearted (अगाध-हृदय) and difficult to approach (दुरासद). The royal servants (घटक) have to be good-natured (गुणिन्).  Else (नो चेत्) how (कथम्)  can they gain (लभ्येत-लभ्) their livelihood (जीवन).  This also means the pots (घटक) have to be tied with a rope (गुणिन्). Else how (कथम्) can the water (जीवन) be obtained (लभ्येत-लभ्). 

Shloka 199

एका भार्या प्रकृतिचपलाऽचञ्चला च द्वितीया
एकः पुत्रस्त्रिभुवनजयी मन्मथो दुर्निरीक्ष्यः ।

शेषश्शय्या ह्युदधिशयनं वाहनं पन्नगारि
स्मारं स्मारं स्वगृहचरितं दारुरूपो मुरारिः ॥

एका भार्या प्रकृतिरचलाचञ्चला च द्वितीया – पाठान्तरम् ।
एकः पुत्रो बहुजनसुतो मन्मथोदुर्निवारः – पाठान्तरम् ।

एका भार्या प्रकृतिचपला अचञ्चला च द्वितीया एकः पुत्रः त्रिभुवनजयी मन्मथः दुर्निरीक्ष्यः शेषश्शय्या ह्युदधिशयनं वाहनं पन्नगारि स्मारं स्मारं स्वगृहचरितं दारुरूपः मुरारिः ।

एका भार्या प्रकृतिचपला । द्वितीया अचञ्चला च ।  एकः पुत्रः त्रिभुवनजयी मन्मथः दुर्निरीक्ष्यः । शेषश्शय्या । ह्युदधिशयनम् । वाहनम्  पन्नगारि ।  मुरारिः स्वगृहचरितं स्मारं स्मारं दारुरूपः (अभवत्) ।

One (एका) wife (भार्या) Lakshmi is wavering by nature (प्रकृति-चपला).  And (च) the second one (द्वितीया) Bhoomaa Devi is immobile (अचञ्चला). One (एक) son (पुत्र) Manmatha (मन्मथ), who wins over the three world (त्रिभुवन-जयी) cannot be easily seen (दुर्निरीक्ष्य). Aadishesha, the snake is his bed (शेषश्शय्या).  He sleeps on the ocean (ह्युदधि-शयन).  His vehicle (वाहन) is Garuda, the enemy of Snakes (पन्नग-अरि). On repeatedly thinking (स्मार, स्मार) about the story or plight of his house (स्व-गृह-चरित), Lord Vishnu, Muraari (मुरारि) took the form of wood (दारु-रूप) at Puri Jagannath Temple. 

Shloka 200

अत्तुं वाञ्छति वाहनं गणपतेः भूषा भुजङ्गः क्रुधा
तं वाहोऽयि षडाननस्य ललनावाहोऽपि नागाननम् ।
गौरी जह्नुसुतामसूयति कलानाथं ललाटानलो
निर्विण्णः स पपौ कुटुम्बकलहादीशोऽपि हालाहलम् ॥

अत्तुं वाञ्छति वाहनं गणपतेराखुं क्षुधार्त्तः फणी – पाठान्तरम् ।
तं च क्रौञ्चरिपोः शिखी च गिरिजासिंहोऽपि नागाननम् – पाठान्तरम् ।
गौरी जन्हुसुतामसूयति कलानाथं कपालाननो – पाठान्तरम् ।

अत्तुं वाञ्छति वाहनं गणपतेः भूषा भुजङ्गः क्रुधा तं वाहः अयि षडाननस्य ललनावाहः अपि नागाननम् गौरी जह्नुसुताम् असूयति कलानाथं ललाटानलः निर्विण्णः सः पपौ कुटुम्बकलहात् ईशः अपि हालाहलम् ।

क्रुधा भूषा भुजङ्गः गणपतेः वाहनं अत्तुं वाञ्छति । षडाननस्य वाहः अयि अपि तं अत्तुं वाञ्छति । ललनावाहः नागाननम् अत्तुं वाञ्छति । गौरी जह्नुसुताम् असूयति । कलानाथं ललाटानलः असूयति । निर्विण्णः सः ईशः अपि कुटुम्बकलहात् हालाहलं पपौ ।

The angry (क्रुधा) ornament (भूषा) of Shivaa, the serpent (भुजङ्ग) wants (वाञ्छति – वाञ्छ्) to eat (अत्तुम्) the mouse, the vehicle (वाहन) of Ganapati (गणपति). Shanmukha’s (षडानन) vehicle (वाह), the peacock (अयि) also (अपि) wants (वाञ्छति – वाञ्छ्) to eat (अत्तुम्) it, the serpent (तद्). The Lion, the vehicle of his consort, Parvathi (ललना-वाह) wants (वाञ्छति – वाञ्छ्) to eat (अत्तुम्) the elephant-faced Ganesha (नागानन). Gowri (गौरी) feels envious (असूयति) of Ganga, the daughter of Rishi Jahnu (जह्नु-सुता). The third eye, which is the fire on the forehead (ललाट-अनल) feels envious of the moon, the lord of the 15 parts (कलानाथ). Due to this quarrel in his family (कुटुम्ब-कलह) that (सः-तद्) disappointed (निर्विण्ण) Shiva himself (ईश) (अपि) drank (पपौ-पा) the poison (हालाहल).

Neethi Shastram – #19 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #181 to #190.

Link to all the posts –https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 181

समम् अब्राह्मणे दानं सहस्रं ब्राह्मणब्रुवे ।
अयुतं श्रोत्रिये दानम् अनन्तं वेदपारगे ॥

समम् अब्राह्मणे दानम् सहस्रम् ब्राह्मणब्रुवे अयुतम् श्रोत्रिये दानम् अनन्तम् वेदपारगे ।

अब्राह्मणे दानं समम् । ब्राह्मणब्रुवे सहस्रम् । श्रोत्रिये दानम् अयुतम् । वेदपारगे अनन्तम् ।

The charity (दान) done to a person who is not a Brahmana (अब्राह्मण)  yields normal (सम) benefit. The charity (दान) done to a person who is a name-sake Brahmana (ब्राह्मण-ब्रुव) yields thousand times (सहस्र) benefit.  The charity (दान) done to a Brahmana who has learnt the Vedas (श्रोत्रिय) yields ten-thousand times (अयुत) benefit.  The benefit of doing charity (दान) to a Brahmana who has understood the essence of the Vedas (वेद-पारग) is endless (अनन्त). 

Shloka 182

येषां त्रयी वाग्विधेया तेषां वाचा समीरितम् ।
अलभ्यमपि लभ्यं स्यात् इति त्रय्यनुशासनम्

येषाम् त्रयी वाग्विधेया तेषाम् वाचा समीरितम् अलभ्यम् अपि लभ्यम् स्यात् इति त्रय्यनुशासनम्।

येषां त्रयी वाग्विधेया तेषां वाचा समीरितम् अलभ्यम् अपि लभ्यं स्यात् इति त्रयी-अनुशासनम् ।

Those (यद्) for whom the Vedas (त्रयी) are known by heart (वाग्-विधेया), by their (तद्) words (वाक्), that which is uttered (समीरित),  even (अपि) if that thing is not obtainable (अलभ्य), it would become (स्यात्-अस्) obtainable (लभ्य). This (इति) is the ordinance of the Vedas (त्रयी-अनुशासन).

Shloka 183

ब्राह्मणा यानि भाषन्ते मन्यन्ते तानि देवताः ।
सर्वदेवमया विप्रा न तद्वचनमन्यथा ॥

ब्राह्मणाः यानि भाषन्ते मन्यन्ते तानि देवताः सर्वदेवमयः विप्रः न तद्-वचनम् अन्यथा ।

ब्राह्मणाः यानि भाषन्ते, देवताः तानि मन्यन्ते । विप्रः सर्वदेवमयः । तद्वचनम् अन्यथा न  ।

Those (यानि-यद्) words that the Brahmins (ब्राह्मण) say (भाषन्ते-भास), the Divine Beings (देवता) regard (मन्यन्ते-मन्) those (तानि-तद्) words to be true. The wise Brahmin (विप्र) is filled completely with all the Vedas (सर्व-देव-मय). Their words (तद्-वचन) can not (न) be otherwise (अन्यथा).

Shloka 184

उपचारः कर्तव्यो यावत् अनुत्पन्न-सौहृदाः पुरुषाः । उत्पन्न-सौहृदानाम् उपचारः कैतवं भवति ॥ 

उपचारः कर्तव्यः यावत् अनुत्पन्न-सौहृदाः पुरुषाः  उत्पन्न-सौहृदानाम् उपचारः कैतवं भवति ।

यावत् पुरुषाः अनुत्पन्न-सौहृदाः (तावत्) उपचारः कर्तव्यः । उत्पन्न-सौहृदानाम् उपचारः कैतवं भवति ।

The Reverential polite behaviour (उपचार) should be carried out (कर्तव्य) as long as (यावत्)  those people (पुरुष) are those towards whom affection has not risen (अनुत्पन्न-सौहृद). The reverence (उपचार) of those towards whom affection has risen (उत्पन्न-सौहृद) becomes (भवति-भू) hypocrisy (कैतव).

Shloka 185

अन्धे तमसि वार्थक्ये कर्दमाम्बुपदेषु च ।
विश्वामित्राऽहिपशुषु दण्डं शतगुणं भवेत्

अन्धे तमसि वार्थक्ये कर्दम-अम्बु-पदेषु च विश्व-अमित्र-अहि-पशुषु दण्डं शतगुणं भवेत् ।

अन्धे तमसि वार्थक्ये कर्दम-अम्बु-पदेषु विश्वामित्र-अहि-पशुषु च दण्डं शतगुणं भवेत् ।

While one is blind (अन्ध) or in the dark (तमस्) or during old age (वार्थक्य) or while in the paths that are filled with filthy water (कर्दम-अम्बु-पद)  and (च) in the presence of the universal enemies like snake and wild animals (विश्वामित्र-अहि-पशु) the stick (दण्ड) ought to become (भवेत्-भू) hundred times (शत-गुण) more useful. 

Shloka 186

वाङ्माधुर्यात् सर्वलोकप्रियत्वम् वाक्पारुष्यात् सर्वलोकाप्रियत्वम्
को वा लोके कोकिलस्य उपकारः को वा लोके गर्दभस्यापकारः

वाक्-माधुर्यात् सर्व-लोक-प्रियत्वम् वाक्-पारुष्यात् सर्व-लोक-अप्रियत्वम् कः वा लोके कोकिलस्य उपकारः कः वा लोके गर्दभस्य अपकारः । 

वाङ्माधुर्यात् सर्वलोकप्रियत्वम् । वाक्पारुष्यात् सर्वलोकाप्रियत्वम् । कः वा लोके कोकिलस्य उपकारः ।  कः वा लोके गर्दभस्य अपकारः । 

The affection of everyone in the world (सर्व-लोक-प्रियत्व) is obtained through sweet speech (वाक्-माधुर्य). The aversion of everyone in the world (सर्व-लोक-अप्रियत्व) is gained through harsh words (वाक्-पारुष्य). In this world (लोक), why else (कः वा – किम् वा) there is felicitation (उपकार) for the Cuckoo (कोकिल) ? In this world (लोक), why else (कः वा – किम् वा) there is disdain (अपकार) for the donkey (गर्दभ) ? (It is due to the way they sound). 

Shloka 187

अहो सुसदृशी वृत्तिः मद्दलस्य खलस्य च ।
यावत् मुखगतं पिण्डं तावत् मधुरभाषणम् ॥

अहो सुसदृशी वृत्तिः मद्दलस्य खलस्य च यावत् मुखगतम् पिण्डम् तावत् मधुरभाषणम्

अहो मद्दलस्य खलस्य च सुसदृशी वृत्तिः । यावत् मुखगतं पिण्डं तावत् मधुरभाषणम्

O (अहो) ! The actions (वृत्ति) of the Mrudanga and (च) the wicked person (खल) has so much resemblance (सुसदृशी).  As long as (यावत्) the food (for the wicked person) or Semolina (for the Mrudanga) (पिण्ड) has been provided to the mouth (of the wicked person) or the sides (of the Mrudanga) (मुखगत) only till then (तावत्) the words or the sound will be pleasant (मधुर-भाषणम्).  

Shloka 188

हीनाश्रयो न कर्तव्यः कर्तव्यो महदाश्रयः ।
ईशाश्रयात् महानागः पप्रच्छ गरुडं सुखम् ॥

हीन-आश्रयः न कर्तव्यः कर्तव्यः महत्-आश्रयः ईश-आश्रयात् महानागः पप्रच्छ गरुडं सुखम् ।

हीनाश्रयः न कर्तव्यः । महदाश्रयः कर्तव्यः  ।  महानागः  ईशाश्रयात् गरुडं सुखम् पप्रच्छ ।

Seeking the refuge of a weak person (हीनाश्रय) ought not (न) to be done (कर्तव्य). Seeking the refuge of great people (महदाश्रय) ought to be done (कर्तव्य). The great snake (महानाग) due to the refuge provided by Shiva (ईशाश्रय), enquired (पप्रच्छ – प्रछ्) Garuda (गरुड) about its wellbeing (सुख). 

Shloka 189

आपदर्थं धनं रक्षेत् श्रीमताम् आपदः कुतः ।
सा चेदपगता लक्ष्मी सञ्चितन्तु विनश्यति ॥

आपत्-अर्थम् धनम् रक्षेत् श्रीमताम् आपदः कुतः सा चेत् अपगता लक्ष्मी सञ्चितम् तु विनश्यति ।

आपत्-अर्थं धनं रक्षेत् । श्रीमताम् आपदः कुतः । सा लक्ष्मी अपगता चेत् सञ्चितं तु विनश्यति ।

The wealth (धन) has to be saved (रक्षेत् – रक्ष्) for the difficult circumstance (आपत्-अर्थम्). For the wealthy person (श्रीमत्) , where (कुतः) are the difficult situations (आपद्) ? If (चेत्) that (सा-तद्) Lakshmi or wealth (लक्ष्मी) is gone (अपगता), that which has been accumulated (सञ्चित), definitely (तु) gets destroyed (विनश्यति – वि+नश्). 

Shloka 190

गुरुं गां दैवतं तीर्थं घृतं मधु चतुष्पथम् ।
प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन्

गुरुम्  गाम् दैवतम् तीर्थम् घृतम् मधु चतुष्पथम् प्रकुर्वीत प्रज्ञातान् च वनस्पतीन् ।

गुरुं गां दैवतं तीर्थं घृतं मधु चतुष्पथं प्रज्ञातान् वनस्पतीन् च प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत ।

Circumambulation (प्रदक्षिण) ought to be done (प्रकुर्वीत) when one comes across one’s Guru (गुरु) or a Cow (गो) or Divine Beings (दैवत) or holy place (तीर्थ), or Ghee (घृत) or Honey (मधु) or road junctions (चतुष्पथ) and (च) the well-known (प्रज्ञात) trees (वनस्पति).  

Neethi Shastram – #18 (Subhashitam) – 171 to 180

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #171 to #180. 

Link to all the posts – https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 171

यत्र विद्यागमो नास्ति यत्र नास्ति धनागमः ।
यत्र चात्मसुखं नास्ति न तत्र दिवसं वसेत् ॥

यत्र विद्यागमः न अस्ति यत्र न अस्ति धनागमः यत्र च आत्मसुखम् न अस्ति न तत्र दिवसम् वसेत् ।

यत्र विद्या-आगमः न अस्ति, यत्र धन-आगमः न अस्ति, यत्र आत्म-सुखं च न अस्ति, तत्र दिवसं न वसेत् ।

Where (यत्र) there is no (न अस्ति-अस्) inflow of knowledge (विद्या-आगम), where (यत्र) there is no (न अस्ति) inflow of wealth, where there is no (scope) (न अस्ति) for one’s own happiness (आत्म-सुख), don’t (न) stay (वसेत् – वस्) even for a day (दिवसम्) in such a place (तत्र).

Shloka 172

असारभूते संसारे सारमेतत् चतुष्टयम् ।
काशीवासः सतां सङ्गो गङ्गा च विष्णुपूजनम् ॥

असारभूते संसारे सारम् एतत् चतुष्टयम् काशीवासः सताम् सङ्गः  गङ्गा च विष्णुपूजनम् ।

काशीवासः सतां सङ्गः  गङ्गा विष्णुपूजनं च  एतत् चतुष्टयम् असारभूते संसारे सारम् ।

In this essence-less (असारभूत) worldly life (संसार), these (एतद्) four (चतुष्टय) are the essence (सार) – residing in Kashi (काशी-वास), the company (सङ्ग) of the good men (सत्) , River Ganga (गङ्गा) and the worship of Vishnu (विष्णु-पूजन).

Shloka 173

चत्वारो वित्तदायादा धर्माग्निनृपतस्कराः ।
ज्येष्टपुत्रावमानेन त्रयः कुप्यन्ति सोदराः ॥

चत्वारः वित्त-दायादाः धर्म-अग्नि-नृप-तस्कराः ज्येष्टपुत्र-अवमानेन त्रयः कुप्यन्ति सोदराः ।

धर्म-अग्नि-नृप-तस्कराः चत्वारः वित्तदायादाः । ज्येष्टपुत्रावमानेन त्रयः सोदराः कुप्यन्ति ।

There are four (चत्वार) siblings of wealth (वित्त-दायाद)  namely Dharma, Fire, Ruler and Thief (धर्म-अग्नि-नृप-तस्कर). The other three (त्रि) brothers (सोदर) become angry (कुप्यन्ति-कुप्), by disrespect shown towards the first son, i.e., Dharma (ज्येष्ट-पुत्र-अवमान). If Dharma is not followed, the wealth will be taken away by some natural calamity or by the ruler or by a thief.

Shloka 174

ज्योतिषं व्यावहारञ्च प्रायश्चित्तं चिकित्सकम् ।
विना शास्त्रेण यो ब्रुयात् तम् आहुः ब्रह्मघातकम् ॥

ज्योतिषम् व्यावहारम् च प्रायश्चित्तम् चिकित्सकम् विना शास्त्रेण यः ब्रुयात् तम् आहुः ब्रह्म-घातकम् ।

यः विना शास्त्रेण ज्योतिषं व्यावहारं प्रायश्चित्तं चिकित्सकं च ब्रुयात् तं ब्रह्मघातकम् आहुः ।

Without (विना) proper study of the scriptures (शास्त्र), one who (यद्) tells (i.e., provides advice) (ब्रुयात्-ब्रु) related to astrology (ज्योतिष), judicial procedures (व्यावहार), atonement (प्रायश्चित्त) or medical treatment (चिकित्सक), it is told that he (तद्) is said (आहुः-ब्रू) to be a Brahmahatti (ब्रह्म-घातक), one who performed the gravest sin of killing a Brahmana.

Shloka 175

यत् मनीषिपदाम्भोजरजःकणपवित्रितम् ।
तदेव भवनं नो चेत् भकारः तत्र लुप्यते ॥

यत् मनीषि-पद-अम्भोज-रजः-कण-पवित्रितम् तद् एव भवनम् नो चेत् भकारः तत्र लुप्यते ।

यत् मनीषि-पद-अम्भोज-रजः-कण-पवित्रितं तद् एव भवनम् । नो चेत् भकारः तत्र लुप्यते ।

Only (एव) that (तद्) which (यद्) is purified by the dust particles of the lotus feet of a wise man (मनीषि-पद-अम्भोज-रजः-कण-पवित्रित) is a house (भवन). Else (नो चेत्)  the letter Bha (भकार) is lost (लुप्यते-लुप्) in it (तत्र) and Bhavanam becomes vanam, i.e., forest.

Shloka 176

दातारं कृपणं मन्ये सर्वमादाय गच्छति ।
अदाता पुरुषस्त्यागी सर्वं दत्वा एव गच्छति ॥

दातारम् कृपणम् मन्ये सर्वम् आदाय गच्छति अदाता पुरुषः त्यागी सर्वम् दत्वा एव गच्छति ।

दातारं कृपणं मन्ये (यतः) सर्वम् आदाय गच्छति । अदाता पुरुषः त्यागी । सर्वं दत्वा एव गच्छति ।

The donor (दातृ)  is considered (मन्ये-मन्) a miser (कृपण) as he leaves (गच्छति-गम्) after taking away (आदाय) everything (सर्व) (in terms of the fruits of the good deeds). The person (पुरुष) who does not give (अदातृ)  is considered to be a liberal person (त्यागी) as he leaves (गच्छति-गम्) only (एव) after giving (दत्वा) everything (सर्व) (i.e., he can not take anything with him and all the worldly possessions are for others to enjoy).

Shloka 177

स्त्रिय एव कलौ मृत्युः विघाता कल्पितो गृहे ।
नारीसामान्यमेतद् तु क्वचित् साध्वी प्रकल्प्यते ॥

स्त्रियः एव कलौ मृत्युः विघाता कल्पितः गृहे नारीसामान्यम् एतद् तु क्वचित् साध्वी प्रकल्प्यते ।

कलौ गृहे स्त्रियः एव विघाता कल्पितः मृत्युः । एतद् तु नारीसामान्यम् ।  क्वचित् साध्वी (अपि) प्रकल्प्यते ।

In this Kali Yuga (कलि), the woman (स्त्री) in the house (गृह) is only (एव) the God of Death (मृत्यु) created (कल्पित) by Brahmaa (विघातृ). This one is (एतद् तु) just a general opinion about women (नारी-सामान्य). Some (क्वचित्) virtuous woman (साध्वी) also gets created (प्रकल्प्यते-प्र+कल्प्) .

Shloka 178

अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च ।
पुरुषविशेषं प्राप्य भवन्ति योग्यायोग्याश्च ॥

अश्वः शस्त्रम् शास्त्रम् वीणा वाणी नरः च नारी च पुरुष-विशेषं प्राप्य भवन्ति योग्य-अयोग्याः च ।

अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरः नारी च पुरुषविशेषं प्राप्य योग्यायोग्याः भवन्ति ।

Horse (अश्व), weapon (शस्त्र), scripture (शास्त्र), Veena (वीणा), speech (वाणी), man (नर), and (च) woman (नारी) – all these become fit or useless (योग्य-अयोग्य) upon obtaining (प्राप्य) (the company of) the specific individual (पुरुष-विशेष). Based on the quality of the person who deals with it, these things and people are considered worthy or worthless.

Shloka 179

शतेषु जायते शूरः सहस्त्रेषु च पण्डितः ।
वक्ता दशसहस्त्रेषु दाता भवति वा न वा ॥

शतेषु जायते शूरः सहस्त्रेषु च पण्डितः वक्ता दशसहस्त्रेषु दाता भवति वा न वा ।

शतेषु शूरः जायते । सहस्त्रेषु च पण्डितः (जायते) । दशसहस्त्रेषु वक्ता (जायते) । दाता भवति वा न वा ।

A warrior (शूर) is born (जायते-जा) among a hundred (शत). And (च) a wise man (पण्डित) is born out of a thousand (सहस्त्र). A good speaker (वक्तृ) is born out of a ten thousand (दश-सहस्त्र). A generous person (दातृ) might (वा) be there (भवति) or may not (न वा) be there. It is so rare to find a generous donor.

Shloka 180

कुक्षौ तिष्ठति यस्यान्नं वेदाभ्यासेन जीर्यति ।
उद्धरेत् सप्तगोत्राणी कुलमेकोत्तरशतम् ॥

कुक्षौ तिष्ठति यस्य अन्नं वेद-अभ्यासेन जीर्यति उद्धरेत् सप्त-गोत्राणी कुलम् एक-उत्तर-शतम् ।

यस्य अन्नं कुक्षौ तिष्ठति, वेदाभ्यासेन जीर्यति, (सः) सप्तगोत्राणी एकोत्तरशतं कुलम् उद्धरेत् ।

One whose (यद्) food (अन्न) resides (तिष्ठति-स्था) in the stomach (कुक्षि) and gets digested (जीर्यति-जॄ) due to the study of the Vedas (वेद-अभ्यास), such a person uplifts the seven clans (सप्त-गोत्र) and the hundred and one (एक-उत्तर-शत) lineages (कुल). Feeding a Vaidika Brahmin brings good fortune for numerous generations.

Neethi Shastram – #17 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #160 to #170.

Link to all the posts – https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 160

जाड्यं ह्रीमति गण्यते व्रतरते दम्भश्शुचौ कैतवं
शूरे निर्घृणता मुनौ विमतिता दैन्यं प्रियालापिनी ।
तेजस्विनि अवलिप्तता मुखरिता वक्तव्यशक्तिस्थिरे
तत् को नाम गुणो भवेत् सुगुणिनां यो दुर्जनैः नाङ्कितः ॥

जाड्यम्, ह्रीमति, गण्यते, व्रतरते, दम्भः, शुचौ, कैतवम्, शूरे, निर्घृणता, मुनौ, विमतिता, दैन्यम्, प्रियालापिनी, तेजस्विनि, अवलिप्तता, मुखरिता, वक्तव्यशक्तिस्थिरे, तत्, कः, , नाम, गुणः, भवेत्, सुगुणिनाम्, यः, दुर्जनैः, न, अङ्कितः ।

ह्रीमति जाड्यं, व्रतरते दम्भः, शुचौ कैतवं, शूरे निर्घृणता, मुनौ विमतिता, प्रियालापिनी दैन्यं, तेजस्विनि अवलिप्तता, वक्तव्यशक्तिस्थिरे मुखरिता गण्यते । तत् कः नाम सुगुणिनां गुणः भवेत्, यः दुर्जनैः न अङ्कितः ।

In a reserved person (ह्रीमत्), dullness (जाड्य) is considered (गण्). In one who is engrossed in austerities (व्रतरत), hypocrisy (दम्भ) is ascribed. In a pure person (शुचि), deceit (कैतव) is regarded. In a brave man (शूर), cruelty (निर्घृणता) is noted. In saint (मुनि), lack of intelligence (विमतिता) is regarded. In a person who converses with love (प्रिय-आलापिन्), poorness (दैन्य) is considered. In an energetic person (तेजस्विन्), arrogance (अवलिप्तता) is regarded. In whom the power of the words is firm (वक्तव्य-शक्ति-स्थिर), loudness (मुखरिता) is considered. Therefore (तत्), which (किं नाम) quality (गुण) is there of the good-natured people (सुगुणिन्) that is (यत्) not (न) branded (अङ्कित) by the wicked people (दुर्जन).

Note: तेजस्विनि was mentioned as तेजस्विनौ ।

Shloka 161

लोभश्चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः
सत्यं चेत्तपसा च किं शुचिमनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् ।
सौजन्यं यदि किं बलेन महिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः
सद्विद्या यदि किं धनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ॥

लोभः, चेत्, अगुणेन, किम्, पिशुनता, यदि, अस्ति, किम्, पातकैः, सत्यम्, चेत्, तपसा, च, किम्, शुचिमनः, यदि, अस्ति, तीर्थेन, किम्, सौजन्यम्, यदि, किम्, बलेन, महिमा, यदि, अस्ति, किम्, मण्डनैः, सद्विद्या, यदि, किम्, धनैः, अपयशः, यदि, अस्ति, किम्, मृत्युना ।

लोभः चेत् अगुणेन किं (प्रयोजनम्)? यदि पिशुनता अस्ति पातकैः किम् ? सत्यं चेत् तपसा च किम् ? यदि शुचिमनः अस्ति तीर्थेन किम् ? यदि सौजन्यं बलेन किम् ? यदि महिमा अस्ति मण्डनैः किम् ? यदि सद्विद्या धनैः किम् ? यदि अपयशः अस्ति मृत्युना किम् ?

If (चेत्) greed (लोभ) what (किम्) is the use of other bad qualities (अगुण)? There is no need as Greed itself will do all the damage. If (यदि) malice (पिशुनता) is there (अस्), what (किम्) is the use of crime (पातक)? If (चेत्) truth (सत्य) is there, also (च), what (किम्) is the need for other austerities (तपस्) ? If (यदि) one is (अस्) pure at heart (शुचि-मनस्) what (किम्) is it with holy places (तीर्थ) ? If (यदि) courteous (सौजन्य), what (किम्) is the need for strength (बल)? If (यदि) greatness (महिमा) is present (अस्), what (किम्) is the use of other embellishments (मण्डन)? If (यदि) good knowledge (सद्-विद्या) what (किम्) is the need for wealth (धन)? If (यदि) disgrace (अपयश) is present (अस्), why (किम्) death (मृत्यु)?

Note: In some version, बलेन महिमा is given as गुणैः सुमहिमा

Shloka 162

एते सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थान्‌ परित्यज्य ये
सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये ।
तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये
ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥

एते, सत्पुरुषाः, परार्थघटकाः, स्वार्थान्‌, परित्यज्य, ये, सामान्याः, तु, परार्थम्, उद्यमभृतः, स्वार्थाविरोधेन, ये, ते, अमी, मानुषराक्षसाः, परहितम्, स्वार्थाय, निघ्नन्ति, ये, ये, तु, घ्नन्ति, निरर्थकम्, परहितम्, ते, के, न, जानीमहे ।

ये स्वार्थान्‌ परित्यज्य परार्थघटकाः एते सत्पुरुषाः । ये स्वार्थाविरोधेन परार्थम् उद्यमभृतः ते तु सामान्याः । ये स्वार्थाय परहितं निघ्नन्ति अमी मानुषराक्षसाः । ये तु निरर्थकं परहितं घ्नन्ति ते के न जानीमहे ।

Those who (यत्) having given up (परि-त्यज्) their own needs (स्वार्थ), are engaged in other’s needs (परार्थ-घटक), these people (एतद्) are good men (सत्पुरुष) । Those who (यत्) bear the exertion i.e., toil (उद्यम-भृत्) for others (परार्थ), where it is not against their own good (स्वार्थ-अविरोध), those (तद्) are verily (तु) the ordinary people (सामान्य) । Those who (यत्) for their benefit (स्वार्थ) destroy (नि-हन्) the welfare of others (पर-हित), these (अदस्) are Raakshasaas in human form (मानुष-राक्षस) । But (तु) those who (यत्), for no reason (निरर्थक), destroy (नि-हन्) the welfare of others (पर-हित), we don’t (न) know (ज्ञा) who (किम्) they (तद्) are. There is no word to describe them.

Shloka 163

पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति
चन्द्रो विकासयति कैरवचक्रवालम् ।
नाभ्यर्थितो जलधरोSपि जलं ददाति
सन्तः स्वयं परहिते सुकृताभियोगाः ॥

पद्माकरम्, दिनकरः, विकचीकरोति, चन्द्रः, विकासयति, कैरवचक्रवालम्, नाभ्यर्थितः, जलधरः, अपि, जलम्, ददाति, सन्तः, स्वयम्, परहिते, सुकृताभियोगाः ।

दिनकरः पद्माकरं विकचीकरोति । चन्द्रः कैरवचक्रवालं विकासयति । नाभ्यर्थितः जलधरः अपि जलं ददाति । सन्तः स्वयं परहिते सुकृताभियोगाः ।

The sun (दिनकर) causes the lotus (पद्माकर) to bloom (विकची-कृ) । The moon चन्द्रः causes the lily (कैरवचक्रवाल) to bloom (विकास) । Though (अपि) it has not (न) been requested (अभि-अर्थित), the clouds (जलधर) give (दा) water (जल) । Good People(सत्) on their own (स्वयम्) are constantly engaged in good activities (सुकृत-अभियोग) for the welfare of others (परहित) ।

Shloka 164

शशिदिवाकरयोः ग्रहपीडनं गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम् ।
मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥

शशिदिवाकरयोः, ग्रहपीडनम्, गजभुजङ्गमयोः, अपि, बन्धनम्, मतिमताम्, च, विलोक्य, दरिद्रताम्, विधिः, अहो, बलवान्, इति, मे, मतिः ।

शशिदिवाकरयोः ग्रहपीडनं, गजभुजङ्गमयोः अपि बन्धनम्, मतिमतां च दरिद्रतां विलोक्य अहो विधिः बलवान् इति मे मतिः ।

Seeing (वि-लोक्) the eclipses or the seizure by the grahas (ग्रह-पीडन) of the moon and the sun (शशि-दिवाकर), the capturing (बन्धन) of even (अपि) elephants and snakes (गज-भुजङ्गम), and (च) the poverty (दरिद्रता) of Intellectuals (मतिमत्) my (अस्मद्) conclusion (मति) is this (इति) – Alas (अहो)! Fate (विधि) is powerful (बलवत्) !

Note: शशिदिवाकरयोः ग्रहपीडनं गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम् was given as गजभुजङ्गविहङ्गमबन्धनं शशिदिवाकरयोः ग्रहपीडनम् where विहङ्गम refers to birds।

Shloka 165

नैवाकृतिः फलति नैव कुलं न शीलं
विद्यापि नैव न च यत्नकृतापि सेवा I
भाग्यानि पूर्वतपसा खलु सञ्चितानि
काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥

न, एव, आकृतिः, फलति, न, एव, कुलम्, न, शीलम्, विद्या, अपि, न, एव, न, च, यत्नकृता, अपि, सेवा, भाग्यानि, पूर्वतपसा, खलु, सञ्चितानि, काले, फलन्ति, पुरुषस्य, यथा, इव, वृक्षाः ।

आकृतिः न फलति एव । कुलं न एव । शीलं न । विद्या अपि न एव । यत्नकृता सेवा अपि न च । पूर्वतपसा खलु पुरुषस्य सञ्चितानि भाग्यानि यथा काले वृक्षाः इव फलन्ति ।

The form (आकृति) indeed (एव) does not (न) fructify (फल्) । Even (एव) the heredity (कुल) does not (न). The character (शील) does not (न). Even (अपि) knowledge (विद्या) does not (न) definitely (एव) fructify. Even (अपि) the service (सेवा) performed with effort (यत्नकृता) does not (न) also (च). Like how (यथा) in time (काल) the trees (वृक्ष) fructifies (फल्) like that (इव) due to the earlier performed austerities (पूर्वतपस्) indeed (खलु) the men’s (पुरुष) accrued (सं-चि) fortunes (भाग्य) yields results (फल्).

Shloka 166

त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् ।
कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर सर्वेश्वरं सदा ॥

त्यज, दुर्जनसंसर्गम्, भज, साधुसमागमम्, कुरु, पुण्यम्, अहोरात्रम्, स्मर, सर्वेश्वरम्, सदा ।

दुर्जनसंसर्गं त्यज । साधुसमागमं भज । अहोरात्रं पुण्यं कुरु । सदा सर्वेश्वरं स्मर ।

Leave (त्यज्) the association of the bad people (दुर्जन-संसर्ग). Revere (भज्) the company of good people (साधु-समागम). Day and night (अहोरात्रम् perform (कृ) virtuous deeds (पुण्य). Always (सदा) remember (स्मृ) the Supreme Lord (सर्वेश्वर).

Shloka 167

मुखं प्रसन्नं विमला च दृष्टिः कथानुरागो मधुरा च वाणी ।
स्नेहोऽधिकः सम्भ्रमदर्शनञ्च सदानुरक्तस्य जनस्य लक्षणम् ॥

मुखम्, प्रसन्नम्, विमला, च, दृष्टिः, कथानुरागः, मधुरा, च, वाणी, स्नेहः, अधिकः, सम्भ्रमदर्शनम्, च, सदानुरक्तस्य, जनस्य, लक्षणम् ।

प्रसन्नं मुखं, विमला दृष्टिः च, कथानुरागः, मधुरा वाणी च, अधिकः स्नेहः, सम्भ्रमदर्शनम् च सदा अनुरक्तस्य जनस्य लक्षणम् ।

Happy (प्रसन्न) face (मुख), and (च) spotless (विमला) gaze (दृष्टि), Interest in conversation (कथा-अनुराग), and (च) sweet (मधुरा) speech (वाणी), excessive (अधिक) affection (स्नेह), and (च) eagerness to see (सम्भ्रम-दर्शन) are the characteristics (लक्षण) of the ever (सदा) attached (अनुरक्त) person (जन).

Shloka 168

अतुष्टिदानं कृतपूर्वनाशनम् अमाननं दुश्चरितानुकीर्तनम् ।
कथाप्रसङ्गेन च नामविस्मृतिः विरक्तभावस्य जनस्य लक्षणम् ॥

अतुष्टिदानम्, कृतपूर्वनाशनम्, अमाननम्, दुश्चरितानुकीर्तनम्, कथाप्रसङ्गेन, च, नामविस्मृतिः, विरक्तभावस्य, जनस्य, लक्षणम् ।

अतुष्टिदानं कृतपूर्वनाशनम् अमाननं दुश्चरितानुकीर्तनं कथाप्रसङ्गेन नामविस्मृतिः च (इति एतद् सर्वं) विरक्तभावस्य जनस्य लक्षणम् ।

Giving charity with dissatisfaction (अतुष्टि-दान), losing what was done earlier i.e., being ungrateful, (कृतपूर्व-नाशन), being disrespectful (अमानन), praising bad behaviour (दुश्चरित-अनुकीर्तन), and (च) forgetting the name (नाम-विस्मृति) even while conversing (कथा-प्रसङ्ग) are the characteristics (लक्षण) of a person (जन) who has the feeling of disinterestedness (विरक्त-भाव).

Note: कथाप्रसङ्गेन is mentioned as यथाप्रसङ्गेन

Shloka 169

गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः ।
अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिः धार्यते मही ॥

गोभिः, विप्रैः, च, वेदैः, च, सतीभिः, सत्यवादिभिः, अलुब्धैः, दानशीलैः, च, सप्तभिः, धार्यते, मही ।

गोभिः विप्रैः च वेदैः च सतीभिः सत्यवादिभिः अलुब्धैः दानशीलैः च सप्तभिः धार्यते मही ।

The earth (मही) is held (धृ) by these seven (सप्तभि) namely cows (गो), Brahmins (विप्र), Vedas (वेद), virtuous women (सती), those who speak only the truth (सत्यवादि), people without greed (अलुब्ध), and (च) liberally disposed people (दान-शील).

Shloka 170

अस्थिरं जीवितं लोके यौवनं धनमस्थिरम् ।
अस्थिरं पुत्रदाराश्च धर्मकीर्तिद्वयं स्थिरम् ॥

अस्थिरम्, जीवितम्, लोके, यौवनम्, धनम्, अस्थिरम्, अस्थिरम्, पुत्रदाराः, च, धर्मकीर्तिद्वयं, स्थिरम् ।

लोके जीवितं यौवनं धनं पुत्रदाराः च अस्थिरम् । धर्मकीर्तिद्वयं स्थिरम् ।

In this world (लोक), life span (जीवित) is ephemeral (अस्थिर). So is youthfulness (यौवन) and wealth (धन). And (च) the family with wife and children (पुत्र-दारा) is also ephemeral (अस्थिर). Dharma and reputation are the two (धर्म-कीर्ति-द्वय) that ever remains stable (स्थिर).

Note: पुत्रदाराश्च was mentioned as दारपुत्रादि

 

Neethi Shastram – #15, #16 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil.

Link to the first post – https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

१४५. यद्यत्परवशं कर्म तत्तद्यत्नेन

यद्यत्परवशं कर्म तत्तद्यत्नेन वर्जयेत् |

यद्यदात्मवशन्तु स्यात्तत्तत्सेवेत यत्नत: ||

यत् यत् पर+वशं कर्म, तत् तत् यत्नेन वर्जयेत् |  यत् यत् आत्म+वशन्तु स्यात्, तत् तत् यत्नत: सेवेत |

Whichever tasks are dependent on others, put effort to avoid those tasks. Whichever tasks are dependent only on self, put effort to complete those tasks.

१४६. सर्वं परवशं दु:खम्

सर्वं परवशं दु:खं सर्वमात्मवशं सुखम् |

एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदु:खयो: ||

सर्वं पर+वशं दु:खं | सर्वम् आत्म+वशं सुखम् | एतत् सुखदु:खयो: लक्षणं समासेन विद्यात् ||

Whatever is in other’s possession causes sorrow. Whatever is in one’s own possession causes happiness. This is the right understanding (linked with knowledge) of the nature of sorrow and happiness.

१४७. अद्रोहेण च भूतानाम्

अद्रोहेण च भूतानामल्पद्रोहेण वा पुन: |
या वृत्तिस्तां समास्थाय विप्रो जीवेदनापदि ||

विप्र: या वृत्ति: भूतानाम् अल्प+द्रोहेण वा, अनापदि अ+द्रोहेण वा, तां समास्थाय पुन: च जीवेत् |

The wise Brahmin should take to the profession that causes no harm to the living beings. During unavoidable dangerous circumstances, he should act in such a way that only the least harm is caused to other living beings.

१४८. ऋतानृताभ्यां जीवेद्वा

ऋतानृताभ्यां जीवेद्वामृतेन प्रमृतेन वा |

सत्यानृतेन वा विप्रो न श्ववृत्या कदाचन ||

विप्र: ऋत+अनृताभ्यां वा जीवेत् | मृतेन प्रमृतेन वा जीवेत् | सत्यानृतेन वा जीवेत् | कदाचन श्ववृत्या न जीवेत् |

The wise Brahmin could live on alms or any wealth obtained by luck. He could live by begging or by doing farming. He could do honest business. But he should never work for someone as a laborer.

१४९. ऋतमुञ्चशीलं ज्ञेयममृतम्

ऋतमुञ्चशीलं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम्
मृतं तु याचितं भैक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् |
सत्यानृतं तु वाणिज्यं तेन चैवापि जीव्यते
सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत् ||

उञ्चशीलं ऋतं ज्ञेयम् | अयाचितम् अमृतं स्यात् | याचितं भैक्षं तु मृतं | कर्षणं स्मृतम् प्रमृतं | वाणिज्यं तु सत्यानृतं | तेन च एव अपि जीव्यते | सेवा श्ववृत्ति: आख्याता | तस्मात् तां परिवर्जयेत् |

Living on those grains that were collected from where they have fallen (or collecting it door-to-door) is called Rutam. That which is got by not begging is Amrutam or nectar. Living on food obtained by begging is Mrutam or death. Living on the food obtained by farming is Pramrutam. Vaanijyam or trade includes truth and falsehood. It is alright even to live by doing trade.  Gaining a livelihood by doing menial service is known to be that of the work of a dog. So it is to be totally avoided.

१५०. विप्राणां ज्ञानत: श्रैष्ठ्यम्

विप्राणां ज्ञानत: श्रैष्ठ्यं क्षत्रियाणां तु वीर्यत: |

वैश्यानां धान्यधनत: शूद्राणामेव जन्मत: ||

विप्राणां ज्ञानत: श्रैष्ठ्यम् | क्षत्रियाणां तु वीर्यत: श्रैष्ठ्यम् | वैश्यानां धान्य+धनत: श्रैष्ठ्यम् | शूद्राणां एव जन्मत: श्रैष्ठ्यम् |

Among the Brahmins, the most knowledgeable person is considered to be great. Among the Kshatriyas, the courageous one is considered to be great. Among the Vaishyaas, the richest one is considered as great. Among the Sudraas, the eldest one is considered as great.

१५१. वित्तं बन्धु: वय: कर्म

वित्तं बन्धु: वय: कर्म विद्या भवति पञ्चमी |

एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यत् यत् उत्तरम् ||

वित्तं बन्धु: वय: कर्म विद्या – एतानि पञ्चमी मान्य+स्थानानि भवति | यत् यत् उत्तरम् (तत्) गरीय: |

Wealth, relatives, age, work and knowledge – these five are to be respected. In that order, that which comes later is greater.

१५२. विद्या नाम नरस्य रूपमधिकम्

विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं

विद्या भोगकरी यश:सुखकरी विद्या गुरूणां गुरु: |

विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता

विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्या विहीन: पशु: ||

विद्या नाम – नरस्य रूपमधिकम् | प्रच्छन्नगुप्तं धनम् | विद्या भोगकरी यश:+सुखकरी | विद्या गुरूणां गुरु: | विदेशगमने विद्या बन्धुजन: | विद्या परा देवता | राजसु विद्या पूज्यते | धनम् न हि (तत् सर्वं ददाति) | विद्या विहीन: पशु: |

Vidyaa or Knowledge is the man’s extended form. It is the hidden secret wealth. Knowledge gives enjoyment, glory and comforts. Knowledge is the preceptor among the preceptors. While going to a different country, Knowledge acts as a family member. Knowledge is the supreme god. In the presence of the kings, Vidya is adored. Money does not do all these. One who is devoid of knowledge is to be considered as an animal only.

१५३. क्षान्ति: चेत् कवचेन किम्

क्षान्ति: चेत् कवचेन किं किमरिभि: क्रोधोऽस्तिचेद्देहिनाम्

ज्ञातिश्चेदनलेन किं यदि सुहृत् दिव्यौषधै: किं फलम् |

किं सर्पैर्यदि दुर्जना: किमु धनैर्विद्याऽनवद्यायदि

व्रीडाचेत् किमु भूषणै: सुकविता यद्यस्तिराज्येन किम् ||

देहिनाम् क्षान्ति: चेत् कवचेन किं फलम् ? क्रोध: अस्तिचेत् अरिभि: किम् ? ज्ञाति: चेत् अनलेन किम् ? यदि सुहृत् दिव्यौषधै: किं फलम् ? यदि दुर्जना: सर्पै: किं फलम् ? यदि अनवद्या विद्या धनै: किमु ? व्रीडा चेत् भूषणै: किमु ? सु+कविता यदि अस्ति, राज्येन किम् ?

What is the need of the armor if a person has patience? What is the need of any enemy if the person has anger? If there is a paternal relative where is the need for fire? If there is a friend where is the need for divine medicines? If there are vicious persons where is the need for serpents? If there is faultless scholarship where is the need for money?  If there is shyness where is the need for ornaments? If there is good poetry where is the need for a kingdom?

१५४. दाक्षिण्यं स्वजने दया

दाक्षिण्यं स्वजने दया परिजने शाठ्यं सदा दुर्जने

प्रीति: साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवम् |

शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने कान्ताजने धृष्टता

ये चैवं पुरुषा: कलासु कुशाला: तेष्वेव लोकस्थिति: ||

स्वजने दाक्षिण्यं, परिजने दया, दुर्जने  सदा शाठ्यं, साधुजने प्रीति:, नृपजने नय:, विद्वत्+जने च आर्जवं,  शत्रुजने शौर्यं, गुरुजने क्षमा, कान्ताजने धृष्टता च – ये पुरुषा: एवं कलासु कुशाला:,  तेषु एव लोकस्थिति: |

The well-being of the world depends on those men who have expertise in these skills  – being generous towards their relatives, being kind to strangers, being harsh or cruel to the wicked people , loving to the good people ,  shrewd in their dealings with the kings and others in power, honest with the learned persons, courageous with enemies, and humble with elders, and bold-minded (i.e., stern) with the wife.

१५५. जाड्यं धियो हरति

जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं

मानोन्नतिं दिशति पापं अपाकरोति |

चेत: प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिम्

सत्सङ्गति: कथय किं न करोति पुंसाम् ||

सत्सङ्गति: धिय: जाड्यं हरति | वाचि सत्यं सिञ्चति | मान: उन्नतिं दिशति | पापं अपाकरोति | चेत: प्रसादयति | दिक्षु कीर्तिं तनोति | सत्सङ्गति: पुंसाम् किं न करोति (इति) कथय |

The company of good men destroys the ignorance of the intellect. It fills the words with the truth. It uplifts the prestige. It invalidates the sins. It brightens the mind. It spreads the glory in all directions. Tell what the company of good men doesn’t do to men!

१५६. दौर्मन्त्र्यात् नृपति: विनश्यति

दौर्मन्त्र्यात् नृपति: विनश्यति यति: संगात्सुतो लालनात्

विप्रोऽनध्ययनात् कुलं कुतनयात् शीलं खल उपासनात् |

ह्री: मद्यात् अनवेक्षनादपि कृषि: स्नेह: प्रवासाश्रयात्

मैत्री च अप्रणयात् समृद्धि: अनयात् त्यागात् प्रमादात् धनम् ||

दौर्मन्त्र्यात् नृपति: विनश्यति | यति: संगात् |  सुत: लालनात्  | विप्र: अनध्ययनात् | कुलं कु+तनयात् | शीलं खल+उपासनात् | ह्री: मद्यात् | अनवेक्षनात् अपि कृषि: | स्नेह: प्रवास+आश्रयात् | मैत्री अप्रणयात् | समृद्धि: अनयात् | प्रमादात् त्यागात् धनम् च विनश्यति |

The king perishes through the wrong advices of his crafty ministers. Bad company spoils the Sanyaasi (if he is drawn towards lust for carnal desires). Pampering spoils the son. Non-adherence to his studies and rituals ruins the Brahmin. The heredity is destroyed by a bad son. The character is lost by serving wicked person. Shyness is lost when one drinks liquor. Farming is lost due to inattention. Love is lost when one stays in a distant land. Friendship ceases to exist when there is lack of affection. Wealth is lost by unjust policies. Money is lost when it is given in charity without proper care.

१५७. दानं योगो नाशस्तिस्र:

दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य |

यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति ||

दानं भोग: नाश: (इति) वित्तस्य तिस्र: गतय: भवन्ति | य: न ददाति, य: न भुङ्क्ते, तस्य तृतीया गति: भवति |

There are three paths for money namely charity, enjoyment and loss. For the person who neither gives in charity nor enjoys, money will take the third path of annihilation.

१५८. यस्यास्तिवित्तं स नर:

यस्यास्तिवित्तं स नर: कुलीन: स पण्डितश्श्रुतवान् विधिज्ञ: |

स एव वक्ता स च दर्शनीय: सर्वे गुणा: काञ्चनं आश्रयन्ति ||

यस्य अस्ति वित्तं स: नर: कुलीन: | स: पण्डित:, श्रुतवान्, विधिज्ञ: | स: एव वक्ता | स: च दर्शनीय: | सर्वे गुणा: काञ्चनं आश्रयन्ति |

One who has money, that man is (considered as to be) born in a good family ( i.e., a cultured person). He is educated, well-read, knower of do’s and don’ts. He is only the best speaker. He is to be seen. All good qualities seek refuge in wealth.

१५९. दुर्जन: परिहर्तव्य:

दुर्जन: परिहर्तव्य: विद्यालंकृतोऽपिसन् |

मणिना भूषित: सर्प: किमसौ न भयङ्कर: ||

विद्या+अलंकृत: अपि सन् दुर्जन: परिहर्तव्य: | मणिना भूषित: सर्प: असौ भयङ्कर: न किम् ?

Even if they are endowed with knowledge and other popularity, bad people are to be avoided. Even if it is decorated with a gem, isn’t the snake always feared?

 

Neethi Shastram – #14 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil.

Link to the first post – https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

१३६. वैरिणं नोपसेवेत

वैरिणं नोपसेवेत सहायं चैव वैरिण: |

अधार्मिकं तस्करं च परस्यैव च योषितम् ||

वैरिणं, वैरिण: सहायं च एव, अधार्मिकं, तस्करं च, परस्य योषितं च न उपसेवेत एव ||

Don’t approach the enemy, enemy’s friend, wrong-doers, thieves, and other person’s wife.

१३७. क्षत्रियं पन्नगं चैव

क्षत्रियं पन्नगं चैव ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् |

न अवमन्येत वै भूष्णु: कृशं वापि कदाचन ||

क्षत्रियं, पन्नगं च एव, बहुश्रुतम् ब्राह्मणं च, भूष्णु: कृशं वापि कदाचन न अवमन्येत वै |

One who wants to prosperity in life should never show disrespect towards the king, the snake, well-learned Brahmin, even when one is in an unfavorable circumstance.

१३८. सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात्

सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् |

प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्म: सनातन: ||

भद्रं भद्रमिति ब्रूयात् भद्रमित्येव वा वदेत् ||

सत्यं ब्रूयात् | प्रेयं ब्रूयात् | अप्रियं सत्यं न ब्रूयात् | प्रियं न+अनृतं च ब्रूयात् | भद्रं भद्रम् इति ब्रूयात् | भद्रम् एव इति वा वदेत् | एष: धर्म: सनातन: |

Speak the truth. Speak lovingly. Don’t speak harsh words even if they are the truth. Don’t speak untruth that is pleasing. Repeatedly say “Bhadram” which means good, auspicious, and prosperous. Or tell “It is Bhadram only” indicating that there is only goodness and everything is for the good.

१३९. शुष्कवैरं विवादं च

शुष्कवैरं विवादं च न कुर्यात् केनचित्सह |

परिहासेऽपि अनौचित्यं स्वप्नेऽपि अन्यवधुरतिम् ||

शुष्क+वैरं च विवादं च केनचित् सह न कुर्यात् | परिहासे अपि अनौचित्यं न कुर्यात् | स्वप्ने अपि अन्य+वधु+रतिं न कुर्यात् |

Don’t have useless hostility or argument with anyone. Don’t do anything that is inappropriate, even for fun. Even in the dreams, do not have feelings for another person’s wife.

१४०. हीनाङ्गान् अतिरिक्ताङ्गान्

हीनाङ्गान् अतिरिक्ताङ्गान् विद्याहीनान् वयोधिकान् |

रूपद्रव्यविहीनांश्च जातिहीनांश्च न क्षिपेत् ||

हीन+अङ्गान्, अतिरिक्त+अङ्गान्, विद्या+हीनान्, वयोधिकान्, रूप+द्रव्य+विहीनान् च, जाति+हीनान् च न क्षिपेत् |

Don’t reject handicapped people, people with disproportionate organs, illiterates, aged people, people without beauty or property, and people belonging to lower castes.

१४१. श्रद्धधान: शुभां विद्याम्

श्रद्धधान: शुभां विद्यामाददीतावरादपि |

अन्त्यादपि परं धर्मं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ||

अवरात् अपि श्रध्दधान: शुभां विद्याम् आददीत | परं धर्मं अन्त्यात् अपि (आददीत) | दुष्कुलात् अपि स्त्री+रत्नम् (आददीत) |

Those with genuine interest should receive good knowledge even from people in lower level. Receive the supreme dharma even from the Chandala, belonging to the lowest caste. Accept the jewel among women as your wife even if her lineage is not.

१४२. विषाद्प्यमृतं ग्राह्यम्

विषाद्प्यमृतं ग्राह्यं बालादपि सुभाषितम् |

अमित्रादपि सद्वृत्तममेद्यादपि काञ्चनम् ||

विषात् अपि अमृतं ग्राह्यम् | बालात् अपि सुभाषितम् | अमित्रात् अपि सत्+वृत्तम् | अमेद्यात् अपि काञ्चनम् |

Obtain nectar even from poison. Accept wise words even from youngsters. Learn good character even from enemy. Extract gold even from dirty things.

१४३. स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या

स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या धर्म: शौचं सुभाषितम् |

विविधानि च शिल्पानि समादेयानि सर्वत: ||

स्त्रिय:, रत्नानि, अथो, विद्या, धर्म:, शौचं, सुभाषितम्, विविधानि शिल्पानि च, सर्वत:  समादेयानि |

Women, gems, in the same way, knowledge, dharma, cleanliness, wise sayings, and different sculptural skills are to be accepted from everywhere. (Don’t reject them even if their source is not great).

१४४. हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्त:

हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्तो द्विजातय:  |

कुलान्येव नयन्त्याशु ससन्तानानि शूद्रताम् ||

द्विजातय: हीन+जाति+स्त्रियं मोहात् उद्वहन्त: ससन्तानानि कुलानि शूद्रताम् एव आशु नयन्ति |

The entire lineage of successors along with his children, of a brahmin marries a woman of lower caste due to desire, will soon acquire the lowly nature. [ शुचा द्रवन्ति इति शूद्र: | ]

 

Neethi Shastram – #12, #13 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil.

Link to the first post – https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

१११. क्रोधो वैवस्वतो राजा

क्रोधो वैवस्वतो राजा आशा वैतरणी नदी |

विद्या कामदुघा धेनु: सन्तोषो नन्दनं वनम्  ||

क्रोध: राजा वैवस्वत: (इव) | आशा वैतरणी नदी | विद्या कामदुघा धेनु: | सन्तोष: नन्दनं वनम्  |

Anger is like Yama, the king Vaivasvata. Desire is like the river Vaitaranee (which flows between earth and hell). Knowledge is the wish-fulfilling Kaamadhenu cow. Happiness is the garden of pleasure.

११२. असारे खलु संसारे

असारे खलु संसारे सारं श्वशुरमन्दिरम् ।
हरो हिमालये शेते हरिः शेते महादधौ ॥

असारे संसारे सारं श्वशुरमन्दिरम् खलु ? हर: हिमालये शेते | हरिः महादधौ शेते ॥

In this essence-less samsaara, the essence is father-in-law’s house. Isn’t it? Shiva sleeps in Himaalayaa, (as Himavaan is Parvathi’s father) and Vishnu sleeps in the ocean of milk (from where Lakshmi appeared).

११३. चिता चिन्ता द्वयोर्मध्ये

चिता चिन्ता द्वयोर्मध्ये चिन्ता मम गरीयसी |

चिता दहति निर्जीवं चिन्ता प्राणयुतं वपु: ||

चिता चिन्ता द्वयो: मध्ये चिन्ता मम गरीयसी | चिता निर्जीवम् दहति | चिन्ता ? प्राणयुतं वपु: ||

Between the pyre and the worry, I consider worry to be greater. The pyre burns down only the body devoid of life. But worries? The body that has life in it!

११४. आजगाम यथा लक्ष्मी:

आजगाम यथा लक्ष्मी: नारिकेलफलाम्बुवत् |

निर्जगाम तथा लक्ष्मी: गजभुक्तकपित्थवत् ||

यथा नारिकेल+फल+अम्बु+वत् लक्ष्मी: आजगाम | तथा गज+भुक्त+कपित्थ+वत् लक्ष्मी: निर्जगाम |

The way Lakshmi comes like the water in the coconut, in the same way, Lakshmi goes like the wood-apple eaten by the elephant. (We cannot notice how money comes and how it disappears).

११५. न ईक्षेत उद्यन्तं आदित्यम्

न ईक्षेत उद्यन्तं आदित्यं न अस्तं यान्तं कदाचन |

न उपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यम् नभसो गतम् ||

उद्यन्तं आदित्यं न ईक्षेत | कदाचन अस्तं यान्तं न | उपसृष्टं न | वारि+स्थं न | नभस: मध्यं गतं न |

The rising sun should not be looked at. At any time, the sun that is setting should not be looked at. Similarly – the eclipsed sun, the reflection in the water and the sun that is going in the midst of the sky.

११६. न लङ्घयेत् वत्सतन्त्रीम्

न लङ्घयेत् वत्सतन्त्रीं न प्रधावेत् च वर्षति |

न च उदके निरीक्षेत् स्वं रूपं इति धारणा ||

वत्स+तन्त्रीं न लङ्घयेत् | वर्षति (सति) न प्रधावेत् च | उदके स्वं रूपं इति धारणा न निरीक्षेत् च |

The rope of the calf is not to be crossed (i.e., Don’t go between the cow and the calf). Don’t run when it is raining. Don’t be absorbed in viewing your own reflection in the water.

११७. न अश्नियात् भार्यया सार्धम्

न अश्नियात् भार्यया सार्धं न एनां ईक्षते च अश्नतीम् |

क्षुपन्तीं जृम्भमाणां वा न च आसीनां यथा सुखम् ||

भार्यया सार्धं न अश्नियात् | अश्नतीम् एनां न ईक्षते च | क्षुपन्तीं वा जृम्भमाणां वा यथा सुखम् आसीनां वा न ईक्षते च |

Don’t eat along with your wife. Don’t see her when she is eating. In the same way, don’t see her when she is sneezing or when she is yawning or when she is comfortably relaxing.

११८. न अञ्जयन्तीं स्वके नेत्रे

न अञ्जयन्तीं स्वके नेत्रे न च अभ्यक्तां अनावृताम् |

न पश्येत् प्रसवन्तीं च तेज:काम: द्विजोत्तम: ||

तेज:काम: द्विजोत्तम: स्वके नेत्रे अञ्जयन्तीं न पश्येत् | अभ्यक्तां न पश्येत्  | अनावृताम् च न पश्येत् | प्रसवन्तीं च न पश्येत् |

The Brahmin who wants Tejas should not see his wife when she is applying kaajal to her eyes, when she is taking oil bath, when she is not properly clothed and when she is delivering a baby.

११९. नान्नमद्यादेकवासा

नान्नमद्यादेकवासा न नग्न: स्नानम् आचरेत् |

न अश्लीलं कीर्तयेत् धीमान् न कुर्यात् स्त्रीवच: क्वचित् ||

धीमान् अन्नम् एक+वासा: न अद्यात् | नग्न: स्नानं न आचरेत् | अश्लीलं न कीर्तयेत् | स्त्रीवच: क्वचित् न कुर्यात् |

The wise Brahmin should not eat food in a single cloth. He should not take bath without any clothes. He should not speak inauspicious words. He should not abide by the words of a woman even to a little extent.

१२०. १२१. १२२. न मूत्रं पथि कुर्वीत

न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोव्रजे |

न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्वते ||

न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन |

न ससत्वेषु गर्तेषु न गच्छन् नापि संस्थित: ||

न नद्यां न नदीतीरे न वनस्पत्यधस्तथा |

वाय्वग्निविप्रानादित्यमप: पश्यंस्तथैव गा: ||

पथि मूत्रं न कुर्वीत | भस्मनि न | गोव्रजे न | फाल+कृष्टे न | जले न | चित्यां न च | पर्वते न | जीर्ण+देव+आयतने न | वल्मीके कदाचन न | ससत्वेषु गर्तेषु न | गच्छन् न| संस्थित: अपि न | नद्यां न | नदीतीरे न | वनस्पति+अध: तथा न | वायु+अग्नि+विप्रान्+आदित्यम्+अप: तथा एव गा: पश्यन् मूत्रं न कुर्वीत |

Don’t urinate on the road; on the ashes; in the cow-shed; in the ploughed land; in water; on a pile; in the mountain; in dilapidated temple; and never on the ant hill.  Don’t urinate in the hole where creatures like snake or rat might reside; while walking or while standing; in the river; in the river banks; similarly under the tree. Don’t urinate looking at wind, fire, Brahmin, Sun, water and cow.

१२३. विण्मूत्रोत्सर्जनं विप्र:

विण्मूत्रोत्सर्जनं विप्रो दिवा कुर्यादुदङ्मुख: |

दक्षिणाभिमुखो रात्रौ सन्ध्ययोश्च यथा दिवा ||

दिवा उदङ्मुख: विप्र: विण्मूत्र+उत्सर्जनं कुर्यात् | रात्रौ दक्षिण+अभिमुख: | यथा दिवा सन्ध्ययो: च |

The Brahmin should excrete and urinate during the daytime facing the north. During night time, he should be facing south. During sun-rise and sun-set he should face north like during day time.

१२४. छायायामन्धकारे वा

छायायामन्धकारे वा रात्रावहनि वा द्विज: |

यथासुखमुख: कुर्यात्प्राणबाधाभयेषु च ||

छायायाम् वा अन्धकारे वा रात्रौ वा अहनि वा प्राण+बाधा+भयेषु च द्विज: यथासुखमुख: कुर्यात् |

While in the shade or in darkness, during the night or the day, while fearing harm to the Praanaa (inhaled air), he can excrete and urinate facing any direction that is comfortable to him.

१२५. नाग्निं मुखेन च

नाग्निं मुखेन च धमेन्नग्नां नेक्षेत च स्त्रियम् |

नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ न च पादौ प्रतापयेत् ||

मुखेन अग्निं न धमेत् | नग्नां चस्त्रियम् न ईक्षेत च | अमेध्यं अग्नौ न प्रक्षिपेत् | पादौ न प्रतापयेत् च |

Don’t blow off the fire by mouth. Don’t see unclothed women. Don’t throw impure things in the fire. Don’t warm up the legs in the fire.

१२६. नैक: स्वप्याच्छून्यगेहे

नैक: स्वप्याच्छून्यगेहे शयानं न प्रबोधयेत् |

नोदक्ययाभिभाषेत यज्ञं गच्छेदनावृत: ||

एक: शून्य+गेहे न स्वप्यात् | शयानं न प्रबोधयेत् | उदक्यया (सह) न अभिभाषेत | अनावृत: यज्ञं गच्छेत् |

Don’t sleep alone in a vacant house. Don’t awaken one who is asleep. Don’t speak to woman when she is in her menstrual cycle. Go for the Yajna even if you are not invited.

१२७. नाधार्मिके वसेद्ग्रामे

नाधार्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् |

नैक: प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत् ||

अधार्मिके ग्रामे न वसेत् | व्याधि+बहुले भृशम् न वसेत् | एक: अध्वानं न प्रपद्येत | पर्वते चिरं न वसेत् |

Don’t reside in the village of immoral people. Don’t reside for a long while in the village where there are many diseases. Don’t go alone on the forest path. Don’t reside for a long time in the mountains.

१२८. उपानहौ च वासश्च

उपानहौ च वासश्च धृतमन्यैर्न धारयेत् |

उपवीतं च शयनं जायापत्यं कमण्डलुम् ||

उपानहौ च वास: च उपवीतं च शयनं च जाया च अपत्यं च कमण्डलुम् च अन्यै: धृतं न धारयेत् |

Don’t use the slippers, dress, upanayanam (sacred thread), bed, wife, children and the vessel (used to store water for doing religious rites) used by (or belonging to) another person.

१२९. नाविनीतैर्व्रजेद्वाहैर्न

नाविनीतैर्व्रजेद्वाहैर्न चक्षुर्व्याधिपीडितै: |

न भिन्नशृङ्गाक्षिखुरैर्न वालेन विरूपितै: ||

अविनीतै: वाहै:  न व्रजेत् | चक्षु:+व्याधि+पीडितै: न | भिन्न+शृङ्ग+अक्षि+खुरै: न व्रजेत् | वालेन विरूपितै: न व्रजेत् |

Don’t travel (by carts pulled) by animals (like horse or bull) that are untamed; those that are diseased in the eye; those that have broken horns or eyes or hooves; and those that have deformity in the tail.

१३०. विनीतैस्तुव्रजेन्नित्यम्

विनीतैस्तुव्रजेन्नित्यमाशुगैर्लक्षणान्वितै: |

पररूपोपसम्पन्नै: प्रतोदेनातुदन्भृशम् ||

विनीतै: आशुगै: लक्षण+अन्वितै: पररूप+उपसम्पन्नै:, प्रतोदेन+अतुदन् भृशम्, नित्यम् तु व्रजेत् |

One should travel always, by carts pulled by tamed, fast-running animals, having good signs and endowed with a good form, without striking (+तुदन्) them frequently (भृशम्) by a whip (प्रतोदेन).

१३१. बालातप: प्रेतधूमो वर्ज्यं

बालातप: प्रेतधूमो वर्ज्यं भिन्नं तथासनम् |

न छिन्द्यान्नखलोमानि दन्तैर्नोत्पाटयेन्नखान् ||

बाल+आतप: प्रेत+धूम: वर्ज्यम् | तथा भिन्नम् आसनम् | नख+लोमानि न छिन्द्यात् | नखान् दन्तै: न उत्पाटयेत् |

The sunlight of the rising sun and the fire of the burning corpse are to be avoided. In the same way, avoid broken seat. Don’t cut off the nails or the hair. Don’t bite the nails using the teeth.

१३२. लोष्टमर्दी तृणच्छेदी

लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नर: |

स विनाशं व्रजत्याशु सूचकोऽशुचिरेव च ||

य: नर:  लोष्ट+मर्दी तृण+च्छेदी नख+खादी च सूचक: अशुचि: एव च स: विनाशम् आशु व्रजति |

The man who breaks the sands (for no reason), cuts the grass (without any purpose), bites the nail, who informs creating conflicts, who is unclean, will get destroyed very soon.

१३३. न निगर्ह्यकथां कुर्यात्

न निगर्ह्यकथां कुर्यात् बहिर्माल्यं न धारयेत् |

गवां पृष्टेन यानं च सर्वथैव विवर्जयेत् ||

निगर्ह्य+कथां न कुर्यात् | बहि:+माल्यं न धारयेत् | गवां पृष्टेन यानं सर्वथा एव विवर्जयेत् च |

Don’t tell stories that are condemning. Don’t wear the flowers outside (i.e., the flowers on the head should not be visible to others). Always avoid travelling on the bull |

१३४. अद्वारेण न च आत्मीयम्

अद्वारेण न च आत्मीयं ग्रामं वा वेश्मं वा विशेत् |

रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् ||

आत्मीयं ग्रामं वा वेश्मं वा अद्वारेण न विशेत् च | रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् |

Don’t enter your village or your house through the entrance which is not the proper way. Give up, from a distance itself, the idea of spending the night under a tree.

 

Neethi Shastram – #11 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil.

First post with links to the earlier posts – https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

१०१. बालसखित्वम् अकारणहास्यम्

बालसखित्वम् अकारणहास्यं स्त्रीषु विवादोऽसज्जनसेवा |

गार्दभयानम् असंस्कृतवाणी षट्सु नरो लघुतां उपयाति ||

बाल+सखित्वं, अकारण+हास्यं, स्त्रीषु विवाद:, असत्+जन+सेवा, गार्दभ+यानम्, असंस्कृत+वाणी (च इति) षट्सु नर: लघुतां उपयाति |

Men attain disregard by doing these six actions – playing with boys, laughing without a reason, arguing with women, serving bad men, travelling in donkey and speaking uncultured words.

१०२. विद्वान्नैव विजानाति

विद्वान्नैव विजानाति विद्वज्जनपरिश्रमम् |

न हि वन्ध्या विजानाति गुर्वीं प्रसववेदनाम् ||

विद्वान् एव विजानाति विद्वत्+जन+परिश्रमम् |  गुर्वीं प्रसववेदनाम् वन्ध्या न हि विजानाति |

Only a learned person can understand the hardship borne by another learned person to earn knowledge just as a barren woman cannot understand the severe pain endured by a pregnant woman.

१०३. विद्यांश्चतस्त्रोऽसाध्या: स्यु:

विद्यांश्चतस्त्रोऽसाध्या: स्यु: जन्मना सह संभवा: |

गान्धर्वञ्च कवित्वञ्च शूरत्वं दानशीलता ||

गान्धर्वं च कवित्वं च शूरत्वं दानशीलता चतस्त्र: विद्या: असाध्या: स्यु: | (ते) जन्मना सह संभवा: |

Music (practiced by the Gandharvas), poetry, valour, generosity – These four skills might not be gained. They need to be present right from birth.

१०४. माता निन्दति न अभिनन्दति पिता

माता निन्दति न अभिनन्दति पिता भ्राता न सम्भाषते

भृत्य: कुप्यति न अनुगच्छति सुत: कान्ता च न आलिङ्गते |

अर्थप्रार्थनशङ्कया न कुरुते स्वालापमात्रं सुहृत्

तस्मात् अर्थमुपाश्रय श्रुणु सर्वे हि अर्थेन सर्वे वशा: ||

माता निन्दति | पिता न अभिनन्दति | भ्राता न सम्भाषते | भृत्य: कुप्यति | सुत: न अनुगच्छति | कान्ता च न आलिङ्गते | अर्थ+प्रार्थन+शङ्कया सुहृत् सु+आलाप+मात्रं न कुरुते | तस्मात् सर्वे श्रुणु | अर्थम् उपाश्रय | अर्थेन हि सर्वे वशा: |

Mother will scold. Father will not rejoice.  Brother will not speak. Friends will be angry. Son will not accompany. Wife will not embrace. Due to fear of being asked for a loan, the friend does not have a friendly conversation. So, all of you, listen!  Take resort in money. Everyone is controlled only by the money.

१०५. गोमूत्रमात्रेण पयो विनष्टम्

गोमूत्रमात्रेण पयो विनष्टं तक्रस्य गोमूत्रशतेन किं वा |

अत्यल्पपापैः विपद: शुचीनां पापात्मनां पापशतेन किं वा ||

गो+मूत्र+मात्रेण पय: विनष्टम् | गो+मूत्र+शतेन तक्रस्य किं वा ? अति+अल्प+पापैः शुचीनां विपद: | पापशतेन पापात्मनां किं वा ?

As soon as a drop of cow’s urine mixes with milk, the milk gets spoilt. Even if hundred drops fall on butter milk, there is no effect. Calamity falls on good people even for their least significant sin. Even if hundred sins are committed, it does not impact the sinner.

१०६. समुद्रमथने लेभे

समुद्रमथने लेभे हरिर्लक्ष्मीं हरो विषम् |

भाग्यं फलति सर्वत्र न विद्या न च पौरुषम् ||

समुद्रमथने हरि: लक्ष्मीं लेभे | हर: विषम् लेभे | भाग्यं फलति सर्वत्र | न विद्या न च पौरुषम् |

During the churning of the ocean, Hari got Lakshmi and Hara got the poison. Everywhere fortune only gives the result. The knowledge or manliness does not matter at all.

१०७. आतुरे नियमो नास्ति

आतुरे नियमो नास्ति बाले वृद्धे तथैव च |

सदाचाररते चैव हि एष धर्म: सनातन: ||

आतुरे बाले वृद्धे तथैव च नियम: नास्ति | सदा+आचार+रते च एव हि (नियम: अस्ति) | एष धर्म: सनातन: |

Rules do not apply to patients, children and old people. It is meant only for those who practice it regularly. This is the eternal Dharma.

१०८. एकोदेव: केशवो वा शिवो वा

एको देव: केशवो वा शिवो वा एको वास: पत्तनं वा वनं वा |

एकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा एका नारी सुन्दरी वा दरी वा ||

देव: एक: – केशव: वा, शिव: वा | वास: एक: – पत्तनं वा वनं वा | एकं मित्रम्  – भूपति: वा यति: वा | एका नारी – सुन्दरी वा दरी वा |

God is one – whether Vishnu or Shiva. Stay is the same – whether a city or a jungle. Friendship is the same – whether a king or a saint | Wife is one – whether beautiful or without beauty |

१०९. अजा युद्धे ऋषि श्राद्धे

अजायुद्धे ऋषिश्राद्धे प्रभाते मेघडम्बरे |

दम्पत्यो: कलहे चैव बह्वारम्भो लघुक्रिया ||

अजा+युद्धे, ऋषि+श्राद्धे, प्रभाते मेघ+डम्बरे, दम्पत्यो: कलहे च बहु+आरम्भ: | क्रिया लघु एव |

The fight of the goats, the Shraddha ceremony of saints, the thunders of the morning clouds, and the fight of the couple – these will seem huge at the start. Yet, it will end as a simple act.

११०. हतम् अश्रोत्रिये दानम्

हतम् अश्रोत्रिये दानं हतं सैन्यमनायकम् |

हता रूपवती वन्ध्या हतो यज्ञस्तु अदक्षिण: ||

अश्रोत्रिये दानं हतम् | अनायकं सैनयं हतम् | रूपवती वन्ध्या हता | यज्ञस्तु अदक्षिण: हत: |

The donation given to a person who has not learned the Vedas properly goes in vain. The army without a leader is of no use. There is no use of the beauty in a barren woman. A yagna performed without giving offerings to the priest is of no use.