(Video) Hastamalakeeyam anvaya

।।  हस्तामलकस्तोत्रम् ।।  हस्तामलकम्  ।। हस्तामलकीयम् ।।

  • हस्तामलकम्
    • हस्तामलकम् = हस्तामलकस्य इदम् (तद्धितः)
      • हस्तामलकः = हस्तामलकम् इव ज्ञानं यस्य सः
        • हस्तामलकम् = हस्ते आमलकः
      • हस्तामलकीयम् = हस्तामलकस्य इयम्

Review pending – Pl. come back later to nivedita2015.wordpress.com for the updated version.

आचार्य उवाच 

कस्त्वं शिशो कस्य कुतोऽसि गन्ता किं नाम ते त्वं कुत आगतोऽसि ।
एतन्मयोक्तं वद चार्भक त्वं मत्प्रीतये प्रीति विवर्धनोऽसि ।।१।।

पदच्छेदः

कः त्वम् शिशो कस्य कुतः असि गन्ता किम् नाम ते त्वम् कुतः आगतः असि ।
एतत् मया उक्तम् वद च अर्भक त्वं मत्प्रीतये प्रीतिविवर्धनः असि ।

अन्वयः

हे शिशो | त्वं कः (असि) | (त्वं) कस्य (असि) | कुतः गन्ता असि | ते नाम किम् | त्वं कुतः आगतः असि । एतत् मया उक्तम् | (त्वम् उत्तरं) मत्प्रीतये वद | हे अर्भक | त्वं प्रीतिविवर्धनः च असि ।

आकाङ्क्षा

  • हे शिशो |
  • त्वं कः (असि) |
  • (त्वं) कस्य (असि) |
  • कुतः गन्ता असि |
  • ते नाम किम् |
  • त्वं कुतः आगतः असि ।
  • एतत् मया उक्तम् |
  • (त्वम् उत्तरं) मत्प्रीतये वद |
  • हे अर्भक |
  • त्वं प्रीतिविवर्धनः च असि ।

पदार्थः

  • अर्भकः = बालकः
  • कुतः गन्ता असि = कस्मात् कारणात् गन्ता असि

हस्तामलक उवाच ।

नाहं मनुष्यो न च देव-यक्षौ न ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राः  
न ब्रह्मचारी न गृही वनस्थो भिक्षुर्न चाहं निजबोधरूपः ।।२।।

पदच्छेदः

न अहम् मनुष्यः न च देव-यक्षौ न ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राः ।
न ब्रह्मचारी न गृही वनस्थः भिक्षुः न च अहम् निज-बोध-रूपः ।

अन्वयः

अहं मनुष्यः न अस्मि | अहं देव-यक्षौ च न अस्मि | ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राः न । ब्रह्मचारी न | गृही न | वनस्थः न | भिक्षुः च न | अहं निज-बोध-रूपः अस्मि ।

आकाङ्क्षा

  • अहं मनुष्यः न अस्मि |
  • अहं देव-यक्षौ च न अस्मि |
  • अहं ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राःन अस्मि ।
  • अहं ब्रह्मचारी न अस्मि |
  • अहं गृही न अस्मि |
  • अहं वनस्थः न अस्मि |
  • अहं भिक्षुः च न अस्मि |
  • अहं निज-बोध-रूपः अस्मि ।

पदार्थः

  • निज-बोध-रूपः – स्वयंप्रकाशरूपः ; निज.. = स्वयम् ,  बोधः = ज्ञानम्

निमित्तं मनश्चक्षुरादिप्रवृत्तौ निरस्ताखिलोपाधिराकाशकल्पः । 
रविर्लोकचेष्टानिमित्तं यथा यः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।३।।

पदच्छेदः

निमित्तं मनस्-चक्षुर्-आदि-प्रवृत्तौ निरस्त-अखिल-उपाधिः आकाश-कल्पः ।
रविः लोक-चेष्टा-निमित्तं यथा यः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

अन्वयः

यथा रविः लोक-चेष्टा-निमित्तं (तथा) यः मनस्-चक्षुर्-आदि-प्रवृत्तौ निमित्तं सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः, आकाश-कल्पः निरस्त-अखिल-उपाधिः (च) आत्मा अहम् अस्मि |

आकाङ्क्षा

  • निमित्तं भवति
    • कस्मिन् विषये ? मनस्-चक्षुर्-आदि-प्रवृत्तौ [ प्रवृत्तौ – प्रवृत्ति स्त्री. सप्. एक. ]
    • कः? यः
    • कथमिव निमित्तं भवति ? यथा रविः लोक-चेष्टा-निमित्तं तथा
    • यः एतादृशं निमित्तं भवति सः कः ? स: अहम् अस्मि
      • कः अहम? आत्मा
        • कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
        • पुनः कीदृशः आत्मा ? निरस्त-अखिल-उपाधिः – devoid of all limiting adjuncts
          • यदा निरस्त-अखिल-उपाधिः भवति तदा कथं भवति ? आकाश-कल्पः

पदार्थः

  • मनस्-चक्षुः-आदि = ज्ञानेन्द्रियाणि
  • निमित्तम् = कारणम्
  • निरस्त-अखिल-उपाधिः = स्तूल-सूक्ष्म-कारण-शारीरातीतः
    • निरस्त = [ निर् + अस् “अस भुवी” + क्तप्रत्ययः]  अतीतः
  • आकाश-कल्पः = आकाश-तुल्यः
  • नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः which is of the nature of eternal consciousness; i.e., that which is ever present and ever available
    • उपलब्धि = उपलभ्यमानम्
    • नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः = सत्स्वरूपः (सत्-चित्-आनन्दे विद्यमानं सत्)

श्लोकस्य सारः “अहं साक्षी”  |

I am that presence which lends itself to all activities without being involved in them, just as even in space – everything is accommodated in space and still space is free from all attributes.

यमग्न्युष्णवन्नित्यबोधस्वरूपं मनश्चक्षुरादीन्यबोधात्मकानि । 
प्रवर्तन्त आश्रित्य निष्कम्पमेकं स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।४।।

पदच्छेदः

यम् अग्नि-उष्णवत् नित्य-बोध-स्वरूपं मनस्-चक्षुर्-आदीनि अबोध-आत्मकानि ।
प्रवर्तन्ते आश्रित्य निष्कम्पम् एकम् सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

अन्वयः

यम् आश्रित्य अबोधात्मकानि मनस्-चक्षुः-आदीनि प्रवर्तन्ते अग्नि-उष्णवत् नित्य-बोध-स्वरूपं नि:+कम्पम् एकम् सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः आत्मा अहम् अस्मि |

आकाङ्क्षा

  • प्रवर्तन्ते
    • कथमिव ? अग्नि-उष्णवत्
    • कानि ? मनस्-चक्षुः-आदीनि
      • कीदृशानि ? अबोधात्मकानि
    • किं कृत्वा ? आश्रित्य
      • कम् आश्रित्य ? यम्
    • यम् आश्रित्य प्रवर्तन्ते सः कः ? सः अहम्
      • सः अहंकः ? आत्मा
        • कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः

पदार्थः

  • अबोधात्मकानि = [हेतु-गर्भ-विशेषणम्] | मनस्-चक्षुः-आदीनि अबोधात्मकत्वात् प्रवर्तन्ते |
  • बोदात्मकम् = ज्ञानस्वरूपम्
  • निष्कम्पम् = निस्+कम्पम् = कम्परहितम्  / अचलम्

श्लोकस्य सारः “अहम् अधिष्ठानम्” | मनश्चक्षुरादिनां स्वातन्त्र्यं नास्ति |

मुखाभासको दर्पणे दृश्यमानो मुखत्वात् पृथक्त्वेन नैवास्ति वस्तु । 
चिदाभासको धीषु जीवोऽपि तद्वत् स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।५।।

पदच्छेदः

मुखाभासकः दर्पणे दृश्यमानः मुखत्वात् पृथक्त्वेन न एव अस्ति वस्तु ।
चिदाभासकः धीषु जीवः अपि तत्-वत् सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

अन्वयः

दर्पणे दृश्यमानः मुख-आभासकः मुखत्वात् पृथक्त्वेन वस्तु न एव अस्ति । धीषु दृश्यमानः चिदाभासकः जीवः अपि तत्-वत् पृथक्त्वेन वस्तु न एव अस्ति । सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः आत्मा अहम् अस्मि |

आकाङ्क्षा

  • न एव अस्ति ।
    • कथम् ? पृथक्त्वेन
      • कस्मात् पृथक्त्वेन ? मुखत्वात्
    • कः ? मुख-आभासकः
      • कथम्भूतः मुख-आभासकः ? दृश्यमानः
        • कुत्र दृश्यमानः ? दर्पणे
      • तत्-वत् किम् ? तत्-वत् न एव अस्ति
        • कथम्भूतं न अस्ति ? वस्तु
          • कीदृशं वस्तु न अस्ति? पृथक्त्वेन
        • कः ? जीवः अपि
          • कीदृशः जीवः ? चिदाभासकः
          • पुनः कीदृशः जीवः ? दृश्यमानः
            • कुत्र दृश्यमानः ? धीषु
          • यः तत्-वत् न एव अस्ति सः कः? सः अहम्
            • सः अहंकः ? आत्मा
              • कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः

पदार्थः

  • आभासकः / आभासः = प्रतिबिम्बम् |
  • धीः = सुक्ष्मशरीरः
  • जीवः= अत्र आत्मा नास्ति | सूक्ष्म-शरीरः चिदासः च |

श्लोकस्य सारः “चिदाभासकः मित्या”

यथा दर्पणाभाव आभासहानौ मुखं विद्यते कल्पनाहीनमेकम् । 
तथा धीवियोगे निराभासको यः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।६।।

पदच्छेदः

यथा दर्पण-अभावे आभासहानौ मुखं विद्यते कल्पना-हीनम् एकम् ।
तथा धी-वियोगे निराभासकः यः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

अन्वयः

यथा दर्पण-अभावे आभासहानौ कल्पना-हीनम् एकं मुखं विद्यते, तथा धी-वियोगे निराभासकः यः विद्यते, सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः आत्मा अहम् अस्मि |

आकाङ्क्षा

  • विद्यते
    • किं विद्यते ? मुखम्
      • कीदृशं मुखम् ? एकम्
      • पुनः कीदृशं मुखम् ? कल्पना-हीनम्
    • कदा ? दर्पण-अभावे
      • पुनः कदा ? आभासहानौ [ हानिः  स्त्री.  सप्. एक. ]
    • यथा मुखं विद्यते तथा कः विद्यते ? निराभासकः
      • कदा ? धी-वियोगे
      • यः निराभासकः विद्यते सः कः ? सः अहम्
        • सः अहंकः ? आत्मा
          • कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः

पदार्थः

  • कल्पना-हीनम् = प्रतिबिम्ब-रहितम्
  • आभास-हानौ = यदा आभासः न भवति

श्लोकस्य सारः “मनः मित्या”

The birth of this individual happens when there is an identification with the medium rather than the consciousness. One thinks “I am <something that is the attribute of the body-mind-intellect>”.

मनश्चक्षुरादेर्वियुक्तः स्वयं यो मनश्चक्षुरादेर्मनश्चक्षुरादिः । 
मनश्चक्षुरादेरगम्यस्वरूपः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।७।।

पदच्छेदः

मनश्चक्षुरादेः वियुक्तः स्वयं यः मनश्चक्षुरादेः मनश्चक्षुरादिः ।
मनश्चक्षुरादेः अगम्य-स्वरूपः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

अन्वयः

यः मनश्चक्षुरादेः वियुक्तः, यः स्वयं मनश्चक्षुरादेः मनश्चक्षुरादिः, मनश्चक्षुरादेः अगम्य-स्वरूपः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

आकाङ्क्षा

  • अस्मि
    • कः? अहम्
    • अहं कः अस्मि ? आत्मा
      • कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः
      • कः आत्मा ? यः वियुक्तः सः
        • कस्मात् वियुक्तः ? मनश्चक्षुरादेः
      • पुनः कः आत्मा? यः मनश्चक्षुरादिः
        • कस्य मनश्चक्षुरादिः ? स्वयं मनश्चक्षुरादेः
      • पुनः कः आत्मा? यः अगम्य-स्वरूपः
        • कस्य अगम्य-स्वरूपः ? मनश्चक्षुरादेः

पदार्थः

  • वियुक्तः = तस्मात् भिन्नः
  • अगम्यम् = अवगन्तुं न शक्ष्यम्

श्रोत्रस्य श्रोत्रम् इति केनोपनिषदि अपि अस्ति |

य एको विभाति स्वतः शुद्धचेताः प्रकाशस्वरूपोऽपि नानेव धीषु 
शरावोदकस्थो यथा भानुरेकः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।८।।

पदच्छेदः

यः एकः विभाति स्वतः शुद्धचेताः प्रकाशस्वरूपः अपि नाना इव धीषु
शराव-उदक-स्थः यथा भानुः एकः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

अन्वयः

यथा शराव-उदक-स्थः भानुः एकः अपि नाना इव विभाति, तथा यः एकः प्रकाशस्वरूपः शुद्धचेताः धीषु एकः अपि नाना इव स्वतः विभाति सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

आकाङ्क्षा

  • विभाति
    • कथम् ? स्वतः
    • कः ? प्रकाशस्वरूपः
    • कथमिव विभाति ? एकः अपि नाना इव
    • कुत्र नाना इव विभाति ? धीषु
    • कीदृशः ? शुद्धचेताः[ चेतः – चेतस् इति नपुंसकलिङ्गः  | बहुव्रीहि-समासान्ते शुद्धचेतस् इति सकारान्तः  पुल्लिङ्गः प्रथमाविभक्तिः एकवचनम् ]
    • कथं एकः अपि नाना इव विभाति ? यथा भानुः विभाति
      • कीदृशः भानुः ? शराव-उदक-स्थः
    • यः प्रकाशस्वरूपः विभाति सः कः? सः अहम्
      • सः अहंकः ? आत्मा
      • कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः

पदार्थः

  • शुद्धचेताः = प्रज्ञानघनः , ज्ञानस्वरूपी
  • शरावम् = पात्रम्

श्लोकस्य सारः – आत्मा एकः, अद्वैतः | नाना इव भाति | आत्मानं ज्ञातुं किमपि अन्यवस्तुनः आवश्यकता नास्ति | सः स्वप्रकाशः |

शरावम् ~= स्थूलशरीरः उदकम् ~= सुक्ष्मशरीरः; भानुः ~= आत्मा ; बिम्बम् ~= चिदाभासः ;

Notes from Swamini Swatmavidyanandaji’s lectures:

In the olden days, people were busy with the nitya and naimittika karma that there was no time for raagah and dveshah to make an appearance. Their minds were purified by these acts. So as time passed by, the agnihotra karma reduced and people started doing worship at the temples. When a lot of people come together, it encourages and becomes an inspiration for bhakti. The spirit of worship is to give up. तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा अनाशकेन [The BrihadAraNyaka upaniShad* (4.4.22)]

The whole crux of the vedantic life is to drop those strong preferences (Raaga and Dvesha) by doing what needs to be done rather than doing what one wants to do. “I dedicate the likes and dislikes at the altar of Bhagavan and I do all that is required to be done. I accept the outcome whether favourable and not as a Prasad from Bhagavan” – should be the attitude. …. One should train oneself, observe and be alert to the purpose of one’s life and stick to it. That is svadharma.

यथाऽनेकचक्षुःप्रकाशो रविर्न क्रमेण प्रकाशीकरोति प्रकाश्यम् । 
अनेका धियो यस्तथैकः प्रबोधः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।९।।

पदच्छेदः

यथा अनेक-चक्षुः-प्रकाशः रविः न क्रमेण प्रकाशी-करोति प्रकाश्यम् ।
अनेकाः धियः यः तथा एकः प्रबोधः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

अन्वयः

यथा अनेक-चक्षुः-प्रकाशः रविः प्रकाश्यं क्रमेण न प्रकाशी-करोति, तथा यः एकः प्रबोधः अनेकाः धियः न क्रमेण प्रकाशी-करोति, सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

आकाङ्क्षा

  • प्रकाशी-करोति
    • कथम् ? न क्रमेण
    • कः ? प्रबोधः
      • कीदृशः ? एकः
    • काः (कर्मपदम्) प्रकाशी-करोति ? धियः
      • काः धियः ? अनेकाः
    • कथमिव ? यथा रविः न क्रमेण प्रकाशी-करोति तथा
      • कीदृशः रविः प्रकाशी-करोति? अनेक-चक्षुः-प्रकाशः
      • किं प्रकाशी-करोति ? प्रकाश्यम्
    • यः प्रकाशी-करोति सः कः? सः अहम्
      • सः अहंकः ? आत्मा
      • कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः

पदार्थः

  • प्रकाशीकरोति — अप्रकाशं प्रकाशं करोति इति | च्विप्रत्ययः अभूततद्भावार्थकः भवति अर्थात् यद् वस्तु पूर्वम् तस्मिन् रूपे नासीत् किन्तु सम्प्रति परिवर्तितम् रूपम् धारयति तस्य बोधाय च्विप्रत्ययः प्रयुज्यते।

श्लोकस्य सारः “आत्मा ज्योतिषां ज्योतिः”

विवस्वत-प्रभातं यथा रूपमक्षं प्रगृह्णाति नाभातमेवं विवस्वान् । 
यदाभात आभासयत्यक्षमेकः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा।।१०।।

पदच्छेदः

विवस्वत-प्रभातम् यथा रूपम् अक्षम् प्रगृह्णाति न आभातम् एवं विवस्वान् ।
यत्-आभातः आभासयति अक्षम् एकः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

अन्वयः

यथा अक्षं विवस्वत-प्रभातं रूपं प्रगृह्णाति, न आभातम्, एवं यदाभातः एकः विवस्वान् अक्षम् आभासयति सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

आकाङ्क्षा

  • अक्षम् प्रगृह्णाति
    • किं प्रगृह्णाति ? रूपम्
      • कीदृशं रूपम् प्रगृह्णाति? विवस्वत-प्रभातम्
    • अक्षम् न प्रगृह्णाति
      • किं प्रगृह्णाति ? रूपम्
        • कीदृशं रूपम् न प्रगृह्णाति ? आभातम्
      • तथा किम् ? एवम् आभासयति
        • किम् आभासयति ? अक्षम्
        • कः आभासयति ? विवस्वान्
          • कीदृशः विवस्वान् ? एकः
          • पुनः कीदृशः विवस्वान् ? यदाभातः
          • यस्मात् विवस्वान् आभातः सः कः? यदाभातः सः अहम्
            • सः अहंकः ? आत्मा
            • कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः

पदार्थः

  • यदाभातः = येन आभातः, येन आत्मना आभातः

श्लोकस्य सारः “आत्मा मनः प्रकाशयति” |

यथा सूर्य एकोऽप्स्वनेकश्चलासु स्थिरास्वप्यनन्वग्विभाव्यस्वरूपः
चलासु प्रभिन्नासुधीष्वेवमेकः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।११।।

पदच्छेदः

यथा सूर्यः एकः अप्सु अनेकः चलासु स्थिरासु अपि अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः
चलासु प्रभिन्नासु धीषु एवम् एकः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

अन्वयः

यथा एकः सूर्यः चलासु स्थिरासु (च) अप्सु अनेकः अपि अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः एवम् एकः प्रभिन्नासु चलासु सुधीषु अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

आकाङ्क्षा

  • अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः अस्ति
    • कः ? सूर्यः
      • कीदृशः ? एकः
      • कथम्भुतः अपि ? अनेकः अपि
    • कुत्र अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः ? अप्सु [ अप् स्त्री. सप्. (नित्य) बहु. ]
      • कीदृशीसु ? स्थिरासु
      • अथवा कीदृशीसु ? चलासु
    • यथा अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः एवं कः ? एवम् एकः अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः
      • कुत्र अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः ? सुधीषु
        • कीदृशीसु ? चलासु
        • पुनः कीदृशीसु सुधीषु ? प्रभिन्नासु
      • यः एवम् अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः सः कः ? सः अहम्
        • सः अहंकः ? आत्मा
        • कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः

पदार्थः

  • अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः
    • विभाव्यम् = चिन्तनीयम्
    • अनन्वक् = न अन्वक् | न स्पृष्टम्
    • अनन्वग्-विभाव्य-स्वरूपः = अनन्वग्त्वेन विभाव्यं स्वरूपं यस्य सः

श्लोकस्य सारः “उपाधेः धर्म आत्मानं न“

घनच्छन्नदृष्टिर्घनच्छन्नमर्कम् यथा निष्प्रभं मन्यते चातिमूढः । 
तथा बद्धवद्भाति यो मूढदृष्टेः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।१२।।

पदच्छेदः

घनच्छन्न-दृष्टिः घनच्छन्नम् अर्कम् यथा निष्प्रभं मन्यते च अतिमूढः ।
तथा बद्धवत् भाति यः मूढ-दृष्टेः सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

अन्वयः

यथा घनच्छन्न-दृष्टिः अतिमूढः अर्कं घनच्छन्नं निष्प्रभं च मन्यते, तथा यः मूढ-दृष्टेः (दृष्ट्या) बद्धवत् भाति, सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

आकाङ्क्षा

  • मन्यते
    • कः ? अतिमूढः
      • कीदृशः ? घनच्छन्न-दृष्टिः
    • कम् ? अर्कम्
      • कथम्भूतमिति मन्यते ? घनच्छन्नम्
      • पुनः कथम्भूतमिति मन्यते ? निष्प्रभं च
    • यथा अतिमूढः मन्यते तथा किं भवति? भाति
      • कः ? यः
      • कथं भाति ? बद्धवत्
      • कया भाति ? (दृष्ट्या)
        • कस्याः दृष्ट्या ? मूढ-दृष्टेः
      • यः बद्धवत् भाति सः कः ? सः अहम्
        • सः अहंकः ? आत्मा
        • कीदृशः ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः

पदार्थः

  • घनच्छन्न-दृष्टिः = धनेन मेघेन च्छन्नम् आच्छन्ना दृष्टिः यस्य सः |

श्लोकस्य सारः “अविद्या आत्मानम् आच्छन्नं न करोति” इति बन्दस्य मित्यत्त्वम् |

समस्तेषु वस्तुष्वनुस्यूतमेकं समस्तानि वस्तूनि यन्न स्पृशन्ति । 
वियद्वत्सदा शुद्धमच्छस्वरूपं स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ।।१३।।

पदच्छेदः

समस्तेषु वस्तुषु अनुस्यूतम् एकम् समस्तानि वस्तूनि यम् न स्पृशन्ति ।
वियद्वत् सदा शुद्धम् अच्छ-स्वरूपम् सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

अन्वयः

समस्तेषु वस्तुषु अनुस्यूतम् एकम् |  समस्तानि वस्तूनि यम् न स्पृशन्ति, (तदेकं) वियद्वत् सदा शुद्धम् अच्छ-स्वरूपम् | सः नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः अहम् आत्मा ।

आकाङ्क्षा

  • एकम् अस्ति
    • कीदृशम् ? अनुस्यूतम्
      • कुत्र ? वस्तुषु
        • किदृशेषु वस्तुषु ? समस्तेषु
      • न स्पृशन्ति
        • कानि ? वस्तूनि
          • कीदृशानि वस्तूनि ? समस्तानि
        • कं न स्पृशन्ति ? यम्
      • यं न स्पृशन्ति तद् किम् ? तदेकं
        • तद् कीदृशम् ? शुद्धम्
        • पुनः तद् कीदृशम् ? अच्छ-स्वरूपम्
          • कदा शुद्धम् अच्छ-स्वरूपं च ? सदा
        • अस्मि
          • कः? अहम्
          • अहं कः अस्मि ? आत्मा
            • कीदृशः आत्मा ? नित्य-उपलब्धि-स्वरूपः

पदार्थः

  • अनुस्यूतम् = व्याप्तम्
  • वियद्वत् = आकाशवत्
  • अच्छ-स्वरूपम् = अमृत-स्वरूपम्

श्लोकस्य सारः “आत्मा असङ्गः” |

उपाधौ यथा भेदता सन्मणीनां तथा भेदता बुद्धिभेदेषु तेऽपि । 
यथा चन्द्रिकाणां जले चञ्चलत्वं तथा चञ्चलत्वं तवापीह विष्णो ।।१४।।

पदच्छेदः

उपाधौ यथा भेदता सन्मणीनाम् तथा भेदता बुद्धि-भेदेषु ते अपि ।
यथा चन्द्रिकाणां जले चञ्चलत्वम् तथा चञ्चलत्वम् तव अपि इह विष्णो ।

अन्वयः

यथा उपाधौ सन्मणीनां भेदता तथा ते अपि बुद्धि-भेदेषु भेदता | यथा जले चन्द्रिकाणां चञ्चलत्वं तथा इह तव अपि चञ्चलत्वम् | हे विष्णो |

आकाङ्क्षा

  • भेदता भवति
    • केषाम् ? सन्मणीनाम्
    • कुत्र ? उपाधौ
    • यथा सन्मणीनां भेदता तथा किम् अस्ति ? भेदता अस्ति
      • कस्य ? ते अपि
      • कुत्र ? बुद्धि-भेदेषु
    • चञ्चलत्वम् अस्ति
      • कासाम् ? चन्द्रिकाणाम्
      • कुत्र ? जले
      • यथा चन्द्रिकाणां चञ्चलत्वम् अस्ति तथा किमस्ति ? चञ्चलत्वम् अस्ति
        • कस्य ? तव अपि
        • कुत्र ? इह
      • हे विष्णो

पदार्थः

  • विष्णुः = सर्वव्यापि
  • सन्मणी = स्फटिकः

।। इति श्रीमद् शङ्कराचार्यकृत हस्तामलकसंवादस्तोत्रं संपूर्णम् ।।

 

 

(Video) Taddhita – six months course – Neelesh

Taddhita pratyayas are one of the most important pratyayas in Sanskrit. Neelesh is conducting a six months course that has started today.

पाणिनीयव्याकरणस्य तद्धितप्रकरणस्य पठनार्थं निर्मितः जालपुटः – https://sites.google.com/view/setu-taddhita । The classes are held every Saturday and Sunday from 10:30 AM to 12:00 noon IST. Anybody who wants to learn तद्धितप्रकरणम् using अष्टाध्यायी is welcome to attend the classes.

You may join this group to get notified – https://groups.google.com/forum/#!forum/setu-taddhita

Even without joining the group, you can access the links to directly join the sessions in Hangout or anonymously in YouTube – https://sites.google.com/view/setu-taddhita

Here is the video of the first introductory class.

Here is the playlist which includes this series of sessions on Taddhita

KSU MA Sanskrit

Here is some information regarding MS Sanskrit from KSU. For more details, visit  www.ksu.ac.in  Thanks to Sri Sudarshan HS for sharing this information.


Class starts from July 2017. Attached is the syllabus..   Syllabus-MA-2nd Sem  (<– Click on this link)

Advantages at KSU:
  1. Very dedicated staff. Very approachable post-classroom
  2. Qualified staff. Well known scholars. Very research oriented.
  3. Good lectures, majority in Samskrita medium. Good exposure.
  4. Good syllabus. Prescribed books are original traditional granthas.
  5. Flexible attendance for professionals and housewives. Assistance for those who cannot attend regular classes.
  6. Notes soft-copies of previous batches available
  7. Audio recording of classes permitted for later use

Samskrit MA Syllabus

I Semester

प्रथमपत्रंवैदिकसाहित्यम्

  विषयः भागः अङ्काः क्रेडिट्
वैदिकसाहित्यचरित्रम्   30 1
वैदिकवाङ्मयम् ऋग्वेदे दश सूक्तानि

1.अग्नि (1.1)

2. विष्णु (1.154) 3.वरुण (2.28)

4. रुद्र (2.33)

5. मन्यु (10.83)

6. पुरुष (10.90)

7. प्राणाग्नि (1.141)

8. घृत (4.58)

9. नासदीय (10.129)

10. अम्भृणी (10.125)

50 2
आन्तरिकम्   20 1

 

भागः-1 वैदिकसाहित्येतिहासः विभागश्च

भागः-2 ऋग्वेदं प्रति उपोद्घातः

भागः-3-5. ऋग्वेदसूक्तानि

आधारग्रन्थाः

ऋक्पाठमाला सं.डा. दयानन्द भार्गवः

ऋक्संहिता सायणभाष्यसहिता, वैदिकसंशोधनमण्डलम्, पुणे

वैदिकसाहित्यचरित्रम् एन्.एस्. अनन्तरङ्गाचार्यः,

ऋक्सूक्तवैजयन्ती एच्.डि.वेलनकर वैदकसंशोधनमण्डलं पुणे

ऋग्वेदसंहिता सायणभाष्यसहिता कन्नडानुवादः जयचामराजेन्द्रग्रन्थमाला मैसूरु

 

 

द्वितीयपत्रंउपनिषदः

  विषयः भागः अङ्काः क्रेडिट्
ईशोपनिषत् भाष्यसहिता 50 2
ब्रह्मसूत्रम् आदितः पञ्च अधिकरणानि 30 1
आन्तरिकम्   20 1

 

भागः-1 उपनिषत्साहित्येतिहासः, विभागः, ईशावास्योपनिषदः उपोद्घातश्च

भागः-2-4 ईशावास्योपनिषत् सभाष्या

आधारग्रन्थाः

ईशावास्योपनिषत् पञ्चाशद्व्याख्यासहिता प्रो. यज्ञेश्वर उपाध्याय बरोडा

Outlines of Indian Philosophy M Hiriyanna

A critical survey of Indian Philosophy Chandradhar Sharma

A constructive survey  of Upanishads Prof. Ranade

 

तृतीयपत्रंव्याकरणं भाषाशास्त्रं च

  विषयः भागः अङ्काः क्रेडिट्
महाभाष्यम् पस्पशाह्निकम् 50 2
भाषाशास्त्रम्   30 1
आन्तरिकम्   20 1

 

भागः-1 भारते व्याकरणसाहित्येतिहासः, महाभाष्योपोद्घातश्च

भागः-2-4 महाभाष्यम्

भागः-5. भाषाशास्त्रम्

आधारग्रन्थाः

महाभाष्यम् (प्रदीपोद्द्योतसहितम्) सं.गुरुप्रसादशास्त्री, राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम्

महाभाष्यम् (मूलमात्रम्) सं. एफ्.कीलहार्न

भाषातन्त्रम्, आर्.शामाशास्त्री

व्याकरणशास्त्र का इतिहास, युधिष्ठिर मीमांसक वैदिक साधन आश्रम

Comparative Philology, T K Ramachandra Iyer, Palghat, Kerala

 

चतुर्थपत्रंकाव्यसाहित्यम्

  विषयः भागः अङ्काः क्रेडिट्
मेघदूतम् (मल्लिनाथव्याख्यासमेतम्) पूर्वार्धम् 80 3
आन्तरिकम्   20 1

 

भागः-1 भारतीयकाव्यसाहित्येतिहासः, उपोद्घातश्च

भागः-2-5 मेघदूतम्

आधारग्रन्थाः

Meghadutam with the commentary of Daksinavartanatha,  ed.T. Ganapati Sastri,

Meghadutam (sanskrit text, with sanskrit and hindi commentary named ‘chandakala’ by Sri sesaraj Sarma Regmi, Chowkhmba vidybhavan Varanasi.

 

पञ्चमपत्रंनाटकसाहित्यम्

  विषयः भागः अङ्काः क्रेडिट्
मृच्छकटिकम् नाटकम् सम्पूर्णम् 80 3
आन्तरिकम्   20 1

भागः-1 रूपकाणाम् इतिहासः विभागश्च

भागः-2 शूद्रकः तस्य कवित्वं च

भागः-3-5. मृच्छकटिकम् नाटकम्

आधारग्रन्थाः

Introduction to the study of Mrcchakatikam , GV Devasthali

Mrcchakatikam,  Eng.traslation by MR Kale

History of Classical Sanskrit Literature, SK De & Dasgupta

 

Dr. Amba Kulkarni on the work related to Sanskrit and Computers

Here is an extract a mail from Smt. Dr. Amba Kulkarni on the work related to Sanskrit and Computers:

There are several things to be done at the level of linking Sanskrit with Computers.
This linking is at two levels: Using the computational techniques for the betterment of Sanskrit, and using the knowledge in Sanskrit for improving the computer’s performance.
The latter is more research oriented, where we look at the Sanskrit scriptures and try to see their relevance in the field of computing. I’m looking at the theories of shaabdabodha and vyaakarana to see how can I improve the Naural Language Processing tools with the help of this knowledge.

The former consists of several things such as
a) Development of Digital Libraries, Use of Text Encoding Initiatives to preserve the Sanskrit texts (look at SARIT’s website)
b) Developing OCR for Sanskrit
c) Developing Speech generator and Speech Recogniser for Sanskrit
d) Developing morphological analysers and generators for Sanskrit
e) Developing Sentential Parsers for Sanskrit
f) Developing a search engine for Sanskrit
While some work is done on all of these, there is a need for improvement.
So depending on your expertise and interest, you can choose any one of these and work on it.
You may have a look at my homepage http://sanskrit.uohyd.ac.in/faculty/amba for the research publications and http://sanskrit.uohyd.ac.in/scl for Samsaadhanii tools.
….

(Video) Sankshepa Ramayanam Class 16 Anand V (Last of the series)

 

http://sanskrit.uohyd.ac.in/scl/e-readers/sankshepa_ramayanam/ramayana-interface/index.html

मूलश्लोकः-91

न पुत्रमरणं केचिद् द्रक्ष्यन्ति पुरुषा: क्वचित्‌। नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रता:।।91।।

श्लोकान्वयः –

केचिद् (अपि) पुरुषा: क्वचित्‌ पुत्रमरणं न द्रक्ष्यन्ति। नार्य: नित्यम्‌ अविधवा: पतिव्रता: च भविष्यन्ति।।91।।

मूलश्लोकः-92

न चाग्निजं भयं किञ्चन्‌ नाप्सु मज्जन्ति जन्तव:। न वातजं भयं किञ्चन्‌ नापि ज्वरकृतं तथा।।92।।

श्लोकान्वयः –

न च अग्निजं किञ्चिद् भयम्‌, न (च) अप्सु जन्तव: मज्जन्ति न किञ्चिद् वातजं भयम्‌, न अपि ज्वरकृतं तथा।।92।।

मूलश्लोकः-93-94

न चापि क्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं तथा। नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च।। 93।। नित्यं प्रमुदिता: सर्वे यथा कृतयुगे तथा।।94।।

श्लोकान्वयः –

न च अपि तत्र क्षुद्भयम्‌, तथा (एव) तस्करभयम्‌ (अपि) न। नगराणि राष्ट्राणि च धनधान्ययुतानि। सर्वे तथा प्रमुदिता: यथा कृतयुगे।।93-94।।

मूलश्लोकः-94-96

अश्वमेधशतैरिष्ट्‌वा तथा बहुसुवर्णकै:।। 94।। गवां कोट्‌ययुतं दत्त्वा विद्वद्भ्यो विधिपूर्वकम्‌। असंख्येयं धनं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशा:।। 95।। राजवंशाञ्छतगुणान्‌ स्थापयिष्यति राघव:। चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन्‌ स्वे-स्वे धर्मे नियोक्ष्यति ।।96।।

श्लोकान्वयः –

महायशा: राघव: अश्वमेधशतै: बहुसुवर्णकै: इष्ट्‌वा गवां कोट्‌ययुतं असंख्येय धनं (च) विद्वद्भ्य: ब्राह्मणेभ्य: विधिपर्वूकं दत्त्वा राजवंशान्‌ शतगुणान्‌ स्थापयिष्यति। अस्मिन्‌ लोके चातुर्वर्ण्यं स्वे-स्वे धर्मे नियोक्ष्यति च।।94-96।।

मूलश्लोकः-97

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च। रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति।।97।।

श्लोकान्वयः –

राम: दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च राज्यम्‌ उपासित्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति।।97।।

मूलश्लोकः-98

इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम्‌ । य: पठेद् रामचरितं सर्वपापै: प्रमुच्यते।। 98।।

श्लोकान्वयः –

इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वैदेश्च सम्मितं रामचरितं य: पठेत्‌ सर्वपापै: प्रमुच्यते।।98।।

मूलश्लोकः-99

एतदाख्यानमायुष्यं पठन्‌ रामायणं नर:। सपुत्रपौत्र: सगण: प्रेत्य स्वर्गे महीयते।। 99।।

श्लोकान्वयः –

एतद् आयुष्यम्‌ आख्यानं रामायणं पठन्‌ नर: सपुत्रपौत्र: सगण: प्रेत्य स्वर्गे महीयते।।99।।

मूलश्लोकः-100

पठन्‌ द्विजो वागृषभत्वमीयात्‌ स्यात्‌ क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात्‌। वणिग्जन: पण्यफलत्वमीयाज्जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात्‌।।100।।

श्लोकान्वयः –

द्विज: पठन्‌ वागृषभत्वम्‌ ईयात्‌ स्यात्‌ क्षत्रिय: भूमिपतित्वम्‌ ईयात्‌ वणिग्जन: पण्यफलत्वम्‌ ईयात्‌ शूद्र: जन: च अपि महत्त्वम्‌ ईयात्‌।।100।।

(Video) Sankshepa Ramayanam Class 15 Anand V

मूलश्लोकः-81

तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे । राम: सीतामनुप्राप्य परां व्रीडामुपागमत्‌।।81।।

श्लोकान्वयः –

राम: तेन (सेतुना) लङ्कां पुरीं गत्वा आहवे रावणं हत्वा सीताम्‌ अनुप्राप्य परां व्रीडाम्‌ उपागमत्‌।।81।।

मूलश्लोकः-82

तामुवाच ततो राम: परुषं जनसंसदि। अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती।। 82।।

श्लोकान्वयः –

तत: राम: जनसंसदि तां परुषम्‌ उवाच। (तत्‌) अमृष्यमाणा सा सती सीता ज्वलनं विवेश।।82।।

मूलश्लोकः-83-84

ततोऽग्निवचनात्सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम्‌ । कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम्‌।।83।। सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मन:। बभौ राम: संप्रहृष्ट: पूजित: सर्वदैवतै:।। 84।।

श्लोकान्वयः –

तत: अग्निवचनात्‌ सीतां विगतकल्मषां ज्ञात्वा राम: (अङ्गीचकार)। महात्मन: राघवस्य तेन महता कर्मणा सचराचरं त्रैलोक्यं तुष्टम्‌। सर्वदैवतै: पूजित: राम: सम्प्रहृष्ट:।।83-84।।

मूलश्लोकः-85

अभिषिच्य च लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम्‌ । कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वर: प्रमुमोद ह।।85।।

श्लोकान्वयः –

तदा राक्षसेन्द्रं विभीषणं लङ्कायाम्‌ अभषिच्य कृतकृत्यः विज्वर: च राम: प्रमुमोद ह।।85।।

मूलश्लोकः-86

देवताभ्यो वरं प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान्‌ । अयोध्यां प्रस्थितो राम: पुष्पकेण सुहृद्-वृत:।।86।

श्लोकान्वयः –

सुहृद्वृत: राम: देवताभ्य: वरं प्राप्य वानरान्‌ समुत्थाप्य च पुष्पकेण अयोध्यां प्रस्थित:।।86।।

मूलश्लोकः-87

भरद्वाजाश्रमं गत्वाराम: सत्यपराक्रम:। भरतस्यान्तिके रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत्‌।।87।।

श्लोकान्वयः –

आराम: सत्यपराक्रम: राम: भरद्वाजाश्रमं गत्वा भरतस्य अन्तिके हनूमन्तम्‌ व्यसर्जयत्‌।।87।।

मूलश्लोकः-88

पुनराख्यायिकां जल्पन् सुग्रीवसहितस्तदा। पुष्पकं तत्समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा।।88।।

श्लोकान्वयः –

तदा सुग्रीवसहित: (राम:) तत्‌ पुष्पकं पुन: समारुह्य आख्यायिकाम्‌ जल्पन्‌ तदा नन्दिग्रामं ययौ।।88।।

मूलश्लोकः-89

नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभि: सहितोऽनघ:। राम: सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान्‌।।89।।

श्लोकान्वयः –

अनघ: राम: भ्रातृभि: सहित: नन्दिग्रामे जटां हित्वा सीताम्‌ अनुप्राप्य राज्यं पुन: अवाप्तवान्‌।।89।।

मूलश्लोकः-90

प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्ट: पुष्ट: सुधार्मिक:। निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जित:।। 90।।

श्लोकान्वयः –

लोक: हि (राज्यम्‌ अधिरूढे रामे) प्रहृष्टमुदित: तुष्ट: पुष्ट: सुधार्मिक: निरामय: अरोग: दुर्भिक्षभयवर्जित: च भविष्यति।।90।।

(Video) Sankshepa Ramayanam Class 14 Anand V

मूलश्लोकः-73

तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम्‌ । ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम्‌।।73।।

श्लोकान्वयः –

(हनुमान्‌) रावणपालितां लङ्कां पुरीं समासाद्य तत्र अशोकवनिकां गतां (रामं) ध्यायन्तीं सीतां ददर्श।।73।।

मूलश्लोकः-74

निवेदयित्वाऽभिज्ञानं प्रवृत्तिं विनिवेद्य च। समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम्‌।।74।।

श्लोकान्वयः –

(ततश्च हनुमान्‌) अभिज्ञानं निवेदयित्वा* प्रवृत्तिं च (रामस्य) विनिवेद्य वैदहीं समाश्वास्य च तोरणं मर्दयामास।।74।।

 

 

 

 

 

sdfsdfsdfsd

 

 

 

मूलश्लोकः-75

पञ्च सेनाग्रगान्‌ हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि। शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत्‌।।75।।

श्लोकान्वयः –

(स: हनुमान्‌) पञ्च सेनाग्रगान्‌ सप्त मन्त्रिसुतान्‌ च हत्वा शूरम्‌ अक्षम्‌ अपि निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत्‌।।75।।

मूलश्लोकः-76

अस्त्रेणोन्मुक्तमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात्‌। मर्षयन्‌ राक्षसान्‌ वीरो यन्त्रिणस्तान्‌ यदृच्छया।।76।।

श्लोकान्वयः –

(बन्धनानन्तरं हनुमान्‌) पैतामहात्‌ वरात्‌ अस्त्रेण आत्मानम्‌ उन्मुक्तं ज्ञात्वा यन्त्रिण: तान्‌ राक्षसान्‌ यदृच्छया मर्षयन्‌ (रावणं प्राप्तवान्‌)।।76।।

मूलश्लोकः-77

ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्काम्‌ ऋते सीतां च मैथिलीम्‌। रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्‌ महाकपि:।।77।।

श्लोकान्वयः –

तत: महाकपि: मैथिलीं सीताम्‌ ऋते लङ्कां पुरीं दग्ध्वा रामाय प्रियमाख्यातुं पुन: आयात्‌।।77।।

मूलश्लोकः-78

सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम्‌। न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वत:।।78।।

श्लोकान्वयः –

अमेयात्मा स: (महाकपि:) महात्मानम्‌ रामम्‌ अभिगम्य प्रदक्षिणं (च) कृत्वा सीता तत्त्वत: दृष्टा इति न्यवेदयत्‌।।78।।

 

मूलश्लोकः-79

तत: सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधे:। समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभै:।।79।।

श्लोकान्वयः –

तत: सुग्रीवसहित: (राम:) महोदधे: तीरं गत्वा आदित्यसन्निभै: शरै: समुद्रं क्षोभयामास।।79।।

 

मूलश्लोकः-80

दर्शयामास चात्मानं समुद्र: सरितां पति:। समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत्‌।।80।।

श्लोकान्वयः –

सरितां पति: समुद्र: आत्मानं दर्शयामास (राम:) समुद्रवचनात्‌ एव च नलं सेतुम्‌ अकारयत्‌।।80।।।