(Video) Bhoja’s ChampuRamayanam – Sundarakandam – Vidhya Ramesh

 

भोजचम्पूरामायणम् – सुन्दरकाण्डम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै |
King Bhoja’s Champu-Ramayanam – Sundarakandam– Weekly online classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai. https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-kavyas/video-bhojas-champuramayanam-sundarakandam-vidhya-ramesh/ contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions. Here is the material in a word document Bhoja Raja_s Champu Ramayanam – Sundarakanda – Anvaya
Note – WORK IN PROGRESS – This is being updated after each session

भोजचम्पूरामायणम्

श्रीः

अथ सुन्दरकाण्डम्

  1. श्लोकः

मूलपाठः

ततो हनूमान्दशकण्ठनीतां सीतां विचेतुं पथि चारणानाम् ।

महेन्द्रशैलस्य खगेन्द्रवेगः प्रस्थादुदस्थात्प्रथमानवेगः ॥१॥

पदच्छेदः

ततः, हनूमान्, दशकण्ठनीताम्, सीताम्, विचेतुम्, पथि, चारणानाम्,

महेन्द्रशैलस्य, खगेन्द्रवेगः, प्रस्थात्, उदस्थात्, प्रथमानवेगः ।

आकाङ्क्षा

  • उदस्थात् (उत्थितवान्)
    • कः ? हनूमान्
      • कीदृशः हनूमान् ? खगेन्द्रवेगः
      • पुनः कीदृशः हनूमान् ? प्रथमानवेगः
    • किं कर्तुम् उदस्थात् ? विचेतुम्
      • कां विचेतुम् ? सीताम्
        • कीदृशीं सीताम् ? दशकण्ठनीताम्
      • कुत उदस्थात् ? प्रस्थात्
        • कस्य प्रस्थात् ? महेन्द्रशैलस्य
      • कुत्र उदस्थात् ? पथि
        • केषां पथि ? चारणानाम्

अन्वयः

ततः खगेन्द्रवेगः प्रथमानवेगः हनूमान् दशकण्ठनीतां सीतां विचेतुं महेन्द्रशैलस्य प्रस्थात् चारणानां पथि उदस्थात् ।

प्रतिपदार्थः

  • ततः = तदनन्तरम्
  • खगेन्द्रवेगः = गरुडः इव वेगवान्
  • प्रथमानवेगः = प्रसिद्धवेगः / वर्धमानवेगः (यस्य वेगः क्रमशः वर्धते)
  • हनूमान् = आञ्जनेयः
  • दशकण्ठनीताम् = रावणापहृताम्
  • सीताम् = जानकीम्
  • विचेतुम् = अन्वेष्टुम्
  • महेन्द्रशैलस्य = महेन्द्रगिरेः
  • प्रस्थात् = शिखरात्
  • चारणानाम् = देवयोनिविशेषाः / गन्धर्व-विद्याधर-चारणादयः
  • पथि = मार्गे
  • उदस्थात् = उत्थितवान् ।

Word Meaning

  • ततः = After that
  • हनूमान् = Anjaneya
  • प्रथमानवेगः = whose speed (वेग) keeps increasing (प्रथमान)
  • खगेन्द्रवेगः = who is swift (वेग) like Garuda (खगेन्द्र), the lord (इन्द्र) of the birds (खग)
  • उदस्थात् = rose up
  • विचेतुम् = to find
  • सीताम् = Sita
  • दशकण्ठनीताम् = who has been taken away (नीत) by Ravana, the ten (दश) headed (कण्ठ literally, neck) one
  • प्रस्थात् = from the peak
  • महेन्द्रशैलस्य = of the Mahendra (महेन्द्र) mountain (शैल)
  • पथि = in the path
  • चारणानाम् = of the demi-gods

भावार्थः

सम्पातितः सङ्केतं च जाम्बवतः प्रोत्साहनं च प्राप्य सीतान्वेषणाय सागरम् उल्लङ्घ्य लङ्कां प्रति गन्तव्यम् इति निश्चित्य हनूमान् महेन्द्रगिरेः शिखरं प्राप्तवान् । यस्य वेगः गरुडवेगः इव लोके प्रथितः सः हनूमान् गिरिशिखरात् आकाशे प्लवनाय उत्थितवान् ।

पदविवरणम्

  • खगेन्द्रवेगः
    • खगानाम् इन्द्रः खगेन्द्रः
    • खगेन्द्रवेगः खगेन्द्रस्य वेगः इव वेगः यस्य तथोक्तः
  • प्रथमानवेगः = प्रथमानः वेगः यस्य सः
  • हनूमान् = हनू अस्य स्तः इति
  • दशकण्ठनीतम्
    • दशकण्ठः = दश कण्ठाः यस्य सः
    • दशकण्ठनीताम् = दशकण्ठेन नीता, ताम्
  • विचेतुम् = वि + चि “चिञ्चयने” धातु + तुमुन्
  • महेन्द्रशैलस्य = महेन्द्रः इति शैलः, तस्य
  • चारणानाम् = प्रचारयति नृत्यगीतादिविद्यां तज्जन्यकीर्तिं वा इति चारणः – इति हलायुधकोशः
  • उदस्थात् = उत् + स्था “ष्ठागतिनिवृत्तौ” लुङ्, प्र.पु., ए.व. (अस्थात् अस्थाताम् अस्थुः)

गद्यम्

मूलपाठः

तदानीमुदन्वदुल्लङ्घनदृढतरनिहितचरणनिष्पीडनं सोढुमक्षमः क्ष्माभृदेष निःशेषनिःसरन्निर्झरौघतया निरन्तरनिष्पतद्वाष्पवर्ष इव, इतस्ततो विततजीमूतवृन्दतया पारिप्लवशिथिलधम्मिल्ल इव, संत्रस्यमानकुञ्जरयूथतया संजातश्वयथुरिव, साध्वसधावमानहरिणगणचरणखरतरखुर-कोटिपाटनोद्धूतधातुधूलीपालिपाटलितविकटकटकतया क्षरितशोणित इव, तत्क्षणप्रबुद्धकण्ठीरवमुखरितकन्दरतया कृताक्रन्द इव, परिसरगह्वरनिबि-रीसनिःसृतसरीसृपतया निर्गलितान्त्रमालइव, घूर्णमानतरुविटपकोटि-ताडितजलदवृन्दस्यन्दितसीकरनिकरकोरकिताकारतया समुपजातस्वेद इव, स्फटिकतटोपलपतनदलितकीचकसुषिरसंमूर्छत्पवनफूत्कारपरिपूरितगगनतया प्रवर्धमानोर्ध्वश्वास इव वचसामविषयं दौःस्थ्यमभजत ।

पदच्छेदः

तदानीम्, उदन्वदुल्लङ्घन-दृढतर-निहितचरण-निष्पीडनम्, सोढुम्, अक्षमः, क्ष्माभृत्, एषः, निःशेष-निःसरन्निर्झरौघतया, निरन्तर-निष्पतद्-बाष्पवर्षः, इव, इतस्ततः, वितत-जीमूतवृन्दतया, पारिप्लव-शिथिल-धम्मिल्लः, इव, संत्रस्यमान-कुञ्जरयूथतया, संजातश्वयथुः, इव, साध्वसधावमान-हरिणगण-चरणखरतर-खुरकोटि-पाटनोद्धूत-धातुधूलीपाली-पाटलित-विकट-कटकतया, क्षरितशोणितः, इव, तत्क्षणप्रबुद्ध-कण्ठीरव-मुखरित-कन्दरतया, कृताक्रन्दः, इव, परिसर-गह्वर-निबिरीस-निःसृत-सरीसृपतया, निर्गलितान्त्रमालः, इव, घूर्णमान-तरुविटपकोटि-ताडित-जलदवृन्द-स्यन्दित-सीकरनिकर-कोरकिताकारतया, समुपजात-स्वेदः, इव, स्फटिकतटोपलपतन-दलित-कीचक-सुषिर-संमूर्छत्-पवन-फूत्कार-परिपूरित-गगनतया, प्रवर्धमानोर्ध्वश्वासः, इव, वचसाम्, अविषयम्, दौःस्थ्यम्, अभजत ।

अन्वयः प्रतिपदार्थश्च

  • अभजत [ प्राप्तवान् ]
    • कः अभजत ? क्ष्माभृत् [ क्ष्मा = पृथ्वी, भृत् = यः धरति, भूधरः, अत्र महेन्द्रपर्वतः ]
    • काम् अभजत ? दौःस्थ्यम् (दुरवस्थाम्)
      • कीदृशीं दौःस्थ्यम् ? अविषयम् (अशक्यम्)
        • कासाम् अविषयम् ? वचसाम् (वक्तुम्)
      • कदा अभजत ? तदानीम् [ यदा हनूमान् महेन्द्रगिरेः शिखरात् आकाशमार्गे प्लवनं कर्तुम् उत्थितवान् ]
      • कीदृशः सन् अभजत ? अक्षमः सन् (असमर्थः)
        • किं कर्तुम् अक्षमः ? सोढुम्
          • किं सोढुम् ? उदन्वदुल्लङ्घन-दृढतर-निहित-चरण-निष्पीडनम् [ सागरस्य उल्लङ्घनसमये हनूमता बलात् स्थापिताभ्यां चरणाभ्यां यत् निष्पीडनं सञ्जातं तत् | उदन्वान् = सागरः ; निहित = स्थापित ; निष्पीडन = विमर्दन (pressing) ]
        • कीदृशः इव भासमानः क्ष्माभृत् ? निरन्तर-निष्पतत्-बाष्पवर्षः इव [ पीडाम् असहमानस्य पर्वतस्य अश्रुमोचनम् इव प्रतीयते | बाष्पः = अश्रु ]
          • केन कारणेन तादृशः इव भासते ? निःशेष-निःसरत्-निर्झरौघतया [ समस्तनिर्झराः युगपत् उद्वेगेने यत् निर्गच्छन्ति, पीडाम् असहमानस्य पर्वतस्य अश्रुमोचनम् इव तत् प्रतीयते | निःशेष = समस्त ; निःसरत् = ये निःसरन्तः सन्ति ते; ओघः = प्रवाहः ]
        • पुनः कीदृशः इव भासमानः क्ष्माभृत् ? पारिप्लव-शिथिल-धम्मिल्लः इव [ परिप्लव = तरल = चञ्चल ; शिथिल = मन्दबन्धन; धम्मिल्लः = बद्धः केशपाशः ]
          • केन कारणेन तादृशः इव भासते ? वितत-जीमूत-वृन्दतया [ विकीर्णाः मेघसमूहः | वितत = विकीर्ण ; जीमूतः = मेघः ; वृन्दम् = समूहः ]
            • कुत्र विततम् ? इतस्ततः (अत्र तत्र) [ मेघसमूहः अत्र तत्र विकीर्णः भवति तत् मन्ये पर्वतस्य केशपाशः तरलः शिथिलीभूतः इव ]
          • पुनः कीदृशः इव भासमानः क्ष्माभृत् ? संजातश्वयथुः इव [ श्वयथुः = शोथः / उच्छूनता ; ]
            • केन कारणेन तादृशः इव भासते ? संत्रस्यमान-कुञ्जरयूथतया [ संत्रस्यमानः = भयम् अनुभवन्तः ; कुञ्जरः = गजः ; यूथः = गणः ; भीतः गजागणः यत् बहिरागच्छति तत् मन्ये पर्वतस्य गात्रम् उच्छूनम् इव | अङ्गेषु शोथः सञ्जातः इव ]
          • पुनः कीदृशः इव भासमानः क्ष्माभृत् ? क्षरितशोणितः इव [ क्षरित = क्षर् सञ्चलने + क्त, स्रवति, निःसरति ; शोणितम् = रक्तम्]
            • केन कारणेन तादृशः इव भासते ? साध्वस-धावमान-हरिणगण-चरण-खरतर-खुरकोटि-पाटनोद्धूत-धातुधूली-पाली-पाटलित-विकट-कटकतया [ हरिणाः भयेन पलायमानाः सन्ति । तेषां निशित-पादाग्रभागैः पर्वतभूमेः विदारणं भवति । तस्मात् उत्थितैः सिन्दूरादि-धातुकणैः पर्वतस्य निम्नोन्नत-भूभागः रक्तरञ्जितः यत् भवति पर्वतनितम्बात् निःसृतरक्तप्रवाहः इव तत् प्रतीयते । साध्वसम् = भयम् ; खरतर = तीक्ष्णतर / निशिततर (sharp edged); कोटिः = अग्रभागः ; खुरकोटिः = शफः / गवां मृगाणां वा पादाग्रभागः (hoof) ; पाटनम् = विदारणम् (tearing apart) ; उद्धूत = उत्थित ; पाली = पङ्क्तिः ; पाटलित = अरुणित ; विकट = निम्नोन्नत (uneven) ; कटकः = पर्वतस्य पक्षे नितम्बः गिरिजालम् (mountainous ridge) भवति, पुरुषस्य पक्षे नितम्बः कट्याः पृष्ठभागः भवति ]
          • पुनः कीदृशः इव भासमानः क्ष्माभृत् ? कृताक्रन्दः इव [ आक्रन्दः = उच्चैः रोदनम् / चीत्कारः ]
            • केन कारणेन तादृशः इव भासते ? तत्क्षणप्रबुद्ध-कण्ठीरव-मुखरितकन्दरतया [ जागरितानां सिंहानां गर्जनं गह्वरेषु प्रतिध्वनितं भवति मन्ये तत् पीडां सोढुम् अशक्तस्य पर्वतस्य चीत्कारः इति । प्रबुद्ध = जागरित ; कण्ठीरवः = सिंहः ; मुखरित = शब्दायमान ; कन्दरः = गह्वरम् / गुहा ]
          • पुनः कीदृशः इव भासमानः क्ष्माभृत् ? निर्गलितान्त्रमालः इव [ निर्गलितान्त्रमालः = निर्गलिता आन्त्रमाला यस्मात् सः, आन्त्रमाला = अन्त्र-संबन्धा माला ; अन्त्रम् = गुदः (intestines) ]
            • केन कारणेन तादृशः इव भासते ? परिसरगह्वरनिबिरीस-निःसृतसरीसृपतया [ परिसरकन्दरेभ्यः असङ्ख्याकाः सर्पाः निर्गताः मन्ये गिरेः उदरस्था आन्त्रमाला बहिरागता इव | परिसर = परीवृत ; कन्दरः = गह्वरम् / गुहा ; निबिरीसम् = निबिडम् / घनम्; निःसृत = अपगत; सरीसृपाः = सर्पादयः, सर्पन्ति इति सरीसृपाः (reptiles) ]
          • पुनः कीदृशः इव भासमानः क्ष्माभृत् ? समुपजात-स्वेदः इव [ स्वेदः = स्वेदजलम् (sweating) ]
            • केन कारणेन तादृशः इव भासते ? घूर्णमान-तरु-विटपकोटि-ताडित-जलदवृन्द-स्यन्दित-सीकर-निकर-कोरकिताकारतया [ चक्राकारेण चलतां वृक्षशाखानाम् अग्रभागैः मेघाः यत् ताड्यन्ते तस्मात् मेघवृन्दतः जलबिन्दवः निःस्यन्दन्ति । तेषां जलबिन्दूनाम् आवरणेन पर्वतः स्वेदलिप्तगात्रः इव दृश्यते । घूर्णमानः = परिभ्रमन् ; विटपः = शाखा ; विटपकोटिः = शाखाग्रभागः ; जलदवृन्दम् = मेघसमूहः / मेघनिवहः ; स्यन्दित = प्रवहित ; सीकर = जलबिन्दु ; निकरः = सन्दोहः / समूहः / निवहः / निचयः / वृन्दः / गणः ; सीकरनिकरः = जलबिन्दुसन्दोहः ; कोरकित = मुकुलित (budded) ; आकारः = शरीरम् ]
          • पुनः कीदृशः इव भासमानः क्ष्माभृत् ? प्रवर्धमानोर्ध्व-श्वासः इव
            • केन कारणेन तादृशः इव भासते ? स्फटिक-तटोपल-पतन-दलित-कीचकसुषिर-संमूर्छत्-पवन-फूत्कार-परिपूरितगगनतया [ स्फटिकमयशिखरतः पतन्तः प्रस्तराः वंशान् (वेणुविशेषान्) निर्दलन्ति । तस्मात् तेषु वंशदण्डेषु छिद्राणि जायन्ते । छिद्रेषु समीराः प्रसरन्ति । तेभ्यः छिद्रेभ्यः पवननिर्गमनकाले फूत्कारः यद् गगनं व्याप्नोति तत् महेन्द्रशैलस्य निःश्वासः इव । स्फटिकः = स्फटिकमयपर्वतः ; स्फटिकतट = स्फटिकमयपर्वतशिखर ; उपलः = शिलाखण्डः ; दलित = सम्मर्दित (crushed) ; कीचक = वंशः (bamboo) ; सुषिरम् = छिद्रम् (perforated) ; सम्मूर्छत् = प्रसरत्, प्रविशत् ; फूत्कार = निश्वासस्य शब्दः ; परिपूरित = पूरित ; गगन = आकाशः ]

Word Meaning

  • तदानीम् = At that time
  • उदन्वदुल्लङ्घन-दृढतर-निहितचरण-निष्पीडनम् = The pressure (निष्पीडन) caused due to the placement (निहित) of the feet (चरण) in a strong way (दृढतर) when Hanuman crossed (ल्लङ्घन) the ocean (उदन्वत्)
  • सोढुम् = to tolerate
  • अक्षमः = One who is incapable
  • क्ष्माभृत् = Mahendra Mountain, that which upholds(भृत्) the earth (क्ष्मा)
  • एषः = This one
  • निःशेष-निःसरन्निर्झरौघतया = due to the flow (ओघ) of the waterfalls (निर्झर) that are flowing out (निःसरत्) completely (निःशेष)
  • निरन्तर-निष्पतद्-बाष्पवर्षः = the mountain is incessantly (निरन्तर) shedding (निष्पतत्) the rains (वर्ष) of tears (बाष्प)
  • इव = as though
  • इतस्ततः = here and there
  • वितत-जीमूत-वृन्दतया = Due to the spreading of the clusters of clouds
  • पारिप्लव-शिथिल-धम्मिल्लः = the mountain has its loosened (शिथिल) hair (धम्मिल्ल) moving up and down (पारिप्लव)
  • इव = as though
  • संत्रस्यमान-कुञ्जर-यूथतया = Due to the frightened (संत्रस्यमान) herds (यूथ) of elephants (कुञ्जर) (being seen on the mountain)
  • संजात-श्वयथुः = swelling (श्वयथु) has come up (संजात) in the mountain
  • इव = as though
  • साध्वस-धावमान-हरिणगण-चरणखरतर-खुरकोटि-पाटनोद्धूत-धातुधूलीपाली-पाटलित-विकट-कटकतया = The scared (साध्वस) herds (गण) of deer (हरिण) are running (धावमान). Since they place the front parts of their hooves (खुरकोटि) of their sharp edged (खरतर) feet (चरण), the ground tears (पाटन) The series (पाली) of dust particles (धूली) of the minerals (धातु) rise up (उद्धूत). The uneven (विकट) mountain ridges (कटक) have been reddened (पाटलित) by these minerals.
  • क्षरितशोणितः = the mountain is oozing out (क्षरित) blood (शोणित)
  • इव = as though
  • तत्क्षणप्रबुद्ध-कण्ठीरव-मुखरित-कन्दरतया = due to the caves’ (कन्दर) echoing (मुखरित) of the sound made by the lions (कण्ठीरव) that woke up (प्रबुद्ध) just then (तत्क्षण)
  • कृताक्रन्दः = the mountain which made (कृत) a wailing sound (आक्रन्द)
  • इव = as though
  • परिसर-गह्वर-निबिरीस-निःसृत-सरीसृपतया = Since the snakes and the other reptiles (सरीसृप) were coming out (निःसृत) in huge numbers (निबिरीस), out of the surrounding (परिसर) caves (गह्वर)
  • निर्गलितान्त्रमालः = The garland of intestines (आन्त्रमाला) have come out (निर्गलित) of the mountain
  • इव = as though
  • घूर्णमान-तरुविटपकोटि-ताडित-जलदवृन्द-स्यन्दित-सीकरनिकर-कोरकिताकारतया = The top portion (कोटि) of the branches (विटप) of the trees (तरु) are swiftly shaking (घूर्णमान). They hit (ताडित) the cluster (वृन्द) of clouds (जलद). So the flowing (स्यन्दित) collection (निकर) of water droplets (सीकर) budded (कोरकित) in its body (आकार). Due to this.
  • समुपजात-स्वेदः = the sweat droplets (स्वेद) have arisen (समुपजात) in the mountain
  • इव = as though
  • स्फटिकतटोपलपतन-दलित-कीचक-सुषिर-संमूर्छत्-पवन-फूत्कार-परिपूरित-गगनतया = The stones (उपल) were falling (पतन) from the top (तट) of the crystal mountain (स्फटिक). The bamboo trees (कीचक) were pressed (दलित) by these stones and got perforated (सुषिर). The sky (गगन) was filled (परिपूरित) with the hissing sound (फूत्कार) of the air (पवन) that was penetrating (सम्मूर्छत्) these perforations on the bamboo trees.
  • प्रवर्धमानोर्ध्वश्वासः = The mountain was taking (प्रवर्धमान) a deep breath (ऊर्ध्वश्वास)
  • इव = as though
  • वचसाम् = for being expressed in words
  • अविषयम् = incapable
  • दौःस्थ्यम् = the pathetic condition
  • अभजत = experienced

Some Sandhis within the samastapadams

  • उदन्वदुल्लङ्घन = उदन्वत्+उल्लङ्घन
  • निःसरन्निर्झरौघतया = निःसरत्+निर्झर+ओघतया
  • पाटनोद्धूतधातु = पाटन+उद्धूतधातु
  • कृताक्रन्दः = कृत+आक्रन्दः
  • निर्गलितान्त्रमालः = निर्गलित+आन्त्रमालः
  • कोरकिताकारतया = कोरकित+आकारतया
  • स्फटिकतटोपलपतन = स्फटिकतट+उपलपतन
  • प्रवर्धमानोर्ध्वश्वासः = प्रवर्धमान+ऊर्ध्वश्वासः
  1. श्लोकः

मूलपाठः

कृत्वा मारुतिलङ्घनोत्थितरयात्तत्रानुयात्रां ततः

पर्यायात्पतिता महेन्द्रगहनक्षोणीरुहाणां ततिः ।

मध्येवारिनिधि प्रकाशितशिखा सेतोः कृते भाविनः

सूत्रन्यासनिखातशङ्कुनिवहभ्रान्तिं पयोधौ दधौ ॥२॥

पदच्छेदः

कृत्वा, मारुति-लङ्घनोत्थित-रयात्, तत्र, अनुयात्राम्, ततः,पर्यायात्, पतिता, महेन्द्र-गहन-क्षोणीरुहाणाम्, ततिः, मध्येवारिनिधि, प्रकाशित-शिखा, सेतोः कृते, भाविनः, सूत्रन्यास-निखात-शङ्कु-निवह-भ्रान्तिम्, पयोधौ, दधौ ।

आकाङ्क्षा

  • दधौ [ अधरत् ]
    • का दधौ ? ततिः
    • केषां ततिः ? महेन्द्रगहनक्षोणीरुहाणाम्
    • कीदृशी ततिः ? पतिता
      • कदा पतिता ? ततः
      • कुत्र पतिता ? मध्येवारिनिधि
      • किं कृत्वा पतिता ? अनुयात्रां कृत्वा
        • कस्मात् हेतोः अनुयात्रां कृत्वा ? मारुति-लङ्घनोत्थित-रयात्
      • कथं पतिता ? पर्यायात्
    • कथम्भूता सती दधौ ? प्रकाशितशिखा (सती)
    • कुत्र दधौ ? पयोधौ
    • कां दधौ ? सूत्रन्यास-निखात-शङ्कु-निवह-भ्रान्तिम्
      • कस्य कृते भ्रान्तिम् ? सेतोः कृते
        • कीदृशस्य सेतोः ? भाविनः
      • कदा दधौ ? तत्र [ तस्मिन् समये ]

अन्वयः

तत्र मारुति-लङ्घनोत्थित-रयात् अनुयात्रां कृत्वा ततः मध्येवारिनिधि पर्यायात् पतिता महेन्द्रगहनक्षोणीरुहाणां ततिः प्रकाशितशिखा ‘सती’ भाविनः सेतोः कृते पयोधौ सूत्रन्यास-निखात-शङ्कु-निवह-भ्रान्तिं दधौ ।

अन्वयार्थः

  • तत्र = तस्मिन् समये
  • मारुति-लङ्घनोत्थित-रयात् = हनूमतः समुद्रप्लवनेन उत्पन्नात् वेगात्
  • अनुयात्रां कृत्वा = अनुगमनं कृत्वा
  • ततः = तदनन्तरम्
  • महेन्द्रगहनक्षोणीरुहाणाम् = महेन्द्रशैलस्थ-वृक्षाणाम्
  • ततिः = पङ्क्तिः
  • पर्यायात् = क्रमशः
  • मध्येवारिनिधि = सागरमध्ये
  • पतिता = भ्रष्टा
  • प्रकाशितशिखा सती = दृष्टाग्रभागा सती
  • भाविनः सेतोः कृते = भविष्यतः सेतोः कृते (श्रीरामेण करिष्यमाणस्य सेतोः कृते)
  • पयोधौ = समुद्रे
  • सूत्रन्यास-निखात-शङ्कु-निवह-भ्रान्तिम् = सूत्रबन्धनेन विन्यस्ता (व्यवस्थिता) रोपिता कीलमयी पङ्क्तिः इव भ्रमं
  • दधौ = धृतवती

भावार्थः

हनूमतः प्लवनजनितवेगात् महेन्द्रशैलभूमितः उत्पाटिताः वृक्षाः तम् अनुगत्य सागरे अपतन् । समुद्रजले मग्नभूयिष्ठाः, दृष्टाग्रभागाः केवलाः एते पङ्क्तौ स्थिताः वृक्षाः तथा भ्रमम् अजनयन् यथा आगामि काले रचयिष्यमाणाय सेतुबन्धनाय पूर्वसज्जतारूपेण श्रेणीबद्धानां स्तम्भानां ततिः समुद्रे विन्यस्ता इति ।

व्याकरणविषयः

  • मारुतिलङ्घनोत्थितरयात्
    • लङ्घनोत्थितः = लङ्घनेन उत्थितः
    • लङ्घनोत्थितरयः = लङ्घनोत्थितः च असौ रयः =
    • मारुतिलङ्घनोत्थितरयात् = मारुतेः लङ्घनोत्थितरयः, तस्मात्
  • मध्येवारिनिधि
    • वारीणां निधिः = वारिनिधिः
    • वारिनिधेः मध्ये = मध्येवारिनिधि
  • महेन्द्रगहनक्षोणीरुहाणाम्
    • क्षोण्यां रोहन्ति इति क्षोणीरुहाः
    • गहनाः च ते क्षोणीरुहाः गहनक्षोणीरुहाः
    • महेन्द्रगहनक्षोणीरुहाणाम् = महेन्द्रस्य (पर्वतस्य) गहनक्षोणीरुहाः, तेषाम्
  • प्रकाशितशिखा
    • प्रकाशितशिखा = प्रकाशिताः शिखाः यस्याः सा
  • सूत्रन्यास-निखात-शङ्कु-निवह-भ्रान्तिम्
    • सूत्रन्यास= सूत्रस्य न्यास
    • सूत्रन्यासनिखाताः = सूत्रन्यासेन निखाताः
    • सूत्रन्यासनिखातशङ्कवः = सूत्रन्यासनिखाताश्च ते शड़कवः
    • सूत्रन्यासनिखातशङ्कुनिवहः = सूत्रन्यासनिखातशङ्कूनाम् निवहः
    • सूत्रन्यासनिखातशङ्कुनिवहभ्रान्तिम् = सूत्रन्यासनिखातशङ्कुनिवहस्यभ्रान्तिः, ताम्

Word Meaning

  • तत्र = during that time
  • प्रकाशितशिखा (सती) = when the top portion became visible outside
  • ततिः = the rows
  • महेन्द्रगहनक्षोणीरुहाणाम् = of Mahendra (महेन्द्र) Mountain’s dense (गहन) trees (that grow in the land क्षोणीरुहा)
  • अनुयात्रां कृत्वा = having followed
  • मारुति-लङ्घनोत्थित-रयात् = Because of the speed (रय) with which Maruti rose (उत्थित) to jump / cross (लङ्घन)
  • ततः = then on
  • पतिता = had fallen
  • पर्यायात् = in order
  • मध्येवारिनिधि = in the middle of the ocean
  • भाविनः सेतोः कृते = for (कृते) the bridge (सेतु) that is going to be built (भाविन्)
  • पयोधौ = in the ocean
  • दधौ = had adored
  • सूत्रन्यास-निखात-शङ्कु-निवह-भ्रान्तिम् = an illusion (भ्रान्तिम्) of the array (निवह) of pillars (शङ्कु) that were fixed (निखात) by the threads (सूत्र) that were tied (न्यास)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

पक्षाभिघातरयरेचितवीचिमालात्-
पाथोनिधेः पवननन्दनविश्रमाय ।
उत्तुङ्गशृङ्गकुलकीलितनाकलोको
मैनाकभूभृदुदजृम्भत संभ्रमेण ॥३॥

पदच्छेदः

पक्षाभिघातरय-रेचित-वीचिमालात्, पाथोनिधेः, पवननन्दन-विश्रमाय, उत्तुङ्ग-शृङ्गकुल-कीलित-नाकलोकः, मैनाक-भूभृत्, उदजृम्भत, सम्भ्रमेण ।

आकाङ्क्षा

  • उदजृम्भत
    • कः उदजृम्भत ? मैनाकभूभृत्
      • कीदृशः मैनाकभूभृत् ? उत्तुङ्ग-शृङ्गकुल-कीलित-नाकलोकः
    • कस्मात् उदजृम्भत ? पाथोनिधेः
      • कीदृशात् पाथोनिधेः ? पक्षाभिघातरय-रेचित-वीचिमालात्
    • कथम् उदजृम्भत ? सम्भ्रमेण
    • किमर्थम् उदजृम्भत ? पवननन्दन-विश्रमाय

अन्वयः

उत्तुङ्ग-शृङ्गकुल-कीलित-नाकलोकः मैनाक-भूभृत् पक्षाभिघातरय-रेचित-वीचिमालात् पाथोनिधेः पवननन्दन-विश्रमाय सम्भ्रमेण उदजृम्भत ।

अन्वयार्थः

  • उत्तुङ्ग-शृङ्गकुल-कीलित-नाकलोकः = He whose tall (उत्तुङ्ग) peaks (शृङ्गकुल) touch (कीलित) the heaven (नाकलोक)
  • मैनाक-भूभृत् = The Mainaka (मैनाक) mountain (भूभृत्)
  • पाथोनिधेः = from the ocean
    • पक्षाभिघातरय-रेचित-वीचिमालात् = from that one whose series (माला) of tides (वीचि), were flung away (रेचित) due to the force (रय) of the striking (अभिघात) of the wings (पक्ष) of the mountain
  • पवननन्दन-विश्रमाय = for Hanuman to take rest
  • सम्भ्रमेण = with speed (also means for the sake of hospitality)
  • उदजृम्भत = expanded his limbs

अन्वयार्थः

  • उत्तुङ्ग-शृङ्गकुल-कीलित-नाकलोकः = येन अत्युच्छ्रितैः शिखरश्रेणीभिः स्वर्गलोकः व्याप्तः, तादृशः
  • मैनाक-भूभृत् = मैनाकनामकः पर्वतः
  • पक्षाभिघातरय-रेचित-वीचिमालात् = मैनाकशैलस्य पक्षयोः आघातवेगेन यस्य (समुद्रस्य) तरङ्गाः दूरं प्रक्षिप्ताः तादृशात्
  • पाथोनिधेः = समुद्रात्
  • पवननन्दन-विश्रमाय = मारुतये विश्रामप्रदानाय
  • सम्भ्रमेण = वेगेन (अतिथिसत्काराय तत्परः सन्)
  • उदजृम्भत = उदतिष्ठत् ।

भावार्थः

स्वर्गपर्यन्तं यस्य शिखराणां विततिः तादृशः मैनाकगिरिः सम्प्रति समुद्रस्य अन्तः निगूढः वर्तते । हनूमन्तं सेवितुम् उत्सुकः सः तस्मै विश्रान्तिं प्रदातुम् आत्मानं व्यतनोत् येन तस्य शिखरकुलं समुद्रजलस्य उपरि आगतम् । तस्मिन् उपरि आगच्छति सति तत्पक्षयोः वेगात् समुद्रतरङ्गाः प्रक्षिप्ताः भवन्ति ।

प्रदानं प्रच्छन्नम् गृहमुपगते सम्भ्रमविधिः – नीतिशतकं, भर्तृहरिः

व्याकरणविषयः

  • उत्तुङ्ग-शृङ्गकुल-कीलित-नाकलोकः
    • श्रुङ्गानां कुलम् = शृङ्गकुलम् ।
    • उत्तुङ्गं च तत् शृङ्गकुलम् = उत्तुङ्गशृङ्गकुलम् ।
    • नाकः इति लोकः = नाकलोकः
    • उत्तुङ्ग-शृङ्गकुल-कीलित-नाकलोकः = उत्तुङ्गशृङ्गकुलेन कीलितः नाकलोकः येन सः
  • मैनाकभूभृत्
    • भुवं बिभर्ति इति भूभृत् ।
    • मैनाकः इति भूभृत् ।
  • पक्षाभिघातरय-रेचित-वीचिमालात्
    • पक्षयोः अभिघातः = पक्षाभिघातः ।
    • पक्षाभिघातस्य रयः = पक्षाभिघातरयः ।
    • पक्षाभिघातरय-रेचित-वीचिमालात् = पक्षाभिघातरयेण रेचिताः वीचीमालाः यस्य सः = पक्षाभिघातरयरेचितवीचिमालः, तस्मात्।
  • पाथोनिधेः =पाथसां निधिः, तस्मात् ।
  • पवननन्दनविश्रमाय
    • पवनस्य नन्दनः = पवननन्दनः ।
    • पवननन्दनविश्रमाय = पवननन्दननस्य विश्रमः, तस्मै
  • उदजृम्भत – उत् + जृभि गात्रविनामे लङ्

गद्यम्

मूलपाठः

तत्र यात्राप्रत्यूहः प्रत्युद्भूत इति वक्षसा तमधः पातयित्वा प्रयान्तमेनं सान्त्वयन्हिरण्यनाभो बभाषे ।

पदच्छेदः

तत्र, यात्राप्रत्यूहः, प्रत्युद्भूतः, इति, वक्षसा, तम्, अधः, पातयित्वा, प्रयान्तम्, एनम्, सान्त्वयन्, हिरण्यनाभः, बभाषे ।

अन्वयः

तत्र यात्राप्रत्यूहः प्रत्युद्भूतः इति वक्षसा तम् अधः पातयित्वा प्रयान्तम् एनं सान्त्वयन् हिरण्यनाभः बभाषे ।

Word Meaning:

  • तत्र = there
  • यात्राप्रत्यूहः= hindrance to the journey
  • प्रत्युद्भूतः= one that has arisen
  • इति= so thinking
  • वक्षसा= by using the chest
  • तम्= that (mountain)
  • पातयित्वा= after causing the fall
  • अधः = down
  • प्रयान्तम् = one who was proceeding on his journey
  • एनम्= this person, Hanuman
  • सान्त्वयन्= pacifying
  • हिरण्यनाभः= Mainaka
  • बभाषे = spoke

अन्वयार्थः

  • प्रत्यूहः = विघ्‍नः

भावार्थः

तस्मिन् समये मैनाके पुरतः स्थिते सति, समुद्रलङ्घनप्रयाणे विघ्नः उत्पन्नः इति मत्वा मारुतिः तं मैनाकं वक्षसा अधः क्षिप्त्वा अग्रे गतः । एवं विघ्नभयशङ्कया त्वरितवेगेन गच्छन्तं हनूमन्तं समाश्वासयन् मैनाकः अवदत् |

  1. श्लोकः

मूलपाठः

सागरेण कृतज्ञेन तवाध्वश्रान्तिशान्तये ।
मारुते प्रेरितोऽस्म्यद्य सौम्य विश्रम्य गम्यताम् ॥४॥

पदच्छेदः

सागरेण, कृतज्ञेन, तव, अध्वश्रान्तिशान्तये, मारुते ! प्रेरितः, अस्मि, अद्य, सौम्य ! विश्रम्य,गम्यताम् ।

आकाङ्क्षा

  • मारुते !
  • अस्मि ।
    • कः अस्मि ? (अहम्)
      • कीदृशः अहम् ? प्रेरितः
    • कदा ? अद्य
    • किमर्थम् (प्रयोजनम्) ? अध्वश्रान्तिशान्तये
      • कस्य अध्वश्रान्तिशान्तये ? तव
    • केन प्रेरितः अस्मि ? सागरेण
      • कीदृशेन सागरेण ? कृतज्ञेन
    • सौम्य !
    • गम्यताम् !
      • केन ? (त्वया)
      • किं कृत्वा ? विश्रम्य

अन्वयः

मारुते ! अद्य तव अध्वश्रान्तिशान्तये कृतज्ञेन सागरेण प्रेरितः अस्मि । सौम्य ! विश्रम्य गम्यताम् ।

Word Meaning

  • मारुते ! = Hey Maruti
  • अद्य = now
  • प्रेरितः अस्मि = I have been commanded
    • कृतज्ञेन सागरेण = by the ocean that remembers the help extended (by Rama’s forefather Sagara who brought Ganga to earth).
      • अध्वश्रान्तिशान्तये = for the pacification of the tiredness
        • तव = of you
      • सौम्य = O Gentle person
      • विश्रम्य = After taking rest
        • गम्यताम् = you may go

अन्वयार्थः

  • मारुते = पवनपुत्र
  • अद्य = सम्प्रति
  • तव = भवतः
  • अध्वश्रान्तिशान्तये = मार्गक्रमण-श्रमस्य अपनयनाय
  • कृतज्ञेन सागरेण = पूर्वं कृतम् उपकारं स्मरता समुद्रेण
  • प्रेरितः अस्मि = प्रचोदतः अस्मि ।
  • सौम्य = वत्स
  • विश्रम्य = विश्रान्तिं स्वीकृत्य / श्रमम् अपनीय
  • गम्यताम् = प्रयाताम्

भावार्थः

सागरः स्वोद्भवे कारणीभूतस्य इक्ष्वाकुचक्रवर्तिनः सगरस्य कृतज्ञः । स च सागरः इदानीं सगरमहाराजस्य उपकारं स्मरन् तद्वंशजस्य श्रीरामस्य सेवकं सत्कर्तुं मैनाकं प्रेरितवान् । आश्रयदातुः सागरस्य कृतज्ञः मैनाकपर्वतः हनूमन्तं – ‘मम शिखरे किञ्चित् विश्रम्य गच्छ’ इति तं प्रार्थयते ।

व्याकरणविषयः

  • अध्वश्रान्तिशान्तये
    • अध्वश्रान्ति: = अध्वन: श्रान्ति:
    • अध्वश्रान्तिशान्तये = अध्वश्रान्तेः शान्तिः अध्वश्रान्तिशान्तिः, तस्यै ।
  • कृतज्ञेन = कृतं जानाति इति कृतज्ञः, तेन
  1. श्लोकः

मूलपाठः

त्वत्पित्राहं परित्रातः पूर्वं पर्वतभेदिनः 

तास्मान्नास्मि विपक्षोऽद्य सपक्ष इति मां भज 

पदच्छेदः

त्वत्पित्रा, अहम्, परित्रातः, पूर्वम्, पर्वतभेदिनः, तस्मात्, न, अस्मि, विपक्षः, अद्य, सपक्षः, इति, माम्, भज ।

आकाङ्क्षा

  • परित्रातः (अभवम्)
    • कः परित्रातः ? (अहम्)
    • केन परित्रातः ? त्वत्पित्रा
    • कस्मात् परित्रातः ? पर्वतभेदिनः
    • कदा परित्रातः ? पूर्वम्
  • भज [ आश्रय, मयि तिष्ठ ]
    • कः भज ? (त्वम्)
    • कं भज ? माम्
    • किं कुर्वन् भज ? इति (भावयन्)
      • किं भावयन् ? विपक्षः न, (किन्तु) सपक्षः अस्मि इति
    • किमर्थं भज ? तस्मात् (हेतोः) (यत् पूर्वमुक्तम्)

अन्वयः

पूर्वम् अहं पर्वतभेदिनः त्वत्पित्रा परित्रातः (आसम्) । तस्मात् विपक्षः न अस्मि, सपक्षः (अस्मि) इति (भावयन्) मां भज ।

Word Meaning

  • पूर्वम् = Earlier
    • अहम् (आसम्) = I was
    • परित्रातः = one who was protected
    • पर्वतभेदिनः = from Indra
    • त्वत्पित्रा = by your father, Vayu
  • तस्मात् = So
  • विपक्षः न अस्मि = I am not the one without wings / I am not belonging to the enemy’s side
  • सपक्षः (अस्मि) = I am one with wings / I am on your side
  • इति (भावयन्) = considering in this way
  • मां भज = Seek me (for taking some rest)

अन्वयार्थः

  • पूर्वम् = पुरा
  • अहम् = मैनाकः
  • पर्वतभेदिनः = इन्द्रात्
  • त्वत्पित्रा = तव जनकेन (वायुदेवेन)
  • परित्रातः (आसम्) । रक्षितः
  • तस्मात् = अतः
  • विपक्षः न अस्मि = विरोधी पक्षविहीनः च नास्मि,
  • सपक्षः (अस्मि) = मित्रं पक्षवान् चास्मि
  • इति = इति (मां भावयन्)
  • मां भज = (यात्राश्रमापनयनाय) माम् आश्रय ।

भावार्थः

सागरः इक्ष्वाकुकुलस्य कृतज्ञः अतः मैनाकः आश्रयदातुः सागरस्य आज्ञां पालयन् पवनपुत्रं सेवितुमुत्थितः इति पूर्वमुक्तम् । मैनाकः हनूमतः आत्मनः च सम्बन्धं विज्ञापयन् अग्रे वदति – ‘हे पवनपुत्र ! रामकार्ये मां विघ्नकारकं मा भावय । तव हितचिन्तकोऽहम् अत्र साहाय्यम् आचरितुम् उत्थितः । पूर्वं यदा पर्वताः पक्षवन्तः सन्तः आकाशे डयन्ते स्म तदा तेषां पतनाशङ्कया देवर्षिगणाः प्राणिनः च भीताः अभवन् । ततः क्रुद्धः इन्द्रः पर्वतपक्षान् छिनत्ति स्म । किन्तु तव पितुः पवनदेवस्य कृपया सागरे प्रापितः अहं ततः प्रभृति अत्रैव सुरक्षितः निवसामि’ इति ।

व्याकरणविशेषाः

  • त्वत्पित्रा = तव पिता त्वत्पिता, तेन
  • पर्वतभेदिनः = पर्वतान् भिनत्ति इति पर्वतभेदी, तस्मात् ।
  • सपक्षः = समः पक्षः यस्य सः / पक्षाभ्यां सह वर्तमानः
  • विपक्षः = विषमः पक्षः यस्य सः / विगतौ पक्षौ यस्मात् सः

गद्यम्

मूलपाठः

एवं प्रार्थयमानमेनं सम्मान्य कार्यगत्या गते सति हनूमति 

पदच्छेदः

एवम्, प्रार्थयमानम्, एनम्, सम्मान्य, कार्यगत्या, गते, सति, हनूमति ।

आकाङ्क्षा

  • (यत् अग्रिमपद्ये उत्क्तं तत् अभवत्)
    • कदा अभवत् ? गते सति
      • कस्मिन् गते सति? हनूमति
      • कथं गते सति ? कार्यगत्या
    • किंकृत्वा अभवत् ? सम्मान्य
      • कां सम्मान्य ? एनम्
        • कीदृशीम् एनम् ? प्रार्थयमानम्
          • कथं प्रार्थयमानम् ? एवम्

अन्वयः

एवं प्रार्थयमानं एनं सम्मान्य कार्यगत्या हनूमति गते सति (किमपि अभवत्) |

Word Meaning:

  • सम्मान्य = after respectfully treating
    • एनम् = this one, Mainaka mountain
      • प्रार्थयमानम् = one who was pleading (Hanuman to take rest)
        • एवम् = in this way
      • हनूमति गते सति = When Hanuman left
        • कार्यगत्या = in a duty-bound manner
      • (किमपि अभवत्) = (Something happened, that which is explained in the following shloka)

भावार्थः

‘सौम्य विश्रम्य गम्यताम्’ इति प्रार्थनां कुर्वन्तम् इमं मैनाकम् समादृत्य हनूमान् तं – ‘कार्यगतिः मां त्वरयति । श्रीरामकार्येऽस्मन् कालातिपातः न उचितः ।’ इति उक्त्वा अग्रे प्लुतवान् ।

“त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते ।
प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यम् इहान्तरा ।” श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् १/१३१

  1. श्लोकः

मूलपाठः

अवलोक्य हिरण्यनाभमब्धौ वलमानं लमानमाथिवज्रः 
शतमन्युरपेतमन्युरासीत् पवमानात्मजसेवनादमुष्मिन् 

पदच्छेदः

अवलोक्य, हिरण्यनाभम्, अब्धौ, वलमानम्, बल-मान-माथि-वज्रः, शतमन्युः, अपेतमन्युः, आसीत्, पवमानात्मज-सेवनात्, अमुष्मिन् ।

आकाङ्क्षा

  • आसीत् ।
    • कः आसीत् ? शतमन्युः
      • कीदृशः शतमन्युः ? बलमानमाथिवज्रः
      • पुनः कीदृशः शतमन्युः ? अपेतमन्युः
        • कस्मिन् अपेतमन्युः ? अमुष्मिन्
        • कस्मात् हेतोः अपेतमन्युः आसीत् ? पवमानात्मजसेवनात्
      • किं कृत्वा अपेतमन्युः आसीत् ? अवलोक्य
        • कम् अवलोक्य ? हिरण्यनाभम्
          • कीदृशं हिरण्यनाभम् ? वलमानम्
        • कुत्र अवलोक्य ? अब्धौ

अन्वयः 

अब्धौ वलमानं हिरण्यनाभम् अवलोक्य बलमानमाथिवज्रः शतमन्युः पवमानात्मजसेवनात् अमुष्मिन् अपेतमन्युः आसीत् ।

अन्वयार्थः

  • अब्धौ = समुद्रे
  • वलमानम् = सञ्चरन्तम्
  • हिरण्यनाभम् = मैनाकम्
  • अवलोक्य = दृष्ट्वा
  • बलमानमाथिवज्रः = बलनामक-दनुजस्य गर्वमन्थकं वज्रं यः धरति
  • शतमन्युः = इन्द्रः
  • पवमानात्मजसेवनात् = वयुपुत्रस्य रामकार्ये तत्परत्वात्
  • अमुष्मिन् = मैनाके
  • अपेतमन्युः = अपगतकोपः
  • आसीत् = अभवत्

Word Meaning

  • अवलोक्य = Having seen
    • हिरण्यनाभम् = the Mainaka mountain
    • वलमानम् = the one who is moving around
    • अब्धौ = in the ocean
  • शतमन्युः = Indra, the performer of 100 yagnas
    • बलमानमाथिवज्रः = The one who adorns the weapon, Vajra, which is capable of destroying the pride of the asura named Bala
  • आसीत् = became
  • अपेतमन्युः = One whose anger has gone away
    • अमुष्मिन् = in him, i.e., (anger) towards Mainaka
  • पवमानात्मजसेवनात् = since it was in the service of Hanuman, the son of Vayu

भावार्थः

पूर्वं पर्वतानां पक्षच्छेदकः इन्द्रः पक्षवन्तं मैनाकं दृष्ट्वापि तस्मै नाक्रुध्यत् । यतः समुद्रस्य अन्तः यस्य वासः सोऽयं पर्वतः रामकार्यार्थिनः हनूमतः आतिथ्याय उद्गम्य सञ्चरन् अस्ति इति विदित्वा इन्द्रः तस्मिन् वज्रप्रहारं नाकरोत् ।

व्याकरणविशेषः

  • वलमानम् = वल् “वल्लँ संवरणे सञ्चरणे च” + शानच् प्रत्ययः, ‘वलमान’ शब्दः, पु. द्वि. ए.व.
  • हिरण्यनाभम् = हिरण्यं नाभौ यस्य सः – हिरण्यनाभः, तम्
  • बलमानमाथिवज्रः
    • (मानस्य मथनं प्रामुख्यमिति स्वीकुर्मः चेत्)
      • मानमाथि = मानस्य मथनं शीलं यस्य तत्
      • बलमानमाथि = बलस्य मानमाथि
    • (बलस्य एव मानं प्रामुख्यमिति स्वीकुर्मः चेत्)
      • बलमानम् = बलस्य मानम्
      • बलमानमाथि = बलमानस्य मथनं शीलं यस्य तत्
    • बलमानमाथिवज्रः = बलमानमाथि वज्रम् यस्य सः
  • शतमन्युः
    • शतमन्युः = शतं मन्यवः (यागाः) अस्य इति ।
    • शतमन्युः = शते दैत्येषु मन्युः (क्रोधः) अस्य इति वा ।
  • अपेतमन्युः = अपेतः मन्युः यस्मात् सः ।
  • पवमानात्मजसेवनात्
    • पवमानस्य आत्मजः = पवमानात्मजः
    • पवमानात्मजसेवनात् = पवमानात्मजस्य सेवनम्, तस्मात् ।
  • अमुष्मिन् = अदस् शब्दः, पु., स.वि., ए.व. ।

शब्दालङ्कारः

  • “वलमानं बलमानमाथि”
  • “शतमन्युः अपेतमन्युः आसीत्”

गद्यम्

मूलपाठः

तदनु यथापुरं लङ्कापुरं प्रति प्रधावतो हनूमतः सरणिमरुणदरुणसारथेः पदवीं विन्ध्य इव वदनं व्यादाय द्विरसनजननी रंहसा सुरसा 

पदच्छेदः

तदनु, यथापुरम्, लङ्कापुरम्, प्रति, प्रधावतः, हनूमतः, सरणिम्, अरुणत्, अरुणसारथेः, पदवीम्, विन्ध्यः, इव, वदनम्, व्यादाय, द्विरसनजननी, रंहसा, सुरसा ।

आकाङ्क्षा

  • अरुणत् ।
  • कः इव अरुणत् ? विन्ध्यः इव
  • काम् अरुणत् ? पदवीम्
    • कस्य पदवीम् ? अरुणसारथेः
  • किं कृत्वा अरुणत् ? व्यादाय
    • किं व्यादाय? वदनम्
    • कथं व्यादाय? रंहसा
  • का अरुणत् ? सुरसा
  • कदा अरुणत् ? तदनु

अन्वयः

तदनु यथापुरं लङ्कापुरं प्रति प्रधावतो हनूमतः सरणिं द्विरसनजननी सुरसा रंहसा वदनं व्यादाय अरुणसारथेः पदवीं विन्ध्यः इव अरुणत् ।

अन्वयार्थः

  • यथापुरम् = पूर्ववत्
  • सरणिम् = मार्गम्
  • द्विरसनजननी = सर्पमाता
  • रंहसा वेगेन

भावार्थः

तदनन्तरं पूर्ववत् लङ्कानगरीं प्रति मारुतिः वेगेन उत्प्लुतः । तस्य बलं जिज्ञासमानानां देवानां प्रेरणया नागमाता सुरसा विघ्नम् आचरितुं व्यात्तवदना तस्य प्लवनमार्गे स्थिता । सुरसा मारुतेः मार्गं तथा अवरुद्धवती यथा सूर्यस्य मार्गं विन्ध्यः अवरुद्धवान् ।

विशेषविषयाः

  • “अरुणसारथेः पदवींविन्ध्यः इव”
    • पुरा मेरुपर्वतं परितः क्रममाणं सूर्यम् अवलोक्य तस्मै ईर्ष्यति स्म विन्ध्यः । सः स्पर्धाभावेन क्रमशः वर्धमानः सूर्यस्य मार्गमेव अरुणत् । तदा देवानां प्रार्थनाम् अङ्गीकृतवता अगस्त्यऋषिणा शिष्यः विन्ध्यः इत्थम् उक्तः “विन्ध्य, त्वम् अवनतः सन् दक्षिणां दिशं प्रति मम गमनाय मार्गं कल्पय । अपि च मम प्रत्यागमनपर्यन्तं तथैव तिष्ठेः” इति । किन्तु अगस्त्यऋषिः दक्षिणदेशतः न प्रत्यागच्छत्, आचार्यवचनात् बद्धः विन्ध्यः नावर्धत । मेरोः औन्नत्यमिव औन्नत्यं च नाप्नोत् ।

व्याकरणविशेषः

  • अरुणसारथिः = अरुणः सारथिः यस्य सः
  • द्विरसनजननी
    • द्वे रसने येषां ते = द्विरसनाः
    • द्विरसनजननी = द्विरसनानां जननी
  • व्यादाय = वि, आ + दा “दा दाने” + ल्यप् प्रत्ययः
  • अरुणत् = रुध् “रुधिँर् आवरणे” लट्., प्र.पु., ए.व.

Word Meaning

  • तदनु = After that
  • सुरसा = Surasa
    • द्विरसनजननी = the mother of the snakes, who are two-tongued
  • व्यादाय = having opened widely
    • रंहसा = quickly
    • वदनम् = the mouth
  • अरुणत् = obstructed
  • सरणिम् = the path
    • हनूमतः = of Hanuman
      • प्रधावतः = one who was running or proceeding
      • यथापुरम् = as earlier
      • प्रति = towards
      • लङ्कापुरम् = the city of Lanka
    • इव = like
      • विन्ध्यः = the Vindhya Mountain
      • अरुणत् = obstructed
      • पदवीम् = the path
      • अरुणसारथेः = of the Sun, who has Aruna to be his chariot driver
  1. श्लोकः

मूलपाठः

उज्जृम्भितस्य तरसा सुरसां विजेतुं पादौ पयोधिकलितौ पवमानसूनोः 
तस्योत्तमाङ्गमभवद् गगनस्रवन्तीवीचीचयस्खलितसीकरमालभारि 

पदच्छेदः

उज्जृम्भितस्य, तरसा, सुरसाम्, विजेतुम्, पादौ, पयोधिकलितौ, पवमानसूनोः, तस्य, उत्तमाङ्गम्, अभवत्, गगन-स्रवन्ती-वीचीचय-स्खलित-सीकर-मालभारि ।

आकाङ्क्षा

  • अभूताम् (अध्याहृतम्)
    • कौ अभूताम् ? पादौ
      • कीदृशौ पादौ ? पयोधिकलितौ
      • कस्य पादौ ? पवमानसूनोः
        • कीदृशस्यपवमानसूनोः ? उज्जृम्भितस्य
          • कथम् उज्जृम्भितस्य ? तरसा
        • किं कर्तुम् अभूताम् ? विजेतुम्
          • कां विजेतुम् ? सुरसाम्
        • अभवत् ।
          • किम् अभवत् ? उत्तमाङ्गम्
            • कस्य उत्तमाङ्गम् ? तस्य
          • कीदृशम् अभवत् ? गगन-स्रवन्ती-वीचीचय-स्खलित-सीकर-मालभारि

अन्वयः

तरसा सुरसां विजेतुं उज्जृम्भितस्य पवमानसूनोः पादौ पयोधिकलितौ (अभूताम्) । तस्य उत्तमाङ्गं गगन-स्रवन्ती-वीचीचय-स्खलित-सीकर-मालभारि अभवत् ।

प्रतिपदार्थः

  • तरसा = वेगेन
  • सुरसां विजेतुम् = सर्पमातरम् अत्येतुम्
  • उज्जृम्भितस्य पवमानसूनोः = प्रवृद्धवपुषः वायुपुत्रस्य
  • पादौ = चरणौ
  • पयोधिकलितौ (अभूताम्) = समुद्रसंस्थितौ
  • तस्य = हनूमतः
  • उत्तमाङ्गम् = शिरः
  • गगनस्रवन्ती-वीचीचय-स्खलित-सीकर-मालभारि= गङ्गा-तरङ्गेभ्यः पतितानां जलबिन्दूनां मालाभृत् (शिरः)
  • अभवत् = आसीत् ।

Word Meaning

  • विजेतुम् = to win
    • तरसा = quickly
    • सुरसाम् = Surasa
  • पादौ = the two feet
    • पवमानसूनोः = of Hanuman, the son of Vayu
    • उज्जृम्भितस्य = of him who has expanded his body
  • पयोधिकलितौ (अभूताम्) = the two that stood on the ocean
  • तस्य = his, i.e., Hanuman’s
  • उत्तमाङ्गम् = head
  • अभवत् = became
  • गगनस्रवन्ती-वीचीचय-स्खलित-सीकर-मालभारि= That which adorned the garland (मालभारि) of tiny water droplets (सीकर) that had tripped (स्खलित) from the collection (चय) of waves (वीची) of Ganga, who flows (स्रवन्ती) in the heavens (गगन)

भावार्थः

यावत् विपुलं सुरसामुखं भवति मारुतिः स्वीयं शरीरं ततोऽपि विपुलतरं करोति । इत्थं सुरसां पराजेतुं यदा सः अतिमात्रेण उच्छ्रितः सञ्जातः तदा तस्य पादौ समुद्रजले न्यस्तौ अभवताम्, शिरस्तु आकाशगङ्गायाः च्यवद्भिः जलबिन्दुभिः भूषितं मौक्तिकमालाधरम् इव शोभाम् अवाप्नोत् ।

अन्यविषयः

  • ईदृशं किञ्चन वर्णनं स्वामिवेदान्तदेशिकेन विरचित-देहलीशस्तुतिः इति स्तोत्रे
    • भक्तप्रिय त्वयि तथा परिवर्धमाने मुक्तावितानविततिस्तव पूर्वमासीत् ।
      हारावलिः परमथो रशनाकलापः तारागणस्तदनु मौक्तिकनूपुरश्रीः ॥
    • गगने व्याप्तः नक्षत्रगणः क्रमशः विवर्धमानस्य त्रिविक्रमदेवस्य आदौ किरीटायते ततः हारायते, ततः रशनायते, ततश्च नूपुरयुगलायते ।

व्याकरणविशेषः

  • पयोधिकलितौ
    • पयांसि धीयन्ते अस्मिन् इति = पयोधिः
    • पयोधिकलितौ = पयोधौ कलितौ
  • गगनस्रवन्तीवीचीयस्खलितसीकरमालभारि
    • गगने स्रवन्ती = गगनस्रवन्ती
    • वीचीनां चयः =वीचीचयः
    • गगनस्रवन्त्याःवीचीचयः = गगनस्रवन्तीवीचीचयः
    • स्खलिताः सीकराः = स्खलितसीकराः
    • गगनस्रवन्तीवीचीचयात् स्खलितसीकराः = गगनस्रवन्तीवीचीयस्खलितसीकराः
    • माला अस्य अस्तीति – मालभारि
    • गगनस्रवन्तीवीचीयस्खलितसीकरणां मालभारि – स्खलितसीकरमालभारि
  • मालभारि
    • “इष्टकेषीकतूलानां चिततूलभारिषु” ६:३:६५
    • इष्टका इषीका माला– इति एतेभ्यः परं क्रमशः चित, तूल, भारिन् शब्देषु सत्सु, एते आकारान्ताः शब्दाः ह्रस्वान्ताः भवन्ति । यथा
      • इष्टकचितम् = इष्टकाभिः निर्मितम्
      • इषीकतूलम् = तृणविशेषस्य अग्रभागः
      • मालभारि = माला अस्य अस्ति इति / मालां धरति इति

अलङ्कारः 

  • उत्तमाङ्गं गगन-स्रवन्ती-वीचीचय-स्खलित-सीकर-मालभारिअभवत् – अत्र अतिशयोक्तिः अलङ्कार

 

8.  श्लोकः

मूलपाठः

तनुं तनूकृत्य तदा हनूमान्कृत्वा प्रवेशं जठरे तदीये 
ततो विनिष्क्रम्य स चक्रपाणेस्‍त्रिविक्रमस्य क्रममेव चक्रे 

पदच्छेदः

तनुम्, तनूकृत्य, तदा, हनूमान्, कृत्वा, प्रवेशम्, जठरे, तदीये, ततः, विनिष्क्रम्य, सः, चक्रपाणेः, त्रिविक्रमस्य, क्रमम्, एव, चक्रे ।

आकाङ्क्षा

  • चक्रे – कृतवान्
    • कः चक्रे ? हनूमान्
    • किं चक्रे ? क्रमम् एव
      • कस्य क्रमम् चक्रे ? चक्रपाणेः
        • कीदृशस्य चक्रपाणेः ? त्रिविक्रमस्य
      • किं कृत्वा चक्रे ? तनूकृत्य
        • कां तनूकृत्य ? तनुम्
      • पुनः किं कृत्वा चक्रे ? प्रवेशं कृत्वा
        • कुत्र प्रवेशं कृत्वा ? जठरे
          • कीदृशे जठरे ? तदीये
        • पुनः किं कृत्वा चक्रे ? विनिष्क्रम्य
          • कुतः विनिष्क्रम्य ? ततः (जठरात्)

अन्वयः

तदा हनूमान् तनुं तनूकृत्य तदीये जठरे प्रवेशं कृत्वा ततः विनिष्क्रम्य चक्रपाणेः त्रिविक्रमस्य क्रमम् एव चक्रे ।

अन्वयार्थः

  • तदा = अतिमात्रेण प्रवृद्धम् हनूमन्तं निगलितुं सुरसा स्वमुखम् इतोऽपि यदा अजृम्भत, तदा
  • हनूमान् = आञ्जनेयः
  • तनुं तनूकृत्य= स्वशरीरं सूक्ष्मं कृत्वा
  • तदीये जठरे = सुरसायाः उदरे
  • प्रवेशं कृत्वा = प्रविश्य
  • ततः = तस्याः उदरात्
  • विनिष्क्रम्य = निर्गत्य
  • चक्रपाणेः = विष्णोः
  • त्रिविक्रमस्य= वामनावतारात् परं भगवता स्वीकृतस्य त्रिविक्रमावतारस्य
  • क्रमम् एव= प्रकारम्
  • चक्रे= अकरोत् ।

Word Meaning

  • तदा = when, i.e., when Surasa opened her mouth even wider as Hanuman had grown huge
  • हनूमान् = Hanuman
  • तनूकृत्य= having shrunk
    • तनु = body
  • प्रवेशं कृत्वा = having entered
    • तदीये जठरे = in stomach of her (Surasa)
  • विनिष्क्रम्य = having returned
    • ततः = from there
  • चक्रे= performed (the act of expanding his form)
    • क्रमम् एव= in that very same order
    • चक्रपाणेः = of Vishnu, who holds the chakra in his hand
    • त्रिविक्रमस्य= of Trivikrama

भावार्थः

अतिमात्रेण प्रवृद्धवपुषं नाकस्पर्शिनं हनूमन्तं निगलितुं सुरसा स्वमुखम् इतोऽपि यदा व्यस्तारयत्, तदा हनूमान् सूक्ष्मवपुः भूत्वा सुरसायाः जठरं प्रविश्य झटितः ततः निरगत्य पूर्वतनं रूपं प्राप्नोत् । यथा बलिनिग्रहावसरे वामनः विष्णुः त्रीन् क्रमान् विधातुं महाकायः त्रिविक्रमः अभूत्, ततःपरं निजरूपं च प्राप्नोत् तथा कामरूपी हनूमान् विवृद्ध्य सङ्कुच्य च पुनः प्राग्रूपम् आप्नोत् ।

व्याकरणविशेषः

  • चक्रपाणेः = चक्रं पाणौ यस्य सः, चक्रपाणिः, तस्य
  • त्रिविक्रमस्य= त्रयः विक्रमाः (पदन्यासाः) यस्य सः त्रिविक्रमः, तस्य
  • तनूकृत्य = अतनुं तनुं कृत्वा (गतिसमासः)

अलङ्कारः

  • “चक्रपाणेस्‍त्रिविक्रमस्य क्रमम् एव चक्रे” – अत्र निदर्शना अलङ्कारः ।

अन्यविषयः

  • श्रीमद्वाल्मीकिरामायणसुन्दरकाण्डे सुरसापराजयवृत्तान्तम् – १/१४४-१८०
  1. श्लोकः

मूलपाठः

भूयोऽपि सोऽयं रघुनाथदूतश्चिच्छेद गच्छन्नखरैः खराग्रैः ।
नृसिंहरंहाः पथि सिंहिकाङ्गं छायानिरोधादुपपन्नमन्युः ॥९॥

पदच्छेदः

भूयः, अपि, सः, अयम्, रघुनाथदूतः, चिच्छेद, गच्छन्, नखरैः, खराग्रैः, नृसिंहरंहाः, पथि, सिंहिकाङ्गम्, छायानिरोधात्, उपपन्नमन्युः ।

आकाङ्क्षा

  • चिच्छेद
    • किं चिच्छेद ? सिंहिकाङ्गम् (कर्मपदम्)
    • कः चिच्छेद ? अयम् (हनूमान्)
      • कीदृशः अयम् ? सः
      • पुनः कीदृशः अयम् ? रघुनाथदूतः
      • पुनः कीदृशः अयम् ? उपपन्नमन्युः
        • कस्मात् उपपन्नमन्युः ? छायानिरोधात्
      • किं कुर्वन् चिच्छेद ? गच्छन्
        • कदा गच्छन् ? भूयः अपि
      • कुत्र चिच्छेद ? पथि
      • कीदृशः सन् चिच्छेद ? नृसिंहरंहाः (सन्)
      • कैः चिच्छेद ? नखरैः
        • कीदृशैः नखरैः ? खराग्रैः

अन्वयः

सः अयं रघुनाथदूतः भूयः अपि गच्छन् पथि छायानिरोधात् उपपन्नमन्युः नृसिंहरंहाः सिंहिकाङ्गं खराग्रैः नखरैः चिच्छेद ।

अन्वयार्थः

  • सः अयम् = मैनाकं सन्तोष्य सुरसां जित्वा अग्रे प्लुतः
  • रघुनाथदूतः = रामदूतः
  • भूयः अपि = पुनरपि
  • गच्छन् = प्लवमानः
  • पथि = मार्गे
  • छायानिरोधात्= स्वच्छायाग्रहणात्
  • उपपन्नमन्युः = जातरोषः
  • नृसिंहरंहाः= नरसिंहदेवः इव वेगवान् सन्
  • सिंहिकाङ्गम् = सिंहिकायाः शरीरम्
  • खराग्रैः नखरैः = तीक्ष्णैः नखैः
  • चिच्छेद = व्यदारयत्

Word Meaning

  • गच्छन् = while going
    • पथि = on the way
    • भूयः अपि = again
  • सः अयम् = That he, Hanuman
    • रघुनाथदूतः = the messenger of Rama
    • उपपन्नमन्युः = who was angered
      • छायानिरोधात्= because his shadow was grabbed
    • नृसिंहरंहाः= who was forceful like Narasimha
  • चिच्छेद = split
    • सिंहिकाङ्गम् = the body of Simhika
    • खराग्रैः नखरैः = with sharp nails

भावार्थः

मैनाकस्य सत्कारं स्नेहपूर्वकं सम्मान्य किन्तु कार्यत्वरया तत्र विश्रान्तिं परिहरन्, सुरसां चातुर्येण जित्वा पुनरपि वेगेन लङ्कायाः दिशि प्लुतः रामदूतः हनूमान् । मार्गे पुनः छायानिरोधरूपः विघ्नः समुत्पन्नः । कोऽयं मां आकर्षति, मम पुरोगतिं च बाधते इति दृष्टिं प्रसारितवान् हनूमान् राक्षसीं सिंहिकां अपश्यत् । क्रुद्धः सः यथा तीक्षणनखास्‍त्रैः नृसिंहः हिरण्यकशिपुं विदारयामास तथा छायाग्राहिण्याः सिंहिकायाः शरीरं छिन्नवान् ।

अन्यविषयः

श्रीमद्वाल्मीकिरामायणसुन्दरकाण्डे सिंहिकापराजयवृत्तान्तम् – १/१८३- २९३

व्याकरणविशेषः

  • रघुनाथदूतः
    • रघुनाथः = रघूणां नाथः
    • रघुनाथदूतः = रघुनाथस्य दूतः
  • छायानिरोधात्= छायायाः निरोधः छायानिरोधः, तस्मात्
  • उपपन्नमन्युः – उपपन्नः मन्युः यं सः
  • नृसिंहरंहाः= नृसिंहस्य रंहः इव रंहः यस्य सः
  • सिंहिकाङ्गम् = सिंहिकायाः अङ्गम्
  • खराग्रैः = खराः अग्राः खराग्राः, तैः
  • चिच्छेद = छिद् “छिदिँर् द्वैधीकरणे” लिट्., प्र.पु., ए.व. । लटि – छिनत्ति ।

अलङ्कारः

  • यथा “नृसिंहरंहाःसिंहिकाङ्गं खराग्रैः नखरैः चिच्छेद” इत्यत्र उपमा ।

 

गद्यम्

मूलपाठः

तदनु पारावारस्य पारे लम्बशिखरिणि लम्बमानः प्रतनुतरवपुर्लङ्कापुरोत्तरगोपुरद्वारमासाद्य नितान्तचिन्तातन्तुसन्तानितान्तःकरणोऽभूत् ।

पदच्छेदः

तदनु, पारावारस्य, पारे, लम्बशिखरिणि, लम्बमानः, प्रतनुतरवपुः, लङ्कापुरोत्तरगोपुरद्वारम्, आसाद्य, नितान्तचिन्तातन्तुसन्तानितान्तःकरणः, अभूत्

आकाङ्क्षा

  • अभूत्
    • कथम् अभूत् ? नितान्तचिन्तातन्तुसन्तानितान्तःकरणः
    • किं कृत्वा अभूत् ? आसाद्य
      • किम् आसाद्य ? लङ्कापुरोत्तरगोपुरद्वारम्
    • कः अभूत् ? लम्बमानः
      • कुत्र लम्बमानः  ? लम्बशिखरिणि
        • कस्मिन् लम्बशिखरिणि  ? पारे
          • कस्य पारे ? पारावारस्य
        • कथम्भूतः सन् अभूत् ? प्रतनुतरवपुः
        • कदा अभूत् ? तदनु

अन्वयः

  • तदनु  पारावारस्य  पारे  लम्बशिखरिणि  लम्बमानः  प्रतनुतरवपुः  लङ्कापुरोत्तरगोपुरद्वारम् आसाद्य  नितान्तचिन्तातन्तुसन्तानितान्तःकरणः अभूत् |

अन्वयार्थः

  • पारावरः = समुद्रः
  • लम्बशिखरिणि = लम्बनामके पर्वते (त्रिकूटपर्वते)
  • लम्बमानः = अवरुह्य / अवतीर्णः सन्
  • आसाद्य = प्राप्य
  • प्रतनुतरवपुः = अतिलघुशरीरः
  • नितान्तचिन्तातन्तुसन्तानितान्तःकरणः = अत्यन्तं चिन्ताग्रस्तः
    • नितान्तम् = अत्यन्तम्
    • सन्तानितम् = आकुलम्

Word Meaning

  • तदनु = Then
  • लम्बमानः  = having climbed
    • लम्बशिखरिणि  = in the Trikuta mountain also called as the Lamba mountain
      • पारे = on the other side
      • पारावारस्य  = of the ocean
    • प्रतनुतरवपुः  = Hanuman, the one whose body (वपुस्) has been shrunk to the maximum extent (प्रतनुतर)
    • आसाद्य  = after climbing
      • लङ्कापुरोत्तरगोपुरद्वारम् = the door (द्वारम्) on the tower-gate (गोपुर) on the northern (उत्तर) side of the city (पुर) of Lanka (लङ्का)
    • अभूत् = became
    • नितान्तचिन्तातन्तुसन्तानितान्तःकरणः= one whose  (अन्तःकरणः)  is agitated (सन्तानित) by the strings (तन्तु) of endless (नितान्त) thoughts (चिन्ता)

भावार्थः

श्रीरामदूतः सिंहिकां मारयित्वा समुद्रस्य अन्यतीरे त्रिकूटपर्वते अवतीर्य शत्रुदेशस्य प्रवेशविधानम् अचिन्तयत् । ततः सः आत्मनः शरीरं सूक्ष्मतरं कृत्वा लङ्कापुरस्य उत्तरगोपुरद्वारं प्राप्य अत्यन्तं चिन्ताकुलः सञ्जातः । तस्य चिन्तायाः हेतुः अग्रे विवक्ष्यते ।

व्याकरणविशेषः

  • लम्बशिखरिणि
    • शिखरम् अस्य अस्तीति शिखरी ।
    • लम्बः इति शिखरी, लम्बशिखरी, तस्मिन्
  • लङ्कापुरोत्तरगोपुरद्वारम्
    • लङ्कापुरम् = लङ्का इति पुरम्
    • लङ्कापुरोत्तरम् = लङ्कापुरस्य उत्तरम् (उत्तरदिगवस्थितम्)
    • लङ्कापुरोत्तरगोपुरम् = लङ्कापुरोत्तरस्य गोपुरम्
    • लङ्कापुरोत्तरगोपुरद्वारम् = लङ्कापुरोत्तरगोपुरस्य द्वारम्
  • नितान्तचिन्तातन्तुसन्तानितान्तःकरणः
    • चिन्तायाः तन्तुः = चिन्तातन्तुः
    • सन्तानितम् अन्तःकरणम् = सन्तानितान्तःकरणम्
    • नितान्तं चिन्तातन्तुना सन्तानितान्तःकरणम् यस्य सः =नितान्तचिन्तातन्तुसन्तानितान्तःकरणः

गद्यम्

मूलपाठः

वानरसेना कथं तरेदिममन्तरायं वितन्वन्तमुदन्वन्तम् तरतु नाम कथमुपयातु यातुधानराजधानीमिमाम्, सर्वथा वितथमनोरथो दाशरथिः, मोघीकृतार्णवलङ्घनः केवलमहमभवम्, जीविता वा न वेति न जानामि जानकीति तत्र भगवतीं सीतामवजिगमिषुराञ्जनेयः प्रच्छन्नसञ्चारहेतोरस्तमयं गभस्तिमालिनः केवलमभिललाष ।

पदच्छेदः

वानरसेना, कथम्, तरेद्, इमम्, अन्तरायम्, वितन्वन्तम्, उदन्वन्तम्, तरतु, नाम, कथम्, उपयातु, यातुधानराजधानीम्, इमाम्, सर्वथा, वितथमनोरथः, दाशरथिः, मोघीकृतार्णवलङ्घनः, केवलम्, अहम्, अभवम्, जीविता, वा, न, वा, इति, न, जानामि, जानकी, इति, तत्र, भगवतीम्, सीताम्, अवजिगमिषुः, आञ्जनेयः, प्रच्छन्नसञ्चारहेतोः, अस्तमयम्, गभस्तिमालिनः, केवलम्, अभिललाष ।

पदच्छेदः अन्वयः भावार्थश्च

पदच्छेदः

वानरसेना कथम् तरेद्, इमम् अन्तरायम् वितन्वन्तम् उदन्वन्तम्,

अन्वयः

वानरसेना अन्तरायं वितन्वन्तम् इमम् उदन्वन्तम् कथं तरेद् ?

पदार्थः

अन्तरायः = विघ्‍नः, उदन्वान् = सागरः, वितन्वन् = कुर्वन्

भावार्थः

चिन्ताकुलस्य हनूमतः मनसि विचाराः उत्पन्नाः – राक्षससेनया सह योद्धुं सुग्रीवसैन्यं लङ्कां प्रति आगच्छेत् । वानराणाम् अत्र प्राप्तौ समुद्रः विघ्नायते । कथं वा ते इमं समुद्रं सन्तरेयुः?

Word Meaning

  • कथम्= How will
  • वानरसेना= the army of Monkeys
  • तरेत् = cross over
  • इमम्= this
  • उदन्वन्तम् = ocean
  • अन्तरायम्वितन्वन्तम् = the one that causes (वितन्वन्त) the hindrance (अन्तराय)

पदच्छेदः

तरतु नाम, कथम् उपयातु, यातुधानराजधानीम् इमाम्,

अन्वयः

तरतु नाम । यातुधानराजधानीम् इमां कथम् उपयातु?

पदार्थः

यातुधानाः = राक्षसाः

भावार्थः

कथञ्चित् सागरं तीर्त्वा लङ्कां प्राप्नुवन्ति चेदपि कथं वा राक्षसैः सुरक्षितां दुष्प्राप्यां इमां लङ्कापुरीं प्रविशेयुः?

Word Meaning

  • तरतुनाम = May be one crosses !
  • कथम्उपयातु = how will one enter
  • इमां यातुधानराजधानीम्= this capital (राजधानी) of demons (यातुधान)

पदच्छेदः

सर्वथा वितथमनोरथो दाशरथिः,

अन्वयः

दाशरथिः सर्वथा वितथमनोरथः (भवेत्)।

पदार्थः

वितथमनोरथः = व्यर्थः मनोरथः यस्य सः

भावार्थः

अप्राप्तायां सीतायां श्रीरामः नितरां हताशः भवेत् किल !

Word Meaning

दाशरथिः (भवेत्) = Rama might become

सर्वथा वितथमनोरथः = one whose desires (मनोरथः) have become futile (वितथ), by all means (सर्वथा)

पदच्छेदः

मोघीकृतार्णवलङ्घनः केवलम् अहम् अभवम्,

अन्वयः

अहं केवलम् मोघीकृतार्णवलङ्घनः अभवम् ।

पदविवरणम्

  • अर्णवस्य लङ्घनम् = अर्णवलङ्घनम्
  • मोघीकृतम् (विफलीकृतम्) अर्णवलङ्घनं यस्य सः –मोघीकृतार्णवलङ्घनः

भावार्थः

युद्धं न सम्पत्स्यते चेत् मम दूतकार्यार्थं समुद्रम् उल्लङ्घ्य अत्रागमनं निष्प्रयोजनं एव जातं किल !

Word Meaning

अहं केवलम् अभवम् = I have become only (केवलम्)

मोघीकृतार्णवलङ्घनः = one whose crossing (लङ्घन) of the ocean (अर्णव) has been futile (मोघीकृत)

पदच्छेदः

जीविता वा न वेति न जानामि जानकी

अन्वयः

जानकी जीविता वा न वा इति न जानामि !

भावार्थः

कोमलाङ्गी सीता रामवियोगात् सन्तप्ता क्रूरराक्षसैः सन्त्रस्ता च कथं वा प्राणान् धारयेत् ? सा सप्राणा वा गतप्राणा वा इत्यपि न जानामि !

Word Meaning

  • जानकी = Janaki
  • जीवितावा न वा इति = whether she is alive or not
  • नजानामि = I don’t know

पदच्छेदः

तत्र भगवतीम् सीताम् अवजिगमिषुः आञ्जनेयः, प्रच्छन्नसञ्चारहेतोः, अस्तमयम् गभस्तिमालिनः केवलम् अभिललाष ।

अन्वयः

तत्र, भगवतीं सीताम् अवजिगमिषुः आञ्जनेयः प्रच्छन्नसञ्चारहेतोः गभस्तिमालिनः अस्तमयं केवलम् अभिललाष ।

पदार्थः

  • अवजिगमिषुः = अन्वेष्टुम् इच्छुः
  • प्रच्छन्नसञ्चारहेतोः = रहसि (प्रकाशाभावे) सञ्चाराय
  • गभस्तिमालिनः = सूर्यस्य (गभस्तिः – किरणः)

भावार्थः

लङ्कापुर्यां देवीं सीताम् अन्वेष्टुम् इच्छुः हनूमान् दिवा अटन्तं तं शत्रुः न पश्येत् इति धिया सूर्यास्तमनवेलां निरीक्षितवान् ।

Word Meaning

  • तत्र = there
  • भगवतींसीताम् अवजिगमिषुः = One who was searching for the noble Sita
  • आञ्जनेयः = Hanuman
  • प्रच्छन्नसञ्चारहेतोः = For (हेतु) roaming (सञ्चार) around in secrecy (प्रच्छन्न)
  • गभस्तिमालिनः अस्तमयम्= the setting (अस्तमय) of the sun (गभस्तिमालिन्)
  • केवलम्अभिललाष = He wished only (केवलम्)

गद्यम्

मूलपाठः
तदनु शातमखस्यागस्त्यसंनिधौ निक्षिप्तचापस्य प्रत्यासीदति प्रयोजनवेलेति प्रचेतसे कथयितुमिव प्रतीचीं दिशं प्रविशति भगवति भास्वति ।

पदच्छेदः

तदनु, शातमखस्य, अगस्त्यसंनिधौ, निक्षिप्तचापस्य, प्रत्यासीदति, प्रयोजनवेला, इति, प्रचेतसे, कथयितुम्, इव, प्रतीचीम्, दिशम्, प्रविशति, भगवति, भास्वति ।

अन्वयः

तदनु शातमखस्य अगस्त्यसंनिधौ निक्षिप्तचापस्य प्रयोजनवेला प्रत्यासीदति इति प्रचेतसे कथयितुम् इव प्रतीचीं दिशं भगवति भास्वति प्रविशति सति ।

पदार्थः

  • शातमखः = इन्द्रसम्बद्धः/ ऐन्द्रः
  • निक्षिप्त = न्यासीकृत (रक्षार्थम् अर्पित)
  • प्रत्यासीदति = संनिदधाति, समीपम् आगच्छति
  • प्रचेतसे = वरुणाय
  • प्रतीची दिक् = पश्चिमा दिशा
  • भास्वान् = सूर्यः

भावार्थः

समुद्रलङ्घनं लङ्काप्रवेशञ्च कथं वा कुर्याद् अस्मदीया वानरसेना इति आशङ्कमानः सूर्यास्तमनवेलां च निरीक्षमाणः हनूमान् तत्रैव लङ्कापुरस्य प्रवेशद्वारे यदा रहसि स्थितः तदा सूर्यास्तमनम् अभूत् । स च सूर्यदेवः – “वनमागच्छते रामाय प्रदातुं यद् ऐन्द्रं धनुः अगस्त्यमुनेः सकाशे न्यासीकृतम् आसीत् तस्य धनुषः प्रयोगावसरः इदानीं सन्निहितः” इति सन्देशं वरुणं श्रावयितुम् इव पश्चिमां दिशां प्राप्तवान् ।

पदविवरणम्

  • शातमखस्य – शतमखस्य अयं (चापः) शातमखः, तस्य
  • अगस्त्यसन्निधौ – अगस्त्यस्य सन्निधिः, तस्मिन्
  • प्रत्यासीदति – प्रति + आङ् + सद् विशरणगत्यवसादनेषु, लट्
  • निक्षिप्तस्य – नि + क्षिप् + क्त

Word Meaning

  • तदनु प्रतीचीं दिशं भगवति भास्वति प्रविशति सति = Then (तदनु) when the sun (भास्वत्) god (भगवत्) reached (प्रविशत्) the western (प्रतीची) direction (दिक्)
  • इति प्रचेतसे कथयितुम् इव = as if (इव) to remind (कथयितुम्) Varuna (प्रचेतस्) that (इति)
  • शातमखस्य अगस्त्यसंनिधौ निक्षिप्तचापस्य प्रयोजनवेला प्रत्यासीदति = the time (वेला) for using (प्रयोजन) has arrived (प्रत्यासीदति) for the bow (चाप) of Indra (शातमख) that was kept (निक्षिप्त) in the safe keeping (संनिधि) of Agastya (अगस्त्य)

गद्यम्

प्रस्तावना

सूर्यास्तमनवेलायां पश्चिमाद्रेः उपरि आकाशस्य ताम्रत्वं (पाटलत्वं) कथम् सम्प्राप्तम् इति अनेकधा सन्देहपूर्वकम् उत्प्रेक्ष्यते अत्र

मूलपाठः

गगनतलमिदमपरमहीधरकटककान्तारसमुद्भवदावपावकशिखाश्रेणिभिः किं शोणितम्, अथवा समीपसमापतत्पतङ्गरश्मिदृढतरवेष्टननिष्ठ्यूतानल-तटतपनोपलजालसमुल्लसज्ज्वालापटलैः किमापाटलितम्, आहोस्विदागताय मित्राय महार्घमर्घ्यं प्रदातुं प्रमुदितचेतसा प्रचेतसा तूर्णमर्णवोदरोद्गीर्यमाणमाणिक्यकिरणैः किमरुणितम्, आहोस्वित्तारापथतरङ्गिणीसलिलमपि रसयितुमुज्जृम्भितस्य चरमसागरौर्वाग्नेरर्चिःपुञ्जेन किमिह रञ्जितमिति सकलजनस्य संदेहसन्दोहं संदधाने संध्यारागे समुदञ्चिते, सरसीरुहश्रेणिषु पत्रपुटकपाटपिधानासु प्रतिकुमुदभवनं मकरन्दभिक्षामटत्सु मधुव्रतद्विजेषु,विकचकुवलयकलिकाकर्षणकषायेषु सायंतनवायुषु, तत इतः संचरत्सु तिमिरेषु, कालागरुधूमस्तोमश्यामलितेषु दिक्पालपुरगोपुरव्यूहेषु, प्रतिकमलाकरं प्रेङ्खिते विश्लेषवेदनापूर्वरङ्गे रथाङ्गविहङ्गदीनक्रेंकारे, नक्षत्रमालालङ्कृते गगनमतङ्गजे ।

पदच्छेदः

गगनतलम् इदम्, अपर-महीधर-कटककान्तार-समुद्भव-दावपावक-शिखाश्रेणिभिः किम् शोणितम्, अथवा, समीप-समापतत्-पतङ्गरश्मि-दृढतरवेष्टन-निष्ठ्यूतानल-तटतपनोपल-जाल-समुल्लसज्ज्वालापटलैः, किम् आपाटलितम् ? आहोस्वित्, आगताय मित्राय, महार्घम् अर्घ्यं प्रदातुम् प्रमुदितचेतसा, प्रचेतसा तूर्णम्, अर्णवोदरोद्गीर्यमाण-माणिक्यकिरणैः, किम् अरुणितम्? आहोस्वित्, तारापथ-तरङ्गिणी-सलिलम् अपि रसयितुम्, उज्जृम्भितस्य, चरम-सागरौर्वाग्‍नेः अर्चिःपुञ्जेन, किम् इह रञ्जितम्? इतिसकलजनस्य संदेहसन्दोहं संदधाने, संध्यारागे समुदञ्चिते, सरसीरुहश्रेणिषु पत्रपुट-कपाट-पिधानासु, प्रतिकुमुद-भवनं मकरन्द-भिक्षामटत्सु मधुव्रत-द्विजेषु, विकच-कुवलय-कलिकाकर्षण-कषायेषु सायंतन-वायुषु, ततः इतः संचरत्सु तिमिरेषु, कालागरु-धूमस्तोम-श्यामलितेषु दिक्पाल-पुरगोपुरव्यूहेषु, प्रतिकमलाकरम् प्रेङ्खिते विश्लेष-वेदनापूर्वरङ्गे रथाङ्ग-विहङ्ग-दीन-क्रेंकारे, नक्षत्र-मालालङ्कृते गगन-मतङ्गजे ।

पदच्छेदः अन्वयः भावार्थश्च

पदच्छेदः

गगनतलम् इदम्, अपर-महीधर-कटककान्तार-समुद्भव-दावपावक-शिखाश्रेणिभिः किम् शोणितम्

अन्वयः

इदं गगनतलम् अपर-महीधर-कटक-कान्तार-समुद्भव-दावपावक-शिखाश्रेणिभिः शोणितं किम् !

पदार्थः

  • अपर – पश्चिम
  • कटकः – पर्वतपार्श्वभागः
  • कान्तारः – वनम्
  • दावपावकः – वनाग्‍निः
  • शोणितम् – अरुणितम्

भावार्थः

पश्चिमाचलस्य सानुषु स्थित-वनेभ्यः उत्थितानां वनाग्‍निशिखानां प्रसृत्या किं सम्प्रति आकाशः रक्तरञ्जितः दृश्यते !

Word Meaning

  • इदंगगनतलम् = This sky
  • शोणितं किम्= Has it been reddened?
  • अपर-महीधर-कटक-कान्तार-समुद्भव-दावपावक-शिखाश्रेणिभिः= by the series (श्रेणि) of flames (शिखा) of the forest-fire (दावपावक) that has come up (समुद्भव) in the forests (कान्तार) on the slopes (कटक) of the mountain (महीधर) in the West (अपर)

पदच्छेदः

अथवा, समीप-समापतत्-पतङ्गरश्मि-दृढतरवेष्टन-निष्ठ्यूतानल-तटतपनोपलजाल-समुल्लसज्ज्वालापटलैः किम् आपाटलितम्

अन्वयः

अथवा, समीप-समापतत्-पतङ्गरश्मि-दृढतरवेष्टन-निष्ठ्यूतानल-तटतपनोपलजाल-समुल्लसज्ज्वालापटलैः आपाटलितं किम् ?

पदार्थः

  • पतङ्गः – सूर्यः
  • निष्ठ्यूत – विमुक्त / विसृष्ट
  • तपनोपलः – सूर्यकान्तमणिः

भावार्थः

कदाचित् निकटं समागच्छतः सूर्यस्य सान्द्र-किरणजालस्य (किरणजालरूपरज्ज्वा) संवलनात् पर्वतशिखरस्थाः सूर्यकान्तमणयः उद्दीप्ताः स्युः । तेषां मणीनां भ्राजमानैः ज्वालापुञ्जैः गगनं संरञ्जितं किम्?

Word Meaning

  • अथवा = Otherwise
  • आपाटलितं किम्? = Was it coloured in red colour?
  • समीप-समापतत्-पतङ्गरश्मि-दृढतरवेष्टन-निष्ठ्यूतानल-तटतपनोपलजाल-समुल्लसज्ज्वालापटलैः = by the multitude (पटल) of flames (ज्वाला), rising (समुल्लसत्) from the heaps (जाल) of the mountain-slopes’ (तट) sunstones (तपन+उपल), whose sparks (अनल) were being emitted out (निष्ठ्यूत) due to the strong (दृढतर) bonding (or turban) (वेष्टन) of the sun’s rays (पतङ्ग-रश्मि) that is coming (समापतत्) closer (समीप) to it?

पदच्छेदः

आहोस्वित् आगताय मित्राय महार्घम् अर्घ्यम् प्रदातुम् प्रमुदितचेतसा प्रचेतसा तूर्णम् अर्णवोदरोद्गीर्यमाण-माणिक्यकिरणैः किम् अरुणितम्

पदार्थः

  • महार्घम् – मूल्यवत्
  • उद्गीर्यमाण – उद्ध्रियमाण (उद्धरणं क्रियमाण)
  • तूर्णम् – शीघ्रम्

भावार्थः

स्वनिवासं प्रति आगतस्य सुहृदः सूर्यस्य सम्माननार्थं मूल्यवत् द्रव्यम् अर्पयितुं कदाचित् प्रसन्नमनाः वरुणदेवः सत्वरं गभीरसागरात् पद्मरागमणीन् उद्धृतवान् । किं तया पद्मरागद्युत्या आरक्तोऽयमाकाशः ?

Word Meaning

  • आहोस्वित् = Or is it this!
  • किम्अरुणितम् = has it been reddened ?
  • अर्णव+उदर+उद्गीर्यमाण-माणिक्य-किरणैः= by the rays (किरण) of the precious red-coloured gem (माणिक्य) that is being picked up (उद्गीर्य) from the middle (उदर) of the ocean (अर्णव)
    • तूर्णम्= quickly (i.e., being picked up quickly)
  • प्रचेतसा= by Varuna
    • प्रमुदितचेतसा= by one who is pleased
  • प्रदातुम्= to offer
    • महार्घम् = the most valuable
    • अर्घ्यम्= the welcome-drink
    • आगताय= for the one who has arrived
    • मित्राय= for the friend

पदच्छेदः

आहोस्वित् तारापथ-तरङ्गिणी-सलिलम् अपि रसयितुम् उज्जृम्भितस्य चरम-सागरौर्वाग्नेः अर्चिःपुञ्जेन किम् इह रञ्जितम् ?

पदार्थः

  • तारापथतरङ्गिणी – गङ्गा
  • चरम – पश्चिम
  • और्वाग्निः – वाडवाग्‍निः
  • अर्चिः – ज्वाला

भावार्थः

समुद्रसलिलस्य रसज्ञः वडवानलः सम्प्रति आकाशगङ्गातोयं कीदृशमिति कुतूहलात् तदास्वदितुम् उपरि उच्छ्रितः स्यात् । तस्य पश्चिमसमुद्र-वाडवाग्‍नेः ज्वालासन्ततीभिः किम् अत्र अम्बरम् अरुणितम् ?

Word Meaning

  • आहोस्वित्= Or is it this!
  • किम्इह रञ्जितम् ? Is it coloured
  • अर्चिःपुञ्जेन= by the multitude (पुञ्ज) of flames (अर्चिः)
  • चरम-सागर+और्वाग्नेः = of the fire inherent in water (और्वाग्नि) in the western (चरम) ocean (सागर)
    • उज्जृम्भितस्य= of that one which came up
      • अपिरसयितुम् = for tasting that too
        • तारापथ-तरङ्गिणी-सलिलम्= the water (सलिल) of Ganga, (the river तरङ्गिणी of the sky तारापथ, which is the path of the stars)

पदच्छेदः

इति सकलजनस्य संदेहसन्दोहम् संदधाने संध्यारागे समुदञ्चिते (सति)

पदार्थः

सन्दोह – आधिक्य, राशिः

सन्दधान – समुत्पादयन्

पदविवरणम्

समुदञ्चिते – सम् + उत् + अञ्च् “अचिँ गतौ याचने च” + क्त, समुच्छ्रिते सति

भावार्थः

इत्थं सर्वेषामपि आधिक्येन शङ्कां जनयन् यदा सायन्तन-नभसः ताम्रत्वम् इदं व्याप्तं तदा….

अलङ्कारः

गगनतलमिदं…………..समुदञ्चिते – अत्र उत्प्रेक्षानुप्राणितसन्देहालङ्कारः

Word Meaning

  • संध्यारागे= when the red colour glow (राग) of the evening (संध्या)
    • संदधाने= that which was creating
    • संदेहसन्दोहम्= a series (सन्दोह) of doubts (सन्देह)
      • सकलजनस्य= of all (सकल) the men (जन)
    • इति = in these ways (that have been described so far)
  • समुदञ्चिते (सति) = when it spread

पदच्छेदः

सरसीरुहश्रेणिषु पत्रपुटकपाटपिधानासु (सतीषु) प्रतिकुमुदभवनं मधुव्रतद्विजेषु मकरन्दभिक्षामटत्सु (सत्सु)

पदार्थः

  • पत्रपुटकपाटपिधानाः = कमलश्रेणयः
  • मधुव्रतद्विजाः = भृङ्गपक्षिणः (द्विः जायते इति द्विजः)

पदविवरणम्

  • पत्रपुट-कपाट-पिधानासु
    • पत्रपुट-कपाटानि = पत्रपुटानि एव कपाटानि
    • पत्रपुट-कपाट-पिधानासु = पत्रपुटकपाटानि पिधानानि यासु ताः, पत्रपुटकपाटपिधानाः, तासु

भावार्थः

अपि च सायं कमलपङ्क्तयः मुकुलिताः भवन्ति इत्यतः भ्रमराः यदा कुमुदवृन्देषु पुष्परसं याचमानाः सञ्चरन्ति स्म तदा….

Word Meaning

  • When the Brahmin mendicants (द्विज – twice born – birds and Brahmins) in the form of bees (which have vowed to consume only the nectar – मधुव्रतद्विज) went (अटत्) on begging (भिक्षाम्) nectar (मकरन्द) every (प्रति) house (भवन) in the form of the white water lilies (कुमुद)
    • When the rows (श्रेणि) of the lotuses (सरसीरुह) closed (पिधाना) the petals (पत्रपुट) which were its door (कपाट)

पदच्छेदः

विकच-कुवलय-कलिकाकर्षण-कषायेषु सायंतनवायुषु (सत्सु)

पदार्थः

  • विकच – विकसित
  • कलिकाकर्षण – कलिकानाम् अभिमर्शनम्
  • कषायः – सुरभिः

भावार्थः

ईषद्विकसित-कुमुदकलिकानां सम्पर्कात् सायन्तनवायुः यदा सुरभिमान् सञ्जातः तदा

Word Meaning

  • When the evening (सायंतन) breezes (वायु) became fragrant (कषाय) by the rubbing (कर्षण) with the just-now blossomed (विकच) lily (कुवलय) buds (कलिका)

पदच्छेदः

ततः इतः संचरत्सु तिमिरेषु (सत्सु)

भावार्थः

यदा अन्धकारः इतस्ततः प्रसरन् आसीत् तदा

Word Meaning

  • When darkness (तिमिर) was roaming (संचरत्) here (ततः) and there (इतः)

पदच्छेदः

कालागरु-धूमस्तोम-श्यामलितेषु दिक्पाल-पुर-गोपुर-व्यूहेषु (सत्सु)

पदार्थः

  • स्तोमः – राशिः

भावार्थः

दिक्पालानां यानि नगराणि सन्ति, तेषां बहिर्द्वार-पङ्क्तयः (सर्वाः दिशः इत्यर्थः) यदा कालागरूणां धूमराशिवत् कृष्णत्वं गताः तदा

Word Meaning

  • When the rows (व्यूह) of towers (गोपुर) in the cities (पुर) of the rulers (पाल) of the quarters (दिक्) became darkened (श्यामलित) by the collection (स्तोम) of the smoke (धूम) of the incense sticks (कालागरु)

पदच्छेदः

प्रतिकमलाकरं विश्लेषवेदनापूर्वरङ्गे रथाङ्गविहङ्ग-दीनक्रेंकारे प्रेङ्खिते (सति)

पदार्थः

  • प्रतिकमलाकरम् – प्रतिकमलवनम्
  • विश्लेषः – वियोगः
  • पूर्वरङ्गः – प्रस्तवाना
  • रथाङ्गविहङ्गः – चक्रवाकपक्षी
  • क्रेङ्कारः – क्रन्दनम्
  • प्रेङ्खित – प्रकम्पित

भावार्थः

यदा सर्वकमलवने चक्रवाकपक्षिणां वियोग-व्यथा-प्रस्तावनायाः (उपक्रमस्य) करुणक्रन्दनं स्पन्दते स्म तदा…

  • When the sad (दीन) ringing coos (क्रेंकार) of the Chakravaaka bird, i.e., the ruddy geese (रथाङ्गविहङ्गः) reverberates (प्रेङ्खित) in every (प्रति) lotus (कमल) in the collection (आकर), as the prologue (पूर्वरङ्ग) for their misery (वेदना) of separation (विश्लेष)

पदच्छेदः

नक्षत्रमालालङ्कृते गगनमतङ्गजे (सति)

पदार्थः

नक्षत्रमाला – सप्तविंशतिमौक्तिकैः भूषितहारः इव तारकश्रेणी / गजस्य कण्ठाभरणविशेषः

पदविवरणम्

  • नक्षत्रमाला = नक्षत्राणि एव माला
  • गगनमतङ्गजः = गगनम् एव मतङ्गजः

भावार्थः

नक्षत्रावल्या भूषितः गगनरूपगजः यदा आकाशे शोभमानः आसीत् तदा

Word Meaning

  • नक्षत्रमालालङ्कृते गगनमतङ्गजे (सति) = When the sky (गगन), which is the elephant (मतङ्गज) became decorated (अलङ्कृत) by the stars (नक्षत्र), which are the garlands (माला)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

आविर्बभूव पूर्वाद्रेः शृङ्गे शृङ्गारजीवितम्।
तमस्तमालकान्तारकुठारः शशलाञ्छनः ॥१०॥

पदच्छेदः

आविर्बभूव, पूर्वाद्रेः, शृङ्गे, शृङ्गारजीवितम्, तमस्तमाल-कान्तार-कुठारः, शशलाञ्छनः

आकाङ्क्षा

  • आविर्बभूव – प्राकटत् । उदितः अभवत् ।
    • कः आविर्बभूव ? शशलाञ्छनः
      • कीदृशः शशलाञ्छनः ? तमस्तमाल-कान्तार-कुठारः
      • कथम्भूतः शशलाञ्छनः ? शृङ्गारजीवितम्
    • कुत्र आविर्बभूव ? शृङ्गे
      • कस्य शृङ्गे ? पूर्वाद्रेः

अन्वयः

पूर्वाद्रेः शृङ्गे शृङ्गारजीवितं तमस्तमाल-कान्तारकुठारः शशलाञ्छनः आविर्बभूव ।

अन्वयार्थः

  • पूर्वाद्रेः शृङ्गे = पूर्वाचलस्य शिखरे
  • शृङ्गारजीवितम् = शृङ्गार-रस्यस्य जीवनभूतः / शृङ्गाररस्य पोषकः
  • तमस्तमालकान्तारकुठारः = तमालवनरूपस्य अन्धकारस्य परशुः (छेदकः)
  • शशलाञ्छनः = चन्द्रः
  • आविर्बभूव = उदितः अभवत्

भावार्थः

पश्चिमाचलस्य अधः सूर्ये अस्तङ्गते सति तमालवनरूपस्य अन्धकारस्य छेदनाय कुठाररूपः चन्द्रः पूर्वाचलस्य शिखरे उदितः ।

पदविवरणम्

  • शृङ्गारजीवितम् = शृङ्गारस्य जीवितम्
  • तमस्तमालकान्तारकुठारः
    • तमालबहुलः कान्तारः = तमालकान्तारः
    • तमः एव तमालकान्तारः = तमस्तमालकान्तारः
    • तमस्तमालकान्तारस्य कुठारः = तमस्तमालकान्तारकुठारः
  • शशलाञ्छनः= शशः इव लाञ्छनं (चिह्नं) यस्मिन् सः
  • आविर्बभूव = आविस् + भू“भू सत्तायाम्” लिट्., प्र.पु., ए.व.

विशेषः

  • शृङ्गारजीवितम्
    • शृङ्गाररसस्य रतिःस्थायिभावः ।
    • नायकः नायिका वाआलम्बनविभावः ।
    • मन्दसमीरचन्द्रादयःउद्दीपनविभावाः ।
    • अतः एव अत्र चन्द्रः ‘शृङ्गारजीवितम्’ इति उक्तम् ।

रामायणप्रसङ्गः

“श्रीमद्वाल्मीकिरामायणसुन्दरकाण्डे हनूमतः समुद्रपारप्राप्तिः” – द्वितीयः सर्गः

Word Meaning

  • शशलाञ्छनः = The moon, which has the symbol (लाञ्छन) of a hare (शश)
    • तमस्तमाल-कान्तारकुठारः = that which is the axe कुठारः for the Tamaala तमाल forests कान्तार in the form of darkness तमस्
      • शृङ्गारजीवितम् = that darkness which is the life of eroticism
    • आविर्बभूव = arose
    • पूर्वाद्रेः शृङ्गे = on the peak शृङ्गे of the western mountain पूर्वाद्रेः
  1. श्लोकः

मूलपाठः

तत्करास्तमसा रुद्धा रेजिरे गगनाजिरे ।
शैवालचयसंच्छन्नाः सरसीव बिसाङ्कुराः ॥११॥

पदच्छेदः

तत्कराः, तमसा, रुद्धाः, रेजिरे, गगनाजिरे, शैवाल-चय-संच्छन्नाः, सरसि, इव, बिसाङ्कुराः ।

आकाङ्क्षा

  • रेजिरे = अशोभन्त
    • के रेजिरे ?  तत्कराः
      • कीदृशाः तत्कराः ? रुद्धाः
        • केन रुद्धाः ? तमसा
      • कुत्र रेजिरे ? गगनाजिरे
      • कथम् इव रेजिरे ? सरसि शैवालचयसंच्छन्नाः बिसाङ्कुराः इव

अन्वयः

गगनाजिरे तमसा रुद्धाः तत्कराः सरसि शैवाल-चय-संच्छन्नाः बिसाङ्कुराः इव  रेजिरे ।

अन्वयार्थः

  • गगनाजिरे = आकाशप्राङ्गणे
  • तमसा रुद्धाः = अन्धकारेण खण्डिताः
  • तत्कराः = चन्द्रकिरणाः
  • सरसि = सरोवरे
  • शैवालचयसंच्छन्नाः = शैवालसमूहैः आवृताः
  • बिसाङ्कुराः इव = श्वेतकमलकिसलयाः इव
  • रेजिरे = शोभन्ते स्म ।

भावार्थः

नभसः प्राङ्गणे (गाढ) अन्धकारेण अवरुद्धाः चन्द्रस्य (उज्ज्वल) रश्मयः तथा अराजन्त यथा सरोवरे (गाढहरित) शैवालमये आस्तरणे (श्वेत) कमलकिसलयाः शोभन्ते ।

व्याकरणविशेषः

  • गगनाजिरे = गगनस्य अजिरम्, गगनाजिरम्, तस्मिन्
  • शैवालचयसंच्छन्नाः
    • शैवालानां चयः = शैवालचयः
    • शैवालचयसंच्छन्नाः = शैवालचयेन संच्छन्नाः
  • बिसाङ्कुराः = बिसानाम् अङ्कुराः
  • रेजिरे = राज् “राज दीप्तौ”, लिट्., प्र.पु., ब.व. | लटि राजते |

Word Meaning

  • तत्कराः = Its rays, i.e., the rays of the moon
  • रेजिरे = shone
  • गगनाजिरे = in the sky’s space
    • तमसा रुद्धाः = that was enveloped by darkness (तमः)
  • बिसाङ्कुराः इव = like the buds of the white lotus
    • शैवाल-चय-संच्छन्नाः = which were surrounded by the collection of mosses
    • सरसि = in the pond
  1. श्लोकः

मूलपाठः

तस्मिन् प्रदोषसमये सहसा हनूमान् कीर्तिच्छटायवनिकामपनीय शत्रोः ।
आविर्बभूव सुमनःपरितोषणाय लङ्काप्रवेशनवनाटकसूत्रधारः ॥१२॥

पदच्छेदः

तस्मिन्, प्रदोषसमये, सहसा, हनूमान्, कीर्तिच्छटा-यवनिकाम्, अपनीय, शत्रोः, आविर्बभूव, सुमनःपरितोषणाय, लङ्का-प्रवेश-नवनाटक-सूत्रधारः ।

आकाङ्क्षा

  • आविर्बभूव
    • कः ? हनूमान्
      • कीदृशः हनूमान् ? लङ्काप्रवेशनवनाटकसूत्रधारः
    • किं कृत्वा आविर्बभूव ? अपनीय
      • काम् अपनीय ? कीर्तिच्छटायवनिकाम्
        • कस्य कीर्तिच्छटायवनिकाम् ? शत्रोः
      • कदा आविर्बभूव? तस्मिन् प्रदोषसमये
      • कथम् आविर्बभूव ? सहसा
      • किमर्थम् आविर्बभूव ? सुमनःपरितोषणाय

अन्वयः

तस्मिन् प्रदोषसमये लङ्का-प्रवेश-नवनाटक-सूत्रधारः हनूमान् सुमनःपरितोषणाय सहसा शत्रोः कीर्तिच्छटा-यवनिकाम् अपनीय आविर्बभूव ।

अन्वयार्थः

  • तस्मिन् प्रदोषसमये = तस्मिन् निशारम्भकाले
  • लङ्का-प्रवेश-नवनाटक-सूत्रधारः = लङ्कायाः प्रवेशः इति यत् अकृतपूर्वं नाटकम्, तस्य प्रवर्तकः / नटमुख्यः
  • हनूमान् = आञ्जनेयः
  • सुमनःपरितोषणाय = देवानां प्रीणनाय / सामाजिकानां मनोरञ्जनाय
  • सहसा = शीघ्रमेव
  • शत्रोः = अरेः
  • कीर्तिच्छटा-यवनिकाम् = यशःप्रसृतिरूपां जवनिकां (प्रतिसीरां / तिरस्करिणीं)
  • अपनीय = अपसार्य
  • आविर्बभूव = प्रकटितः अभवत् ।

भावार्थः

रावणः स्वतपोबलेन ब्रह्मणः वरं प्राप्य पराक्रमे देवान् अपि निर्जित्य दुर्जेयः सञ्जातः। सूर्यः अग्‍निः वायुः समुद्रः चेति सर्वेऽपि देवाः अप्सरसः गन्धर्वाः अन्ये च तस्मात् बिभ्यति स्म । तादृशस्य रावणस्य कीर्तिं क्षित्वा देवानां सन्तोषाय आञ्जनेयः तस्मिन् प्रदोषकाले सहसा लङ्काप्रवेशरूपां अपूर्वां लीलाम् तथा अरचयत् यथा कश्चन सूत्रधारः रजनीमुखे (प्रदोषकाले) सामाजिकानां मनोरञ्जनाय यवनिकाम् अपसार्य रङ्गप्रवेशं करोति ।

व्याकरणविशेषः

  • लङ्काप्रवेशनवनाटकसूत्रधारः
    • लङ्कायाः प्रवेशः – लङ्काप्रवेशः
    • नवं नाटकम् – नवनाटकम्
    • लङ्काप्रवेशः एव नवनाटकम् – लङ्काप्रवेशनवनाटकम्
    • लङ्काप्रवेशनवनाटकसूत्रधारः – लङ्काप्रवेशनवनाटकस्य सूत्रधारः
  • सुमनःपरितोषणाय
    • शोभनं मनः यस्य सः सुमनाः ।
    • सुमनसां परितोषणम् – सुमनःपरितोषणं, तस्मै
  • कीर्तिच्छटा-यवनिकाम्
    • कीर्तेः छटा – कीर्तिच्छटा
    • कीर्तिच्छटा एव यवनिका – कीर्तिच्छटा-यवनिका, ताम्

अलङ्कारः

  • रूपकालङ्कारः

विशेषः

  • सुमनःपरितोषणाय
    • हनूमतः लङ्काप्रवेशः देवतानां सन्तोषाय अकल्पत ।
    • नाटके सूत्रधारस्य रङ्गप्रवेशः सहृदयानां सन्तोषाय कल्पते ।

Word Meaning

  • तस्मिन् प्रदोषसमये = During that (तत्) time (समय) of dusk (प्रदोष)
  • लङ्का-प्रवेश-नवनाटक-सूत्रधारः = the stage director (सूत्रधार) of the new (नव) drama (नाटक) of entering (प्रवेश) Lanka (लङ्का)
  • हनूमान् = Hanuman
    • अपनीय = Having brought down
      • शत्रोः कीर्तिच्छटा-यवनिकाम् = the curtain in the form of the enemies’
    • आविर्बभूव = appeared
      • सहसा = enthusiastically
      • सुमनःपरितोषणाय = (in the context of Hanuman), for the happiness (परितोषण) of Devas (सुमनस्), and (in the context of Drama), for the the pleasure (परितोषण) of the connoisseurs (सुमनस्)

गद्यम्

मूलपाठः

तत्काले लङ्काधिदेवतामात्मना सह विग्रहं विधातुं गृहीतयुवतिविग्रहां मार्गप्रसारस्यार्गलीभूय भूयसा तर्जयन्तीं निर्जित्य तया वानररचितावज्ञोपज्ञं निजनिलयविलयं सरसिजासनशासनादावेदयन्त्या विहितानुमतिर्मारुतिर्लङ्कायामविकलमेव मैथिलीं विचिन्वन्नैर्ऋतचक्रवर्तिनः प्रासादमाससाद ।

पदच्छेदः

तत्काले, लङ्काधिदेवताम्, आत्मना, सह, विग्रहम्, विधातुम्, गृहीत-युवति-विग्रहाम्, मार्गप्रसारस्य, अर्गलीभूय, भूयसा, तर्जयन्तीम्, निर्जित्य, तया, वानर-रचितावज्ञोपज्ञम्, निजनिलय-विलयम्, सरसिजासन-शासनात्, आवेदयन्त्या, विहितानुमतिः, मारुतिः, लङ्कायाम्, अविकलम्, एव, मैथिलीम्, विचिन्वन्, नैर्ऋतचक्रवर्तिनः, प्रासादम्, आससाद ।

आकाङ्क्षा

[ मुख्यक्रिया – आससाद | सहायकक्रियाः – निर्जित्य, विचिन्वन् ]

  • मारुतिः आससाद ।
    • कदा आससाद ? तत्काले
    • कुत्र आससाद ? नैर्ऋतचक्रवर्तिनः प्रासादम्
    • किं कृत्वा आससाद ? निर्जित्य
      • कां निर्जित्य ? लङ्काधिदेवताम्
        • कीदृशीं लङ्काधिदेवताम् ? गृहीत-युवति-विग्रहाम्
          • किं कर्तुं गृहीत-युवति-विग्रहाम् ? आत्मना सह विग्रहं विधातुम्
            • कथम्भूतं विग्रहं विधातुम् ? मार्गप्रसारस्य अर्गलीभूय (स्थिताम्)
          • पुनः कीदृशीं लङ्काधिदेवताम् ? भूयसा तर्जयन्तीम्
        • कीदृशः सन् आससादः ? विहितानुमतिः (सन्)
          • कया विहितानुमतिः ? तया
            • कीदृश्या तया ? आवेदयन्त्या
              • किम् आवेदयन्त्या ? वानर-रचितावज्ञोपज्ञं निजनिलय-विलयम्
            • कस्मात् ? सरसिजासन-शासनात्
          • किं कुर्वन् आससाद ? विचिन्वन्
            • काम् विचिन्वन् ? मैथिलीम्
            • कथं विचिन्वन् ? अविकलम् एव

अन्वयः

तत्काले मारुतिः आत्मना सह विग्रहं विधातुं गृहीतयुवतिविग्रहां, मार्गप्रसारस्य अर्गलीभूय (स्थितां), भूयसा तर्जयन्तीं, लङ्काधिदेवतां निर्जित्य, वानर-रचितावज्ञोपज्ञं निजनिलय-विलयं सरसिजासनशासनात् आवेदयन्त्या तया विहितानुमतिः (सन्), लङ्कायां मैथिलीम् अविकलम् एव विचिन्वन्, नैर्ऋतचक्रवर्तिनः प्रासादम् आससाद ।

अन्वयार्थः

  • विधातुम् – कर्तुम्
  • गृहीतयुवतिविग्रहा – स्वीकृततरुणीरूपा
  • मार्गप्रसारः = मार्गसञ्चारः
  • अर्गलः = विष्कम्भः (bolt)
  • भूयसा = भृशम् (अव्ययम्)
  • निर्जित्य = जित्वा
  • वानररचितावज्ञोपज्ञम्
    • वानरेण यः पराजयः रचितः तत्प्रथमज्ञानं यस्य तथोक्तः = वानररचितावज्ञोपज्ञः
    • अवज्ञा = अपमानः
    • उपज्ञा = प्रथमज्ञानम्
  • निजनिलयविलयः = स्ववासस्थानस्य नाशः
  • अविकलम् = निर्विघ्‍नम्
  • नैर्ऋतचक्रवर्तिनः = राक्षससार्वभौमस्य

भावार्थः

यदा हनूमान् प्रदोषसमये लङ्कां प्राविशत् तदा लङ्कायाः अधिष्ठात्री देवता लङ्किणी स्‍त्रीरूपं धृत्वा नगरप्रवेशद्वारस्य विष्कम्भत्वेन (अर्गलरूपेण) हनूमतः मार्गम् अवरुद्ध्य स्थिता । तेन सह योद्धुम् उद्यता सा हनूमन्तं भृशम् अगर्हत् । यदा हनूमान् तां (मुष्टिघातेन) पराजितवान् तदा सा राक्षसी साक्षात् ब्रह्मणः मुखात् तया श्रुतं वचनम् इदं ज्ञापितवती यत् – “यस्मिन् दिने केनचित् वानरेण तव पराजयः भवति तदा राक्षसपुर्याः लङ्कायाः नाशं निश्चितं विद्धि” इति । तस्याः लङ्किण्याः अनुमतिं प्राप्य सीतादेवीम् अन्विष्यन् हनूमान् राक्षसराजस्य राजभवनम् आप्‍नोत् ।

Word Meaning

  • तत्काले = During that time
  • निर्जित्य = having won over
    • लङ्काधिदेवताम् = the presiding deity (अधिदेवता) of Lanka
    • गृहीत-युवति-विग्रहाम् = who had taken (विग्रह) the form (विग्रह) of a young girl (युवति)
      • आत्मना सह विग्रहं विधातुम् = to carry out the fight (विग्रह) with self (i.e., with Hanuman) (आत्मना सह)
    • मार्गप्रसारस्य अर्गलीभूय = who having become (भू) the bolt (अर्गली) for the journey (मार्ग) on that path (प्रसार)
      • भूयसा तर्जयन्तीम् = who was repeatedly (भूयसा) threatening (तर्ज) him
    • मारुतिः = Hanuman
      • विहितानुमतिः = He who has been given (विहित) the permission (अनुमतिः)
        • तया = by her
          • आवेदयन्त्या = by her who announced
            • निजनिलय-विलयम् = the destruction (विलय) of one’s own (निज) place of residence (निलय)
            • वानर+रचित+अवज्ञ+उपज्ञम् = which was first known (उपज्ञ) by the insult (अवज्ञ) caused (रचित) by the monkey (वानर)
              • सरसिजासन-शासनात् = due to the instructions (शासन) of Brahma (सरसिजासन) (e., one whose seat (आसन) is the lotus (सरसिज))
            • मैथिलीम् विचिन्वन् = He who was searching (विचिन्वत्) for Sita (मैथिली)
              • अविकलम् एव = unimpaired (अविकल), without any hinderance (विकल)
                • लङ्कायाम् = in Lanka
              • आससाद = reached
                • नैर्ऋतचक्रवर्तिनः प्रासादम् = the palace (प्रासाद) of the emperor (चक्रवर्तिन्) of the demons (नैर्ऋत)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

तत्र –

एषा राक्षससार्वभौमनगरी रक्षश्चमूरक्षिता तस्येदं सदनं सुवर्णशिखरं बिभ्राणमभ्रावलिम् ।
एतत्पुष्पकमाहृतं धनपतेरित्यादरान्मारुते-स्तत्रादर्शयदिन्दुदीपकिरणप्रद्योतिताशा निशा ॥१३॥ ​

पदच्छेदः

तत्र, एषा, राक्षस-सार्वभौमनगरी, रक्षश्चमूरक्षिता, तस्य, इदम्, सदनम्, सुवर्णशिखरम्, बिभ्राणम्, अभ्रावलिम्, एतत्, पुष्पकम्, आहृतम्, धनपतेः, इति, आदरात्, मारुतेः, तत्र, अदर्शयत्, इन्दु-दीप-किरण-प्रद्योतित+आशा, निशा ।

आकाङ्क्षा

  • अदर्शयत्
    • का अदर्शयत् ? निशा
      • कीदृशी निशा ? इन्दु-दीप-किरण-प्रद्योतिताशा
    • कस्मात् हेतोः अदर्शयत् ? आदरात्
      • कस्य आदरात् ? मारुतेः
    • किं कुर्वन्ती अदर्शयत् ? … इति (कथयन्ती)
      • किमिति (कथयन्ती) ? एषा राक्षस-सार्वभौमनगरी
        • कीदृशी राक्षस-सार्वभौमनगरी ? रक्षश्चमूरक्षिता
      • पुनः किमिति (कथयन्ती) ? इदं तस्य सदनम्
        • कीदृशं सदनम् ? अभ्रावलिम्
        • पुनः कीदृशं सदनम् ? बिभ्राणम्
        • पुनः कीदृशं सदनम् ? सुवर्णशिखरम्
      • पुनः किमिति (कथयन्ती) ? एतत् पुष्पकम्
        • कीदृशं पुष्पकम् ? आहृतम्
          • कस्मात् आहृतम् ? धनपतेः

अन्वयः

तत्र मारुतेः आदरात् इन्दुदीपकिरणप्रद्योतिताशा निशा, एषा रक्षश्चमूरक्षिता राक्षस-सार्वभौमनगरी, इदम् तस्य अभ्रावलिं बिभ्राणं सुवर्णशिखरं सदनम्, एतत् धनपतेः आहृतम् पुष्पकम्, इति अदर्शयत् ।

अन्वयार्थः

  • तत्र = तस्मिन् समये
  • मारुतेः आदरात् = रामकार्ये प्रवृत्ते हनूमति बहुमानात्
  • इन्दुदीपकिरणप्रद्योतिताशा = चन्द्ररूपदीपस्य किरणैः प्रकाशिताः दिशाः यया (तादृशी निशा)
  • निशा = रात्रिः
  • एषा = इयं पुरः दृश्यमाना
  • रक्षश्चमूरक्षिता = राक्षससेनया परिरक्षिता
  • राक्षससार्वभौम-नगरी = राक्षसचक्रवर्तिनः नगरी
  • इदम् = एतत् च
  • तस्य = रावणस्य
  • अभ्रावलिं बिभ्राणम् = मेघमालां दधानम्
  • सुवर्णशिखरम् = यस्य प्रासादशृङ्गानि स्वर्णमयानि तादृशम् (भवनं)
  • सदनम् = भवनम्
  • एतत् = इदं च
  • धनपतेः = कुबेरात्
  • आहृतम् = बलात् आहृतम्
  • पुष्पकम् = पुष्पकविमानम्
  • इति अदर्शयत् = इत्थम् दर्शितवती ।

भावार्थः

लङ्कायां तस्यां रात्रौ चन्द्रक्रिरणैः दिक्षु प्रकाशितासु सतीषु हनूमान् राक्षससेनया पालितां लङ्कां, राक्षसाधीशस्य रावणस्य अत्युन्नतशृङ्गयुक्तं प्रासादं, रावणेन कुबेरात् आहृतं पुष्पकविमानम् इति सर्वं स्फुटं ददर्श ।

व्याकरणविशेषः

  • इन्दुदीपकिरणप्रद्योतिताशा
    • इन्दुः एव दीपः – इन्दुदीपः
    • इन्दुदीपस्य किरणाः – इन्दुदीपकिरणाः
    • इन्दुदीपकिरणप्रद्योतिताशा – इन्दुदीपकिरणैः प्रद्योतिताः आशाः यया सा
  • रक्षश्चमूरक्षिता
    • रक्षसां चमूः – रक्षश्चमूः ।
    • रक्षश्चमूरक्षिता – रक्षश्चम्वा रक्षिता ।
  • राक्षससार्वभौम-नगरी
    • राक्षसानां सार्वभौमः – राक्षससार्वभौमः
    • राक्षससार्वभौम-नगरी – राक्षससार्वभौमस्य नगरी
  • अभ्रावलिम् = अभ्राणाम् आवलिः, अभ्रावलिः, ताम्
  • सुवर्णशिखरम् = सुवर्णमयानि शिखराणि यस्य तत् (भवनम्)

अलङ्कारः

  • निशायाः प्रदर्शकस्य असम्बन्धे अपि तत्सम्बन्धाभिधानात्अतिशयोक्तिः ।

Word Meaning

  • तत्र = Then
  • मारुतेः आदरात् = Due to the respect (आदर) towards Hanuman (मारुति)
  • निशा = the night
    • इन्दुदीपकिरणप्रद्योतिताशा = who lights up (प्रद्योतित) the directions (आशा) by the rays (किरण) of the light (दीप) that is the moon (इन्दु)
  • इति अदर्शयत् = thus showed
    • एषा राक्षस-सार्वभौमनगरी = This (एषा) is the city (नगरी) of the emperor (सार्वभौम) of the demons (राक्षस)
      • रक्षश्चमूरक्षिता = that is protected (रक्षित) by the army (चमू) of the demons (रक्षस्)
    • इदं तस्य सदनम् = this (इदम्) is his (तस्य) residential palace (सदन)
      • सुवर्णशिखरम् = which had golden (सुवर्ण) towers (शिखर)
        • अभ्रावलिम् बिभ्राणम् = which were bearing (or touching) (भृञ्) the range (आवलि) of clouds (अभ्र)
      • एतत् पुष्पकम् = this (एतत्) is the pushpaka (पुष्पक) vimaana, the vehicle to travel in sky
        • धनपतेः आहृतम् = seized (आहृ) from Kubera, the lord (पति) of wealth (धन)

11-1-2018

  1. श्लोकः

मूलपाठः

अपि च –

आदित्यः कृतकृत्य एष भविता सीतापतेरीदृशं
साहाय्यं विरचय्य कीर्तिमतुलामादित्सुना सूनुना ।
इत्यालोच्य तदा किल स्वयमपि ख्यातिं ग्रहीतुं परां
लङ्कायां रघुनाथदूतसरणौ चन्द्रेण दीपायितम् ॥१४॥

पदच्छेदः

अपि च, आदित्यः, कृतकृत्यः, एषः, भविता, सीतापतेः, ईदृशम्,​​ साहाय्यम्, विरचय्य, कीर्तिम्, अतुलाम्, आदित्सुना, सूनुना, इति, आलोच्य, तदा, किल, स्वयम्, अपि, ख्यातिम्, ग्रहीतुम्, पराम्, लङ्कायाम्, रघुनाथ-दूत-सरणौ, चन्द्रेण, दीपायितम् ।

आकाङ्क्षा

  • दीपायितम् – प्रकाशितम् आसीत्
    • केन दीपायितम् ? चन्द्रेण
    • किं कर्तुं (प्रयोजनम्) ? स्वयम् अपि ग्रहीतुम्
      • कां ग्रहीतुम् ? ख्यातिम्
        • कीदृशीं ख्यातिम् ? पराम्
      • कुत्र दीपायितम् ? रघुनाथदूतसरणौ
        • कुत्र रघुनाथदूतसरणौ ? लङ्कायाम्
      • किं कृत्वा दीपायितम् ? आलोच्य
        • किम् इति आलोच्य ? भविता (भविष्यति) इति
          • कः भविता ? एषः आदित्यः
            • कीदृशः आदित्यः ? कृतकृत्यः
              • केन (करणम्) कृतकृत्यः भविता ? सूनुना
                • कीदृशेन सूनुना ? आदित्सुना
                  • काम् आदित्सुः (आदित्यसूनुः) ? कीर्तिम्
                  • कीदृशीं कीर्तिम् ? अतुलाम्
                  • किं कृत्वा कीर्तिम् आदित्सुः (भवति)? विरचय्य
                  • किं विरचय्य ? साहाय्यम्
                  • कस्य साहाय्यम् ? सीतापतेः
                  • कीदृशं साहाय्यम् ? ईदृशम् (सीतान्वेषणकार्ये श्रीरामस्य साहाय्यम् सुग्रीवेण यथाकृतं तादृशम्)

अन्वयः

सीतापतेः ईदृशं​​ साहाय्यं विरचय्य अतुलां कीर्तिम् आदित्सुना सूनुना एषः आदित्यः कृतकृत्यः भविता इति आलोच्य तदा लङ्कायां रघुनाथदूतसरणौ स्वयम् अपि परां ख्यातिं ग्रहीतुं चन्द्रेण दीपायितं किल ।

अन्वयार्थः

  • सीतापतेः= श्रीरामस्य
  • ईदृशं​​ साहाय्यम्= सीतान्वेषेणे श्रीरामस्य साहाय्यम्
  • विरचय्य = आचर्य
  • अतुलां कीर्तिम् = अपूर्वं यशः
  • आदित्सुना = प्राप्तुम् इच्छुकेण
  • सूनुना = पुत्रेण (सुग्रीवेण)
  • एषः आदित्यः = अयं सूर्यः
  • कृतकृत्यः= संसिद्धः
  • भविता = भविष्यति
  • इति आलोच्य = इति विचिन्त्य
  • तदा = तस्मिन् प्रदोषकाले
  • लङ्कायाम् = लङ्कापुर्याम्
  • रघुनाथदूतसरणौ = रामदूतमार्गे
  • स्वयम् अपि = यथा सूर्यः तथा स्वयं चन्द्रः
  • परां ख्यातिम् = अनुत्तमां प्रसिद्धिम्
  • ग्रहीतुम् = प्राप्तुम्
  • चन्द्रेण = शशिना
  • दीपायितं किल = दीपवत् आचरितं खलु ।

भावार्थः

“अप्रतिमं यशः लब्धुकामः सूर्यतनयः सुग्रीवः सीतान्वेषणकार्ये श्रीरामस्य साहाय्यम् आचरति । ईदृशेन स्वपुत्रेण सूर्यः संसिद्धिं प्राप्स्यति । यदि अहमपि साहाय्यम् आचरेयं तर्हि उत्कृष्टं यशः लभेय” इति मन्यमानेन चन्द्रेण तस्यां रात्रौ लङ्कयां श्रीरामदूतस्य हनूमतः मार्गे दीपवत् आचरितम् ।

“यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोऽपि सहायताम्
अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति” ॥

व्याकरणविशेषः

  • रघुनाथदूतसरणौ
    • रघुनाथदूतः = रघुनाथस्य दूतः
    • रघुनाथदूतसरणौ = रघुनाथदूतस्य सरणिः, तस्याम्
  • दीपायितम् = दीपवत् आचरितम्

अलङ्कारः

अत्र उत्प्रेक्षालङ्कारः

Word Meaning

  • एषः आदित्यः = this Sun
    • भविता = will become
      • कृतकृत्यः = one who has fully accomplished his duty
    • सूनुना = by his son (by Sugriva)
    • आदित्सुना = by one who desired to obtain
      • अतुलां कीर्तिम् = unequalled fame
      • विरचय्य = having done
        • सीतापतेः = Rama’s (i.e., Sita’s husband’s)
        • ईदृशं​​ साहाय्यम् = help in this way
      • इति आलोच्य = having had this thought
      • तदा = at that time
      • लङ्कायाम् = in Lanka
      • रघुनाथदूतसरणौ = in the path of the messenger of Rama
      • स्वयम् अपि = he himself also
      • परां ख्यातिं ग्रहीतुम् = to obtain enormous fame
      • चन्द्रेण = by the moon
      • दीपायितं किल = wasn’t the light shined? i.e., moon’s light shined

गद्यम्

मूलपाठः

एवमेव पर्यटन्नस्वप्नसुन्दरीसौन्दर्यमुद्रां निद्रयाप्यतिशय्य शय्यागृहे कृतसंवेशं वेशयुवतिपरिवृतमवरोधवधूजनमप्यनिरोधेन निरीक्ष्य तत्र वितथमनोरथो मारुतिर्विरचितबहु-विधचिन्ताप्रकारः प्राकारादवप्लुतः सन्नशोकवनिकायामपि मैथिलीमन्वेष्टुमिष्टदेवताप्रणतिमतनुत ।

पदच्छेदः

एवम्, एव, पर्यटन्, अस्वप्नसुन्दरी-सौन्दर्यमुद्राम्, निद्रया, अपि, अतिशय्य, शय्यागृहे, कृतसंवेशम्, वेशयुवति-परिवृतम्, अवरोधवधूजनम्, अपि, अनिरोधेन, निरीक्ष्य, तत्रवितथमनोरथः, मारुतिः, विरचित-बहु-विध-चिन्ताप्रकारः, प्राकारात्, अवप्लुतः, सन्, अशोकवनिकायाम्, अपि, मैथिलीम्, अन्वेष्टुम्, इष्टदेवताप्रणतिम्, अतनुत ।

आकाङ्क्षा

  • अतनुत ।
    • कः ? मारुतिः
    • किम् अतनुत ? इष्टदेवताप्रणतिम्
    • किं कुर्वन् अतनुत ? पर्यटन्
    • किं कर्तुं (प्रयोजनम्) अतनुत ? अन्वेष्टुम्
      • काम् अन्वेष्टुम् ? मैथिलीम्
      • कुत्र (अपि) अन्वेष्टुम् ? अशोकवनिकायाम् अपि
      • कीदृशः सन् ? अवप्लुतः सन्
        • कुतः अवप्लुतः ? प्राकारात्
      • पुनः कीदृशः सन् ? विरचितबहुविधचिन्ताप्रकारः (सन्)
      • पुनः कीदृशः सन् ? वितथमनोरथः
        • किं कृत्वा वितथमनोरथः सन् ? निरीक्ष्य
          • कथं निरीक्ष्य ? अनिरोधेन
          • कं निरीक्ष्य ? अवरोधवधूजनम् अपि
            • कीदृशं अवरोधवधूजनम् ? वेशयुवति-परिवृतम्
            • कीदृशं अवरोधवधूजनम् ? कृत-संवेशम्
              • कुत्र कृतसंवेशम् ? शय्यागृहे
            • कथम्भूतम् अवरोधवधूजनम् ? अतिशय्य (स्थितम्)
              • काम् अतिशय्य ? अस्वप्नसौन्दर्यमुद्राम्
              • कया अतिशय्य ? निद्रया अपि

अन्वयः

एवम् एव पर्यटन् मारुतिः अस्वप्नसुन्दरीसौन्दर्यमुद्रां निद्रया अपि अतिशय्य शय्यागृहे कृतसंवेशं वेशयुवतिपरिवृतम् अवरोधवधूजनम् अपि अनिरोधेन निरीक्ष्य तत्र (मैथिलीम् अपश्यन्) वितथमनोरथः (अतः) विरचितबहुविधचिन्ताप्रकारः (सन्) प्राकारात् अवप्लुतः सन् अशोकवनिकायाम् अपि मैथिलीम् अन्वेष्टुम् इष्टदेवताप्रणतिम् अतनुत ।

अन्वयार्थः

  • एवम् एव पर्यटन् मारुतिः = लङ्कायां सञ्चरन् पुष्पकविमानं राक्षसेन्द्रभवनम् इति अवलोकमानः पवनपुत्रः
  • शय्यागृहे = शयनकक्षे
  • अस्वप्नसुन्दरीसौन्दर्यमुद्राम् =देवलोकाङ्गनानां रूपलक्ष्म
  • निद्रया अपि अतिशय्य = निद्रादशायाम् अपि अतिरिच्य
  • वेशयुवतिपरिवृतम् = वेश्याजनपरिवेष्टितम्
  • कृतसंवेशम् = शयानम्
  • अवरोधवधूजनम् अपि = मन्दोदर्यादिम् अन्तःपुरस्‍त्रीसमुदायम्
  • अनिरोधेन निरीक्ष्य = निर्बाधं दृष्ट्वा
  • तत्र वितथमनोरथः = तद्भवने (मैथिलीम् अपश्यन्) विफलाभिलाषः (अतः)
  • विरचितबहुविधचिन्ताप्रकारः (सन्) = सीतादेवी कीदृशीं दुर्दशाम् आपन्ना स्यात् इति चिन्ताकुलः सन्
  • प्राकारात् अवप्लुतः सन् = रावणप्रासाद-परिधिं लङ्घित्वा
  • अशोकवनिकायाम्अपि = अशोकवाटिकायाम् अपि
  • मैथिलीम्अन्वेष्टुम् = जनकसुतां विचेतुम्
  • इष्टदेवताप्रणतिम्अतनुत = आराध्यदेववन्दनम् अकरोत् ।

भावार्थः

सीतादेवीं विचिन्वन् हनूमान् रावणस्य शय्यागृहं प्राप्तनोत् । निद्रादशायामपि अप्सरसाम् अपेक्षया अतिशयितसुन्दरीभिः अङ्गनाभिः मन्दोदरीप्रभृतिभिः अन्तःपुरस्‍त्रीभिः च परिवृतं सुप्तं रावणम् अपश्यत् । किन्तु तत्रापि सीताम् अपश्यन् मारुतिः “कदाचित् सीता एतैः रक्षोभिः हता भवेत् अथवा घोरदर्शनाः राक्षसीः दृष्ट्वा भयात् विनष्टा भवेत्, ममः श्रमः व्यर्थः जातः” इति बहुप्रकारकचिन्तासन्तानैः भग्नाशः सञ्जातः । ततः पुनरपि धैर्यमवलम्ब्य प्रासादात् निर्गत्य अशोकवाटिकायां सीतान्वेषणचिकीर्षुः सः इष्टदेवतावन्दनम् अकरोत् ।

रामायणप्रसङ्गः

  • विरचितबहुविधचिन्ताप्रकारः…… धर्मलोपस्य आशङ्का स्वतः एव तस्य निवारणम् –

परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् ।

इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति ॥ ११/ ३८

कामं दृष्ट्वा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः ।

न तु मे मनसा किञ्चिद् वैकृत्यमुपद्यते । ११/४१

मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने ।

शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम् ॥ ११/४२

  • सम्प्रति दौत्यम् आचरता हनूमता स्वकर्तव्यं स्मृतम् –

नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् ।… ११/ ४३

  • वितथमनोरथस्य हनूमतः मनोदशायाः वर्णनं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे –

न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः

सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः ॥ १२/५

किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति संगताः । १२/ ७

गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परुषं वचः ।

न दृष्टेति मया सीता ततस्त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ १३/२३

व्याकरणविशेषः

  • अस्वप्नसुन्दरीसौन्दर्यमुद्राम्
    • अस्वप्नाः = अविद्यमानः स्वप्नः येषां ते
    • अस्वप्नसुन्दर्यः = अस्वप्नानां सुन्दर्यः
    • अस्वप्नसुन्दरीसौन्दर्यम् = अस्वप्नसुन्दरीणां सौन्दर्यम्
    • अस्वप्नसुन्दरीसौन्दर्यमुद्राम् = अस्वप्नसुन्दरीसौन्दर्यस्य मुद्रा, ताम्
  • कृतसंवेशम् = कृतः संवेशः येन सः, तम्
  • वितथमनोरथः = वितथः मनोरथः यस्य सः
  • अशोकवनिकायाम्= अशोकः इति वनिका, तस्याम्
  • इष्टदेवताप्रणतिम्
    • इष्टदेवता = इष्टा देवता
    • इष्टदेवताप्रणतिम्= इष्टदेवतायाः प्रणतिः, ताम्
  • विरचितबहुविधचिन्ताप्रकारः
    • चिन्ताप्रकाराः = चिन्तानां प्रकाराः
    • बहुविधचिन्ताप्रकाराः = बहुविधाः चिन्ताप्रकाराः
    • विरचितबहुविधचिन्ताप्रकारः = विरचितः बहुविधचिन्ताप्रकाराः येन सः

Word Meaning

  • मारुतिः = Hanuman
  • एवम् एव पर्यटन् = roaming around in this way
  • अनिरोधेन निरीक्ष्य = after seeing (निः+ईक्ष्) without any obstruction (अ+निरोध)
  • अवरोधवधूजनम् अपि = even (अपि) the women (वधू) folk (जन) (like Mandodari) in the private chambers (अवरोधव)
    • कृतसंवेशम् = (that group of ladies who were) (कृत) sleeping (संवेश)
      • शय्यागृहे = in the bed room (शय्या-गृह)
    • वेशयुवतिपरिवृतम् = (that group of ladies who were) surrounded (परिवृत) by the women (युवति) who serve their master i.e., veshyaas (वेश)
    • अतिशय्य(स्थितम्) = (that group of ladies who have) exceeded
      • निद्रया अपि = even by sleep (i.e., even while sleeping)
      • अस्वप्नसुन्दरीसौन्दर्यमुद्राम् =the mark (मुद्रा) of beauty (सौन्दर्य) of the divine damsels (सुन्दरी) of the devas (अस्वप्न)
    • तत्र वितथमनोरथः = in that place (तत्र) (i.e., the palace), (becoming) one whose intensions (मनोरथ) were unfulfilled (वितथ)
    • विरचितबहुविधचिन्ताप्रकारः (सन्) = (becoming) one who entertained (विरचित) diverse (बहुविध) types (प्रकार) of worries (चिन्ता), e., getting different worrying thoughts (about Sita’s plight)
    • प्राकारात् अवप्लुतः सन् = having jumped (अवप्लुतः) from the (palace’s) compound wall (प्राकार)
      • मैथिलीम्अन्वेष्टुम् = for searching (अन्विश्) Sita (मैथिली)
      • अशोकवनिकायाम्अपि = also (अपि) in the Ashoka Garden (अशोकवनिका)
    • इष्टदेवताप्रणतिम्अतनुत = Completed (तनु) the obeisance (प्रणति) to his chosen (इष्ट) Gods (देवता)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

असौ जनकनन्दिनीं तत इतो विचिन्वन्क्षणा-
​​दशोकवनिकामगादपगतान्यमार्गभ्रमः ।
परामभिलषन्गतिं शमधनो यथा निर्मम-
​​स्त्रयीमखिलकिल्बिषप्रशमनैकदिव्यौषधिम् ॥​१५॥​

पदच्छेदः

असौ, जनकनन्दिनीम्, ततः, इतः, विचिन्वन्, क्षणात्, अशोकवनिकाम्, अगात्, अपगतान्यमार्गभ्रमः, पराम्, अभिलषन्, गतिम्, शमधनः, यथा, निर्ममः,
​​त्रयीम्, अखिल-किल्बिष-प्रशमनैकदिव्यौषधिम् ।

आकाङ्क्षा

  • अगात् – अगच्छत्
    • कः अगात् ? असौ
      • कीदृशः असौ ? अपगतान्यमार्गभ्रमः
    • कुत्र अगात् ? अशोकवनिकाम्
    • कदा अगात् ? क्षणात्
    • किं कुर्वन् अगात् ? विचिन्वन्
      • कां विचिन्वन् ? जनकनन्दिनीम्
      • कुत्र विचिन्वन् ? ततः इतः
    • कथम् इव अगात् ? यथा त्रयीम् (गच्छति)
      • कीदृशीं त्रयीम् ? एकदिव्यौषधिम्
        • कस्मिन् विषये एकदिव्यौषधिम् ? अखिलकिल्बिषप्रशमने
      • निर्ममः शमधनः पराम् अभिलषन्

अन्वयः

असौ जनकनन्दिनीं इतः ततः विचिन्वन् अपगतान्यमार्गभ्रमः (सन्) शमधनः निर्ममः पराम् अभिलषन् अखिलकिल्बिषप्रशमनैकदिव्यौषधिं त्रयीं यथा (गच्छति) तथा क्षणात् अशोकवनिकाम् अगात् ।

अन्वयार्थः

  • असौ = हनूमान्
  • जनकनन्दिनीम् = जानकीम्
  • इतः ततः विचिन्वन् = इतस्ततः अन्विष्यन्
  • अपगतान्यमार्गभ्रमः (सन्) = मार्गान्तरसञ्चारं परितज्य / शमधनपक्षेअनन्यगतिकः
  • शमधनः = वशी / शान्तचित्तः
  • निर्ममः = ममत्वरहितः
  • पराम् अभिलषन् = परां गतिम् (मोक्षम्) इच्छन्
  • अखिलकिल्बिषप्रशमनैकदिव्यौषधिम् = समस्तपापानां विनाशे अद्वितीयं दिव्यभेषजं
  • त्रयीम् = वेदम् / ब्रह्मविद्याम्
  • यथा (गच्छति) तथा = यथा प्राप्नोति
  • क्षणात् = शीघ्रमेव
  • अशोकवनिकाम् = अशोकतरुबहुलां वाटिकाम्
  • अगात् = अगच्छत् ।

भावार्थः

यथा कश्चिद् मुमुक्षुः परां गतिम् अभिलषन् वैराग्यशमदमादिभिः सम्पन्नः मार्गान्तरं सर्वं विहाय सकलपापनाशकं ब्रह्मविद्यारूपम् दिव्यौषधिम् उपगच्छति तथा जनकसुतान्वेषणतत्परः हनूमान् अन्यत्र सञ्चारं परित्यज्य अशोकवाटिकाम् उपगतः ।

व्याकरणविशेषः

  • जनकनन्दिनीम्= जनकस्य नन्दिनी, ताम्
  • अपगतान्यमार्गभ्रमः
    • अन्ये मार्गाः = अन्यमार्गाः ।
    • अन्यमार्गाणां भ्रमः = अन्यमार्गभ्रमः ।
    • अपगतान्यमार्गभ्रमः = अपगतः अन्यमार्गभ्रमः यस्मात् सः ।
  • शमधनः = शमः एव धनं यस्य सः
  • अखिलकिल्बिषप्रशमनैकदिव्यौषधिम्
    • दिव्या औषधिः = दिव्यौषधिः
    • एकदिव्यौषधिः = एका च सा दिव्यौषधिः च
    • अखिलानि किल्बिषानि = अखिलकिल्बिषाणि
    • अखिलकिल्बिषाणां प्रशमनम् = अखिलकिल्बिषप्रशमनम्
    • अखिलकिल्बिषप्रशमनैकदिव्यौषधिम् = अखिलकिल्बिषप्रशमनस्य एकदिव्यौषधिः, ताम्

Word Meaning

  • असौ = This person, Hanuman
    • विचिन्वन् = searching
      • इतः ततः = hear and there
      • जनकनन्दिनीम् = Sita, the daughter (नन्दिनी) of Janaka (जनक)
    • अपगतान्यमार्गभ्रमः (सन्) = giving up all the other paths, becoming one who does not have (अपगत) the confusion (भ्रम) of any alternate (अन्य) path (मार्ग)
  • अगात् = went
    • क्षणात् = quickly
    • अशोकवनिकाम् = (to) the Ashoka garden
  • यथा तथा = in the manner in which
    • शमधनः = a self-controlled person, one whose wealth (धन) is the control of sense (शम)
      • निर्ममः = one who is devoid (निः) of possessiveness (मत्)
      • पराम् अभिलषन् = being interested (अभिलषन्) in the highest state (पराम्) of realization
      • (गच्छति) = goes to
      • त्रयीम् = the Vedas
      • अखिलकिल्बिषप्रशमनैकदिव्यौषधिम् = That which is the unique (एक) divine (दिव्य) medicine (औषधि) for destroying (प्रशमन) all (अखिल) the sins (किल्बिष)

गद्यम्

मूलपाठः

ततस्तस्यां नागपुंनागतालहिन्तालतमालकृतमालसरलबकुलवञ्जुलतिलकामलक-कुटजलिकुचकतक-कक्कोलाङ्कोललवङ्गविकङ्कतकेतकीकदंबोदुम्बरकपित्थाश्वत्थ-कुरवकमरुवकमाकन्दकुन्दतिन्दुक-चन्दनस्यन्दनचम्पकचाम्पेयपनसवेतसपलाश-पाटलारसालप्रियालुप्रायैरनेकैरनोकहनिवहैः परिवृतायां परिभ्रमन्नभ्रङ्कषविकट-विटपनिबिडितगगनप्रपञ्चां काञ्चन काञ्चनमयीं शिंशपामारुरोह । 

पदच्छेदः

ततस्तस्याम्, नाग-पुन्नाग-ताल-हिन्ताल-तमाल-कृतमाल-सरल-बकुल-वञ्जुल-तिलकामलक-कुटज-लिकुच-कतक-कक्कोल-अङ्कोल-लवङ्ग-विकङ्कत-केतकी-कदंम्बोदुम्बर-कपित्थ-अश्वत्थ-कुरवक-मरुवक-माकन्द-कुन्द-तिन्दुक-चन्दन-स्यन्दन-चम्पक-चाम्पेय-पनस-वेतस-पलाश-पाटल-रसाल-प्रियालु-प्रायैः, अनेकैः अनोकहनिवहैः परिवृतायाम्, परिभ्रमन्, अभ्रङ्कष-विकटविटप-निबिडित गगन-प्रपञ्चाम्, काञ्चन, काञ्चनमयीम्, शिंशपाम्, आरुरोह ।

अकाङ्क्षा

  • ततः आरुरोह
    • कः आरुरोह ? (मारुतिः)
      • कीदृशः (मारुतिः) ? परिभ्रमन्
        • कुत्र परिभ्रमन् ? तस्याम् (अशोकवनिकायाम्)
          • कीदृश्यां तस्याम् ? परिवृतायाम्
            • कैः परिवृतायाम् ? अनोकहनिवहैः
              • कीदृशैः अनोकहनिवहैः ? अनकैः
              • पुनः कीदृशैः अनोकहनिवहैः ? नाग-पुन्नाग-ताल-हिन्ताल-तमाल-कृतमाल-सरल-बकुल-वञ्जुल-तिलक-आमलक-कुटज-लिकुच-कतक-कक्कोल-अङ्कोल-लवङ्ग-विकङ्कत-केतकी-कदंम्बोदुम्बर-कपित्थ-अश्वत्थ-कुरवक-मरुवक-माकन्द-कुन्द-तिन्दुक-चन्दन-स्यन्दन-चम्पक-चाम्पेय-पनस-वेतस-पलाश-पाटल-रसाल-प्रियालु-प्रायैः
            • काम् आरुरोह ? काञ्चन शिंशपाम्
              • कीदृशीं शिंशपाम् ? काञ्चनमयीम्
              • पुनः कीदृशीं शिंशपाम् ? अभ्रङ्कषविकटविटपनिबिडितगगनप्रपञ्चाम्

अन्वयः

ततः (सः मारुतिः) नाग-पुन्नाग-ताल-हिन्ताल-तमाल-कृतमाल-सरल-बकुल-वञ्जुल-तिलक-आमलक-कुटज-लिकुच-कतक-कक्कोल-अङ्कोल-लवङ्ग-विकङ्कत-केतकी-कदंम्बोदुम्बर-कपित्थ-अश्वत्थ-कुरवक-मरुवक-माकन्द-कुन्द-तिन्दुक-चन्दन-स्यन्दन-चम्पक-चाम्पेय-पनस-वेतस-पलाश-पाटल-रसाल-प्रियालु-प्रायैः, अनेकैः अनोकहनिवहैः परिवृतायां तस्यां (अशोकवनिकायाम्) परिभ्रमन् अभ्रङ्कष-विकट-विटप-निबिडित-गगन-प्रपञ्चां काञ्चन काञ्चनमयीं शिंशपाम् आरुरोह ।

अन्वयार्थः 

  • ततः = अशोकवनिकाप्राप्त्यनन्तरम्
  • नागः = नागकेसरः | पुन्नागः = देववल्लभः
  • तालः = तृणराजः | हिन्तालः = श्रीतालः
  • तमालः = तापिच्छः | कृतमालः = आरग्वघः
  • सरलः = देवदारुः | बकुलः = मौलिश्रीवृक्षः
  • वञ्जुलः = अशोकः | तिलकः = क्षुरकः
  • आमलकः = तिष्यफलः | कुटजः = गिरिमल्लिकातरुः
  • लिकुचः = लकुचः | कतकः = जलशोधकफलत्वेन प्रसिद्धः वृक्षविशेषः
  • कक्कोलः = कोशगलः | अङ्कोलः = निकोचकः
  • लवङ्गः = लवङ्गवृक्षः | विकङ्कतः = स्रुवावृक्षः
  • केतकी = तृणद्रुमविशेषः | कदंम्बः = नीपः
  • उदुम्बरः = जन्तुफलः | कपित्थः = दधिफलः
  • अश्वत्थः = पिप्पलः | कुरबकः = रक्तकुरण्टकः
  • मरुबकः = पिण्डीतकः | माकन्दः = रसालवृक्षः
  • कुन्दः = माध्यपुष्पतरुः | तिन्दुकः = स्फूर्जकवृक्षः
  • चन्दनः = मलयजतरुः | स्यन्दनः = तिनिशः
  • चम्पकः = हेमपुष्पतरुः | चाम्पेयः = केसरः
  • पनसः = कण्टकिफलः | वेतसः = वेत्रलता
  • पलाशः = किंशुकः | पाटलः = मुष्ककः
  • रसालः = आम्रः | प्रियालु-प्रायैः = राजादनः
  • अनेकैः =एतन्मुख्यैः नानाविधैः
  • अनोकहनिवहैः= वृक्षसमूहैः
  • परिवृतायाम् तस्याम् = परिपूर्णायाम् अशोकवनिकायाम्
  • परिभ्रमन् = सञ्चरन्
  • अभ्रङ्कष-विकट-विटप-निबिडित-गगन-प्रपञ्चाम् =गगनस्पर्शिभिः विशालवृक्षैः घनीभूताम् गगनमण्डलं व्याप्नुवतीम्
  • काञ्चनकाञ्चनमयीम् = कामपि स्वर्णमयीम्
  • शिंशपाम्= शिंशपातरुम्
  • आरुरोह = आरूढवान्

भावार्थः

अशोकवनिकां प्राप्य आञ्जनेयः यस्य वृक्षस्य अधः सीतादेवी आसीना दृष्टा तं शिंशपावृक्षम् आरोहत् । अत्युन्नतं सान्द्रं स्वर्णमयं तं वृक्षं परितः नानाप्रकारकाः तरवः आसन् ।

व्याकरणविशेषः

  • अनोकहनिवहैः
    • अनोकहाः = अनसः अकं घ्नन्ति इति ।
    • अनोकहनिवहैः = अनोकहानां निवहः, तैः ।
  • अभ्रङ्कष-विकट-विटप-निबिडित-गगन-प्रपञ्चाम्
    • अभ्रङ्कषाः = अभ्रं कषन्ति इति ।
    • अभ्रङ्कषविकटविटपाः = अभ्रङ्कषाः विकटाः विटपाश्च (शाखाः)
    • गगने प्रपञ्चः (व्याप्तिः) = गगनप्रपञ्चः
    • अभ्रङ्कषविकटविटपैः = निबिडितः गगनप्रपञ्चः यया सा
    • अभ्रङ्कष-विकट-विटप-निबिडित-गगन-प्रपञ्चाम् = अभ्रङ्कषविकटविटपनिबिडितगगनप्रपञ्चा, ताम्

Word Meaning

  • ततः = After reaching Ashokavana
  • परिभ्रमन् = (Hanuman) having roamed around
    • तस्याम् =in it (in the Ashokavan)
    • परिवृतायाम् = in it, which is surrounded
      • अनेकैः =by the numerous ones
      • अनोकहनिवहैः= by the collection (निवह) of trees (अनोकह = tree, that which does not quit its place)
      • नाग-पुन्नाग-…-प्रियालु-प्रायैः = By trees like Naga, Punnaga, …
    • आरुरोह = climbed
      • काञ्चन= some specific (कां+चन)
      • शिंशपाम्= Shimshupaa Tree
        • काञ्चनमयीम् = that which is golden
        • गगनमण्डलं व्याप्नुवतीम् = that which is filling up (वि+आप्नु) the entire space (मण्डल) in the sky (गगन)
        • अभ्रङ्कष-विकट-विटप-निबिडित-गगन-प्रपञ्चाम् =whose huge (विकट) sky-scrapping (अभ्रङ्कष) branches (विटप) thickened (निबिडित) the entire space (प्रपञ्च) in the sky (गगन)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

तत्र तत्पत्रसंछन्नगात्रः पुत्रो नभस्वतः ।
न्यग्रोधदलसंलीनजनार्दनदशां दधौ ॥१६॥

पदच्छेदः

तत्र, तत्पत्रसञ्छन्नगात्रः, पुत्रः, नभस्वतः, न्यग्रोध-दल-संलीन-जनार्दन-दशाम्, दधौ ।

आकाङ्क्षा

  • दधौ = प्राप
  • कः दधौ ? पुत्रः
    • कस्य पुत्रः ? नभस्वतः
      • कीदृशः नभस्वतः पुत्रः ? तत्पत्रसंछन्नगात्रः
    • कुत्र दधौ ? तत्र
    • कां दधौ ? न्यग्रोध-दल-संलीन-जनार्दन-दशाम्

अन्वयः

तत्र तत्पत्रसञ्छन्नगात्रः नभस्वतः पुत्रः न्यग्रोधदलसंलीनजनार्दनदशां दधौ ।

अन्वयार्थः

  • तत्र = तस्मिन् शिंशपातरौ
  • तत्पत्रसञ्छन्नगात्रः= तद्वृक्षस्य पर्णैः आच्छादितशरीरः सन्
  • नभस्वतः पुत्रः = वायुसुतः
  • न्यग्रोधदलसंलीनजनार्दनदशाम् = वटपत्रे शयानस्य विष्णोः अवस्थाम्
  • दधौ = प्राप

भावार्थः

शिंशपापर्णैः आच्छादितशरीरः वायुपुत्रः तदा वटपत्रशायिनः विष्णोः सदृशीं दशाम् अभजत ।

व्याकरणविशेषः

  • तत्पत्रसञ्छन्नगात्रः
    • तस्य पत्राणि = तत्पत्राणि ।
    • तत्पत्रसञ्छन्नगात्रः= तत्पत्रैः सञ्छन्नं गात्रं यस्य सः ।
  • नभस्वतः = नभसि स्वनति (स्वन-शब्दे, लटि स्वनति ) इति नभस्वान् – पु.लि., ष.वि., ए.व.
  • न्यग्रोधदलसंलीनजनार्दनदशाम्
    • सम्यक् लीनः = संलीनः
    • न्यग्रोधस्य दलानि = न्यग्रोधदलानि
    • न्यग्रोधदलेषु संलीनः = न्यग्रोधदलसंलीनः
    • न्यग्रोधदलसंलीनः जनार्दनः = न्यग्रोधदलसंलीनजनार्दनः
    • न्यग्रोधदलसंलीनजनार्दनदशाम् = न्यग्रोधदलसंलीनजनार्दनस्य दशा, ताम् ।

Word Meaning

  • तत्र = There
  • तत्पत्रसञ्छन्नगात्रः= Hanuman, one whose body has been covered by its leaves
  • नभस्वतः = Vayu’s
  • पुत्रः = son
  • दधौ = obtained
  • न्यग्रोधदलसंलीनजनार्दनदशाम् = the status (दशा) of Vishnu (जनार्दन) who slept (संलीन) in the leaf (दल) of the banyan tree (न्यग्रोध)

गद्यम्

मूलपाठः

पुनरयमेनामालोक्यैवं चिन्तां ततान ।

पदच्छेदः

पुनः, अयम्, एनाम्, आलोक्य, एवम्, चिन्ताम्, ततान ।

आकाङ्क्षा

  • ततान
    • कः ततान ? अयम्
    • कां ततान ? चिन्ताम्
    • कथं ततान ? एवम्
    • किंकृत्वा ततान ? आलोक्य
      • काम् आलोक्य ? एनाम्

अन्वयः

पुनः अयम् एनाम् आलोक्य एवं चिन्तां ततान ।

भावार्थः

एनां सीतां दृष्ट्वा भूयोऽपि अयं हनूमान् वक्ष्यमाणप्रकारेण चिन्तामकरोत् ।

Word Meaning

  • पुनः = Again
  • अयम् = this person (Hanuman)
  • आलोक्य = seeing
    • एनाम् = this lady (Sita)
  • एवं चिन्तां ततान = developed (तन्) thoughts (चिन्ता) in this way (एवम्)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

मल्लीं चूतवनादिव स्नुहिवने म्लेच्छेन संस्थपितां
मालां देवकुलादिवामिषधिया क्षिप्तां श्मशाने शुना |
देवीमाश्रमतस्तथा स्वभवनं नक्तंचरेण च्छला-
दानीतामपनीतवेषरचनामालोकयन्मारुतिः
१७

पदच्छेदः

मल्लीम्, चूतवनात्, इव, स्नुहिवने, म्लेच्छेन, संस्थपिताम्, मालाम्, देवकुलात्, इव, आमिषधिया, क्षिप्ताम्, श्मशाने, शुना, देवीम्, आश्रमतः, तथा, स्वभवनम्, नक्तंचरेण, च्छलात्, आनीताम्, अपनीतवेषरचनाम्, आलोकयत्, मारुतिः

अन्वयः

म्लेच्छेन चूतवनात् (उद्‍धृत्य) स्नुहिवने संस्थपितां मल्लीम् इव, तथा शुना आमिषधिया देवकुलात् (आकृष्य) श्मशाने क्षिप्तां मालाम् इव, नक्तंचरेण छलात् आश्रमतः स्वभवनम् आनीताम् देवीम् अपनीतवेषरचनां मारुतिः आलोकयत् |

अन्वयार्थः

  • म्लेच्छेन = यवनेन / अनार्येण
  • चूतवनात् = सहकारोद्यानात् / आम्रवनात्
  • स्नुहिवने = सिम्हुण्डिकावने / सीहुण्डकवने
  • संस्थपिताम् = निक्षिपिताम्
  • मल्लीम् इव = विचिकिलालताम् इव विचकिला / भद्रवल्लीम् इव
  • शुना = शुनकेन
  • आमिषधिया = मांसभ्रान्त्या
  • देवकुलात् = देवालयात्
  • श्मशाने = पितृवने
  • ननक्तञ्चरेण= रावणेन
  • छलात् आश्रमतः = वञ्चनया तपोवनात्
  • आनीताम् = प्रापिताम्
  • देवीम् = सीताम्
  • अपनीतवेषरचनाम् = अपगतनेपथ्यशीलाम् / अपगतप्रसाधनाम् / प्रसाधनविहीनाम्

भावार्थः

अनार्येण आम्रोद्यानात् उद्‍धृत्य वज्रकण्टकवने निक्षिप्तां लताम् इव, तथा शुनकेन मांसभ्रान्त्या देवालयात् पितृवने क्षिप्तां स्रजम् इव शोच्यां रावणेन तपोवनात् अपहृत्य स्वभवनं प्रापिताम् अत एव विगतप्रसाधनां सीतां मारुतिः अपश्यत् |

व्याकरणविशेषः 

  • अपनीतवेषरचनाम्
    • वेषरचना = वेषाणां रचना
    • अपनीतवेषरचनाम् = अपनीता वेषरचना यस्याः सा, ताम्
  • नक्तञ्चरेण = नक्तं चरति इति, तेन

Word Meaning

  • मारुतिः आलोकयत् = Hanuman saw
  • देवीम् = Sita
    • अपनीतवेषरचनाम् = one from whom the beautifying ornaments (वेषरचन) were taken away (अपनीत) (i.e., without any beautification)
    • आनीताम् = one who was brought
      • आश्रमतः = from the Ashrama
      • छलात् = through deceitful means
      • नक्तंचरेण = by Ravana
      • स्वभवनम् = (to) his own house
    • मल्लीम् इव = who was like the jasmine-creeper
      • चूतवनात् (उद्‍धृत्य) = (uprooted) from the mango grove
      • म्लेच्छेन = by a barbarian
      • संस्थपिताम् = (and) planted
      • स्नुहिवने = in an area of thorny bushes
    • तथा मालाम् इव = also, like a garland
      • (आकृष्य) = (being dragged)
      • शुना = by a dog
      • आमिषधिया = mistaking it to be meat
      • देवकुलात् = from a temple
      • क्षिप्ताम् = (and) thrown
      • श्मशाने = in a burial ground
  1. श्लोकः

मूलपाठः

ज्योत्स्नां विनापि निवसेन्निशि शीतभानु-
श्छायां विनापि विलसेद्दिवसेश्वरोऽपि
एनां विना रघुपतिः परिगृह्य धैर्यं
सप्राण एव वसतीति विचित्रमेतत् ॥१८॥

पदच्छेदः

ज्योत्स्नाम्, विना, अपि, निवसेत्, निशि, शीतभानुः, छायाम्, विना, अपि, विलसेत्, दिवसेश्वरः, अपि, एनाम्, विना, रघुपतिः, परिगृह्य, धैर्यम्, सप्राणः, एव, वसति, इति,विचित्रम्, एतत् ।
अकाङ्क्षा

  • निवसेत्
    • कः निवसेत् ? शीतभानुः
    • कां विना अपि निवसेत् ? ज्योत्स्नां विनापि
    • कदा निवसेत् ? निशि
  • विलसेत्
    • कः ? दिवसेश्वरः
    • कां विना अपि ? छायाम् विनापि
  • (अस्ति)
    • किम् अस्ति ? एतत् विचित्रम् अस्ति
    • किम् करोति ‘इति’ एतत् विचित्रम् ? वसति इति
    • कः वसति ? रघुपतिः
    • कीदृशः वसति ? सप्राणः
    • कां विना ? एनां विना
    • किं कृत्वा ? परिगृह्य
    • किं परिगृह्य ? धैर्यम्

अन्वयः

शीतभानुः निशि ज्योत्स्नां विनापि निवसेत्, दिवसेश्वरः छायां विनापि विलसेत्, एनाम् विना रघुपतिः धैर्यं परिगृह्य सप्राणः अपि वसति इति एतत् विचित्रम् एव ।

अन्वयार्थः

  • शीतभानुः = चन्द्रः
  • निशि = रात्रौ
  • ज्योत्स्नांविनापि = चन्द्रिकां विनापि
  • निवसेत् = तिष्ठेत्
  • दिवसेश्वरः= सूर्यः
  • छायांविनापि = छायानामिकां स्वभार्यां विनापि
  • विलसेत् =प्रकाशेत
  • एनाम्विना = सीतां विना
  • रघुपतिः = श्रीरामः
  • धैर्यंपरिगृह्य = दार्ढ्यम् अवलम्ब्य
  • सप्राणः अपि= सजीवः
  • वसतिइति = तिष्ठति इति
  • एतत्विचित्रम् एव = आश्चर्यकरम् एव ।

भावार्थः

सीतदेवीं अशोकवनिकायां दृष्ट्वा आञ्जनेयः इत्थम् अचिन्तयत् – “नूनं परमसाध्व्याः अस्याः सीतायाः वियोगः श्रीरमस्य असह्यः भवेत् । चन्द्रिकां विनापि चन्द्रस्य छायां विनापि सूर्यस्य च विलसनं नाश्चर्यकरं किन्तु सीतां विना श्रीरमस्य वर्तनं नितान्तम् आश्चर्यकरम्” इति ।

व्याकरणविशेषः 

  • दिवसेश्वरः = दिवसस्य ईश्वरः
  • सप्राणः = प्राणैः सहितः वर्तमानः
  • शीतभानुः = शीतः भानुः
  • रघुपतिः = रघूणां पतिः

Word Meaning

  • शीतभानुः = The moon, (the cool sun)
    • निवसेत् = might stay
    • ज्योत्स्नांविना अपि = without his wife named Jyotsnaa
    • निशि = in the night
  • दिवसेश्वरः= The Sun
    • विलसेत् =might shine
    • छायांविनापि = without his wife named Chaayaa
  • एतत्विचित्रम् एव = This (एतत्) is indeed (एव) surprising (विचित्रम्)
    • इति = that
    • रघुपतिः = Srirama
      • सप्राणः अपिवसति = stays as a live person (i.e., is staying alive)
      • धैर्यंपरिगृह्य = holding on to courage (i.e., courageously)
      • एनाम्विना = without this lady, (Sita)

20-1-2018

गद्यम्

मूलपाठः

एवं चिन्तयता हनूमता कथमपि निशीथसमये गते निशीथिनीनाथेऽपि चरमगिरिशिखरोपकण्ठ-सेवामुत्कण्ठमाने दशकण्ठस्तु निद्राशेषेण स्मरशरप्रहारेण च कलुषीकृताक्षः सरसहरिचन्दनचर्चया जानकीदर्शनेच्छया च प्रकटितरागः परिवर्तितवैकक्षकमालया मकुटरत्नप्रभया च तिरस्कृतनक्षत्रमालः शनैः शनैरविशदशोकवनिकाम् ।

पाठभेदः

चरमगिरिशिखरोपकण्ठ-सेवासमुत्कण्ठमाने / चरमगिरिशिखरोपकण्ठ-सेवामुत्कण्ठमाने

पदच्छेदः

एवम् चिन्तयता हनूमता, कथमपि निशीथसमये गते, निशीथिनीनाथे अपि,
चरमगिरि-शिखरोपकण्ठ-सेवामुत्कण्ठमाने, दशकण्ठः तु निद्राशेषेण, स्मर-शर-प्रहारेण च, कलुषीकृताक्षः, सरस-हरिचन्दन-चर्चया, जानकी-दर्शनेच्छया च, प्रकटित-रागः, परिवर्तित-वैकक्षकमालया, मकुटरत्नप्रभया च, तिरस्कृतनक्षत्रमालः, शनैः शनैः अविशत् अशोकवनिकाम् ।

अन्वयार्थः

  • एवम् हनूमता चिन्तयता = पूर्वम् उक्तप्रकारेण
  • कथमपि = अतिकृच्छ्रेण
  • निशीथसमये गते = अर्धरात्रे गते
  • निशीथिनीनाथे अपि = चन्द्रे अपि
  • चरमगिरि-शिखरोपकण्ठ-सेवाम् उत्कण्ठमाने = पश्चिमाचलस्य शृङ्गोर्ध्वभागम् आश्रयितुकामे सति
  • दशकण्ठः तु = दशाननः
  • निद्राशेषेण = निद्रायाः अपूर्णतया
  • स्मरशरप्रहारेण च = मन्मथबाणस्य आघातेन च
  • कलुषीकृताक्षः = लोहितनयनः सन्
  • सरसहरिचन्दनचर्चया = आर्द्रहरिचन्दनलेपेन
  • जानकीदर्शनेच्छया च = सीतावलोकनाभिलाषेण च
  • प्रकटितरागः = यस्य गात्रस्थः रक्तिमा मनोगतः अनुरागः च व्यक्तः तथाभूतः सन्
  • परिवर्तितवैकक्षकमालया = उरसि तिर्यक् क्षिप्ता या माला, तया
  • मकुटरत्नप्रभया च = मुकुटस्थमणीनां कान्त्या च
  • तिरस्कृतनक्षत्रमालः = पराजिता सप्तविंशतितारकमाला येन, तथाभूतः सन्
  • शनैः शनैः = मन्दं मन्दम्
  • अशोकवनिकाम् = अशोकवाटिकाम्
  • अविशत् = प्रविष्टः

अन्वयः

एवम् हनूमता चिन्तयता, कथमपि निशीथसमये गते, निशीथिनीनाथे अपि चरमगिरि-शिखरोपकण्ठ-सेवाम्, उत्कण्ठमाने, दशकण्ठः तु निद्राशेषेण स्मर-शर-प्रहारेण चकलुषीकृताक्षः, सरस-हरिचन्दन-चर्चया जानकी-दर्शनेच्छया च, प्रकटितरागः, परिवर्तित-वैकक्षकमालया मकुटरत्नप्रभया च तिरस्कृतनक्षत्रमालः, शनैः शनैः अशोकवनिकाम् अविशत् ।

आकाङ्क्षा

  • अविशत् = प्रविष्टः
    • कुत्र अविशत् ? अशोकवनिकाम्
    • कथम् अविशत् ? शनैः शनैः
    • कदा अविशत् ? निशीथसमये गते
      • केन निशीथसमये गते ? हनूमता
        • कीदृशेन हनूमता ? एवं चिन्तयता
      • पुनः कदा अविशत् ? निशीथिनीनाथे उत्कण्ठमाने अपि
        • काम् उत्कण्ठमाने ? चरमगिरिशिखरोपकण्ठसेवाम्
      • कः अविशत् ? दशकण्ठः
        • कीदृशः दशकण्ठः ? कलुषीकृताक्षः
          • केन हेतुना कलुषीकृताक्षः ? निद्राशेषेण
          • पुनः केन हेतुना कलुषीकृताक्षः ? स्मरशरप्रहारेण
        • पुनः कीदृशः दशकण्ठः ? प्रकटितरागः
          • केन हेतुना प्रकटितरागः ? सरसहरिचन्दनचर्चया
          • पुनः केन हेतुना प्रकटितरागः ? जानकीदर्शनेच्छया
        • पुनः कीदृशः दशकण्ठः ? तिरस्कृतनक्षत्रमालः
          • केन हेतुना तिरस्कृतनक्षत्रमालः ? परिवर्तितवैकक्षकमालया
          • पुनः केन हेतुना तिरस्कृतनक्षत्रमालः ? मकुटरत्नप्रभया

भावार्थः

प्रियभार्यायाः अस्याः वियुक्तः श्रीरामः अद्यापि प्राणान् धारयति इति आश्चर्यकरम्, शोचनीयायाः दीनायाः अस्याः रक्षणोपायः कः इति शिंशपावृक्षे चिन्तयन् आस्ते स्म आञ्जनेयः । तावता अर्धरात्रः अतीतः । ततः यदा चन्द्रः पश्चिमाचलस्य शिखरोर्ध्वभागम् आश्रयितुकामः तदुपगतः तदा रावणः अशोकवनिकां प्राविशत् । अपरिपूर्णनिद्रया च मन्मथबाधया यस्य नेत्रे आरक्ते आस्ताम्, आर्द्रचन्दनलिप्ततया सीतां दिदृक्षया च यस्य रागः (अङ्गरागः अनुरागश्च) अभिव्यज्यते स्म, उरसि तिर्यक् प्रक्षिप्त-वैकक्षकमालया च मुकुटस्थरत्नानां कान्त्या च येन नक्षत्रमाला एव अवधीरिता तादृशः सः रावणः मन्दं मन्दं तत्र प्राप्तवान् ।

पदविवरणम्

  • निशीथिनीनाथे = निशीथिन्याः नाथः
  • चरमगिरि-शिखरोपकण्ठ-सेवाम्
    • चरमः गिरिः = चरमगिरिः
    • कण्ठस्य समीपम् = उपकण्ठम्
    • शिखरस्य उपकण्ठम् = शिखरोपकण्ठम्
    • चरमगिरेः शिखरोपकण्ठम् = चरमगिरिशिखरोपकण्ठम्
    • चरमगिरिशिखरोपकण्ठस्य सेवा = चरमगिरिशिखरोपकण्ठसेवा, ताम्
  • दशकण्ठः = दश कण्ठाः यस्य सः
  • निद्राशेषेण = निद्रायाः शेषः = निद्राशेषः, तेन
  • स्मरशरप्रहारेण = स्मरस्य शरः = स्मरशरस्य प्रहारः = स्मरशरप्रहारः, तेन
  • कलुषीकृताक्षः = कलुषीकृते अक्षिणी यस्य सः
  • सरसहरिचन्दनचर्चया =
    • रसेन सहितम् = सरसम्
    • सरसं हरिचन्दनम् = सरसहरिचन्दनम्
    • सरसहरिचन्दनस्य चर्चा = सरसहरिचन्दनचर्चा, तया
  • जानकीदर्शनेच्छया
    • दर्शनेच्छा = दर्शनस्य इच्छा
    • जानकीदर्शनेच्छया = जानक्याः दर्शनेच्छा, तया
  • प्रकटितरागः = प्रकटितः रागः यस्य सः
  • परिवर्तितवैकक्षकमालया
    • विकक्षे भवम् = वैकक्षम्
    • वैकक्षसम्बद्धा माला = वैकक्षकमाला
    • परिवर्तितवैकक्षकमालया = परिवर्तिता वैकक्षकमाला, तया
  • मकुटरत्नप्रभया
    • मकुटरत्नानि = मकुटस्य रत्नानि
    • मकुटरत्नप्रभया = मकुटरत्नानां प्रभा = मकुटरत्नप्रभा, तया
  • तिरस्कृतनक्षत्रमालः
    • नक्षत्राणां माला = नक्षत्रमाला
    • तिरस्कृतनक्षत्रमालः = तिरस्कृता नक्षत्रमाला येन सः

Word Meaning

  • निशीथसमयेगते = When the night time got ended
    • हनूमता = by Hanuman
      • एवं चिन्तयता= by him who was thinking like this
      • कथमपि= somehow (with a lot of difficulty)
    • निशीथिनीनाथेचरमगिरि-शिखरोपकण्ठ-सेवाम् उत्कण्ठमाने अपि = also when the moon, which is the lord (नाथ) of night (निशीथिनी), was having interest (उत्कण्ठमान) to rest (सेवा) in the proximity (उपकण्ठ) of the peak (शिखर) of the western mountain (चरमगिरि)
  • दशकण्ठः तु= the ten-headed Ravana
    • कलुषीकृताक्षः= one who had reddened (कलुषी-कृत) eyes (अक्ष)
      • निद्राशेषेण= due to the incompleteness (शेष) of his sleep (निद्रा)
      • स्मरशरप्रहारेणच = also due to the strokes (प्रहार) of the arrows (शर) of the love god, Madana (स्मर)
    • प्रकटितरागः = One who has expressed (प्रकटित) his passion (राग)
    • Another meaning – One on whose body was evidently (प्रकटित) red in color (राग)
      • सरसहरिचन्दनचर्चया= due to the smearing (चर्चा) of the sandlewood (हरिचन्दन) paste (सरस)
      • जानकीदर्शनेच्छयाच = also due to the desire (इच्छा) to see (दर्शन) Janaki (जानकी)
    • तिरस्कृतनक्षत्रमालः = One who has ridiculed (तिरस्कृत) the garland (माला) of the stars (नक्षत्र)
      • परिवर्तितवैकक्षकमालया= due to the garland (माला) which he wore across (परिवर्तित) the chest (विकक्ष) like the sacred thread
      • मकुटरत्नप्रभयाच = also due to the shine (प्रभा) of the gems (रत्न) in his crown (मकुट)
    • अविशत्= entered
      • शनैःशनैः = very slowly
      • अशोकवनिकाम्= the Ashoka Vana
  1. श्लोकः

मूलपाठः

रजनिचरमभागे वारसीमन्तिनीनां
करतलकलिताभिर्दीपिकामार्जनीभिः ।
दिशि दिशि परिमृष्टं यत्तमस्तत्समस्तं
हृदयमवजगाहे केवलं रावणस्य ॥१९॥

पदच्छेदः

रजनि-चरमभागे, वारसीमन्तिनीनाम्, करतल-कलिताभिः, दीपिका-मार्जनीभिः, दिशि दिशि, परिमृष्टं, यत्, तमः, तत्, समस्तम्, हृदयम्, अवजगाहे, केवलम्, रावणस्य ।

अन्वयार्थः

  • रजनि-चरमभागे= निशान्ते रात्रेः उत्तरार्धे
  • वारसीमन्तिनीनाम् =वराङ्गनानां
  • करतल-कलिताभिःदीपिका-मार्जनीभिः = गृहीताभिः करदीपिकारूपशोधनीभिः
  • दिशि दिशि= प्रतिदिशम्
  • परिमृष्टम् = अपाकृतम्
  • यत् तमः = यः अन्धकारः
  • तत् समस्तम् = सः समग्रः अपि अन्धकारः (मोहरूपं प्राप्य)
  • रावणस्य हृदयं केवलम्= निःशेषतया रावणहृदयम् एव
  • अवजगाहे= प्राविशत्

अन्वयः

रजनि-चरमभागे वारसीमन्तिनीनां करतल-कलिताभिः दीपिका-मार्जनीभिः दिशि दिशि परिमृष्टं यत् तमः तत् समस्तं रावणस्य हृदयं केवलम् अवजगाहे ।

आकाङ्क्षा

  • अवजगाहे (प्राविशत्)
    • किम् अवजगाहे ? तमः
      • कीदृशं तमः ? समस्तम्
      • पुनः कीदृशं तमः ? केवलम्
      • पुनः कीदृशं तमः ? यत् परिमृष्टंतत्
        • कुत्र परिमृष्टम् ? दिशि दिशि
        • काभिः परिमृष्टम् ? दीपिकामार्जनीभिः
          • कीदृशीभिः दीपिकामार्जनीभिः ? करतल-कलिताभिः
            • कासाम् ? वारसीमन्तिनीनाम्
          • कदा परिमृष्टम् ? रजनि-चरमभागे
        • तमः कुत्र अवजगाहे ? केवलं हृदयम्
          • कस्य हृदयम् ? रावणस्य

भावार्थः

रात्रेः उत्तरार्धे रावणेन सह चलन्तीनां योषितां करेषु गृहीताः दीपरूपसम्मार्जन्यः तमः अपाकुर्वन्ति । तथा अपमार्जितं तमः साकल्येन मोहरूपं प्राप्य रावणस्य हृदयम् प्राविशत् इति प्रतिभाति ।

पदविवरणम्

  • करतलकलिताभिः
    • कराणां तलानि = करतलानि
    • करतलकलिताभिः = करतलेषु कलिताः = करतलकलिताः, ताभिः
  • दीपिकामार्जनीभिः = दीपिकाः एव मार्जन्यः = दीपिकामार्जन्यः, ताभिः
  • अवजगाहे = अव + गाह् “गाहूँ॒विलोडने” | लट्लकारे गाहते | आत्.प., लिट्.ल., प्र.पु., ए.व. |

Word Meaning

  • रजनि-चरमभागे= In the final (चरम) part (भाग) of the night (रजनि)
  • तमः = the darkness
    • यत् परिमृष्टम् = that which was swept
      • दीपिका-मार्जनीभिः = by the brooms in the form of lamps
        • करतल-कलिताभिः= by those that were adoring the hands
          • वारसीमन्तिनीनाम् = of the ladies who take turns to attend upon the king (i.e., of the courtezans) (वारसीमन्तिनी)
        • दिशि दिशि= in all the directions
      • तत् समस्तम् = all of them (all of that darkness)
    • केवलम् अवजगाहे= only entered
    • रावणस्य हृदयम् = Ravana’s heart
  1. श्लोकः

मूलपाठः

सोऽयं मदान्धहृदयो रघुवीरपत्नीं सीमन्तिनीति हतनीतिरवाप पापः ।
आमूलपल्लवितकोमलसल्लकीति
वैतानपावकशिखामिव वारणेन्द्रः ॥२०॥

पदच्छेदः

सः, अयम्, मदान्धहृदयः, रघुवीरपत्नीम्, सीमन्तिनी, इति, हतनीतिः, अवाप, पापः, आमूल-पल्लवित-कोमलसल्लकी, इति, वैतान-पावक-शिखाम्, इव, वारणेन्द्रः।

अन्वयार्थः

  • सः =मोहाकुलः, तमसा अभिभूतः
  • अयम् =रावणः
  • मदान्धहृदयः = रावणपक्षे दर्पेण नष्टविवेकः / गजपक्षे मदोद्धतः
  • हतनीतिः= नष्टनयः / दुर्विनीतः
  • पापः = दुराचारपरायणः
  • सीमन्तिनीइति = साधारणनारी इति
  • रघुवीरपत्नीम् = श्रीरामभार्याम्
  • वारणेन्द्रः आमूल-पल्लवित-कोमलसल्लकीइति = गजेन्द्रः कृत्स्नापि किसलयोपेता मृदुला गजप्रियलता इति (मत्वा)
  • वैतान-पावक-शिखाम्इव = यज्ञसम्बन्धिनीं अग्निज्वालाम् इव
  • अवाप = उपगतवान् ।

अन्वयः

सः अयं मदान्धहृदयः हतनीतिः पापः, सीमन्तिनी इति रघुवीरपत्नीं, (मदान्धहृदयः) वारणेन्द्रः आमूल-पल्लवित-कोमलसल्लकी इति वैतान-पावक-शिखाम् इव अवाप ।

आकाङ्क्षा

  • अवाप
    • कः ? अयम्
      • कीदृशः अयम् ? सः तमोगुणाविष्टमनस्कः
      • पुनः कीदृशः अयम् ? मदान्धहृदयः
      • पुनः कीदृशः अयम् ? हतनीतिः
    • पुनः कीदृशः अयम् ? पापः
    • काम् अवाप ? रघुवीरपत्नीम्
    • का इति (मत्वा) ? सीमन्तिनी इति (मत्वा)
    • कः इव अवाप ? वारणेन्द्रः इव
      • कीदृशः वारणेन्द्रः ? यः अवाप
        • काम् अवाप ? वैतान-पावक-शिखाम्
        • का इति (मत्वा) ? आमूल-पल्लवित-कोमलसल्लकीइति (मत्वा)

भावार्थः

यथा कश्चित् मदोत्कटः दुर्विनीतः उपद्रवकारी गजः मूलादारभ्य सकिसलया मृदुला गजप्रियलता इति मत्वा यज्ञाग्निज्वालाम् उपगच्छेत् तथैव मदनमदान्धः अदान्तः पापप्रवणः रावणः सामान्यां स्त्रीं मत्वा एनां सतीं सीताम् उपगतवान् ।

पदविवरणम्

  • मदान्धहृदयः = मदेन अन्धं हृदयं यस्य सः
  • हतनीतिः= हता नीतिः यस्य सः
  • रघुवीरपत्नीम्= रघुवीरस्य पत्नी, ताम्
  • वारणेन्द्रः = वारणानाम् इन्द्रः
  • आमूलपल्लवितकोमलसल्लकी
    • कोमला सल्लकी = कोमलसल्लकी
    • आ मूलात् = आमूलम् (मर्यादार्थे)
    • आमूलं पल्लविता = आमूलपल्लविता
    • आमूलपल्लवितकोमलसल्लकी = आमूलपल्लविता कोमलसल्लकी
  • वैतानपावकशिखाम्
    • वितानस्य अयम् = वैतानः
    • वैतानः पावकः = वैतानपावकः
    • वैतानपावकशिखाम् = वैतानपावकस्य शिखा, ताम्

Word Meaning

  • सः अयम् = This person (Ravana)
    • मदान्धहृदयः = one whose heart is blindened by the pride
    • हतनीतिः= one who has lost the morality
    • पापः = one who is a sinner
  • अवाप = approached
  • रघुवीरपत्नीम् = the wife (पत्नी) of Rama, the warrior (वीर) in the Raghu (रघु) clan
    • सीमन्तिनीइति = taking her to be (इति) an ordinary lady (सीमन्तिनी)
    • (मदान्धहृदयः) वारणेन्द्रः इव = just as (इव) the superior (इन्द्र) elephant (वारण), which has lost its control due to the rute flowing in its forehead
      • अवाप = approached
      • वैतान-पावक-शिखाम् = the flames (शिखा) of the sacrificial (वैतान) fire (पावक)
      • आमूल-पल्लवित-कोमलसल्लकीइति = considering it to be the tender (कोमल) sallakee (सल्लकी) creeper having sprouts (पल्लवित) right from its roots (आ+मूल)

गद्यम्

मूलपाठः

एतद्दर्शनेन वेपमानतनुलता मैथिली कापुरुषविषयपरुषवचनपारम्पर्येण विदीर्यमाणहृदया हृदयदयिताशयप्रत्ययादमुमेव तृणमन्तरतः कृत्वा स्थिता पर्यभाषत ।

पदच्छेदः

एतद्दर्शनेन, वेपमानतनुलता, मैथिली, कापुरुषविषय-परुषवचन-पारम्पर्येण, विदीर्यमाण-हृदया, हृदयदयिताशय-प्रत्ययात्, अमुम्, एव, तृणम्, अन्तरतः, कृत्वा, स्थिता, पर्यभाषत ।

अन्वयार्थः

  • एतद्दर्शनेन = एतस्य (रावणस्य) अवलोकनेन
  • वेपमानतनुलता = भयात्कम्पमानगात्रा
  • मैथिली =सीता
  • कापुरुषविषयपरुषवचनपारम्पर्येण = अभद्रजनोचित-गर्ह्यवचनैः
  • विदीर्यमाणहृदया =भिन्नान्तःकरणा सती
  • हृदयदयिताशयप्रत्ययात् = प्राणेश्वरस्य राक्षसान्तव्रते विश्वासात् हेतोः
  • अमुम्एव = रावणम् उद्दिश्य
  • तृणम्अन्तरतः कृत्वा = तृणं मध्ये स्थापयित्वा
  • स्थितापर्यभाषत = वर्तमाना अवदत्

अन्वयः

एतद्दर्शनेन वेपमानतनुलता मैथिली कापुरुषविषय-परुषवचन-पारम्पर्येण विदीर्यमाण-हृदया हृदयदयिताशय-प्रत्ययात् अमुम् एव तृणम् अन्तरतः कृत्वा स्थिता पर्यभाषत ।

आकाङ्क्षा

  • पर्यभाषत
    • का पर्यभाषत ? मैथिली
      • कथंभूता सा ? वेपमानतनुलता
        • केन कारणेन वेपमाना ? एतद्दर्शनेन
      • पुनः कथंभूता सा ? विदीर्यमाण-हृदया
        • केन कारणेन विदीर्यमाण-हृदया ? कापुरुषविषय-परुषवचन-पारम्पर्येण
      • पुनः कथंभूता सा ? स्थिता
        • किं कृत्वा स्थिता ? अन्तरतः कृत्वा
          • किम् अन्तरतः कृत्वा ? तृणम्
        • कं प्रति पर्यभाषत ? अमुम् एव
        • कस्मात् कारणात् पर्यभाषत ? हृदयदयिताशय-प्रत्ययात्

भावार्थः

रावण्स्य दर्शनं सीतायाः क्षोभकरम् आसीत् । भयात् तस्याः शरीरं वेपते स्म । तेन उच्यमानं गर्ह्यं सर्वथा असह्यं वचनं सीतायाः हृदयं विदीर्नम् । अस्यां दशायामपि स्वामी श्रीरामः अवश्यं रक्षिष्यति इति विश्वासात् हृदये धैर्यं प्रपूर्य तृणं छित्त्वा मध्ये संस्थाप्य रावणम् उद्दिश्य अभाषत ।

विशेषः

  • “तृणम् अन्तरतः कृत्वा” इत्यस्य व्याख्यानं दीयते सहृदयैः व्याख्याकारैः
    • पापिष्ठेन साक्षात् सम्भाषणम् अनुचितम् इति बुद्ध्या तृणम् अन्तरतः कृत्वा..
    • श्रीरामः तृणेनैव काकासुरं (इन्द्रसुतं) निरसितवान् तथैव त्वाम् अपि द्रावयति इति ज्ञापनम्
    • पशुतुल्यस्य तव तृणमेव भोज्यम्
    • श्रीरामपादयोः पतनसमये तव तृणदंशनं भवेत् इति ज्ञापनम्
    • मदान्वितस्य तव ऐश्वर्यं मम तृणसदृशम्
    • सपरिवारः त्वं विनङ्क्ष्यति इति तृणं छित्त्वा निवेदनम्

रामायणप्रसङ्गः 

तृणमन्तरतः कृत्वा प्रत्युवाच शुचिस्मिता ।
निवर्तय महो मत्तः स्वजने प्रीयतां मनः ॥ २१/ ३

पदविवरणम्

  • वेपमानतनुलता
    • तनुः लता इव = तनुलता
    • वेपमानतनुलता = वेपमाना तनुलता यस्याः सा
  • कापुरुषविषयपरुषवचनपारम्पर्येण
    • परुषाणि वचनानि = परुषवचनानि
    • कापुरुषः = कुप्सितः पुरुषः
    • कापुरुषस्य विषयाणि (उचितानि) = कापुरुषविषयाणि
    • कापुरुषविषयाणि परुषवचनानि = कापुरुषविषयपरुषवचनानि
    • कापुरुषविषयपरुषवचनपारम्पर्येण = कापुरुषविषयपरुषवचनानां पारम्पर्यम्, तेन
  • विदीर्यमाणहृदया =विदीर्यमाणं हृदयं यस्याः सा
  • हृदयदयिताशयप्रत्ययात्
    • हृदयस्य दयितः = हृदयदयितः
    • हृदयदयितस्य आशयः = हृदयदयिताशयः
    • हृदयदयिताशयप्रत्ययात् = हृदयदयिताशयस्य प्रत्ययः, तस्मिन्

Word Meaning

  • मैथिली = Sita
    • वेपमानतनुलता = one whose creeper (लता) like tender body (तनु) is trembling (वेपमान)
      • एतद्दर्शनेन = on seeing this person (Ravana)
    • विदीर्यमाण-हृदया = one whose heart (हृदया) is being torn apart
      • कापुरुषविषय-परुषवचन-पारम्पर्येण = by the uninterrupted series (पारम्पर्य) of the intolerable words (परुषवचन) that were in the bad person’s (कापुरुष) scope (विषय)
    • हृदयदयिताशय-प्रत्ययात् = due to the faith (प्रत्यय) in the intentions (आशय) (of getting Sita back) of Rama, the lord (दयित) of her heart (हृदय)
    • स्थिता = One who was seated
      • तृणम् अन्तरतः कृत्वा = after placing (कृत्वा) a grass (तृण) between (अन्तरतः) them (i.e., Sita and Ravana)
    • पर्यभाषत = spoke
      • अमुम् एव = to this person (Ravana) himself

गद्यम्

मूलपाठः

अयि, सकलसमचारप्रतिष्ठानिष्ठः परमेष्ठी ननु कुलगुरुर्भवतः परकलत्ररतिरपत्रपां जनयति हि गोत्रजातानाम् ।

पदच्छेदः

अयि, सकल-समचार-प्रतिष्ठा-निष्ठः, परमेष्ठी, ननु, कुलगुरुः, भवतः, परकलत्ररतिः, अपत्रपाम्, जनयति, हि, गोत्रजातानाम् ।

अन्वयार्थः

  • अयि ! = अयि रावण !
  • सकलसमाचारप्रतिष्ठानिष्ठः = समस्त-वर्णाश्रमोचित-विधान-स्थापने दृढव्रतः
  • परमेष्ठी= ब्रह्मदेवः
  • भवतः कुलगुरुः ननु = तव वंशस्य मूलपुरुषः खलु
  • हि = निश्चयेन
  • परकलत्ररतिः= स्वकीयेतरस्‍त्रीषु आसक्तिः
  • गोत्रजातानाम् = तद्वंशजानाम्
  • अपत्रपां जनयति = लज्जाम् उत्पादयति ।

अन्वयः

अयि! सकलसमचारप्रतिष्ठानिष्ठः परमेष्ठी भवतः कुलगुरुः ननु । हि परकलत्ररतिः गोत्रजातानाम् अपत्रपां जनयति ।

आकाङ्क्षा

  • अयि !
  • कुलगुरुः ननु
    • कस्य कुलगुरुः ? भवतः
    • कः कुलगुरुः ? परमेष्ठी
      • कीदृशः परमेष्ठी ? सकलसमचारप्रतिष्ठानिष्ठः
    • जनयति हि
      • कः जनयति ? परकलत्ररतिः
      • किं जनयति ? अपत्रपाम्
        • केषाम् अपत्रपाम् ? गोत्रजातानाम्

भावार्थः

सीता दुर्मार्गगामिनं रावणं सन्मार्गे प्रवर्तयितुम् अवदत् – “साक्षात् ब्रह्मा तव कुलज्येष्ठः । सकलवर्णाश्रमधर्माणां विधातुः तस्य कुलोत्पन्नः कश्चित् अधर्मं कथम् आचरितुम् अर्हति ? अपि च परस्त्रीरतिरूपात् अनाचारात् तद्वंशजाः लज्जाम् अनुभवन्ति ।”

“स्वकुलं स्मर । कुलपांसुलः मा भूः” इति सीता रावणं परोक्षतया प्रत्यादिशत् ।

विशेषः

“सकलसमाचारप्रतिष्ठानिष्ठः परमेष्ठी ननु कुलगुरुर्भवतः”

मरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः – एते षट् प्रजापतयः ।

साक्षात् ब्रह्मणः उत्पन्नाः प्रजापतयः । पुलस्त्यकुलोत्पन्नः रावणः ।

पदविवरणम्

  • सकलसमचारप्रतिष्ठानिष्ठः
    • सकलाः समाचाराः = सकलसमचाराः
    • सकलसमचाराणां प्रतिष्ठा = सकलसमचारप्रतिष्ठा
    • सकलसमचारप्रतिष्ठानिष्ठः = सकलसमचारप्रतिष्ठायां निष्ठः
  • परकलत्ररतिः
    • पराणि कलत्राणि = परकलत्राणि
    • परकलत्ररतिः= परकलत्रेषु रतिः
  • गोत्रजातानाम् = गोत्रे जाताः, तेषाम्

Word Meaning

  • अयि ! = Hey you!
  • परमेष्ठी= Brahma, one who stands (ष्ठा) in the prime place (परम)
    • सकलसमचारप्रतिष्ठानिष्ठः = one who was committed (निष्ठ) to setting up (प्रतिष्ठा) all (सकल) the right moral conducts (सम्+आचार)
    • भवतः कुलगुरुः ननु = he is your (भवत्) ancestor (कुलगुरु). Isn’t it (ननु)?
  • परकलत्ररतिः= the passion (रति) towards another person’s (पर) wife (कलत्र)
    • हि = indeed
    • जनयति = causes
    • अपत्रपाम् = shame
  • गोत्रजातानाम् = for those who were born (जात) in the clan (गोत्र)

गद्यम्

मूलपाठः

भूयोऽपि पञ्चवटीपरिसरममुं जनमनुकूलप्रभञ्जन इवानुकूलः कूलोपकण्ठं परिभ्रष्टां नावमिव यदि नयेथाः, तर्हि तवापि दयते नियतं मदीयो जीवितेशः साक्षाज्जीवितेशोऽपि त्वयि दयालुर्भवेत् ।

पदच्छेदः

भूयः अपि पञ्चवटीपरिसरम्, अमुम् जनम् अनुकूलप्रभञ्जनः इव, अनुकूलः कूलोपकण्ठम्, परिभ्रष्टाम् नावम् इव, यदि नयेथाः, तर्हि तवापिदयते नियतम् मदीयः जीवितेशः, साक्षात् जीवितेशः अपि त्वयि दयालुः भवेत् ।

अन्वयार्थः

  • यदि (त्वं) अनुकूलः (सन्) = यदि त्वं अविरोधी सन्
  • अमुं जनं = माम्
  • भूयोऽपि पञ्चवटीपरिसरम् = पञ्चवटीपर्यन्तभुवम्
  • प्रभञ्जनः परिभ्रष्टां नावं कूलोपकण्ठम् इव = यथा दिशान्तरं नीतां नौकां वातः तटसमीपं प्रापयति
  • नयेथाः तर्हि = तथा मां प्रापयेः
  • मदीयः जीवितेशः = मम प्राणपतिः
  • नियतम् = निश्चयेन
  • तवापि = (अपराधिनि) अपि त्वयि (क्षमानर्हे त्वादृशे अपि)
  • दयते = दयां कुरुते
  • साक्षात् जीवितेशः अपि = यमराजः अपि
  • त्वयि दयालुः भवेत् = त्वयि दयां कुर्यात् ।

अन्वयः

यदि (त्वम्) अनुकूलः (सन्) अमुं जनं पञ्चवटीपरिसरं प्रभञ्जनः परिभ्रष्टां नावं कूलोपकण्ठम् इव नयेथाः तर्हि मदीयः जीवितेशः नियतं तवापि दयते साक्षात् जीवितेशः अपि त्वयि दयालुः भवेत् ।

आकाङ्क्षा

  • दयते
    • कस्य कृते दयते ? तव अपि
    • कथं दयते ? नियतम्
    • कः दयते ? जीवितेशः
      • कस्य जीवितेशः ? मदीयः
    • कदा दयते ? यदि … नयेथाः तर्हि
      • कः नयेथाः ? (त्वम्)
      • कथं भूत्वा नयेथाः ? अनुकूलः (सन्)
      • कुत्र नयेथाः ? पञ्चवटीपरिसरम्
      • कां नयेथाः ? अमुं जनं
      • कथं इव नयेथाः ? प्रभञ्जनः इव
        • कां नयेथाः ? नावम्
          • कीदृशां नावम् ? परिभ्रष्टाम्
        • कुत्र नयेथाः ? कूलोपकण्ठम्
      • भवेत्
        • कथं भवेत् ? दयालुः
          • कस्मिन् विषये दयालुः ? त्वयि
        • कः भवेत् ? साक्षात् जीवितेशः अपि

भावार्थः

यथा कांश्चन विप्रकृष्टां नौकाम् अनुकूलवातः तटस्य निकटे प्रापयति तथैव त्वं विरुद्धाचरणं परित्यज्य यतः माम् अपहृतवान् पुनरपि तं पञ्चवटीप्रदेशं प्रापय । एवं करिष्यति त्वयि साधुशीलः मद्भर्ता दयिष्यते एव, स्वयं अन्तकः दण्डधरः अपि निजदोषं परिहृतवति त्वयि अवश्यं दयां करिष्यति ।

विशेषः

‘अमुं जनम्’ – अदस् सर्वनामशब्दः –

इदमस्तु सन्निकृष्टं समीपतरवर्ति चैतदो रूपम् ।
अदसस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयात् ॥

योऽसौ / येऽमी – प्रसिद्धजनसूचकम्

रामायणप्रसङ्गः 

श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे रावणं प्रति सीतादेव्याः हितवचनम् –

साधु धर्मम् अवेक्षस्व साधु साधुव्रतं चर ।” २१/७

“विदितः सर्वधर्मज्ञः शरणागतवत्सलः ।
तेन मैत्री भवतु ते यदि जीवितुमिच्छति ॥” २१/ २० 

पदविवरणम्

  • पञ्चवटीपरिसरम्
    • पञ्चानां वटानां समाहारः = पञ्चवटी
    • पञ्चवटीपरिसरम् = पञ्चवट्याः परिसरः – पञ्चवटीपरिसरः, तम्
  • अनुकूलप्रभञ्जनः= अनुकूलः प्रभञ्जनः
  • कूलोपकण्ठम्
    • कण्ठस्य समीपम् = उपकण्ठम्,
    • कूलोपकण्ठम् = कूलस्य उपकण्ठम्
  • जीवितेशः= नियमयति इति यमः, भूतेशः, कालः, अन्तकः, सूर्यपुत्रः, यमुनाभ्राता

Word Meaning

  • यदि (त्वम्) अनुकूलः (सन्) = If you, becoming favourable,
    • नयेथाः = take
    • अमुं जनम् = me
    • भूयोऽपि = again
    • पञ्चवटीपरिसरम् = the place of Panchavati
    • प्रभञ्जनः इव = like the wind
      • नयेथाः = which takes
      • परिभ्रष्टां नावम् = the ship that has been led away from the shore
      • कूलोपकण्ठम् = towards the shore
    • तर्हि = then
      • मदीयः जीवितेशः = my husband
      • नियतम् = definitely
      • दयते = will show compassion
      • तवापि = even to you
    • साक्षात् जीवितेशः अपि = Verily that Yama
    • त्वयि दयालुः भवेत् = will be compassionate towards you

गद्यम्

मूलपाठः

दाशरथेरजर्य्याया मैत्र्याः पात्रमपि भवितासि ।

पदच्छेदः

दाशरथेः, अजर्य्यायाः, मैत्र्याः, पात्रम्, अपि, भवितासि ।

अन्वयार्थः

  • दाशरथेः= रामस्य
  • अजर्य्यायाः= अपरिहार्यायाः
  • मैत्र्याः= सख्यस्य
  • पात्रम्अपि = योग्यः अपि
  • भवितासि = भविष्यसि

अन्वयः

दाशरथेः अजर्य्यायाः मैत्र्याः पात्रम् अपि भवितासि ।

आकाङ्क्षा

  • (त्वं) भवितासि
    • कथं भवितासि ? पात्रम्अपि
      • कस्याः पात्रम् ? मैत्र्याः
        • कीदृश्याः मैत्र्याः? अजर्य्यायाः
        • कस्य मैत्र्याः? दाशरथेः

भावार्थः

मम हितैषी सन् त्वं श्रीरामस्य अनपायि सख्यम् अपि प्राप्स्यसि ।

पदविवरणम्

अजर्य्यायाः = जरति/जीर्यति । जरीतुम् योग्या – जर्य्या । न जर्य्या = अजर्य्या ।

Word Meaning

  • अपि= Also
  • भवितासि = you will become
  • पात्रम् = the receipient
  • अजर्य्यायाःमैत्र्याः = of the unconquerable friendship
  • दाशरथेः= of Rama

गद्यम्

मूलपाठः

किन्तु खरप्रमुखनिशाचरबलमथनसमयरुचिरलग्नसान्द्रवसापङ्किलमुखमार्यपुत्रस्य शिलीमुखं भवन्तमन्तरेण कः श्रद्दधीत निजहृदयगलितरुधिरधारया प्रक्षालयितुम् । 

पदच्छेदः

किन्तु खरप्रमुख-निशाचर-बल-मथनसमय-रुचिर-लग्न-सान्द्रवसा-पङ्किल-मुखम्, आर्यपुत्रस्य, शिलीमुखम्, भवन्तम्, अन्तरेण, कः, श्रद्दधीत, निजहृदय-गलित-रुधिर-धारया, प्रक्षालयितुम् ।

अन्वयार्थः

  • किन्तु = प्रत्युत, मया यद् उक्तम् तद् अकृतं चेत्
  • खरप्रमुखनिशाचर-बल-मथनसमय-रुचिरलग्नसान्द्रवसा-पङ्किलमुखम् = खरप्रभृतिराक्षस-सैन्यस्य विध्वंसकाले सघनमेदसि सम्यक् संसक्तततया रक्तप्रदिग्धःअग्रभागः यस्य (शिलीमुखस्य), तम् | रुचिरलग्न = सम्यक् संसक्तम् |
  • आर्यपुत्रस्यशिलीमुखम् = मदीयस्य स्वामिनः बाणम्
  • भवन्तम् अन्तरेण = त्वत् ऋते
  • निजहृदय-गलित-रुधिर-धारया= स्व-वक्षसः निःसृतेन रक्तप्रवाहेण | (गलति = स्रवति)
  • प्रक्षालयितुम् = शोधयितुम्
  • कः श्रद्दधीत = कः तत्परः भवेत् ? न कोऽपि इत्यर्थः ।

अन्वयः

किन्तु खरप्रमुख-निशाचर-बल-मथनसमय-रुचिर-लग्न-सान्द्रवसा-पङ्किल-मुखम्, आर्यपुत्रस्य शिलीमुखं निजहृदय-गलित-रुधिर-धारया प्रक्षालयितुं भवन्तम् अन्तरेण कः श्रद्दधीत । 

आकाङ्क्षा

  • कः श्रद्दधीत ? (कोऽपि अन्यः न अस्ति)
    • कं विना (अन्यः न अस्ति) ? भवन्तम् अन्तरेण
    • किं कर्तुम् श्रद्दधीत ? प्रक्षालयितुम्
      • किं प्रक्षालयितुम् ? शिलीमुखम्
        • कस्य शिलीमुखम् ? आर्यपुत्रस्य
        • कीदृशं शिलीमुखम् ? खरप्रमुख-निशाचर-बल-मथनसमय-रुचिर-लग्न-सान्द्रवसा-पङ्किल-मुखम्
      • कया उपायेन प्रक्षालयितुम् ? निजहृदय-गलित-रुधिर-धारया

भावार्थः

सीतादेवी आह – “मत्कथनम् अनादृतवतः भवतः सैव गतिर्भवेत् या खर-दूषण-सुबाहु-कबन्ध-मारीचप्रभृतीनां राक्षसानां अभवत् । तस्य राक्षससैन्यस्य निषूदनसमये अमोघलक्ष्यवेधी श्रीरामबाणः राक्षसदेहमेदसि संसक्तः भवति स्म । तादृशस्य रुधिरप्रदिग्धस्य सम्प्रति शुष्कतां गतस्य बाणस्य प्रक्षालनं भवतः रुधिरप्रवाहेण एव भविष्यति नूनम्।” प्रातिकूल्यम् आचरतः तव श्रीरामशरेण हननम् अपरिहार्यम्, अतः आत्मघातकः मा भूः इति सीतादेवी तं प्रबोधयति ।

पदविवरणम्

  • खरप्रमुखनिशाचर-बल-मथनसमय-रुचिरलग्नसान्द्रवसा-पङ्किलमुखम्
    • खरप्रमुखनिशाचरबलमथनसमयः
      • खरप्रमुखाः = खरः प्रमुखः येषु ते
      • खरप्रमुखनिशाचराः = खरप्रमुखाः निशाचराः
      • खरप्रमुखनिशाचरबलम् = खरप्रमुखनिशाचराणां बलम्
      • खरप्रमुखनिशाचरबलमथनसमयः = खरप्रमुखनिशाचरबलस्य मथनसमयः
    • रुचिरलग्नसान्द्रवसापङ्किलमुखः
      • रुचिरलग्नः = रुचिरेण लग्नः
      • सान्द्रवसा= सान्द्रा वसा
      • पङ्किलः मुखः यस्य सः = पङ्किलमुखः
      • सान्द्रवसापङ्किलमुखः = सान्द्रवसया पङ्किलमुखः
      • रुचिरलग्नसान्द्रवसापङ्किलमुखः = रुचिरलग्नः सान्द्रवसापङ्किलमुखः
    • खरप्रमुखनिशाचरबलमथनसमयरुचिरलग्नसान्द्रवसापङ्किलमुखम् = खरप्रमुखनिशाचरबलमथनसमये रुचिरलग्नसान्द्रवसापङ्किलमुखः, तम्
  • निजहृदयगलितरुधिरधारया
    • रुधिरस्य धारा = रुधिरधारा
    • गलिता रुधिरधारा = गलितरुधिरधारा
    • निजस्य हृदयं = निजहृदयम्
    • निजहृदयगलितरुधिरधारया = निजहृदयात् गलितरुधिरधारा

 Word Meaning

  • किन्तु = On the contrary, (i.e., if you do not heed to my advice)
  • कः श्रद्दधीत = who can be more keen…
  • भवन्तम् अन्तरेण = other than you
  • प्रक्षालयितुम् = to wash
  • आर्यपुत्रस्यशिलीमुखम् = my husband, Rama’s (आर्यपुत्र) arrow (शिलीमुख)
  • खरप्रमुखनिशाचर-बल-मथनसमय-रुचिरलग्नसान्द्रवसा-पङ्किलमुखम् = that whose tip (मुख) is muddy (पङ्किल), due to the dense (सान्द्र) fat (वसा) that got stuck (लग्न) in a nice way (रुचिर), at the time (समय) of the killing (मथन) of the army (बल) of demons (निशाचर) headed (प्रमुख) by Khara (खर)
  • निजहृदय-गलित-रुधिर-धारया= using the stream (धारा) of blood (रुधिर) flowing (गलित) from your (निज) heart (हृदय)

1-2-2018

गद्यम्

मूलपाठः

अथवा जनस्थानसमरादारभ्य समराभावावग्रहतृषितानां, सौमित्रिपत्त्रिचातकानां शोणिताम्बुपारणाम् तवापनयश्चेत्कः समर्थो निवारयितुम् ।

पदच्छेदः

अथवा, जनस्थानसमरात्, आरभ्य, समराभावावग्रह-तृषितानां, सौमित्रि-पत्त्रि-चातकानां, शोणिताम्बुपारणाम्, तव, अपनयः, चेत्, कः,समर्थः, निवारयितुम् ।

अन्वयार्थः

  • अथवा = पक्षान्तरे
  • तव अपनयः चेत् = भवता अनीतिमार्गम् आश्रुतं चेत्
  • जनस्थानसमरात् आरभ्य = दण्डकावनभागे खरादिभिः सह यत् युद्धं प्रवृत्तं ततः प्रभृति
  • समराभावावग्रह-तृषितानाम् = युद्धस्य अप्रवर्तनम् एव वृष्टिप्रतिबन्धः, तेन रुधिरजलपिपासूनाम्
  • सौमित्रि-पत्त्रि-चातकानाम् = लक्ष्मणस्य बाणरूपचातकपक्षिणाम्
  • शोणिताम्बुपारणाम् = तव रक्तवारिपानम्
  • कः निवारयितुं समर्थः = कः निरोद्धुं क्षमः ? न कोऽपि इत्यर्थः ।

अन्वयः

अथवा तव अपनयः चेत् जनस्थानसमरात् आरभ्य समराभावावग्रह-तृषितानां, सौमित्रि-पत्त्रि-चातकानां शोणिताम्बुपारणां कः निवारयितुं समर्थः ।

आकाङ्क्षा

  • कः समर्थः
    • किं कर्तुं समर्थः ? निवारयितुम्
      • कां निवारयितुम् ? शोणिताम्बुपारणाम्
        • केषां शोणिताम्बुपारणाम् ? सौमित्रि-पत्त्रि-चातकानाम्
          • कीदृशां सौमित्रि-पत्त्रि-चातकानाम् ? समराभावावग्रह-तृषितानाम्

भावार्थः

अथवा रामाय मम प्रत्यर्पणाभावरूपा तव अनीतिः चेत् लक्ष्मणबाणः त्वां निस्संशयं लक्षयति । दण्डकावने खरादिभिः राक्षसैः सह प्रवृत्तात् युद्धात् परं युद्धविरामः जातः अस्ति । लक्ष्मणबाणरूपाः चातकाः युद्धरूपवृष्टिप्रतिबन्धात् पिपासिताः सन्ति । तव रक्तजलपानेन एव लक्ष्मणबाणचातकानां व्रतावसानं चेत् तत् को वा निरोद्धुं शक्तः । न कोऽपि शक्तः इत्यर्थः ।

पदविवरणम्

  • पत्त्रः (पक्षः) अस्य विद्यते इति पत्त्री, (बाणः, पक्षी)
  • समराभावावग्रहतृषितानाम्
    • समराभावः = समरस्य अभावः
    • समराभावावग्रहः = समराभावः एव अवग्रहः
    • समराभावावग्रहतृषितानाम् = समराभावावग्रहेण तृषिताः, तेषाम्
  • सौमित्रिपत्त्रिचातकानाम्
    • सौमित्रः = सुमित्रायाः अपत्यं पुमान्
    • सौमित्रिपत्रिणः = सौमित्रेः पत्रिणः
    • सौमित्रिपत्त्रिचातकानाम् = सौमित्रिपत्रिणः एव चातकाः, तेषाम्

अलङ्कारः

  • रूपकालङ्कारः
    • समराभावावग्रह = समराभावः एव अवग्रहः
    • सौमित्रिपत्त्रिचातकानाम् =सौमित्रिपत्त्रिणः एव चातकाः
    • शोणिताम्बुपारणाम् = शोणितम् एव अम्बु

Word Meaning

  • अथवा = Otherwise
  • तव अपनयः चेत् = if (चेत्) the unrighteous path (अपनयः) is yours (तव)
  • कः निवारयितुं समर्थः = who (कः) is capable (समर्थः) of preventing (निवार) … ? (It is inevitable)
  • शोणिताम्बुपारणाम् = the breaking of the fast with the water in the form of your blood
  • सौमित्रि-पत्त्रि-चातकानाम् = of the chaatakaa birds in the form of Lakshmana’s arrows
    • समराभावावग्रह-तृषितानाम् = of those who are thirsty (तृषित) due to the impediment (अवग्रह) for rain in the form of absence (अभाव) of war (समर)
      • जनस्थानसमरात् आरभ्य = since the time of (आरभ्य) the battle (समरात्) of Janasthana (जनस्थान)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

अथ निशिचरनाथं पञ्चबाणीविभिन्नं

न हि जनकसुतायाः प्रापदेकापि वाणी ।

जनमुपनतमृत्युं पञ्चववक्त्राहिदष्टं

विशति हृतविशाधेरोषधेः किं नु शक्तिः ॥२१॥ 

पदच्छेदः

अथ, निशिचरनाथम्, पञ्चबाणी-विभिन्नम्, न, हि, जनकसुतायाः, प्रापत्, एका, अपि, वाणी, जनम्, उपनतमृत्युम्, पञ्चक्त्राहि-दष्टम्, विशति,हृतविशाधेः, ओषधेः, किम्, नु, शक्तिः । 

आकाङ्क्षा

  • अथ
  • न हि प्रापत्
    • का न प्रापत् ? वाणी
      • कीदृशी वाणी ? एका अपि
      • कस्याः वाणी ? जनकसुतायाः
    • कं न प्रापत् ? निशिचरनाथम्
      • कीदृशं निशिचरनाथम् ? पञ्चबाणीविभिन्नम्
    • किं नु विशति ।
      • का विशति ? शक्तिः
        • कस्याः शक्तिः ? ओषधेः
          • कीदृश्याः ओषधेः ? हृतविषाधेः
        • कं विशति ? जनम्
          • कीदृशं जनम् ? पञ्चक्त्राहिदष्टम्
          • पुनः कीदृशं जनम् ? उपनतमृत्युम्

अन्वयः

अथ जनकसुतायाः एकापि वाणी पञ्चबाणीविभिन्नं निशिचरनाथं न प्रापत् । पञ्चवक्त्राहिदष्टम् उपनतमृत्युं जनं हृतविषाधेः ओषधेः शक्तिः किं नु विशति ।

अन्वयार्थः

  • अथ = जानकी-कथनानन्तरम्
  • जनकसुतायाः = सीतायाः
  • एकापि वाणी = एकमपि वचनम्
  • पञ्चबाणीविभिन्नम् = मन्मथप्रहृतम्
  • निशिचरनाथम् = राक्षसेश्वरम्
  • न प्रापत् = न उपागच्छत् ।
  • पञ्चवक्त्राहिदष्टम् = सर्पदष्टम्
  • उपनतमृत्युं जनम् = आसन्नमरणं जनम्
  • हृतविषाधेः= विषदोषं हर्तुं समर्थयाः
  • ओषधेः शक्तिः किं नु विशति = ओषधेः वीर्यं किं प्रभावि भवति ? न भवति।

भावार्थः

यद्यपि रावणं वारयतुं सीता नैकानि हितवचनानि अवदत् तथापि मन्मथबाणाहतः सः चित्तवैकल्यात् नष्टविवेकः सञ्जातः । एवं सति एकमपि तद् वचनं रावणस्य ग्राह्यं न भवति तथा, यथा विषहरणे समर्थापि ओषधिः पञ्चमुखसर्पदंशनात् आसन्नमरणस्य शरीरे शक्तिहीना भवति ।

व्याकरणविशेषः

  • जनकसुतायाः = जनकस्य सुता, तस्याः
  • पञ्चबाणीविभिन्नम्
    • पञ्चबाणी पञ्च बाणाः अस्य सन्तीति
    • पञ्चबाणीविभिन्नम् = पञ्चबाणिना विभिन्नः, तम्
  • निशिचरनाथम्
    • निशिचराः = निशि चरन्ति इति
    • निशिचरनाथम् = निशिचराणां नाथः, तम्
  • पञ्चवक्त्राहिदष्टम्
    • पञ्च वक्त्राणि यस्य सः = पञ्चवक्त्रः
    • पञ्चवक्त्रः इति अहिः = पञ्चवक्त्राहिः
    • पञ्चवक्त्राहिदष्टम् = पञ्चवक्त्राहिना दष्टः, तम्
  • उपनतमृत्युम् = उपनतः मृत्युः यं सः उपनतमृत्युः, तम्
  • हृतविषाधेः
    • विषः एव आधिः = विषाधिः
    • हृतविषाधेः= हृतः विषाधिः यया सा = हृतविषाधिः (ओषधिः), तस्याः

अलङ्कारः

यत्र वाक्यद्वये अपि बिम्बप्रतिबिम्बतया उच्यते – दृष्टान्तालङ्कारः

Word Meaning

  • अथ = Then (after Sita gave her advice)
    • जनकसुतायाः = Sita’s
      • एक अपि वाणी = even one word
      • न प्रापत् = did not reach
      • निशिचरनाथम् = the demon (निशिचर) king (नाथ)
        • पञ्चबाणीविभिन्नम् = one who has been torn (विभिन्न) by the love-god, Manmada, the possessor of five arrows (पञ्चबाणी)
      • शक्तिः = The strength
        • ओषधेः = of the medicine
        • हृतविषाधेः= of that which is capable of taking away (हृत) the misfortune (आधि) of poison (विष)
        • किं नु विशति = will it enter ? (It will not be effective)
          • जनम् = a person (जन)
            • पञ्चवक्त्राहिदष्टम् = one who has been stuck (दष्ट) by five (पञ्च) headed (वक्त्र) snake (अहि)
            • उपनतमृत्युम् = one who has been approached (उपनत) by death (मृत्यु)

गद्यम्

मूलपाठः

एवं जनकदुहितुरवधीरणाफणितिमाकर्ण्य कोपपराङ्ग्मुखो दशमुखस्तामभितो निवसन्तीरारक्षिकराक्षसीरुद्दिश्य ‘भवत्यः चतुर्भिरप्युपायैरेनामवश्यं वश्यां कुरुध्वम्।इयमननुकूला चेदिमां हताशां प्रातरशनाय महानसं नयत ‘ इत्यादिश्य निशान्ते प्रत्यासन्ने निशान्तमेव प्रविवेश ।

पदच्छेदः

एवम् जनकदुहितुः अवधीरणाफणितिम् आकर्ण्य, कोपपराङ्ग्मुखः दशमुखः, ताम् अभितः निवसन्तीः आरक्षिक-राक्षसीः उद्दिश्य – ‘भवत्यः चतुर्भिः अपि उपायैः, एनाम् अवश्यम् वश्याम् कुरुध्वम् । इयम् अननुकूला चेत् इमाम् हताशाम्, प्रातरशनाय महानसम् नयत’ इति आदिश्य, निशान्ते प्रत्यासन्ने, निशान्तम् एव प्रविवेश ।

अन्वयार्थः

  • अवधीरणाफणितिम् = तिरस्कारोक्तिम्
  • कोपपराङ्मुखः = क्रोधवशात् अननुकूलः / विमुखः / प्रतिकूलिकः
  • महानसम् = पाकशालाम्
  • प्रत्यासन्ने = अभिवर्तमाने सति
  • निशान्तम् = निशायाः अन्तम् ; निशम्यते (विश्रम्यते अस्मिन् इति निशान्तम्)

विशेषः

  • शत्रुं जेतुं चत्वारः उपायाः
    • सामन् – सन्धिः / समाधानम्
    • दानम् – उत्कोचः
    • भेदः – परोपजापः / द्वैधीभावः
    • दण्डः – आक्रमणम्

भावार्थः

पूर्वोक्तप्रकारेण सीतायाः तिरस्कारपूर्णवचनं श्रुत्वा क्रोधात् प्रतिहतधीः रावणः सीतां परितः स्थिताः आरक्षिकाः राक्षसीः प्रति अवदत् – ‘भवत्यः एनां वशम् आनेतुं साम-दान-भेद-दण्डेषु अन्यतमम् उपायं प्रयुञ्जीरन् । तथापि इयम् अवश्या चेत् अगतिकाम् एतां प्रातःकालिकभोजनाय पाकशालां नयन्तु” इति आज्ञापितवान् । ततः यदा उषःकालः सन्निहितः तदा स्वभवनं प्रविष्टवान् ।

रामायणप्रसङ्गः

  • श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे जनकदुहितुः अवधीरणाफणितिः –
    • नहि गन्धमुपघ्राय रामलक्ष्मणयोस्त्वया ।
      शक्यं सन्दर्शने स्थातुं शुना शार्दूलयोरिव ॥ २१/३१
    • नापहर्तुमहं शक्या तस्य रामस्य धीमतः ।
      विधिस्तव वधार्थाय विहितो नात्र संशयः ॥ २२/२१
  • सीतायां भयोत्पादनस्य उद्देशेन रावणः कथयति –
    • द्वाभ्यामूर्ध्वं तु मास्साभ्यां भर्तारं मामनिच्छतीम् ।
      मम त्वां प्रातराशार्थे सूदाश्छेत्स्यन्ति खण्डशः ॥ २२ / ९
  • सीतायाः तिरस्कारवचनेन क्रुद्धस्य रावणस्य स्थितिः –
    • अवेक्षमाणो वैदेहीं कोपसंरक्तलोचनः ।
      उवाच रावणः सीतां भुजङ्ग इव निःश्वसन् ॥ २२/ ३०
    • प्रस्थितः स दशग्रीवः कम्पयन्निव मेदिनीम् ।
      ज्वलद्भास्करसंकाशं प्रविवेश निवेशनम् ॥ २२/ ४४

Word Meaning

  • एवम्= In this way,
  • अवधीरणाफणितिम् आकर्ण्य = having heard the abusive words
    • जनकदुहितुः = of Janaka’s daughter Sita
  • कोपपराङ्ग्मुखःदशमुखः = the ten-headed Ravana, who turned his face in anger
  • उद्दिश्य = addressing
  • आरक्षिक-राक्षसीः= the Rakshashis (राक्षसी) who were guarding (आरक्षिक) Sita
  • ताम्अभितः निवसन्तीः  = those who are staying around her (Sita)
  • इति आदिश्य = having ordered saying
    • भवत्यः = you all (rakshashis)
      • चतुर्भिः अपि उपायैः = by means of the four ways
      • एनाम् अवश्यम् वश्याम् कुरुध्वम् = make (कृ) her (एषा) definitely (अवश्यम्) become the one who is under our control (वश्या)
    • इयम् अननुकूलाचेत् = if (चेत् ) she (इयम्) is non-cooperative (न+अनुकूला)
      • नयत = take
      • इमाम् हताशाम् = this wretched woman
      • महानसम् = to the kitchen
      • प्रातरशनाय = for breakfast
    • निशान्ते प्रत्यासन्ने = when the day (end of night) was approaching
      • प्रविवेश = went
      • निशान्तम् एव = to (his) house (निशान्तम्) itself

गद्यम्

मूलपाठः

तदनु क्षणदाचरीणां भीषणवीक्षणवाग्दोषोन्मेषेण मुकुलितहृदयपुण्डरीका पुण्डरीकयूथपरिवृत-सारङ्गाङ्गना-भङ्गीमङ्गीकुर्वाणा गीर्वाणतरुणीव शापबलाद्वसुधां प्रपन्ना जनकनन्दिनी चिन्तामेवमकरोत् ।

पदच्छेदः

तदनु, क्षणदा-चरीणाम्, भीषण-वीक्षण-वाग्दोषोन्मेषेण, मुकुलित-हृदय-पुण्डरीका, पुण्डरीक-यूथ-परिवृत-सारङ्गाङ्गना-भङ्गीम्, अङ्गीकुर्वाणा, गीर्वाण-तरुणी, इव, शापबलात्, वसुधाम्, प्रपन्ना, जनक-नन्दिनी, चिन्ताम्, एवम्, अकरोत् ।

अन्वयार्थः

  • तदनु = रावणस्य प्रासाद-प्रवेशानन्तरम्
  • क्षणदा-चरीणाम् = निशिचरीणां / राक्षसस्‍त्रीणाम्
  • भीषणवीक्षणवाग्दोषोन्मेषेण
    • भीषणवीक्षणवाग्दोषोन्मेषेण = भयङ्करविलोकनं यस्मिन् (वाग्दोषे), तादृशदुष्टवचनस्य प्रकाशनेन
    • (अथवा) भीषणवीक्षणवाग्दोषोन्मेषेण = भीषणदर्शनपूर्वक-परुषवाग् एव दोषा (रात्रिः), तस्याः जृम्भणेन
  • मुकुलितहृदयपुण्डरीका = सङ्कुचितं हृदयकमलं यस्याः तादृशी सीतादेवी
  • [रात्र्यागमनेन पुण्डरीकं (सितपद्मम्) सङ्कुचितं भवति]
  • पुण्डरीक-यूथ-परिवृत-सारङ्गाङ्गना-भङ्गीम् =
  • व्याघ्रसमूहेन वलयितायाः हरिण्याः स्थितिम् (पुण्डरीकः = व्याघ्रः)
  • अङ्गीकुर्वाणा = आपन्ना
  • शापबलात्वसुधाम् प्रपन्ना = शापवशात् भुवं प्राप्तां
  • गीर्वाणतरुणीइव = देवलोककन्या इव
  • जनकनन्दिनी = सीतादेवी
  • चिन्ताम् एवम् अकरोत् = वक्ष्यमाणप्रकारेण चिन्ताम् अकरोत् ।

भावार्थः

रावणस्य आज्ञापालने तत्पराः घोरदर्शनाः (श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे २२, २३ सर्गो दृश्येताम्) राक्षस्यः सीतादेवीं भर्त्सयन्त्यः  –

“येन देवास्त्रयस्त्रिंशद् देवराजश्च निर्जितः ।                                                                                           तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुमर्हसि – २३/१०”

इत्यादीनि असह्यवचनानि अवदन् । तासां उग्रदर्शनेन तीक्ष्णवचनेन च सीताहृदयं तथैव कातरतां गतं यथा भीषणदर्शनायाः रात्रेः आगमनेन सितपद्मं सङ्कोचदशां प्राप्नोति । तदानीं सीता व्याघ्रगणैः परिवृता हरिणी इव तथा च शापवशाद् भुवमापन्ना सुराङ्गना इव च वक्ष्यमाणप्रकारेण चिन्ताम् आदधाना स्थिता ।

पदविवरणम्

  • क्षणदाचरीणाम्= क्षणदायां चरन्ति इति क्षणदाचर्यः, तासाम्
  • भीषणवीक्षणवाग्दोषोन्मेषेण
    • भीषणवीक्षणं = भीषणं वीक्षणम्
    • वाग्दोषः = वाचां दोषः
    • भीषणवीक्षणवाग्दोषौ = भीषणवीक्षणं वाग्दोषश्च
    • भीषणवीक्षणवाग्दोषोन्मेषेण = भीषणवीक्षणवाग्दोषयोः उन्मेषणम्, भीषणवीक्षणवाग्दोषोन्मेषणम्, तेन
  • मुकुलितहृदयपुण्डरीका
    • हृदयम् एव पुण्डरीकम् = हृदयपुण्डरीकम् ।
    • मुकुलितहृदयपुण्डरीका = मुकुलितं हृदयपुण्डरीकं यस्याः सा ।

अलङ्कारः

  • श्लेषः
    • वाग्दोषोन्मेषणम् = दुष्टवचनस्य प्रकाशनम् / आविर्भावः
    • वाग् (परुषवचनम्) एव दोषा (रात्रिः/ तमः) ; तादृश-रात्रेः आविर्भावेन सङ्कुचितं हृदयसितपद्मम् यस्याः

Word Meaning

  • तदनु = After that, (when Ravana left after instructing the Raakshashis)
  • जनकनन्दिनी = Sita devi
  • मुकुलितहृदयपुण्डरीका = She whose lotus heart closed like a bud
    • Another Meaning – Due to the advent of the night, the lotus closed like a bud
  • क्षणदा-चरीणाम् भीषणवीक्षणवाग्दोषोन्मेषेण = due to the opening (उन्मेषण) of the vulgar (दोष) words (वाक्) of the rakshashi’s (क्षणदाचरी) possessing fear-generating (भीषण) eyes (वीक्षण)
    • Another Meaning – due to the manifestation (उन्मेषण) of the night (दोषा) in the form of the words (वाक्) of the rakshashi’s possessing fear-generating (भीषण) eyes (वीक्षण)
  • अङ्गीकुर्वाणा = She who got accepted
    • पुण्डरीक-यूथ-परिवृत-सारङ्गाङ्गना-भङ्गीम् = the ironic state (भङ्गी) of the female (अङ्गना) deer (सारङ्ग) that is surrounded (परिवृत) by a group (यूथ) of tigers (पुण्डरीक)
  • गीर्वाणतरुणीइव = she was like (इव) an Apsara (गीर्वाणतरुणी)
    • शापबलात्वसुधाम् प्रपन्ना = who has reached (प्रपन्न) earth (वसुधा) due to the strength (बल) of a curse (शाप) (from heaven)
  • चिन्ताम् एवम् अकरोत् = was (अकरोत्) worried (चिन्ता) in this way (एवम्)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

नूनं विदितवृत्तान्ते जटायुषि गतायुषि ।
मामिहस्थामार्यपुत्रः किं नाधिगतवान्प्रभुः ॥२२॥

पदच्छेदः

नूनम्, विदित-वृत्तान्ते, जटायुषि, गतायुषि, माम्, इहस्थाम्, आर्यपुत्रः, किम्, न, अधिगतवान्, प्रभुः

आकाङ्क्षा

  • नूनं न अधिगतवान् (ज्ञातवान्) किम् ?
    • कः न अधिगतवान् ? आर्यपुत्रः
      • कीदृशः आर्यपुत्रः ? प्रभुः
    • कां न अधिगतवान् ? माम्
      • कीदृशीं माम् ? इहस्थाम्
    • कुतः (कारणतः) अधिगतवान् ? विदितवृत्तान्ते जटायुषि गतायुषि

अन्वयः

विदितवृत्तान्ते गतायुषि जटायुषि आर्यपुत्रः प्रभुः (अपि) इहस्थां मां न अधिगतवान् किम् ?

अन्वयार्थः

  • विदितवृत्तान्ते गतायुषि जटायुषि = मम अपहरणवृत्तान्तं ज्ञातवान् जटायुः रावणप्रहारेण हतः स्यात् । एवं सति
  • आर्यपुत्रः प्रभुः (अपि) = स्वामी श्रीरामः शत्रुतः मद्रक्षणे समर्थः अपि
  • इहस्थां मां = अहं अत्र अस्मीति
  • नूनं न अधिगतवान् किम् ? न ज्ञातवान् इति मन्ये ।

भावार्थः

रावणद्वारा अहम् अपहृता इत्यस्य जटायुः साक्षी अभवत् । किन्तु मां रक्षितुं यतमाने तस्मिन् घातकं प्रहारं कृतवान् रावणः । अतः सः गतप्राणः स्यात् । नो चेत् जटायुः रामाय एनां वार्ताम् अकथयिष्यत् । सर्वसमर्थः स्वामी रामोऽपि माम् अत्र विद्यमानां ज्ञात्वा आगमिष्यत् ।

रामलक्ष्मणयोः जटयुषा मेलनात् पूर्वमेव तत्पक्षिणः प्राणत्यागः जातः नूनम् । अत एव रामः न जानीयात् यत् अहम् अत्र आनीता इति । अन्यथा श्रीरामः अद्यावधि कथम् अत्र नागतः इत्यर्थः ।

पदविवरणम्

  • विदितवृत्तान्ते = विदितः वृत्तान्तः येन सः – विदितवृत्तान्तः, तस्मिन्
  • गतायुषि = गतं आयुः यस्य सः = गतायुः । तस्मिन्

Word Meaning

  • आर्यपुत्रः प्रभुः (अपि) = my husband (आर्यपुत्र) and the lord (प्रभु) (even though he is capable of defeating the enemies)
  • नूनं न अधिगतवान् किम् ? = did he not know
    • इहस्थां माम् = me (अस्मद्) who is here (इहः+स्थ)
  • विदितवृत्तान्ते जटायुषि गतायुषि (सति) = when Jatayu (जटायुः), who knew (विदित) what had happened (वृत्तान्त) to me, become one whose live term (आयुष्) had ended (गत)

8-2-2018

गद्यम्

मूलपाठः

आहोस्वित्क्रव्यादमायया विपर्यस्तप्रकृतेः काकुत्स्थस्य किम्वनास्था सञ्जायते ।

पदच्छेदः

आहोस्वित्, क्रव्यादमायया, विपर्यस्त-प्रकृतेः काकुत्स्थस्य, किमु, अनास्था, सञ्जायते ।

अन्वयः

आहोस्वित् ! क्रव्यादमायया विपर्यस्त-प्रकृते काकुत्स्थस्य अनास्था सञ्जायते किमु ।

आकाङ्क्षा

  • आहोस्वित्
  • सञ्जायते किमु ?
    • का सञ्जायते ? अनास्था
      • कस्य अनास्था? काकुत्स्थस्य
        • कथम्भुतस्य काकुत्स्थस्य? विपर्यस्त-प्रकृते
      • कया (कारणतया) सञ्जायते ? क्रव्यादमायया

भावार्थः

अथवा कदाचित् राक्षसविरचितकुहकेन श्रीरामस्य स्वभावः परिवृत्तः । अत एव अत्राहम् अस्मीति जानन् अपि स्वामी ममान्वेषणे उपेक्षां दर्शयति ।

Word Meaning

  • आहोस्वित् = oh! Could this have happened?
  • किम् उ = Is it so that
  • काकुत्स्थस्य= Rama’s [ काकुत्स्थः = he who belongs to Kakutsa vamsa ]
    • विपर्यस्त-प्रकृते= his, whose nature (प्रकृति) is changed (विपर्यस्त)
    • अनास्थासञ्जायते = disinterest (in me) (अनास्था) has happened (सम् + जा)
    • क्रव्यादमायया= by the delusion created by Ravana [ क्रव्यादः = demon, he who eats uncooked meat ]
  1. श्लोकः

मूलपाठः

न केवलं मामहरद्दुरात्मा
कृपां च रामस्य निसर्गसिद्धाम् ।
इदं न चेत्संश्रितवत्सलः किं
भवेत्स तूष्णीं जगदेकवीरः ॥२३॥

पदच्छेदः

न, केवलम्, माम्, अहरत्, दुरात्मा, कृपाम्, च, रामस्य, निसर्गसिद्धाम्, इदम्, न, चेत्, संश्रितवत्सलः, किम्, भवेत्, सः, तूष्णीम्, जगदेकवीरः ।

आकाङ्क्षा

  • अहरत्
    • कः अहरत् ? दुरात्मा
    • काम् अहरत् ? न केवलं माम्
    • कां च अहरत् ? कृपाम्
    • कस्य कृपाम् ? रामस्य
    • कीदृशीं कृपाम् ? निसर्गसिद्धाम्
  • इदं न चेत्,
  • भवेत् किम् ?
    • कः भवेत् ? संश्रितवत्सलः
      • कीदृशः संश्रितवत्सलः ? जगदेकवीरः
    • कथं भवेत् ? तूष्णीम्

अन्वयः

दुरात्मा न केवलं माम् अहरत् (अपि तु) रामस्य निसर्गसिद्धां कृपां च (अहरत्) । इदं न चेत् संश्रितवत्सलः जगदेकवीरः किं तूष्णीं भवेत् ।

अन्वयार्थः

  • दुरात्मा = दुष्टमनाः
  • न केवलं माम् = मां सीताम् एव
  • न अहरत् = न अपहृतवान्
  • रामस्य निसर्गसिद्धाम् = रामस्य सहजाम्
  • कृपां च (अहरत्) । दयां च अपहृतवान् ।
  • इदं न चेत् = अन्यथा
  • संश्रितवत्सलः = भक्तेषु स्निग्धः
  • जगदेकवीरः = अतुलपराक्रमः
  • किं तूष्णीं भवेत् = मम रक्षणविषये शिथिलादरः न खलु भवेत् !

भावार्थः

पुनरपि सीतादेवी इत्थं चिन्ताम् अकरोत् – “अवश्यं मायावी राक्षसेन्द्रः तादृशीं काञ्चिद् मायाम् उद्भावितवान् स्यात् यया श्रीरामस्य सहजा अपि कृपा अपहर्तुम् शक्या भवेत् । नोचेत् अचिन्त्यम् इदम् कथम् उपपद्यते यत् आश्रितस्य रक्षणे सदा तत्परः तथा च शत्रोः निग्रहणे सर्वथा समर्थः श्रीरामः इदानीं रक्ष्यां स्वभार्याम् एव उपेक्षते” इति ।

व्याकरणविशेषः

  • निसर्गसिद्धाम् = निसर्गेण सिद्धा, ताम्
  • संश्रितवत्सलः = संश्रितेषु वत्सलः
  • जगदेकवीरः
    • एकवीरः = एकः वीरः
    • जगतः एकवीरः = जगदेकवीरः

Word Meaning

  • दुरात्मा = This wicked person, Ravana
  • न केवलं माम् अहरत् = has not (न) just (केवलम्) stolen (हृ) me (अस्मद्)
  • रामस्य निसर्गसिद्धां कृपां च (अहरत्) = he has stolen also Rama’s ever-existing natural (निसर्गसिद्धा) compassion (कृपा)
  • इदं न चेत् = if this is not so,
    • संश्रितवत्सलः = He who is affectionate (वत्सल) towards those who take refuge in him (सम्+आश्रुत)
    • जगदेकवीरः = the matchless (एक) hero (वीर) of the entire world (जगत्)
    • किं तूष्णीं भवेत्= will he be silent (तूष्णीम्) ?

गद्यम्

मूलपाठः

इत्थं विलप्य रघुपुङ्गवमेव सन्ततं चिन्तयन्ती कृच्छ्रान्मूर्च्छामगमत् ।

पदच्छेदः

इत्थम्, विलप्य, रघुपुङ्गवम्, एव, सन्ततम्, चिन्तयन्ती, कृच्छ्रात्, मूर्च्छाम्, अगमत्।

भावार्थः

पूर्वोक्तप्रकारेण विलापं कृत्वा रघुकुलश्रेष्ठं श्रीरामम् एव अनवरतं स्मरन्ती कष्टाधिक्यात् सीतादेवी मूर्च्छिता अभूत् ।

रामायणप्रसङ्गः

  • राक्षसीनां वचः श्रुत्वा सीता पद्मनिभेक्षणा । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ २४/६
  • दीनो वा राज्यहीनो वा यो मे भर्ता स मे गुरुः। कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः ॥ २४/९
  • कीदृशं तु महत्पापं मया देहान्तरे कृतम् । तेनेदं प्राप्यते घोरं महादु:खं सुदारुणम् ॥ २५/१८

Word Meaning

  • चिन्तयन्ती = she who was thinking
    • सन्ततम् = always
    • एव = only
    • रघुपुङ्गवम् = Rama, the best among those in the Raghu clan
  • विलप्य = lamenting
    • इत्थम्= in this way
  • मूर्च्छाम् अगमत् = fainted [ lit. reached (गम्) the state of unconsciousness (मूर्च्छाम्) ]
    • कृच्छ्रात् = due to extreme distress
  1. श्लोकः

मूलपाठः

निशाचरीस्तां निरवद्यशीलां निर्भर्त्सयन्तीर्निभृतं निवार्य ।
अस्वप्नलोकोत्सवमात्मदृष्टं दुःस्वप्नमेकं त्रिजटा जगाद ॥२४॥

पदच्छेदः

निशाचरीः, ताम्, निरवद्य-शीलाम्, निर्भर्त्सयन्तीः, निभृतम्, निवार्य, अस्वप्नलोकोत्सवम्, आत्मदृष्टम्, दुःस्वप्नम्, एकम्, त्रिजटा, जगाद ।

अकाङ्क्षा

  • जगाद
    • का जगाद ? त्रिजटा
    • किं जगाद ? दुःस्वप्नम्
    • कीदृशं दुःस्वप्नम् ? एकम्
    • पुनः कीदृशं दुःस्वप्नम् ? आत्मदृष्टम्
    • पुनः कीदृशं दुःस्वप्नम् ? अस्वप्नलोकोत्सवम्
    • किं कृत्वा जगाद ? निवार्य
      • काः निवार्य ? निशाचरीः
        • कीदृशीः निशाचरीः ? निर्भर्त्सयन्तीः
      • कां निर्भर्त्सयन्तीः ? (सीताम्)
      • कीदृशीं तां निर्भर्त्सयन्तीः ? ताम्
      • पुनः कीदृशीं तां निर्भर्त्सयन्तीः ? निरवद्यशीलाम्
      • कथं निवार्य ? निभृतम्

अन्वयः

त्रिजटा निरवद्यशीलां तां निर्भर्त्सयन्तीः निशाचरीः निभृतं निवार्य अस्वप्नलोकोत्सवम् आत्मदृष्टम् एकं दुःस्वप्नं जगाद ।

अन्वयार्थः

  • त्रिजटा = विभीषणसुताम्
  • निरवद्यशीलां ताम् = अनिन्द्यां तां सीतादेवीं
  • निर्भर्त्सयन्तीः निशाचरीः = कुत्सयन्तीः राक्षसीः
  • निभृतं निवार्य = रहसि निगृह्य
  • अस्वप्नलोकोत्सवम् = देवलोकस्य हर्षप्रदं
  • आत्मदृष्टम् = साक्षात्कृतम्
  • एकं दुःस्वप्नम् = एकम् अशुभं
  • जगाद = उक्तवती ।

भावार्थः

अशोकवनिकायाम् आरक्षणकर्मणि नियुक्ताः अपांसुलां सीतां कटुवचनैः तर्जयन्तीः राक्षसीः ‘अलं भर्त्सनेन’ इति निगृह्य त्रिजटा आत्मना साक्षात्कृतं स्वप्नवृत्तन्तं श्रावितवती । स च स्वप्नः सीतादेव्याः शुभसूचकः रावणस्य अशुभसूचकः च आसीत् ।

रामायणप्रसङ्गः

  • त्रिजटा आत्मदृष्टम् अस्वप्नलोकोत्सवं स्वप्नं जगाद –
  • स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः ।
    राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या जयाय च ॥ २७/६
  • स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता । २७/११
  • चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टापाणिभ्यां परिमार्जती । २७/१६
  • पाण्डुरार्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम् । इहोपयातः काकुत्स्थः सीतया सह भार्यया ॥ २७/१७
  • आरुह्य पुष्पकं दिव्यं विमानं सूर्यसंनिभम् ।उत्तरां दिशमालोच्य प्रस्थितः पुरुषोत्तम ॥ २७/१९
  • त्रिजटा आत्मदृष्टं दुःस्वप्नं जगाद –
  • रावणश्च मया दृष्टो मुण्डतैलसमुक्षितः ।…
  • विमानात् पुष्पकादद्य रावणः पतोतः क्षितौ ॥रक्तवासाः पिबन्मत्तःकरवीरकृतस्रजः ॥ २७/२३
  • पतितोऽवाक्शिरा भूमौ गर्दभाद् भयमोहितः ॥ २७/२६
  • प्रस्थितो दक्षिणामाशां ………. २७/२९

Word Meaning

  • त्रिजटा = Trijataa, Vibhishanaa’s daughter
  • निवार्य = having avoided
    • निशाचरीः = the demonesses
    • निर्भर्त्सयन्तीः = those who were threatening (Sita)
  • जगाद = told
    • निभृतम् = secretly
    • ताम् = to her, Sita
      • निरवद्यशीलाम् = to her, who does not deserve to be ridiculed
    • एकं दुःस्वप्नम् = (about) one bad dream
      • आत्मदृष्टम् = that which was seen by one’s own self
      • अस्वप्नलोकोत्सवम् = that which is celebrated (उत्सव) in the world (लोक) of the devas (अस्वप्न)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

किञ्च-
उपघ्‍नवृक्षस्य
परोक्षभावाद् उपेत्य पृथ्वीं सुचिरं लुठन्त्याः ।
नक्तंचरस्‍त्रीमुखकर्शितायाः सीतालतायास्‍त्रिजटा जटाभूत् ॥२५॥

पदच्छेदः

उपघ्‍नवृक्षस्य, परोक्षभावात्, उपेत्य, पृथ्वीम्, सुचिरम्, लुठन्त्याः, नक्तंचरस्‍त्री-मुख-कर्शितायाः, सीतालतायाः, त्रिजटा, जटा, अभूत् ।

अकाङ्क्षा

  • अभूत्
    • का ? त्रिजटा
    • कीदृशी अभूत् ? जटा
    • कस्याः (कृते) ? सीतालतायाः
    • कीदृश्याः सीतालतायाः ? नक्तंचरस्‍त्री-मुख-कर्शितायाः
    • पुनः कीदृश्याः सीतालतायाः ? लुठन्त्याः
      • किं कृत्वा लुठन्त्याः ? उपेत्य
        • कस्मात् हेतोः उपेत्य ? परोक्षभावात्
          • कस्य परोक्षभावात् ? उपघ्‍नवृक्षस्य
        • कुत्र उपेत्य ? पृथ्वीम्
      • कियत्कालं यावत् लुठन्त्याः ? सुचिरम्

अन्वयः

उपघ्‍नवृक्षस्य परोक्षभावात् पृथ्वीम् उपेत्य सुचिरं लुठन्त्याः नक्तंचरस्‍त्री-मुख-कर्शितायाः सीतालतायाः त्रिजटा जटा अभूत् ।

अन्वयार्थः 

  • उपघ्‍नवृक्षस्य = निकटाश्रय-तरोः (श्रीरामरूपवृक्षस्य)
  • परोक्षभावात् = असामीप्यात् / असान्निध्यात्
  • पृथ्वीम् उपेत्य = धरां प्राप्य
  • सुचिरं लुठन्त्याः = चिरकालं यावत् विवर्त्तमानायाः
  • नक्तंचरस्‍त्री-मुख-कर्शितायाः
    • सीतायाः पक्षे – राक्षसीनां परुषवचनैः क्रूरमुखभावैः च म्लानत्वं गतायाः
    • वल्लर्याः पक्षे – रात्रौ सञ्चरन्तीनां कीटीनां दंशनात् पीडितायाः
  • सीतालतायाः = सीतावल्लर्याः
  • त्रिजटा = त्रिजटा नामिका राक्षसी
  • जटा = मूलं (सीतालतायाः अवस्थानाय आधाररूपा)
  • अभूत् = जाता ।

भावार्थः

निकटाश्रयं वृक्षम् अप्राप्य भूमौ पतितायाः पुनः कीटीदष्टायाः लतायाः यथा काचित् जटा (मूलं) पुनः उत्थानाय आधाररूपा भवेत् तथैव रामवियोगात् सन्तप्तायाः रावणस्य दुर्व्यवहारेण कुपितायाः पुनः राक्षसीनां परुषवचनैः विषण्णायाः भूमौ विवर्त्तमानायाः सीतायाः कृते त्रिजटाशुभस्वप्नसूचना अवलम्बभूता सञ्जाता ।

व्याकरणविशेषः

  • उपघ्‍नवृक्षस्य
    • उपघ्‍नः = उप + हन् “हनँ हिंसागत्योः” + क्त
    • उपघ्‍नवृक्षस्य = उपघ्‍नः वृक्षः, तस्य
  • नक्तञ्चरस्‍त्रीमुखकर्शितायाः
    • नक्तं चरन्ति इति नक्तञ्चर्यः
    • नक्तञ्चरस्‍त्र्यः = नक्तञ्चर्यः स्‍त्र्यः
    • नक्तञ्चरस्‍त्रीमुखानि = नक्तञ्चरस्‍त्रीणां मुखानि
    • नक्तञ्चरस्‍त्रीमुखकर्शितायाः = नक्तञ्चरस्‍त्रीमुखैः कर्शिता, नक्तञ्चरस्‍त्रीमुखकर्शिता, तस्याः
  • सीतालतायाः = सीता लता इव, तस्याः

रामायणप्रसङ्गः

  • तस्याः सा दीर्घबहुला वेपन्त्याः सीतायास्तदा । ददृशे कम्पिता वेणी व्यालीव परिसर्पती ॥ २५/९

Word Meaning

  • त्रिजटा = Trijata
  • अभूत् = became
  • जटा = the remedy
  • सीतालतायाः = for the creeper in the form of Sita
  • लुठन्त्याः = of her, who is rolling
    • उपेत्य = having approached
      • पृथ्वीम् = the floor
    • परोक्षभावात् = due to the absence in the vicinity
      • उपघ्‍नवृक्षस्य = of any supporting (उपघ्‍न) tree
    • सुचिरम् = for a long time
  • नक्तंचरस्‍त्री-मुख-कर्शितायाः = of her, who has become thin (कर्शित) due to the mouth (मुख) of the demonesses (in the context of Sita) or the bees (in the context of creeper) (नक्तंचरस्‍त्री those who move around in the night)

गद्यम्

मूलपाठः

तदनन्तरमात्मत्यागाय स्पृहयन्त्यां मैथिल्यां मारुतिरियमनुपेक्षणीया तपस्विनी नीतिममुञ्चतीति चिन्तां परिगृह्य नेदीयानस्या बभूव ।

पदच्छेदः

तदनन्तरम्, आत्मत्यागाय स्पृहयन्त्याम्, मैथिल्याम् मारुतिः, इयम्, अनुपेक्षणीया, तपस्विनी नीतिम् अमुञ्चती इति, चिन्ताम् परिगृह्य, नेदीयान् अस्याः बभूव ।

अकाङ्क्षा

  • बभूव
    • कः बभूव ? मारुतिः
    • कथम्भूतः बभूव ? नेदीयान्
      • कस्याः नेदीयान् ? अस्याः
    • किं कृत्वा नेदीयान् बभूव ? परिगृह्य
      • कां परिगृह्य ? चिन्ताम्
        • किमिति चिन्ताम् ? अनुपेक्षणीया इति
          • का अनुपेक्षणीया ? इयं (सीता)
          • कीदृशी इयम् ? तपस्विनी
          • पुनः कीदृशी इयम् ? अमुञ्चती
            • काम् अमुञ्चती ? नीतिम्
          • कदा बभूव ? तदनन्तरम्
          • पुनः कदा बभूव ? मैथिल्यां स्पृहयन्त्यां सत्याम्
            • किमर्थं स्पृहयन्त्याम् ? आत्मत्यागाय

अन्वयः

तदनन्तरम् मारुतिः आत्मत्यागाय स्पृहयन्त्यां मैथिल्यां, इयं नीतिम् अमुञ्चती तपस्विनी अनुपेक्षणीया इति चिन्तां परिगृह्य, अस्याः नेदीयान् बभूव ।

भावार्थः

त्रिजटास्वप्ननिवेदनानन्तरं यदा सीतादेवी प्राणत्यागाय उद्यता इति हनूमान् संलक्षितवान् तदा चिन्ताकुलः अभवत् । एषा पातिव्रत्यधर्मे प्रतिष्ठिता तपोधना उपेक्षानर्हा इति धिया सः अस्याः समीपवर्ती अभूत् ।

व्याकरणविशेषः

  • आत्मनः त्यागः = आत्मत्यागः, तस्मै
  • नेदीयान् = नेदीयस् शब्दः = अन्तिक + ईयसुन्-प्रत्ययः
    • (पु.- नेदीयस्) नेदीयान् नेदीयांसौ नेदीयांसः
    • (स्‍त्री.- नेदीयसी) नेदीयसी नेदीयस्यौ नेदीयस्यः
    • (नपु.- नेदीयस्) नेदीयः नेदीयसी नेदीयांसि
    • अवधेयम् :: तरप्-तमप्-प्रत्ययौ इव ईयसुन्-इष्ठन्-प्रत्ययौ अतिशयार्थकौ ।
  • अनुपेक्षणीया
    • उपेक्षणीया = उप + ईक्ष् “ईक्षँ दर्शने” + अनीयर्
    • अनुपेक्षणीया = न उपेक्षणीया (नञ्)

रामायणप्रसङ्गः

  • सा वेपमाना पतिता प्रवाते कदली यथा ।२५/८
  • सर्वथा तेन हीनाया रामेण विदितात्मना ।तीक्ष्णं विषमिवासाद्य दुर्लभं मम जीवनम् ॥ २५/१७

Word Meaning

  • तदनन्तरम् = After that (i.e., after Trijata described her dream)
  • मैथिल्याम् आत्मत्यागाय स्पृहयन्त्यां (सत्याम्) = when Sita was longing (स्पृह) to give up (त्याग) her own life (आत्मन्)
  • मारुतिः = Hanuman
  • बभूव = became
    • नेदीयान् = one who is closer
    • अस्याः = (to) her
  • परिगृह्य = having got
    • चिन्ताम् = the thoughts
    • इति = that
      • इयम् = this person, Sita
        • नीतिम् अमुञ्चती = she who has not abandoned (अ+मुञ्च) the right path (नीति)
        • तपस्विनी = she who has the strength of austerities (as she has not abandoned the right path)
          Another meaning – she who is in a woeful state (so she should not be overlooked)
      • अनुपेक्षणीया = is not to be overlooked

15-2-2018

  1. श्लोकः

मूलपाठः

ततः
देव्या दशाननवचोमयवज्रदीर्ण-
​​कर्णान्तरव्रणविरोपणभेषजानि ।
विस्रम्भणार्थमयमन्वयसंगतानि
रामाभिकीर्तनमधूनि शनैर्न्यषिञ्चत् ॥२६॥

पदच्छेदः

ततः, देव्याः, दशानन-वचोमय-वज्र-दीर्ण-कर्णान्तर-व्रण-विरोपण-भेषजानि, विस्रम्भणार्थम्, अयम्, अन्वय-संगतानि, रामाभिकीर्तन-मधूनि, शनैः, न्यषिञ्चत् ।

आकाङ्क्षा

  • न्यषिञ्चत् ।
    • कः न्यषिञ्चत् ? अयम्
    • अयं कानि न्यषिञ्चत् ? रामाभिकीर्तन-मधूनि
      • कीदृशानि रामाभिकीर्तनमधूनि ? अन्वय-संगतानि
      • पुनः कीदृशानि रामाभिकीर्तनमधूनि ? दशानन-वचोमय-वज्र-दीर्ण-कर्णान्तर-व्रण-विरोपण-भेषजानि
    • किमर्थं न्यषिञ्चत् ? विस्रम्भणार्थम्
      • कस्याः विस्रम्भणार्थम् ? देव्याः
    • कथं न्यषिञ्चत्? शनैः

अन्वयः

ततः देव्याः विस्रम्भणार्थम् अयं दशानन-वचोमयवज्र-दीर्ण-कर्णान्तर-व्रण-विरोपण-भेषजानि अन्वय-संगतानि रामाभिकीर्तन-मधूनि शनैः न्यषिञ्चत् ।

प्रतिपदार्थः

  • ततः = यदा हनूमान् सीतादेव्याः समीपवर्ती अभवत् तदा
  • देव्याः = सीतायाः
  • विस्रम्भणार्थम् = विश्वासार्थम्, प्रत्ययार्थम्
  • अयम् = हनूमान्
  • दशानन-वचोमयवज्र-दीर्ण-कर्णान्तर-व्रण-विरोपण-भेषजानि = रावणस्य वचनरूपं यद् वज्रं तेन (सीतायाः) श्रोत्रस्य आभ्यन्तरः भागः छिन्नः । तत्र जातस्य                                                          क्षतस्य उपशमने औषधानि
  • अन्वयसंगतानि = (रघूणां) वंशानुबन्धीनि
  • रामाभिकीर्तन-मधूनि = श्रीरामस्य स्तुतिवचनानि मधुराणि
  • शनैः = मन्दं मन्दं
  • न्यषिञ्चत् = अपातयत्

भावार्थः

कपिश्रेष्ठः हनूमान् वृक्षस्थः सन् एव सीतायाः विश्वासार्थं श्रीरामवंशवर्णनादारभ्य यथाक्रमं मधुरवचनैः श्रीरामस्य स्तवनमारब्धवान् । पूर्वं रावणूक्तानि कर्णकटवचनानि सीताम् अत्यन्तं व्यथयन्ति स्म । किन्तु कर्णामृतं तत् हनूमद्वचनं तस्याः क्षतग्रस्तकर्णविवरस्य औषधमिव उपशामकमासीत् ।

व्याकरणविशेषः

  • दशाननवचोमयवज्रदीर्णकर्णान्तरव्रणविरोपणभेषजानि
    • वचोमयवज्रम् = वचोमयम् एव वज्रम्
    • दशाननवचोमयवज्रम् = दशाननस्य वचोमयवज्रम्
    • कर्णान्तरम् = कर्णस्य आन्तरम्
    • दीर्णकर्णान्तरम् = दीर्णं कर्णान्तरम्
    • दशाननवचोमयवज्रदीर्णकर्णान्तरम् = दशाननवचोमयवज्रेण दीर्णकर्णान्तरम्
    • दशाननवचोमयवज्रदीर्णकर्णान्तरविरोपणम् = दशाननवचोमयवज्रदीर्णकर्णान्तरस्य विरोपणम्
    • दशाननवचोमयवज्रदीर्णकर्णान्तरव्रणविरोपणभेषजानि = दशाननवचोमयवज्रदीर्णकर्णान्तरविरोपणस्य भेषजानि
  • रामाभिकीर्तनमधूनि
    • रामाभिकीर्तनानि = रामस्य अभिकीर्तनानि
    • रामाभिकीर्तनमधूनि = रामाभिकीर्तनानि मधूनि

रामायणप्रसङ्गः

  • राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् । २१/२
  • अहं सम्पातिवचनाच्छतयोजनमायतम् ।तस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः समुद्रं वेगवान् प्लुतः ॥ २१/१५

Word Meaning

  • ततः = After that, when Hanuman had sat close to Sita
  • विस्रम्भणार्थम् = for gaining the confidence
    • देव्याः = of Sita
  • अयम् = this person, Hanuman
  • दशानन-वचोमयवज्र-दीर्ण-कर्णान्तर-व्रण-विरोपण-भेषजानि = those that were the medicines (भेषज) for healing (विरोपण) the wounds (व्रण) caused in the interior portion (अन्तर) of the ear (कर्ण) which were torn (दीर्ण) by the diamond (वज्र) that was in the form of the words (वचोमय) of Ravana (दशानन)
  • अन्वयसंगतानि = those that were related to the lineage (i.e., words of praise of Rama’s ancestors like Dasaratha)
  • रामाभिकीर्तन-मधूनि = the nectarian (words) extolling Rama
  • शनैः = slowly
  • न्यषिञ्चत् = sprinkled / poured out / (here – said)

गद्यम्

मूलपाठः

तदनन्तरं समन्तात्प्रसारितनयना जनकतनया तस्यां शाखायां शाखामृगमुद्वीक्ष्य दुःस्वप्नबुद्ध्या चकितहृदया सलक्ष्मणाय रामाय भर्त्रे भद्रमाशंसमाना जनमिमं दुरापस्वापं स्वप्नः कथमाप्नुयादिति विचिन्त्य मायया समायातनैर्ऋतपतिबुद्ध्या तस्मान्मारुतपुत्रात्तत्रास ।

पदच्छेदः

तदनन्तरम् समन्तात् प्रसारित-नयना जनक-तनया, तस्याम् शाखायाम् शाखामृगम् उद्वीक्ष्य, दुःस्वप्न-बुद्ध्या चकित-हृदया, सलक्ष्मणाय रामाय भर्त्रे, भद्रम् आशंसमाना,जनम् इमम् दुरापस्वापम्, स्वप्नः कथम् आप्नुयात् इति विचिन्त्य, मायया समायात-नैर्ऋत-पति-बुद्ध्या, तस्मात् मारुत-पुत्रात् तत्रास ।

आकाङ्क्षा

  • तत्रास ।
    • का तत्रास ? जनक-तनया
      • कीदृशा जनक-तनया ? प्रसारित-नयना
        • कथं प्रसारित-नयना ? समन्तात्
        • कदा सारित-नयना ? तदनन्तरम्
      • पुनः कथंभूता जनक-तनया ? दुःस्वप्न-बुद्ध्या
        • किं कृत्वा दुःस्वप्न-बुद्ध्या ? उद्वीक्ष्य
          • किम् उद्वीक्ष्य ? शाखामृगम्
          • कुत्र उद्वीक्ष्य ? तस्यां शाखायाम्
        • पुनः कथंभूता जनक-तनया ? चकित-हृदया
        • पुनः कथंभूता जनक-तनया ? आशंसमाना
          • किम् आशंसमाना ? भद्रम्
          • कस्मै आशंसमाना ? भर्त्रे रामाय
            • कीदृशाय रामाय ? सलक्ष्मणाय
          • पुनः कथंभूता जनक-तनया ? समायात-नैर्ऋत-पति-बुद्ध्या
            • कया समायातः ? मायया
            • किं कृत्वा समायात-नैर्ऋत-पति-बुद्ध्या अभवत् ? विचिन्त्य
              • किं इति विचिन्त्य ? कथम् आप्नुयात् इति विचिन्त्य
                • कः आप्नुयात् ? स्वप्नः
                  • कं आप्नुयात् ? इमं जनम्
                  • कीदृशं जनम् ? दुरापस्वापम्
                • कस्मात् तत्रास ? तस्मात् मारुत-पुत्रात्

अन्वयः

तदनन्तरं समन्तात् प्रसारितनयना जनकतनया तस्यां शाखायां शाखामृगम् उद्वीक्ष्य दुःस्वप्न-बुद्ध्या चकित-हृदया सलक्ष्मणाय रामाय भर्त्रे भद्रम् आशंसमाना दुरापस्वापम् इमं जनं स्वप्नः कथम् आप्नुयात् इति विचिन्त्य मायया समायात-नैर्ऋत-पति-बुद्ध्या तस्मात् मारुत-पुत्रात् तत्रास।

प्रतिपदार्थः

  • तदनन्तरम् = हनूमतः रामप्रशंसावचनं श्रुत्वा
  • समन्तात् = सर्वतः
  • प्रसारितनयना जनकतनया = दत्तदृष्टिः सीतादेवी
  • तस्याम् शाखायाम् = शिंशपातरुशाखायाम्
  • शाखामृगम् उद्वीक्ष्य = उपरि (स्थितं) वानरं दृष्ट्वा
  • दुःस्वप्न-बुद्ध्या = स्वप्ने वानरदर्शनम् अशुभसूचकं मत्वा
  • चकित-हृदया = सम्भ्रान्तचित्ता
  • सलक्ष्मणाय रामाय भर्त्रे = लक्ष्मणेन सहितस्य स्वामिनः श्रीरामस्य
  • भद्रम् आशंसमाना = मङ्गलं कामयमाना
  • जनम् इमं दुरापस्वापम् = यस्याः निद्रा एव दुर्लभा तादृशव्यक्तेः
  • स्वप्नः कथम् आप्नुयात् इति = स्वप्नदर्शनं कथं सम्भवेत् इति
  • विचिन्त्य = विचार्य
  • मायया = (कुहकः) वञ्चयितुं वानरवेषं धृत्वा
  • समायात-नैर्ऋत-पति-बुद्ध्या = अत्र समागतः राक्षसेन्द्रः एव इति मत्वा
  • तस्मात् मारुत-पुत्रात् = सम्प्रति उद्वीक्ष्यमाणात् वायुसुतात्
  • तत्रास = भीता अभवत् ।

भावार्थः

श्रीरामसङ्कीर्तनं निशम्य सीतादेवी कुतूहलेन भयेन च सर्वत्र दृष्टिं प्रासारयत् । तदा उपरि शिंशपाशाखायां वानरं दृष्ट्वा “हन्त! दुःस्वप्नायते खलु वानरदर्शनम्” इति विगणय्य रामलक्ष्मणयोः कुशलम् आकाङ्क्षत् । किन्तु सकृत् अनुध्याय सा “सर्वथा प्रतिकूलेऽस्मिन् परिसरे यत्र मम निद्रा एव सुदुर्लभा तत्र स्वप्नस्य कथं साध्यता, अयं वानरवेषधृत् नूनं स एव मायावी राक्षसेन्द्रः” इति धिया भयाकुला सञ्जाता ।

रामायणप्रसङ्गः

  • स्वप्नो हे नायं नहि मेऽस्ति निद्रा …३३/१०
  • यथा यथा समीपं स हनूमानुपसर्पति । तथा तथा रावणं सा तं सीता परिशङ्कते ॥ ३४/९

Word Meaning

  • तदनन्तरम् = after that (after hearing Hanuman’s words praising Rama)
  • जनकतनया = Site, the daughter of Janaka
    • प्रसारितनयना = she whose eyes were spread out
      • समन्तात् = all around
      • शाखामृगम् उद्वीक्ष्य = seeing the monkey
        • तस्याम् शाखायाम् = in that branch
      • दुःस्वप्न-बुद्ध्या = she who has the thought that it was a bad dream (as seeing monkey in a dream is considered inauspicious)
      • चकित-हृदया = She who has a confused mind
      • भद्रम् आशंसमाना = She who was wishing for the welfare
        • सलक्ष्मणाय रामाय भर्त्रे = for her husband Rama along with Lakshmana
      • विचिन्त्य = after thinking
        • स्वप्नः कथम् आप्नुयात् इति = on how any dream is possible
        • जनम् इमं दुरापस्वापम् = for the person for whom sleeping itself is impossible
      • मायया समायात-नैर्ऋत-पति-बुद्ध्या = She who has the thought (बुद्धि) that Ravana, the lord (पति) of the Rakshasaas (नैर्ऋत) has come near (समायात) with the help of delusion (माया)
      • तत्रास = became sacred
        • तस्मात् मारुत-पुत्रात् = of that Hanuman, son of Vasu

गद्यम्

मूलपाठः

सोऽपि समवतीर्य वचनवैचित्र्याज्जनकपुत्रीं प्रत्याययितुमाञ्जनेयः कृताञ्जलिर्व्यजिज्ञपत् ।

पदच्छेदः

स:, अपि, समवतीर्य, वचन-वैचित्र्यात्, जनकपुत्रीम्, प्रत्याययितुम्, आञ्जनेयः, कृताञ्जलिः, व्यजिज्ञपत् ।

आकाङ्क्षा

  • व्यजिज्ञपत्
    • कः व्यजिज्ञपत् ? सः आञ्जनेयः अपि
      • कथंभूतः आञ्जनेयः ? कृताञ्जलिः (सन्)
    • किं कृत्वा व्यजिज्ञपत् ? समवतीर्य
    • किमर्थं व्यजिज्ञपत् ? प्रत्याययितुम्
      • कां प्रत्याययितुम् ? जनकपुत्रीम्
      • कस्मात् (केन हेतुना) प्रत्याययितुम् ? वचनवैचित्र्यात्

अन्वयः

सः आञ्जनेयः अपि समवतीर्य वचनवैचित्र्यात् जनकपुत्रीं प्रत्याययितुं कृताञ्जलिः (सन्) व्यजिज्ञपत् ।

भावार्थः

सः हनूमान् शिंशपाशाखातः अवरुह्य वाक्कौशलेन सीतादेवीं विश्वासयितुं विनम्रतया बद्धकरयुगलः सन् स्वपरिचयं निवेदितवान् ।

रामायणप्रसङ्गः

  • विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः ।
    अचिरात् त्वामितो देवि राघवो नयिता ध्रुवम् ॥ ३५/ ८४

Word Meaning

  • सः आञ्जनेयः अपि = That Hanuman also
  • समवतीर्य = having got down (from the branch)
  • जनकपुत्रीं प्रति+आययितुम् = to bring Sita to the right understanding (i.e., to instil confidence in Sita)
  • वचनवैचित्र्यात् = through the variety (वैचित्र्य) words (वचन) (i.e., by the power of his speech)
  • कृत+अञ्जलिः (सन्) = saluting (by bringing the hands together as a mark of respect)
  • व्यजिज्ञपत् = submitted (himself before Sita)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

कल्याणि त्वद्वियोगेन तीव्रवेगेन ताम्यतः ।
राघवेन्द्रस्य दूतं मामन्यथा मा स्म मन्यथाः ॥२७॥ 

पदच्छेदः

कल्याणि! त्वद्वियोगेन, तीव्रवेगेन, ताम्यतः, राघवेन्द्रस्य, दूतम् माम्, अन्यथा, मा, स्म, मन्यथाः ।

आकाङ्क्षा

  • कल्याणि !
  • मा स्म मन्यथाः [ क्रियापदम् ]
    • का मा स्म मन्यथाः ? (त्वम्)
    • कं मा स्म मन्यथाः ? माम्
      • किम् इति मा स्म मन्यथाः ? अन्यथा
    • (मन्यस्व) – [ क्रियापदम् अध्याहृतम् ]
      • कं मन्यस्व ? दूतम्
        • कस्य दूतः ? राघवेन्द्रस्य
          • कीदृशस्य राघवेन्द्रस्य ? ताम्यतः
            • केन हेतुना ताम्यतः ? त्वद्वियोगेन
            • कथं ताम्यतः ? तीव्रवेगेन

अन्वयः

कल्याणि ! त्वद्वियोगेन तीव्रवेगेन ताम्यतः राघवेन्द्रस्य दूतं मां (मन्यस्व) । (त्वं मां) अन्यथा मा स्म मन्यथाः ।

अन्वयार्थः

  • कल्याणि ! = सौभाग्यशालिनि !
  • त्वद्वियोगेन = त्वत्तः वियुक्तः इति कारणेन
  • तीव्रवेगेन = भृशम्
  • ताम्यतः = क्लिश्यतः
  • राघवेन्द्रस्य = श्रीरामस्य
  • दूतं मां (मन्यताम्) = सन्देशवाहकः मां जानीहि
  • (त्वं मां) अन्यथा = वानरवेषधरः राक्षसेन्द्रः (इति)

भावार्थः

आञ्जनेयः अवदत् – “भद्रे ! त्वत्तः वियोगमसहमानस्य नितान्तं सन्तप्तस्य श्रीरामस्य दूतोऽहम् । मां वेषान्तरं धृत्वा त्वत्पुरतः पुनः आगतं रावणं मा मन्यस्व । निःशङ्कं मयि विश्वसिहि।”

व्याकरणविशेषः

  • ताम्यतः = तम् “तमुँ काङ्क्षायाम्” (खेदे च) + क्तः [ अत्र खेदार्थः स्वीकार्यः ]
  • मा स्म मन्यथाः
    • “मा ङि लुङ्”e., By 3-3-175 माङिलुङ्, the affix लुँङ् must be used after a verbal root when used in connection with the अव्ययम् “माङ्”
    • “स्मोत्तरे लङ् च” इति सूत्रेण लुङ् / लङ्-रूपे स्थितं क्रियापदं लोट्-अर्थं बोधयति ।
    • मा स्म (अ)मन्यथाः = मन् “मनँ ज्ञाने” – भूते लङ् म.पु. ए.व. । अत्र मा मन्यस्व इत्यर्थं बोधयति ।
    • “न माङयोगे” – इति सूत्रेण अडागमनिषेधः । अतः मा स्म मन्यथाः ।
    • श्रीमद्भगवद्गेतायाम् एतादृशप्रयोगाः –
      • क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ ।
        • मा + अगमः (‘मा ङि लुङ्’ इति सूत्रेण अगमः इति लुङ्-रूपम् / लोट्-अर्थः) मा गमः “न माङ् योगे’ – अडागमनिषेधः ।
      • कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
        मा कर्मफलहेतुर्भूः मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥

        • कर्मफलहेतुः मा भूः ।

रामायणप्रसङ्गः

त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम् ।

तापयन्ति महात्मानमग्‍न्यागारामिवाग्‍नयः ॥ ३५/४६

Word Meaning

  • कल्याणि ! = O Auspicious Lady!
  • दूतं मां (मन्यताम्) = Consider me to be messenger (दूतम्)
    • राघवेन्द्रस्य = Of Rama (राघु+इन्द्र)
    • तीव्रवेगेन ताम्यतः = of that person who is greatly (तीव्रवेग) suffering (तम्)
      • त्वद्वियोगेन = due to the separation from you
    • (त्वं माम्) अन्यथा मा स्म मन्यथाः = You do not (मा स्म) consider me to be anyone else (अन्यथा)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

त्वया सह प्रस्थितचित्तवृत्ति-

र्विभावरीकोकसमानधर्मा ।

वचोऽब्रवीन्मैथिलि मन्मुखेन

त्वां कौशलं कोसलराजपुत्रः ॥२८॥

पदच्छेदः

त्वया, सह, प्रस्थित-चित्तवृत्तिः विभावरी-कोक-समानधर्मा, वचः, अब्रवीत्, मैथिलि! मन्मुखेन, त्वाम्, कौशलम्, कोसलराजपुत्रः ।

आकाङ्क्षा

  • मैथिलि !
  • अब्रवीत् [ क्रियापदम् ]
    • कः अब्रवीत् ? कोसलराजपुत्रः
      • कीदृशः कोसलराजपुत्रः ? प्रस्थितचित्तवृत्तिः
        • कया सह प्रस्थितचित्तवृत्तिः ? त्वया सह
      • पुनः कीदृशः कोसलराजपुत्रः ? विभावरीकोकसमानधर्मा
    • किम् अब्रवीत् ? वचः
      • कीदृशं वचः ? कौशलम्
    • केन अब्रवीत् ? मन्मुखेन
    • कां अब्रवीत् ? त्वाम्

अन्वयः

मैथिलि ! त्वया सह प्रस्थितचित्तवृत्तिः विभावरीकोकसमानधर्मा कोसलराजपुत्रः मन्मुखेन त्वां कौशलं वचः अब्रवीत् ।

प्रतिपदार्थः

  • मैथिलि ! = हे जानकि !
  • त्वया सह प्रस्थितचित्तवृत्तिः = भवत्या सह प्रयातमानसः
  • विभावरीकोकसमानधर्मा = रात्रौ प्रियया वियुक्तस्य चक्रवाकस्य मनोदशाम् आपन्नः
  • कोसलराजपुत्रः = दशरथपुत्रः
  • मन्मुखेन = मद्‍द्वारा
  • त्वाम् = सीताम्
  • कौशलं वचः = कुशलसम्बन्धि वचः
  • अब्रवीत् = अवदत्

भावार्थः

हनूमान् स्वकथनम् अनुवर्तयन् – “हे जनकनन्दिनि ! श्रीरामस्य चित्तं भवत्याः ऋते नान्यत्र कुत्रापि रमते । यथा प्रियायाः वियुक्तचक्रवाकः परितप्यते तथा श्रीरामः त्वां विना दुःखार्तः अस्ति । तस्य दाशरथेः कुशलवचनं दूतोऽहं त्वां श्रावयामि ।”

व्याकरणविशेषः

  • प्रस्थितचित्तवृत्तिः
    • चित्तस्य वृत्तिः (स्त्री.) = चित्तवृत्तिः (स्त्री.) ।
    • प्रस्थिता चित्तवृत्तिः यस्य सः = प्रस्थितचित्तवृत्तिः (पुं)
  • विभावरीकोकसमानधर्मा – (पुं) नकारान्तः विभावरीकोकसमानधर्मन् शब्दः
    • कोकसमानः = कोकेन समानः
    • विभावरीकोकसमानधर्मा = विभावर्यां कोकसमानः धर्मः यस्य सः
    • बहुव्रीहिसमासान्ते धर्मशब्दः अनिच्प्रत्ययं (अन्) प्राप्य नकारान्तः भवति ।
  • कोशलराजपुत्रः
    • कोशलराजः = कोशलस्य राजा
    • कोशलराजपुत्रः = कोशलराजस्य पुत्रः
    • ‘राजाहःसखीभ्यष्टच्’ इति सूत्रेण समासे राजन् अहन् सखि शब्दाः टच् (अ) प्रत्ययं प्राप्नुवन्ति । उदा. – देवराजः, पूर्वाह्णः, कृष्णसखः ।

Word Meaning

  • मैथिलि ! = O Sita!
  • कोसलराजपुत्रः = Rama, the son (पुत्र) of the King (राज) of Koshala (कोसल), Raja Dasaratha
    • त्वया सह प्रस्थितचित्तवृत्तिः = One whose thinking ability (चित्तवृत्तिः) has left (प्रस्थित) along with you (त्वया सह)
    • विभावरीकोकसमानधर्मा = one who is in a (sorrowful) state (धर्म) that is similar (समान) to that of the Chakravaka bird (कोक) that is separated from its mate (विभावरी)
  • अब्रवीत् = spoke
  • कौशलं वचः = words of enquiry
  • त्वाम् = (addressed to) you
  • मन्मुखेन = through (मुख) me (मत्)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

अपि च ।

शिरसा तव सौमित्रिरकरोदभिवादनम् ।

अपृच्छत्सोऽपि भद्रं त्वामधिपश्च वनौकसाम् ॥२९॥

पदच्छेदः

अपि च । शिरसा, तव, सौमित्रिः, अकरोत्, अभिवादनम्, अपृच्छत्, सः, अपि, भद्रम्, त्वाम्, अधिपः, च, वनौकसाम् ।

आकाङ्क्षा

  • अकरोत्
    • कः अकरोत् ? सौमित्रिः
    • किम् अकरोत् ? अभिवादनम्
    • कस्याः अभिवादनम् ? तव
    • कथम् अभिवादनम् अकरोत् ? शिरसा
  • अपृच्छत् ।
    • कः अपृच्छत् ? सः
      • कीदृशः सः ? अधिपः
        • केषाम् अधिपः ? वनौकसाम्
      • किम् अपृच्छत् ? भद्रम्
      • कां (प्रति) भद्रम् ? त्वाम्

अन्वयः

सौमित्रिः तव अभिवादनं शिरसा अकरोत् । अपि च सः वनौकसाम् अधिपः त्वां भद्रम् अपृच्छत् ।

प्रतिपदार्थः

  • सौमित्रिः = सुमित्रानन्दनः
  • तव अभिवादनम् = नमस्कारम्
  • शिरसा अकरोत् = मूर्ध्ना अकरोत् ।
  • वनौकसाम् = वानराणाम्
  • अधिपः = नरेशः
  • त्वां भद्रम् अपृच्छत् = भवतीं कुशलम् अपृच्छत् ।

भावार्थः

मैथिलि ! लक्ष्मणः त्वां प्रणतिपूर्वकं क्षेमवचनं न्यवेदयत् । अपि च वानरराजः सुग्रीवोऽपि भवतीं कुशलम् अपृच्छत् ।

व्याकरणविशेषः

  • वनम् ओकः येषां ते = वनौकसः, तेषाम् = वनौकसाम् । सकारान्तः नपुं. ओकः शब्दः | ओकः ओकसी ओकांसि । समासान्ते सकारान्तः पुं. वनौकस् शब्दः – वनौकाः वनौकसौ वनौकसः

Word Meaning

  • सौमित्रिः = Lakshmana, the son of Sumitra
    • अकरोत् = did
    • तव अभिवादनं शिरसा = salutation (अभिवादन) to you by (bending) the head (शिरस्)
  • अपि च सः = Also this other person
    • वनौकसाम् अधिपः = the ruler (अधिप) of the monkeys (वनौकस्)
    • त्वां भद्रम् अपृच्छत् = enquired (अपृच्छ) you about your wellbeing (भद्रम्)

गद्यम्

मूलपाठः

एवमभिहितया तया सम्भूतविस्रम्भतया भयादपेतया तावदनुयुक्तः पवनतनयो वालिमरणकारणं सुग्रीवस्य सख्यमाख्याय प्राचेतसचेत इव सन्ततसन्निहितरामनाममङ्गलमङ्गुलीयकमस्यै प्रायच्छत् ।

पदच्छेदः

एवम् अभिहितया तया, सम्भूत-विस्रम्भतया, भयात् अपेतया, तावत् अनुयुक्तः पवनतनयः, वालि-मरण-कारणं सुग्रीवस्य सख्यम् आख्याय, प्राचेतस-चेतः इव, सन्तत-सन्निहित-रामनाम-मङ्गलम्, अङ्गुलीयकम्, अस्यै, प्रायच्छत् ।

आकाङ्क्षा

  • प्रायच्छत्
    • कः प्रायच्छत् ? पवनतनयः
      • कथंभूतः पवनतनयः ? अनुयुक्तः
        • कया अनुयुक्तः ? तया
          • कीदृश्या तया ? अभिहितया
            • कथम् अभिहितया ? एवम्
          • पुनः कथंभूतया तया ? संभूतविस्रम्भतया
          • पुनः कथंभूतया तया ? अपेतया
            • कस्मात् अपेतया ? भयात्
          • किं कृत्वा प्रायच्छत् ? आख्याय
            • कदा आख्याय ? तावत्
            • किम् आख्याय ? सख्यम्
              • कस्य सख्यम् ? सुग्रीवस्य
              • कीदृशं सख्यम् ? वालिमरणकारणम्
            • किं प्रायच्छत् ? अङ्गुलीयकम्
              • कथमिव अङ्गुलीयकम् ? प्राचेतसचेतः इव
              • कीदृशम् अङ्गुलीयकम् ? सन्तत-सन्निहित-रामनाम-मङ्गलम्
            • कस्यै प्रायच्छत् ? अस्यै

 

अन्वयः

तावत्  वालिमरणकारणं सुग्रीवस्य सख्यम्  आख्याय, एवम्  अभिहितया, संभूतविस्रम्भतया, भयात् अपेतया, तया अनुयुक्तः  पवनतनयः सन्तत-सन्निहित-रामनाम-मङ्गलं  प्राचेतसचेतः इव  अङ्गुलीयकम्  अस्यै प्रायच्छत् |

प्रतिपदार्थः

  • एवम् अभिहितया तया = एवम् उक्तया तया
  • (अत एव) संभूतविस्रम्भतया = अत एव प्रत्यायिता सीता, तादृश्या सीतया
  • भयात् अपेतया = विगतभया सती
  • तावत् = प्रथमम्
  • अनुयुक्तः पवनतनयः = पृष्टः मारुतिः
  • वालिमरणकारणं सुग्रीवस्य सख्यम् = वालिमरणहेतुभूता सुग्रीवमैत्री
  • आख्याय = कथयित्वा
  • प्राचेतसचेतः इव = वाल्मीकेः हृदयम् इव
  • संतत-संनिहित-रामनाम-मङ्गलम्
    • वाल्मीकिहृदयपक्षे – अविच्छिन्नतया रामनामानुध्यानात् पवित्रीभूतं अतः शुभं यत् तादृशं (वाल्मीकिहृदयम्)
    • अङ्गुलीयकपक्षे – रामनाम तत्र उत्कीर्णम्, अतः रामनाम्ना यस्य कल्याणं तादृशम् (अङ्गुलीयकम्)
  • अङ्गुलीयकम् = करशाखाभूषणम्
  • अस्यै = सीतादेव्यै
  • प्रायच्छत् = प्रदत्तवान् ।

भावार्थः

आञ्जनेयः आत्मनः दौत्यम्, भर्तुः श्रीरामस्य कुशलवचनं, लक्ष्मणस्य अभिवादनं सुग्रीवस्य कुशलवचः च सीतायै अकथयत् । एतत् श्रुत्वा सीता नायं दुःस्वप्नः न वा कपटवेषे उपस्थितः रावणः इति विस्रब्धा । तदानीं विगतभया सा हनूमन्तं – “कथं युष्माकं (रामलक्ष्मणाभ्यां सह तव) संसर्गः समजायत ?” इति पृष्टवती । वालिना सुग्रीवस्य राज्यादवरोपणं, रामसुग्रीवयोः मैत्री, श्रीरामद्वारा वालिहननं, रामसख्यात् सुग्रीवस्य राज्यप्राप्तिः इत्येतत्सर्वं व्यज्ञापयत् हनूमान्  । तस्य वानरेन्द्रस्य सुग्रीवस्य सचिवोऽहं सम्प्रति रामस्य दूतकार्यं निर्वहन् अत्र तव सकाशम् आगतोऽस्मि इति च उक्त्वा श्रीरामेण प्रेषितम् अभिज्ञानप्रतीकम् अङ्गुलीयकं सीतादेव्यै अर्पितवान् । यथा सदा रामनामानुस्मरणेन वाल्मीकिहृदयं पुण्योपेतं भवति तथा रामनामाङ्कितं इदम् अङ्गुलीयकमपि श्रिया युतं अस्ति ।

व्याकरणविशेषः 

  • सम्भूतविस्रम्भतया
    • सम्भूतः विस्रम्भः = सम्भूतविस्रम्भः
    • सम्भूतविस्रम्भस्य भावः = सम्भूतविस्रम्भता, तया
  • प्राचेतसचेतः
    • प्रचेतसः अपत्यं पुमान् = प्राचेतसः
    • प्राचेतसस्य चेतः = प्राचेतसचेतः
  • संतत-संनिहित-रामनाम-मङ्गलम्
    • रामस्य नाम = रामनाम
    • रामनाम-मङ्गलम् = रामनाम्ना मङ्गलम्
    • संततसंनिहितरामनाममङ्गलम् = सन्ततं सन्निहितं रामनाम-मङ्गलं यस्य तत् (अङ्गुलीयकम्)

रामायणप्रसङ्गः

  • श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे –
    • क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम् ।
      वानराणां नराणां च कथमासीत् समागमः ॥ ३५ / २
    • हनूमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा ।
      अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम् ॥ ३५ / ८८
    • वानरोऽहं महाभागे दूतो रामस्य धीमतः ।
      रामनामाङ्कितं चेदं पश्य देव्याङ्गुलीयकम् ॥ ३६ / २
    • गृहीत्वा प्रेक्षमाणा सा भर्तुः करविभूषितम् ।
      भर्तारमिव सम्प्राप्तं जानकी मुदिताभवत् ॥ ३६ / ४

Word Meaning

  • पवनतनयः = Hanuman, the son of Vayu,
    • अनुयुक्तः = he who has been enquired (by Sita)
      • एवम् अभिहितया तया = By her who was informed in this way,
      • (अत एव) संभूतविस्रम्भतया = by her who had acquired (संभूत) confidence (विस्रम्भ)
      • भयात् अपेतया = by her who become freed from the fear
    • तावत् = initially
      • आख्याय = having articulated
      • वालिमरणकारणं सुग्रीवस्य सख्यम् = the friendship (सख्य) of Sugriva (सुग्रीव) which was the reason (कारण) for the death (मरण) of vaali (वालि)
    • प्रायच्छत् = gave
      • अङ्गुलीयकम् = the ring
        • प्राचेतसचेतः इव = which was like the heart of Valmiki, the son of Prechetaah (परचेतस्)
      • सन्तत-सन्निहित-रामनाम-मङ्गलम् = that which was auspicious due to the continuous association with (i.e., chanting of) the Ramanama
        • In the context of Valmiki’s heart, due to the chanting of Ramanama
        • In the context of the ring, since the name of Rama was engraved on it
      • अस्यै = to her, Sita

22-2-2018

  1. श्लोकः

मूलपाठः

सौख्यावहस्य पवनात्मजनीयमान-
​​रामाङ्गुलीयकविलोकनवासरस्य ।
सत्यं कलां शततमीं भुवि नैव भेजे
पाणिग्रहोत्सवदिनं जनकात्मजायाः ॥३०॥

पदच्छेदः

सौख्यावहस्य, पवनात्मज-नीयमान-रामाङ्गुलीयक-विलोकन-वासरस्य, सत्यम्, कलाम्, शततमीं, भुवि, नैव, भेजे, पाणिग्रहोत्सव-दिनम्, जनकात्मजायाः ।

आकाङ्क्षा

  • न एव भेजे
    • किं न भेजे ? पाणिग्रहोत्सवदिनम्(कर्तृपदम्)
      • कस्याः ? जनकात्मजायाः
    • कुत्र न भेजे ? भुवि
    • कां न भेजे ? कलाम् अपि (कर्मपदम्)
      • कीदृशीं कलाम् ? शततमीम्
        • कस्य शततमीं कलाम् ? पवनात्मज-नीयमान-रामाङ्गुलीयक-विलोकन-वासरस्य
          • कीदृशस्य पवनात्मज-नीयमान-रामाङ्गुलीयक-विलोकन-वासरस्य ? सौख्यावहस्य

अन्वयः

भुवि जनकात्मजायाः पाणिग्रहोत्सव-दिनं सौख्यावहस्य पवनात्मज-नीयमान-रामाङ्गुलीयक-विलोकन-वासरस्य शततमीं कलाम् (अपि) सत्यम् नैव भेजे  ।

प्रतिपदार्थः

  • सौख्यावहस्य =आनन्दकरस्य
  • पवनात्मज-नीयमान-रामाङ्गुलीयक-विलोकन-वासरस्य = मारुतिना यत्अङ्गुलीयकं रामसकाशाद् आनीतं तद्दर्शनस्य दिनस्य
  • सत्यम् =यथार्थम्
  • कलाम्शततमीं = शततमम् अपि अंशम्
  • भुवि = भूमौ
  • नैवभेजे = न प्राप्तवती
  • पाणिग्रहोत्सवदिनम् =परिणयदिनं
  • जनकात्मजायाः = सीतायाः

भावार्थः

मारुतिद्वारा श्रीरामेण प्रेषिताम् अभिज्ञानमुद्रिकां दृष्ट्वा सीतादेवी यावन्तं हर्षम् अनुभूतवती वस्तुतया तस्य शततमम् अंशम् अपि सा स्वविवाहावसरे नान्वभवत् ।

व्याकरणविशेषः

  • भेजेक्रियापदम्भज् “ भज सेवायाम्” उभयपदि, लिट् प्र.पु., ए.व.
    • एतेषु वाक्येषु ‘भज’ धातोः सन्दर्भानुसारेण अर्थम् अवलोकताम्
      • भज गोविन्दम् । (उपासनां कुरु)
      • द्वयोः विकल्पयोः अन्यतरं भज । (चयनं कुरु)
      • भेजे धर्मम् अनातुरः । (समाचरत्)
      • यात्रिकः आतपे वृक्षच्छायाम् अभजत । (आश्रितवान्)
      • पुत्रः पैतृकं धनं भजते । (स्वीकरोति / स्वायत्तीकरोति)
      • न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् । (न प्राप्तवन्तः)
    • सौख्यावहस्य
      • सुखस्य भावः = सौख्यम्
      • सौख्यावहस्य = सौख्यम् आवहति इति सौख्यावहः, तस्य
    • पवनात्मजनीयमान-रामाङ्गुलीयकविलोकनवासरस्य
      • रामस्य अङ्गुलीयकम् – रामाङ्गुलीयकम्
      • नीयमानं रामाङ्गुलीयकम् – नीयमानरामाङ्गुलीयकम्
      • पवनस्य आत्मजः = पवनात्मजः
      • पवनात्मजेन नीयमानरामाङ्गुलीयकम् = पवनात्मजनीयमानरामाङ्गुलीयकम्
      • पवनात्मजनीयमानरामाङ्गुलीयकविलोकनम् = पवनात्मजनीयमानरामाङ्गुलीयकस्य विलोकनम्
      • पवनात्मजनीयमान-रामाङ्गुलीयकविलोकनवासरस्य = पवनात्मजनीयमानरामाङ्गुलीयकविलोकनस्य वासरः पवनात्मजनीयमानरामाङ्गुलीयकविलोकनवासरः, तस्य

Word Meaning

  • सत्यम् =definitely
  • कलाम्शततमीं = even one hundredth portion
  • पवनात्मज-नीयमान-रामाङ्गुलीयक-विलोकन-वासरस्य = of that day, on which she saw Rama’s ring that was brought by Hanuman
    • सौख्यावहस्य =of it, which produced happiness
  • भुवि = in the earth
  • जनकात्मजायाः = Sita’s
  • पाणिग्रहोत्सवदिनम् =marriage day
  • नैवभेजे = had not obtained

गद्यम्

मूलपाठः

ततस्तं जानकी निःसीमहर्षा बभाषे ।

पदच्छेदः

ततः, तम्, जानकी, निस्सीमहर्षा, बभाषे ।

आकाङ्क्षा

  • बभाषे
    • का बभाषे ? जानकी
      • कीदृशी जानकी ? निस्सीमहर्षा
    • कं बभाषे ? तम्
    • कदा बभाषे ? ततः

अन्वयः

ततः निस्सीमहर्षा जानकी तं बभाषे |

प्रतिपदार्थः

  • निस्सीमहर्षा = अपरिमितमुदम् अनुभवन्ती

भावार्थः

रामाङ्गुलीयकदर्शनात् परं तं हनूमन्तं मैथिली अपरिमितमुदम् अनुभवन्ती अब्रवीत् ।

Word Meaning

  • ततः = Then
  • निस्सीमहर्षाजानकी = Sita (जानकी), she who experienced immeasurable (निस्सीम) joy (हर्ष)
  • बभाषे = spoke
  • तम् = to him (Hanuman)

गद्यम्

मूलपाठः

महाभाग ! सर्वथास्य दुरात्मनः प्रत्यासीदति मृत्युरेवमनलाभिधानया विभीषणदुहित्रा स्वमात्रा प्रेषितया भाषितम् । अयमप्यनार्यशीलस्तुरीयमुपायमन्तरेण न मामार्यपुत्रस्य समर्पयिष्यति। नियतमहमपि मासादूर्ध्वं न शक्नुयां प्राणान्कृपणान्धारयितुमिति ।

पदच्छेदः

महाभाग ! सर्वथा अस्य दुरात्मनः, प्रत्यासीदति मृत्युः, एवम् अनलाभिधानया विभीषणदुहित्रा, स्वमात्रा प्रेषितया भाषितम् । अयम् अपि अनार्यशीलः, तुरीयम् उपायम्अन्तरेण, न माम् आर्यपुत्रस्य समर्पयिष्यति । नियतम् अहमपि मासात् ऊर्ध्वं न शक्नुयाम् प्राणान् कृपणान् धारयितुम् इति ।

आकाङ्क्षा

  • भाषितम्
    • कया भाषितम् ? अनलाभिधानया
      • कया अनलाभिधानया ? विभीषणदुहित्रा
      • कथंभूतया अनलाभिधानया ? प्रेषितया
      • कया प्रेषितया ? स्वमात्रा
      • कथं प्रेषितया ? एवम्
      • किमिति भाषितम् ? महाभाग | प्रत्यासीदति इति
        • कः प्रत्यासीदति ? मृत्युः
          • कस्य मृत्युः ? अस्य
          • कस्य अस्य ? दुरात्मनः
        • कथं प्रत्यासीदति ? सर्वथा
      • न समर्पयिष्यति इति
        • कस्य कृते न समर्पयिष्यति ? आर्यपुत्रस्य
        • कां न समर्पयिष्यति ? माम्
        • केन विना न समर्पयिष्यति ? उपायम् अन्तरेण
          • कीदृशम् उपायम् ? तुरीयम्
        • कः न समर्पयिष्यति ? अयम् अपि
          • कीदृशः अयम् ? अनार्यशीलः
        • न शक्नुयाम् इति
          • किं कर्तुं न शक्नुयाम् ? धारयितुम्
            • किं धारयितुम् ? प्राणान्
              • कीदृशान् प्राणान् ? कृपणान्
            • कियत् कालं न शक्नुयाम् ? मासात् ऊर्ध्वम्
            • कथं न शक्नुयाम् ? नियतम्
            • का न शक्नुयाम् ? अहमपि

अन्वयः

महाभाग ! ‘सर्वथा अस्य दुरात्मनः मृत्युः प्रत्यासीदति’ – एवम् स्वमात्रा प्रेषितया विभीषणदुहित्रा अनलाभिधानया भाषितम् । अयम् अपि अनार्यशीलः, तुरीयम् उपायम् अन्तरेण, माम् आर्यपुत्रस्य न समर्पयिष्यति । नियतम् अहमपि मासात् ऊर्ध्वं कृपणान् प्राणान् धारयितुं न शक्नुयाम् इति ।

प्रतिपदार्थः

  • प्रत्यासीदति = निकटम् आगच्छति ।
  • तुरीयम् = चतुर्थम्
  • अन्तरेण = विना
  • नियतम् = निश्चयेन
  • कृपणान् = कृच्छ्रान् / क्लेशकरान्

भावार्थः

महोदय ! सर्वप्रकारेण अस्य दुष्टचेतसः रावणस्य मरणकालः समीपम् आयाति, इति निजजनन्या अत्र प्रेषितया विभीषणात्मजया अनलानामिकया कथितम् । दुराचारी रावणोऽपि सामदानभेददण्डेति उपायचतुष्टये चतुर्थम् उपायम् अप्रयुज्य मां भर्तुः सकाशं न प्रेषयति । निश्चयेन मया अपि एकमासं यावत् कालावधिम् एव जीवितुं शक्यम् । तदतिरिच्य क्षणकालमपि प्राणधारणं क्लेशावहः एव इति देवी अब्रवीत् ।

व्याकरणविशेषः

  • महाभाग = महान् भागः (भाग्यं) यस्य, तत्सम्बुद्धौ
  • प्रत्यासीदति = प्रति + आङ् + सद् [ षदॢँ विशरणगत्यवसादनेषु विशरण-गति-अवसादनेषु ]
  • विभीषणदुहित्रा = विभीषणस्य दुहिता – विभीषणदुहिता, तया
  • अनलाभिधानया = अनला अभिधानं यस्याः सा अनलाभिधाना, तया
  • अनार्यशीलः
    • आर्यं शीलं यस्य सः = आर्यशीलः
    • न आर्यशीलः = अनार्यशीलः

रामायणप्रसङ्गः

  • मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते ।
    रावणं मार्गते संख्ये मृत्युः कालवशङ्गतम् ॥ ३७/ १०
  • ज्येष्ठा कन्या कला नाम विभीषणसुता कपे।
    तया ममैतदाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम् ॥ ३७/११

Word Meaning

  • महाभाग = O fine lady
  • अस्य दुरात्मनः मृत्युः = the death of this (अयम्) wicked person (दुरात्मन्)
    • प्रत्यासीदति = is nearing
    • सर्वथा = in all possible ways
  • एवम् भाषितम् = this was told
    • विभीषणदुहित्रा = by the daughter of Vibhishana
      • अनलाभिधानया = by her, who has the name Analaa
      • स्वमात्रा प्रेषितया = by her, who was sent by her mother (to Sita)
    • अयम् अपि अनार्यशीलः = Even (अपि) this (अयम्) uncultured brute (अनार्यशील)
      • तुरीयम् उपायम् अन्तरेण = without the fourth method (which is punishment in Saama daana bheda and dhanda)
      • माम् आर्यपुत्रस्य न समर्पयिष्यति = he will not (न) return respectfully (समर्पयिष्यति) me (अस्मद्) back to my husband (आर्यपुत्र)
    • नियतम् = Definitely
      • अहमपि = I will also
      • न शक्नुयाम् = be not able
      • कृपणान् प्राणान् धारयितुम् = to hold on to the meager life
      • मासात् ऊर्ध्वम् = beyond a month
    • इति = so said Sita

गद्यम्

मूलपाठः

एतदाकर्ण्य मारुतिर्महानुभावे ! मा भैषीः। भवतीं वहन्नेव तूर्णमुल्लङ्घितसागरो रघुवरचरणसरसिजसमीपमुपयास्यामि । मामसमर्थं न समर्थयेथा इत्यभिहितवान् ।

पदच्छेदः

एतत् आकर्ण्य मारुतिः, महानुभावे ! मा भैषीः । भवतीम् वहन् एव, तूर्णम् उल्लङ्घित-सागरः, रघुवर-चरण-सरसिज-समीपम्, उपयास्यामि । माम् असमर्थम् न समर्थयेथाः, इति अभिहितवान् ।

आकाङ्क्षा

  • अभिहितवान्
    • कः अभिहितवान् ? मारुतिः
    • किंकृत्वा अभिहितवान् ? आकर्ण्य
      • किं आकर्ण्य ? एतत्
    • किमिति अभिहितवान् ? … इति
    • महानुभावे !
    • मा भैषीः ।
    • उपयास्यामि
      • कुत्र उपयास्यामि ? रघुवर-चरण-सरसिज-समीपम्
      • कथम्भुतः उपयास्यामि ? उल्लङ्घित-सागरः
        • कथं उल्लङ्घित-सागरः ? तूर्णम्
      • कथम्भुतः सन् उपयास्यामि ? वहन्एव
        • कां वहन् ? भवतीम्
      • न समर्थयेथाः
        • कं न समर्थयेथाः ? माम्
        • कीदृशं इति न समर्थयेथाः ? असमर्थम्

अन्वयः

एतत् आकर्ण्य मारुतिः, “महानुभावे ! मा भैषीः । भवतीं वहन् एव, तूर्णम् उल्लङ्घित-सागरः, रघुवर-चरण-सरसिज-समीपम्, उपयास्यामि । माम् असमर्थम् न समर्थयेथाः” इति अभिहितवान् ।

प्रतिपदार्थः

  • आकर्ण्य = श्रुत्वा
  • तूर्णम् (अ.) = वेगेन
  • समर्थयेथाः = गणयेः

भावार्थः

उद्विग्‍नायाः सीतादेव्याः वचनं श्रुत्वा हनूमान् – ‘तपःशीले ! भीतिं मा प्राप्नोतु! भवतीं मदीये स्कन्धे उद्धृत्य तरसा एव सागरं तीर्त्वा श्रीरामस्य कमलचरणसन्निधिं प्राप्स्यामि । मां तथा करणे अक्षमं मा मन्यताम्” इति उक्तवान् ।

व्याकरणविशेषः 

  • मा भैषीः
    • अभैषीः = भी “ञिभी भये” परस्मै., लुङ्., म.पु., ए.व. | अभैषीत्इति प्र.पु. |
    • मा भैषीः = ‘मा बिभीहि’ इति माङ् योगे लोट् अर्थबोधकः लुङ्-प्रयोगः ।
  • उल्लङ्घितसागरः = उल्लङ्घितः सागरः येन सः
  • रघुवरचरणसरसिजसमीपम्
    • रघुवरस्य चरणौ = रघुवरचरणौ ।
    • रघुवरचरणौ सरसिजे इव = रघुवरचरणसरसिजे ।
    • रघुवरचरणसरसिजयोः समीपम् = रघुवरचरणसरसिजसमीपम्
  • उपयास्यामि = उप + या “या प्रापणे” + लृट् | याति इति लट्लकारे |
  • अभिहितवान् = अभि + धा “डुधाञ् धारणपोषणयोः” + क्तवतु |
  • तूर्णम् इति अव्ययम्
  • समर्थयेथाः = सम् + अर्थ “अर्थ उपयाच्ञायाम्” आत्मनेपदी, विधिलिङ्., म.पु., ए.व.

रामायणप्रसङ्गः

  • त्वां तु पृष्ठगतां कृत्वा सन्तरिष्यामि सागरम् ।
    शक्तिरस्ति हे मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम् ॥ ३७/२२

Word Meaning

  • महानुभावे = O fine lady
  • मा भैषीः = Don’t (मा) fear (भी)
  • भवतींवहन् एव = taking (वहत्) you (भवती) itself (एव)
  • तूर्णम् उल्लङ्घित-सागरः = I, who had shiftly (तूर्णम्) crossed (उल्लन्घित) the ocean (सागर)
  • रघुवर-चरण-सरसिज-समीपम् उपयास्यामि = will take along (उपया) to the proximity (समीपम्) of the lotus (सरसिज) feet (चरण) of Rama (रघुवर), the best among the Raghus.
  • माम् असमर्थं न समर्थयेथाः = Don’t (न) consider (समर्थ) me (अस्मद्) to be incapable (असमर्थम्)
  • इति अभिहितवान् मारुतिः = thus (इति) spoke (अभिहितवत्) Hanuman (मारुतिः)
  • एतत् आकर्ण्य = On hearing this (the words of Sita)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

किञ्च ।
महामहीध्रसध्रीचीं सोऽयं वृद्धिमुपेयिवान्
यया नूनमपां राशिः कुल्यातुल्यां दशां दधौ ॥३१॥

पदच्छेदः

महा-महीध्र-सध्रीचीम्, सः, अयम्, वृद्धिम्, उपेयिवान्, यया ,नूनम्, अपाम्, राशिः, कुल्या-तुल्याम्, दशाम्, दधौ ।

प्रतिपदार्थः

  • किञ्च =अपि च
  • महामहीध्रसध्रीचीम् = विशालपर्वतेन समानाम्
  • सःअयम् = सीतायाः पुरः स्थितः सूक्ष्मरूपधरः हनूमान्
  • वृद्धिम्उपेयिवान् = विशालतां प्राप्तवान्
  • यया = यया शरीर-विशालतया
  • नूनम् = हि
  • अपांराशिः = समुद्रः
  • कुल्या-तुल्याम् = अल्पसरितः समां
  • दशाम् दधौ = स्थितिं दधाति स्म

आकाङ्क्षा

  • उपेयिवान् (क्रिया)
    • कः उपेयिवान् ? अयम्
      • कीदृशः अयम् ? सः (यः श्रीरामसन्निधौ त्वां प्रापयामि इति सीतामवदत् तादृशःअयम्)
    • काम् उपेयिवान् ? वृद्धिम्
      • कीदृशीं वृद्धिम् ? महामहीध्रसध्रीचीम्
    • दधौ । (क्रियापदम्) [ धारयति स्म ]
      • कः दधौ ? अपां राशिः
      • अपां राशिः कां दधौ ? कुल्यातुल्यादशाम्

अन्वयः

किञ्च । सः अयं महामहीध्रसध्रीचीं वृद्धिम् उपेयिवान् । यया (वृद्ध्या) अपां राशिः नूनं कुल्यातुल्यां दशां दधौ ।

भावार्थः

आञ्जनेयः न केवलं वचोभिः अपि तु स्वगात्रवर्धनेन चापि सीतायाः पुरतः समुद्रोल्लङ्घने स्वसामर्थ्यं प्रकटितवान् । तदा अतिमात्रेण प्रवृद्धस्य तदीयस्य गात्रस्य अपेक्षया समुद्रः अल्पनदी इव दृश्यते स्म ।

व्याकरणम्

  • महामहीध्रसध्रीचीम्
    • महीं धरति इति महीध्रः
    • महान् महीध्रः = महामहीध्रः
    • महामहीध्रेण सध्रीची = महामहीध्रसध्रीची, ताम्
  • उपेयिवान्= उप + इण् “इण् गतौ” + क्वसु (वस्) प्रत्ययः
    • प्र.वि. उपेयिवान्, उपेयिवांसौ, उपेयिवांसः
    • द्वि.वि.उपेयिवांसम्, उपेयिवांसौ, उपेयुषः
  • कुल्यातुल्याम् = कुल्यया तुल्या, ताम्
  • दधौ = धा “डुधाञ् धारणपोषणयोः” परस्मैपदी, लिट्., प्र.पु., ए.व.

रामायणप्रसङ्गः

श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे श्रीहनूमतः प्रभाववर्णनपरः ध्यानश्लोकः –

  • गोष्पदीकृतवारीशंमशकीकृतराक्षसम् ॥ रामायणमहामालारत्नं वन्देऽनिलात्मजम् ॥
  • मेरुमन्दरसङ्काशोबभौ दीप्तानलप्रभः । अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरर्षभः ॥ ३७/३७ 

Word Meaning

  • किञ्च = Also
  • सः अयम् = the person that he is
  • उपेयिवान् = obtained
  • महामहीध्रसध्रीचीं वृद्धिम् = the enlargement (वृद्धि) that is equivalent (सध्रीच) of a huge (महा) mountain (महीध्र)
  • यया (वृद्ध्या) = due to which
  • अपां राशिः = the ocean, the collection (राशि) of water (अप्)
  • नूनं कुल्यातुल्यां दशां दधौ = obtained (धा) definitely (नूनम्) the status (दशा) similar (तुल्य) to that of a small pond (कुल्या)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

अथ तमुवाच सा जनकराजसुता मुदिता
किमु तव दुष्करं चरणलङ्घितवारिनिधेः।
अपि तु मया सह प्लवगपुङ्गव यास्यसिचे-
न्नियतमपायिनी परिणमेद्भवतः पदवी ॥३२॥

पदच्छेदः

अथ तम् उवाच सा जनकराज-सुता मुदिता, किमु तव दुष्करम् चरण-लङ्घित-वारिनिधेः, अपि तु मया सह प्लवगपुङ्गव ! यास्यसि चेत्, नियतम् अपायिनी परिणमेत् भवतःपदवी ।

प्रतिपदार्थः

  • अथ = हनूमतः देहवृद्धेः परम्
  • तम् उवाच= हनूमन्तम् उक्तवती
  • सा जनकराज-सुता =सा जानकी
  • मुदिता = (हनूमतः देहवृद्धिं दृष्ट्वा)हृष्टा
  • किमु तवदुष्करम् = किं भवतः दुःसाध्यम् ? न किमपि कष्टसाध्यम् किल ।
  • चरण-लङ्घित-वारिनिधेः =येन चरणाभ्याम् एव समुद्रः लङ्घितः तादृशस्य तव
  • अपि तु = किन्तु
  • मया सह = सीतया सह
  • प्लवगपुङ्गव ! = वानरश्रेष्ठ !
  • यास्यसि चेत् = गमिष्यति चेत्
  • नियतम्= निश्चयेन
  • अपायिनी= सङ्कटबहुला
  • परिणमेत् = सञ्जायेत
  • भवतः पदवी = तव मार्गः।

आकाङ्क्षा

  • प्लवगपुङ्गव !
  • अथ उवाच
    • का उवाच ? सा
      • कीदृशी सा ? जनकराजसुता
      • पुनः कीदृशी सा? मुदिता
    • किम् उवाच ? किमु दुष्करम् (इति)
      • कस्य दुष्करम् ? तव
        • कीदृशस्य तव ? चरणलिङ्घितवारिनिधेः
      • अपि तु
        • यास्यसि चेत्
        • कः यास्यसि ? (त्वम्)
        • कया सह यास्यसि चेत् ? मया सह
        • यास्यसि चेत् किम् ? परिणमेत्
          • का परिणमेत् ? पदवी
            • कस्य पदवी ? भवतः
          • कथम्भूता परिणमेत् ? अपायिनी
            • कथं अपायिनी ? नियतम्

अन्वयः

अथ सा जनकराजसुता मुदिता (सती) तम् उवाच – प्लवगपुङ्गव ! चरणलङ्घितवारिधेः तव किमु दुष्करम् ? अपि तु मया सह यास्यसि चेत् भवतः पदवी नियतम् अपायिनी परिणमेत् ।

भावार्थः

ततः प्रवृद्धवपुषं हनूमन्तं दृष्ट्वा नितरां सन्तुष्टा सीतादेवी तम् अवदत् – “हे वियच्चरपटो ! साधनान्तरम् अनपेक्ष्य येन चरणाभ्याम् एव सागरः उल्लङ्घितः तादृशस्य तव किं दुःसाध्यम् ? न किमपि खलु ! तव प्लवनसामर्थ्यविषये न ममाशङ्का किन्तु माम् उद्वहन् प्लवनं करिष्यसि चेत् निश्चयेन राक्षसाः त्वाम् अनुधाविष्यन्ति । तेन तव प्रयाणं सङ्कटोपेतं भवेत् इत्येव आशङ्के ।”

व्याकरणम्

  • जनकराजसुता
    • जनकः इति राजा – जनकराजः
    • जनकराजसुता = जनकराजस्य सुता ।
  • चरण-लङ्घित-वारिनिधेः
    • वारीणां निधिः = वारिनिधिः
    • चरण-लङ्घित-वारिनिधेः = चरणाभ्यां लङ्घितः वारिनिधिः येन सः, तस्य
  • प्लवगपुङ्गव
    • प्लवमानाः गच्छन्ति इति – प्लवगाः
    • प्लवगपुङ्गव = प्लवगेषु पुङ्गवः प्लवगपुङ्गवः, तत्सम्बुद्धौ ।
  • अपायिनी= अपायः अस्याः अस्ति इति अपायिनी

रामायणप्रसङ्गः

  • उल्लङ्घ्यसिन्धोः सलिलं सलीलं यः शोकवह्निं जनकात्मजायाः।
    आदाय तेनैव ददाह लङ्कां नमामि तं प्राञ्जलिराञ्जनेयम् ॥
  • तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे।
    वायोरिव गतिश्चापि तेजश्चाग्‍नेरिवाद्भुतम् ॥ ३७/४२
  • ह्रियमाणां तु मां दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमाः।
    अनुगच्छेयुरादिष्टा रावणेन दुरात्मना ॥३७/४९

Word Meaning

  • अथ = then
  • सा जनकराजसुता = She, Sita, the daughter of Janaka
  • मुदिता (सती) = being overjoyed (मुदिता)
  • तम् उवाच = told him (Hanuman)
  • प्लवगपुङ्गव = O best (पुङ्गव) among the monkeys (प्लवग)
  • किमु दुष्करम् = what can be impossible ? (Nothing is impossible)
  • चरणलङ्घितवारिधेः तव = for you, who could cross over (लङ्घित) the ocean (वारिधि) with just the feet (चरण)
  • अपि तु मया सह यास्यसि चेत् = if you take me along
  • भवतः पदवी नियतम् = definitely (नियतम्) your (भवत्) path (पदवी)
  • अपायिनी परिणमेत् = will turn out (परिणम) to be danger-prone (अपायिनी)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

अन्यच्च
पातिव्रत्यहुताशनेन यदि तं कुर्यामहं भस्मसा-
त्सत्यं दाशरथेः शरस्य न भवेदात्मोचिता पारणा।
किं चैतस्य यशोनिशापतिरपि प्रम्लानकान्तिर्भवेत्
भ्रातः शासितरावणे रघुपतौ यात्रा मम श्रेयसी ॥३३॥

पदच्छेदः

पातिव्रत्य-हुताशनेन, यदि, तम्, कुर्याम्, अहम्, भस्मसात्, सत्यम्, दाशरथेः, शरस्य, न, भवेत्, आत्मोचिता, पारणा, किञ्च, एतस्य, यशोनिशापतिः, अपि, प्रम्लानकान्तिः, भवेत्,  भ्रातः, शासितरावणे रघुपतौ, यात्रा, मम, श्रेयसी ।

प्रतिपदार्थः

  • अन्यच्च = अपि च
  • पातिव्रत्य-हुताशनेन यदि= पातिव्रत्याग्‍निना यदि
  • तम् = रावणम्
  • कुर्याम् अहम् भस्मसात् = दहेयम्
  • सत्यम् =यथार्थम्
  • दाशरथेः शरस्य= श्रीरामस्य बाणस्य
  • नभवेत् = न स्यात्
  • आत्मोचितापारणा = स्वानुरूपा तृप्तिः
  • किञ्च =पुनश्च
  • एतस्य =रामस्य
  • यशोनिशापतिः अपि =यशश्चन्द्रः अपि
  • प्रम्लानकान्तिः भवेत् =क्षीणप्रकाशः स्यात्
  • भ्रातः =सम्बोधनम्
  • शासितरावणे रघुपतौ =निगृहीतरावणे श्रीरामचन्द्रे (सति)
  • यात्रा =इतः प्रयाणम्
  • ममश्रेयसी  = प्रशस्यम् ।

आकाङ्क्षा

  • भ्रातः !
  • यदि कुर्याम्
  • का कुर्याम् ? अहम्
  • किं कुर्याम् ? भस्मसात्
  • कं कुर्याम् ? तम्
    • तर्हि किम् ? तर्हि न भवेत्
      • किं न भवेत् ? सत्यं
      • का न भवेत् ? पारणा
        • कीदृशी पारणा ? आत्मोचिता
        • कस्य पारणा ? शरस्य
          • कस्य शरस्य ? दाशरथेः
        • किञ्च भवेत् ।
          • कः भवेत् ? यशोनिशापतिः
            • कस्य यशोऽनिशापतिः ? एतस्य
          • कथम्भूतः भवेत् ? प्रम्लानकान्तिः
        • (भवेत्)
          • का भवेत् ? यात्रा
            • कस्याः यात्रा ? मम
          • कथंभूता भवेत् ? श्रेयसी
          • कदा भवेत् ? रघुपतौ शासितरावणे (सति)

अन्वयः

यदि अहं तं पातिव्रत्य-हुताशनेन भस्मसात् कुर्यां, दाशरथेः शरस्य आत्मोचिता पारणा सत्यं न भवेत् | किञ्च एतस्य यशोनिशापतिः अपि प्रम्लानकान्तिः भवेत्  | भ्रातः | रघुपतौ शासितरावणे (सति) मम यात्रा श्रेयसी (भवेत्) ।

भावार्थः

अपि च भ्रातः ! अहम् एव स्वपातिव्रत्यतेजसा दुष्टं रावणं दग्धुं शक्नुयां किन्तु तथाकरणेन श्रीरामबाणस्य रावणरक्तपिपासा अप्रशमिता तिष्ठेत् । एतावद् एव न श्रीरामस्य कीर्तिच्छटापि क्षीणतरदशां प्राप्नुयात् । मम इतः गमनाय इतरोपायेषु सत्स्वपि भर्त्रा रावणपराजयं संसाध्य इतः मम नयनं श्रेष्ठः उपायः भवति । तस्मात् ऋते उपायान्तरम् सर्वमपि अयुक्तम् एव ।

व्याकरणम्

  • पातिव्रत्यहुताशनेन
    • हुतम् अश्नाति इति हुताशनः
    • पातिव्रत्यहुताशनेन = पातिव्रत्यम् एव हुताशनः, तेन
  • आत्मोचिता =आत्मनः उचिता
  • यशोनिशापतिः
    • निशायाः पतिः = निशापतिः
    • यशः एव निशापतिः = यशोनिशापतिः
  • प्रम्लानकान्तिः =प्रम्लाना कान्तिः यस्य सः
  • शासितरावणे =शासितः रावणः येन सः, तस्मिन्

Word Meaning

  • यदिअहम् = If I
    • पातिव्रत्य-हुताशनेन= by my fire of my chastity
    • तं भस्मसात् कुर्याम् = reduce him to ashes,
    • आत्मोचिता पारणा = the befitting feast
      • दाशरथेः शरस्य = of the arrows of Rama
      • सत्यं न भवेत् = would not happen
    • किञ्च = Also
      • एतस्य यशोनिशापतिः अपि = his (Rama’s) the moon-like glory also
      • प्रम्लानकान्तिः भवेत् = would loose its shine
    • भ्रातः = O Brother
    • रघुपतौ शासितरावणे (सति) = (Only) when Rama kills Ravana,
      • मम यात्रा = my journey
      • श्रेयसी (भवेत्) = would be the best one

गद्यम्

मूलपाठः

एवं व्याहृतः पवनसुतो विनीतां सीतां पुनराबभाषे ।

पदच्छेदः

एवम्, व्याहृतः, पवनसुतः, विनीताम्, सीताम्, पुनः, आबभाषे ।

आकाङ्क्षा

  • पुनराबभाषे
    • कः पुनराबभाषे ? पवनसुतः
      • कथम्भुतः पवनसुतः ? व्याहृतः
        • कथं व्याहृतः ? एवम्
      • कां पुनराबभाषे ? सीताम्
        • कीदृशां सीताम् ? विनीताम्

अन्वयः

एवं व्याहृतः पवनसुतः विनीतां सीतां पुनः आबभाषे ।

भावार्थः

सीतया अनेन प्रकारेण उक्तः मारुतिः विनयान्वितां तां भूयोऽपि अब्रवीत् ।

Word Meaning

  • पवनसुतः = Hanuman, the son of Vayu,
  • एवं व्याहृतः = who was spoken to in this way
  • विनीतां सीताम् = to the humble Sita
  • पुनः आबभाषे = spoke again

15-03-2018

  1. श्लोकः

मूलपाठः

मायामृगेण तव मैथिलि वञ्चितायाः
शाखामृगेण पुनरागतिरित्ययुक्तम्
एषा कथापि भुवने वितता यदि स्या-
त्का नाम रामधनुषः प्रथिता प्रशस्तिः ॥३४॥

पदच्छेदः

मायामृगेण, तव, मैथिलि ! वञ्चितायाः, शाखामृगेण, पुनरागतिः, इति, अयुक्तम्, एषा, कथापि, भुवने, वितता, यदि, स्यात्, का, नाम, रामधनुषः, प्रथिता, प्रशस्तिः ।

प्रतिपदार्थः

  • मायामृगेण = मायया स्वर्णमृगरूपधृतेन मारीचेन
  • तव = सीतायाः
  • मैथिलि ! = हे जानकि !
  • वञ्चितायाः = छलेन अपहृतायाः
  • शाखामृगेण = वानरेण(वाहनभूतवानरेण)
  • पुनरागतिः इति = प्रत्यागमनम्इति
  • अयुक्तम् =अनुचितम्
  • एषाकथापि = इयं वार्ता
  • भुवने= लोके
  • विततायदि स्यात् = प्रसृता भवेत् चेत्
  • कानाम रामधनुषः = किं नाम रामचापस्य
  • प्रथिताप्रशस्तिः = सुविख्यातं वैभवम् ? (न किमपि वैभवं किल !)

आकाङ्क्षा

  • मैथिलि !
  • (भवति)
    • कथं भवति ? अयुक्तम्
    • किं भवति ? पुनरागतिः
      • कस्याः पुनरागतिः ? तव
        • कीदृश्याः तव ? वञ्चितायाः
          • केन वञ्चितायाः ? मायामृगेण
        • केन पुनरागतिः ? शाखामृगेण
      • यदि स्यात् !
        • का स्यात् ? कथा
          • कीदृशी कथा ? एषा
          • कथम्भूता कथा ? वितता
            • कुत्र वितता ? भुवने
          • तर्हि किम् ? का नाम(भवति)
            • का भवति ? प्रशस्तिः
              • कीदृशी प्रशस्तिः ? प्रथिता
              • कस्य प्रशस्तिः ? रामधनुषः

अन्वयः

मैथिलि ! मायामृगेण वञ्चितायाः तव पुनरागतिः शाखामृगेण इति अयुक्तम् | भुवने वितता एषा कथा अपि यदि स्यात्, का नाम रामधनुषः प्रथिता प्रशस्तिः ।

भावार्थः

हे जानकि ! पूर्वं कनकमृगेण इव दृश्यमानेन मारीचेन त्वं विमोहिता, ततः छद्मवेषिणा रावणेन छलेन त्वमत्र आनीता । एतत् सर्वथा अनुचितम् । इदानीं वानरेण मया तव प्रतिनयनम् अपि अयुक्तम् । यतः मायामृगेण वञ्चिता सीता रामात् अपनीता, पुनः शाखामृगेण रक्षिता सती रामम् उपनीता – इति वार्ता इयं लोके यदि प्रसरेत् तर्हि लोकप्रसिद्धस्य रामचापस्य कीर्तिः हीयेत । तस्मात् इतः कतिचन दिनानि यावत् धैर्यं धारय । शीघ्रमेव श्रीरामः शत्रुं निर्जित्य त्वाम् इतः नेष्यति ।

Word Meaning

  • मैथिलि = O Sita
  • इति अयुक्तम् = It is not appropriate that
  • पुनरागतिः = the return journey
    • तव मायामृगेण वञ्चितायाः = of you, who has been deceived (वञ्चिता) by an illusory (माया animal (मृग)
    • शाखामृगेण = (happens) through a monkey (शाखामृग)
  • भुवने एषा कथा अपि यदि वितता स्यात् = if this story happens to spread in the world,
  • का नाम रामधनुषः प्रथिता प्रशस्तिः = what is the use (का नाम) of the wide-spread (प्रथित) fame (प्रशस्ति) of the Rama’s (राम) bow (धनुस्) ?

गद्यम्

मूलपाठः

किं बहुना । इत्येतदेव चिन्तितम् । यदर्हं राघवगृहिण्यास्तदेव निश्चितम् । यत्सदृशमीदृशस्य समाचारस्य तदेव प्रकाशितम् । यदनुगुणं रावणापराधप्रतिक्रियायास्तदेवानुमोदितम् । यदनुकूलं कुलवधूशीलस्य तदेव कथितम् । यदुचितं क्षत्रियाणीवाणीप्रक्रमस्य तदेवोपक्रान्तमिति बहुशः प्रशस्य सर्वथा रामलक्ष्मणौ लङ्कामिमां प्राप्ताविति जानकि, जानीहि । अनुजानीहीमं जनं प्रस्थातुम् ।

पदच्छेदः

किम्, बहुना । इति, एतत्, एव, चिन्तितम् । यत्, अर्हम्, राघवगृहिण्याः, तत् एव, निश्चितम् । यत्सदृशम्, ईदृशस्य, समाचारस्य, तदेव, प्रकाशितम् । यत्, अनुगुणम्, रावणापराध-प्रतिक्रियायाः, तदेव, अनुमोदितम् । यत्, अनुकूलम्, कुलवधूशीलस्य, तदेव, कथितम्। यदुचितम्, क्षत्रियाणी-वाणी-प्रक्रमस्य, तदेव, उपक्रान्तम्, इति, बहुशः, प्रशस्य, सर्वथा, रामलक्ष्मणौ, लङ्काम्, इमाम्, प्राप्तौ, इति, जानकि ! जानीहि। अनुजानीही, इमम्, जनम्, प्रस्थातुम्।

आकाङ्क्षा

  • (हनुमान् अवदत्)
  • किं कृत्वा अवदत् ? बहुशः प्रशस्य
    • किमिति प्रशस्य ? … इति
      • किम् बहुना
      • इति एतत् एव चिन्तितम्
      • यत् अर्हम्
        • कस्याः अर्हम् ? राघवगृहिण्याः
        • यत् अर्हम् तत् किम् ? तत् एव निश्चितम्
      • यत् सदृशम्
        • कस्य सदृशम् ? ईदृशस्य समाचारस्य
        • यत् सदृशं तत् किम् ? तत् एव प्रकाशितम्
      • यत् अनुगुणम्
        • कस्याः अनुगुणम् ? रावणापराध-प्रतिक्रियायाः
        • यत् अनुगुणं तत् किम् ? तत् एव अनुमोदितम्
      • यत् अनुकूलम्
        • कस्य अनुकूलम् ? कुलवधूशीलस्य
        • यत् अनुकूलं तत् किम् ? तत् एव कथितम्
      • यत् उचितम्
        • कस्य उचितम् ? क्षत्रियाणी-वाणी-प्रक्रमस्य
        • यत् उचितं तत् किम् ? तत् एव उपक्रान्तम्
      • किम् अवदत् ?
        • जानकि
        • जानीहि
          • का जानीहि ? (त्वम्)
          • किमिति जानीहि ? प्राप्तौ इति
            • कौ प्राप्तौ ? रामलक्ष्मणौ
            • कथं प्राप्तौ ? सर्वथा
            • कां अथवा कुत्र प्राप्तौ ? इमां लङ्काम्
          • अनुजानीही
            • किमर्थम् अनुजानीही ? प्रस्थातुम्
              • कं प्रस्थातुम् ? इमम् जनम्

अन्वयः

“किम् बहुना | इति एतत् एव चिन्तितम् | यत् राघवगृहिण्याः अर्हं तत् एव निश्चितम् | यत् ईदृशस्य समाचारस्य सदृशं, तदेव प्रकाशितम् | यत् रावणापराध-प्रतिक्रियायाः अनुगुणं, तदेव अनुमोदितम् | यत् कुलवधूशीलस्य अनुकूलम्, तदेव कथितम् | यत् क्षत्रियाणी-वाणी-प्रक्रमस्य उचितं, तदेव उपक्रान्तम्” इति बहुशः प्रशस्य “जानकि | सर्वथा रामलक्ष्मणौ इमां लङ्कां प्राप्तौ इति जानीहि | इमं जनं प्रस्थातुम् अनुजानीही” इति हनुमान् अवदत् |

 

भावार्थः

किम् अधिकेन ! इत्थं (भवत्या) विचारितम् । श्रीरामस्य धर्मपत्न्याः सर्वथा अनुरूपः अस्ति भवत्याः निर्णयणः । पातिव्रत्यम् इति यः उत्कृष्टः धर्मः विद्यते सः एव धर्मः भवत्या निरूढः ।
रावणस्य दुश्चेष्टितस्य यादृशी प्रतिक्रिया भवेत् तत्तुल्या प्रतिक्रिया एव भवत्या अनुमता ।
कुलाङ्गनायाः चरितस्य यत् उचितं तद् एव भवत्या उक्तम् । क्षत्रियकुलाङ्गनायाः वचनप्रकारस्य अनुगुणम् एव भवत्या वचनम् आदत्तम् । एवम् असकृत् सीतावचनं श्लाघितवान् हनूमान् ततः अवदत् – हे जनकनन्दिनि ! नियतं रामलक्ष्मणौ अत्र लङ्काप्रदेशं प्राप्तवन्तौ इति अवगच्छतु । मां च इतः प्रयातुम् अनुमन्यताम् ।

व्याकरणम्

  • अनुजानीही = “अनु” उपसर्गपूर्वकः ज्ञा“ज्ञा अवबोधने”, उभयपदी – जानाति / जानीते ।
    • अनुजानाति– अनुमन्यते
    • अभिजानाति –परिचिनोति
    • अवजानाति– अवगणयति
      • “अवजानन्ति मां मूढाः मानुषीं तनुम् आश्रितम् ।” – श्रीमद्भगवद्गीता ९/११
    • परिजानाति –परि समन्तात् ज्ञानम् ।
    • अपजानीते– गोपयति
    • प्रतिजानीते– प्रतिश्रुतिः
      • “कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ।” श्रीमद्भगवद्गीता ९/३१
    • णिचि – प्रसिद्धप्रयोगः
      • आज्ञापयति–  आदिशति
      • विज्ञापयति–  वेदयति

Word Meaning

  • किम् बहुना = what is the need for so much (so many words)?
  • इति एतत् एव चिन्तितम् = Like this only it has been thought (i.e., what is appropriate has only been thought by you).
  • यत् राघवगृहिण्याः अर्हम् = That which is appropriate for the wife of Rama
    • तत् एव निश्चितम् = only that has been decided
  • यत् ईदृशस्य समाचारस्य सदृशम् = That which is equivalent to this kind of happening
    • तदेव प्रकाशितम् = that alone has been expressed
  • यत् रावणापराध-प्रतिक्रियायाः अनुगुणम् = That (यत्) which is fit (अनुगुणम्) for the acts (प्रतिक्रिया) of offence (अपराध) of Ravana (रावण)
    • तदेव अनुमोदितम् = that alone has been agreed
  • यत् कुलवधूशीलस्य अनुकूलम् = That which is apt (अनुकूल) to the character (शील) of a lady (वधू) of a noble family (कुल)
    • तदेव कथितम् = that alone has been spoken
  • यत् क्षत्रियाणी-वाणी-प्रक्रमस्य उचितम् = that which is fitting (उचित) for the method (प्रक्रम) of speech (वाणी) of the royal ladies (क्षत्रियाणी)
    • तदेव उपक्रान्तम् = that alone has been previously mentioned
  • इति बहुशः प्रशस्य = having praised in many ways like this,
  • जानकि = O Janaki
  • जानीहि = You understand (i.e., take it for granted)
    • इति = that
    • सर्वथा = by all means
    • रामलक्ष्मणौ = Rama and Lakshmana
      • इमां लङ्कां प्राप्तौ = have reached this Lanka
    • अनुजानीही = You permit
      • इमम् जनम् प्रस्थातुम् = this person (i.e., me) to leave

गद्यम्

मूलपाठः

काकुत्स्थेन विदितपूर्वमभिज्ञानं किमपि दीयतामिति ।

पदच्छेदः

काकुत्स्थेन विदितपूर्वम् अभिज्ञानम् किमपि दीयताम् इति ।

आकाङ्क्षा

  • (हनुमान् अवदत्)
    • किमिति अवदत् ? दीयताम्इति
      • किं दीयताम्? अभिज्ञानम्
        • किम् अभिज्ञानम्? किमपि
        • कीदृशं अभिज्ञानम्? विदितपूर्वम्
          • केन विदितपूर्वम्? काकुत्स्थेन

अन्वयः

काकुत्स्थेन विदितपूर्वम् अभिज्ञानं किमपि दीयताम् इति ।

भावार्थः

मम प्रस्थानाय अनुमतिं ददातु अपि च श्रीरामेण ज्ञातं तादृशं किमपि वस्तु ददातु यद् दृष्ट्वा दृष्टा भवती मया इति च सः विश्वसेत् ।

Word Meaning

  • हनुमान् अवदत् = Hanuman told
    • इति = that
      • दीयताम्= Let it be given
        • किमपिअभिज्ञानम् = some token of recognition
        • विदितपूर्वम्= that which is already known
        • काकुत्स्थेन = by Rama

गद्यम्

मूलपाठः

सा तु दीर्घं निश्वस्य निश्चित्य पुरा खलु चित्रकूटतटवने तरुणतरतरुरमणीयतया मन्दीभवन्नन्दनवैभवे रघुनन्दनेनोपधानीकृताङ्काया मम पयोधरपरिसरे खरतरनखराग्रविरचितविदारणं धाराधरनामानं काकं रघुपतिर्व्यलोकयत् ।

पदच्छेदः

सा तु दीर्घम् निश्वस्य, निश्चित्य, पुरा खलु चित्रकूट-तटवने, तरुणतर-तरु-रमणीयतया, मन्दीभवन्नन्दनवैभवे, रघुनन्दनेन, उपधानीकृताङ्कायाः मम पयोधरपरिसरे, खरतर-नखराग्र-विरचित-विदारणम्, धाराधर-नामानम् काकम्, रघुपतिः व्यलोकयत् ।

प्रतिपदार्थः

  • तरुणतरतरुरमणीयतया= अभिनववृक्षाणां सौन्दर्येण
  • मन्दीभवन्नन्दनवैभवे
    • नन्दनम् इति देवलोकवनम् ।
    • चित्रकूटवनस्य अग्रे नन्दनवनम्एव मन्दतरं प्रतिभाति । तादृशे (चित्रकूटवने)
  • चित्रकूटतटवने= चित्रकूटपर्वतस्य सानुप्रदेशे स्थिते वने
  • उपधानीकृताङ्कायाः= रामस्य शयनाय उपधानभूतः अङ्कः यस्याः
  • खरतरनखराग्रविरचितविदारणम्= यः स्वतीक्ष्णैः अग्रनखैः विदारणं कृतवान् तादृशम् (काकासुरम्)

आकाङ्क्षा

  • अवदत्
    • का अवदत् ? सा तु
    • किं कृत्वा अवदत् ? निश्चित्य
      • किं निश्चित्य ? (कथितुम्)
    • पुनः किं कृत्वा अवदत् ? निश्वस्य
      • कथं निश्वस्य ? दीर्घम्
    • किम् इति अवदत् ? व्यलोकयत् इति
      • कः व्यलोकयत् ? रघुपतिः
      • कदा व्यलोकयत् ? पुरा खलु
      • कुत्र व्यलोकयत् ? चित्रकूटतटवने
        • कीदृशे चित्रकूटतटवने ? मन्दीभवन्नन्दनवैभवे
        • कया मन्दीभवन्नन्दनवैभवे ? तरुणतरतरुरमणीयतया
      • कं व्यलोकयत् ? काकम्
        • कीदृशं काकम् ? धाराधरनामानम्
        • कथम्भूतं काकम् ? खरतरनखराग्रविरचितविदारणम्
          • कुत्र खरतरनखराग्रविरचितविदारणम् ? पयोधरपरिसरे
            • कस्याः पयोधरपरिसरे ? मम
            • कथम्भूतायाः मम ? उपधानीकृताङ्कायाः
              • केन उपधानीकृताङ्कायाः ? रघुनन्दनेन

अन्वयः

सा तु दीर्घं निश्वस्य निश्चित्य (अवदत्) – पुरा खलु तरुणतरतरुरमणीयतया मन्दीभवन्नन्दनवैभवे चित्रकूटतटवने, रघुनन्दनेन उपधानीकृताङ्कायाः मम, पयोधरपरिसरे, खरतरनखराग्रविरचितविदारणं धाराधरनामानं काकं, रघुपतिः व्यलोकयत् ।

भावार्थः

सीतादेवी सविषादं विचिन्त्य दीर्घं निःश्वस्य अभिज्ञानोचितं वृत्तान्तं कञ्चित् श्रावयेयम् इति निर्णीय आह – “पूर्वं चित्रकूटपर्वतस्य समीपस्थवने यदा वयम् उषितवन्तः तदा इयं घटना संवृत्ता । तत् वनं देवलोकवनादपि सुन्दरतरम् । तत्र एकदा यदा श्रीरामः मम उत्सङ्गे शिरः निधाय शेते स्म तदा धाराधरः नामकः काकासुरः अतितीक्ष्णैः अग्रनखैः मदीयं स्तनतटं विदारितवान् । तथा मां क्षतग्रस्तां कारयन्तं तं काकासुरं रघुपतिः अपश्यत् ।”

व्याकरणम्

  • तरुणतरतरुरमणीयतया
    • रमणीयस्य भावः = रमणीयता
    • तरुणतराः तरवः = तरुणतरतरवः
    • तरुणतरतरुरमणीयतया = तरुणतरतरूणां रमणीयता तरुणतरतरुरमणीयता, तया
  • मन्दीभवन्नन्दनवैभवे
    • नन्दनस्य वैभवम् नन्दनवैभवम्
    • मन्दीभवत् नन्दनवैभवं येन तत् = मन्दीभवन्नन्दनवैभवम्, तस्मिन्
  • चित्रकूटतटवने
    • चित्रकूटस्य तटः
    • चित्रकूटतटस्य वनम्, तस्मिन्
  • उपधानीकृताङ्कायाः= उपधानीकृतः अङ्कः यस्याः सा
    • उपधानीकृताङ्का, तया
  • पयोधरपरिसरे
    • पयांसि ध्रियन्ते अस्मिन् इति पयोधरः ।
    • पयोधरपरिसरे = पयोधरस्य परिसरः, तस्मिन्
  • खरतरनखराग्रविरचितविदारणम्
    • नखराणाम् अग्राणि = नखराग्राणि
    • खरतराणि नखराग्राणि = खरतरनखराग्राणि
    • खरतरनखराग्रविरचितविदारणम्= खरतरनखराग्रैः विरचितं विदारणम् येन सः खरतरनखराग्रविरचितविदारणः, तम्

Word-Meaning

  • सा तु दीर्घं निश्वस्य = She, after taking a deep breath
    • निश्चित्य (अवदत्) = having made up her mind (spoke)
  • पुरा खलु = Sometime earlier
    • चित्रकूटतटवने= in that forest (वन) on the edge (तट) of Chitrakuta (चित्रकूट)
    • मन्दीभवन्नन्दनवैभवे= in that place, which caused the fame (वैभव) of the Nandana (नन्दन) Garden (in the heaven) to be diminished (मन्दीभवत्)
      • तरुणतरतरुरमणीयतया= Due to the beauty (रमणीयता) of the tender (तरुणतर) trees (तरु)
    • रघुपतिःव्यलोकयत् = Rama saw
      • धाराधरनामानं काकम् = the crow named Dhaaraadhara
        • खरतरनखराग्रविरचितविदारणम्= who created (विरचित) a tear (विदारण) or wound caused by the tip (अग्र) of the sharp (खरतर) claws (नखर)
        • मम पयोधरपरिसरे = in the area (परिसर) near the breasts (पयोधर) of me (अस्मद्) (Sita)
          • रघुनन्दनेनउपधानीकृताङ्कायाः = of that person, who had made (कृत) her body (अङ्कः) become the pillow (उपधानी) by Rama (रघुनन्दन) (i.e., Rama was lying down with his head on Sita’s lap)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

कुशरूपकुशेशयासनास्‍त्रं
विजहौ वासविवायसे स वीरः ।
अथ तत्कृपया हृताक्षिमात्र-
श्चिरजीवी स दधौ यथार्थसंज्ञाम् ॥३५॥

पदच्छेदः

कुशरूप-कुशेशयासनास्‍त्रम्, विजहौ, वासविवायसे, सः, वीरः, अथ, तत्कृपया, हृताक्षिमात्रः, चिरजीवी, सः, दधौ, यथार्थ-संज्ञाम् ।

प्रतिपदार्थः

  • कुशरूपकुशेशयासनास्‍त्रम् =कुशरूपं ब्रह्मास्‍त्रम्
  • विजहौ =अमुञ्चत्
  • वासविवायसे = काकरूपधरे इन्द्रपुत्रे
  • सःवीरः = पराक्रामी श्रीरामः
  • अथ= बाणत्यागानन्तरम्
  • तत्कृपया= रामस्य दयया
  • हृताक्षिमात्रः = नष्टैकनेत्रः
  • चिरजीवी सः = लब्धपुनर्जीवनः
  • दधौ= अकरोत्
  • यथार्थ-संज्ञाम् = (‘चिरजीवी’ इति) अन्वर्थनाम

आकाङ्क्षा

  • विजहौ – विसृष्टवान् ।
    • कः विजहौ ? सः
      • कीदृशः सः ? वीरः
    • किं विजहौ ?  कुशरूप-कुशेशयासनास्‍त्रम्
    • कुत्र / कस्मिन् विजहौ ? वासविवायसे
  • दधौ – अकरोत् ।
    • कः दधौ ? सः
    • कथम्भुतः सः ? हृताक्षिमात्रः
    • कां दधौ ? यथार्थसंज्ञाम्
      • किम् इति यथार्थसंज्ञाम् ? चिरजीवी (इति)
    • कया दधौ ? तत्कृपया

अन्वयः

सः वीरः वासविवायसे कुशरूपकुशेशयसनास्‍त्रं विजहौ । अथ तत्कृपया हृताक्षिमात्रः सः चिरजीवी (इति) यथार्थसंज्ञां दधौ ।

भावार्थः

सीतां पीडयन्तं धृष्टं काकरूपधरम् इन्द्रसुतं जयन्तम् अवलोक्य अतुलपराक्रमः श्रीरामः कुशमेव अभिमन्त्र्य ब्रह्मास्‍त्रत्वेन प्रयुक्तवान् । तच्च कुशास्‍त्रं तं काकासुरं दिशि दिशि प्रधावयति स्म । अन्ततः सर्वतः परित्यक्तः सः काकः राममेव शरणम् गतः । शरणागतवत्सलः  श्रीरामः वधार्हस्यापि तस्य प्राणरक्षणं कृत्वा तस्य एकमेव नेत्रं अहरत् । अनेन सः काकासुरः इन्द्रपुत्रः ‘चिरजीवी’ ‘एकदृष्टिः’ इति काकसज्ञाम् अन्वर्थाम् अकरोत् ।

व्याकरणम्

  • कुशरूपकुशेशयासनास्‍त्रम्
    • कुशे (जले) शेते इति कुशेशयम् – कुश + शी + अच् – अलुक्‍समासः
    • कुशेशयम् आसनं यस्य सः = कुशेशयासनः (ब्रह्मा)
    • कुशेशयासनस्य अस्‍त्रम् = कुशेशयासनास्‍त्रम्
    • कुशरूपं कुशेशयासनास्‍त्रम्
  • वासविवायसे
    • वासविः= वासवस्य अपत्यं पुमान्
    • वासविः च असौ वायसः च, वासविवायसः, तस्मिन्
  • तत्कृपया= तस्य कृपा तत्कृपा, तया
  • हृताक्षिमात्रः = हृतम् अक्षिमात्रं यस्य सः

रामायणप्रसङ्गः

  • स दर्भसंस्तराद् गृह्य ब्रह्मणोऽस्त्रेण योजयत् ।

स दीप्त इव कालाग्निर्ज्वालाभिमुखो द्विजम् ॥  ३८/२९

  • स तं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति ।

ततस्तु वायसं दर्भः सोऽम्बरेऽनुजगाम ह ॥ ३८/३०

  • स पित्रा च परित्यक्तः सर्वैश्च परमर्षिभिः ।

त्रींल्लोकान् सम्परिक्रम्य तमेव शरणं गतः ॥ ३८/३२

  • स तं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम् ।

वधार्हमपि काकुत्स्थः कृपया पर्यपालयत् ॥ ३८/३३

Word-Meaning

  • कुशरूपकुशेशयासनास्‍त्रम् = The Brahmaastram missile (अस्त्र) in the form (रूप) of grass (कुश) [ Brahma is the one who is seated (आसन) on lotus, which lies (शय) in water (कुशे) ]
  • विजहौ =discharged
  • वासविवायसे = the son of Indira (वासव) in the form of a crow (वायस)
  • सःवीरः = that (तत्) warrior (वीर) Rama
  • अथ= later, i.e., after sending out the arrow
    • तत्कृपया= due to his (तत्) compassion (कृपा)
    • हृताक्षिमात्रः = One who is deprived (हृत) of one (मात्र) eye (अक्षि)
    • यथार्थ-संज्ञां दधौ = gave an appropriate name
      • सः चिरजीवी (इति) = (as) the long-living one, (being given another lease of life)

22-03-2018

गद्यम्

मूलपाठः

सैषा परिचितकथास्मरणाद्विगुणितदुर्दशा केशपिनद्धमपरमिदमभिज्ञानमुन्मुच्य

पदच्छेदः

सा, एषा, परिचितकथास्मरणात्, द्विगुणितदुर्दशा, केशपिनद्धम्, अपरम्, इदम्, अभिज्ञानम्, उन्मुच्य

आकाङ्क्षा

  • ददौ
    • का ददौ ? साएषा
      • कथम्भूता सा ? द्विगुणितदुर्दशा
        • कस्मात् कारणात् द्विगुणितदुर्दशा? परिचितकथास्मरणात्
      • किं ददौ ? इदम्अभिज्ञानम्
        • कीदृशम् अभिज्ञानम्? अपरम्
        • पुनः कीदृशम् अभिज्ञानम्? केशपिनद्धम्
      • किं कृत्वा ददौ ? उन्मुच्य

अन्वयः

सा एषा परिचितकथास्मरणात् द्विगुणितदुर्दशा केशपिनद्धम् अपरम् इदम् अभिज्ञानम् उन्मुच्य (ददौ) |

भावार्थः

इत्थं काकासुरकुचेष्टितं च श्रीरामकृपां च स्मारयन्तीं घटनां श्रावितवती सीता पूर्वानुभूतस्य वृत्तान्तस्य भूयः स्मरणात् इतोऽपि शोकाकुला सती केशेषु बद्धम् अन्यत् अभिज्ञानं (श्रीरामाय दर्शयितुं परिचायकं वस्तु) अवकृष्य (ददौ इति वक्ष्यमाणेन श्लोकेन अन्वयः) |

व्याकरणम्

  • परिचितकथास्मरणात्
    • परिचितकथा = परिचिता कथा
    • परिचितकथास्मरणात् = परिचितकथायाः स्मरणम् परिचितकथास्मरणम्, तस्मात् ।
  • द्विगुणितदुर्दशा
    • द्वाभ्यां गुणिता = द्विगुणिता
    • द्विगुणितदुर्दशा = द्विगुणिता दुर्दशा यस्याः सा
  • केशपिनद्धम्
    • पिनद्धम् = अपि + नह् “णहँ बन्धने” । नह्यति / नह्यते + क्तप्रत्ययः | The अ of अपि being sometimes dropped as in पिदधाति |
    • केशेषु पिनद्धम् = केशपिनद्धम् ।
  • उन्मुच्य = उत् + मुच् “मुचॢँ मोक्षणे मोचने” + ल्यप्प्रत्ययः

Word-Meaning

  • साएषा (ददौ) = She gave (दा)
  • परिचितकथास्मरणात् = due to the remembrance (स्मरण) of the story (कथा) that was known (परिचित) to her
  • द्विगुणितदुर्दशा= she, whose sad state (दुर्दशा) doubled up (द्विगुणित)
  • केशपिनद्धम्= that which was tied (पिनद्ध) to the hair (केश)
  • अपरम्इदम् अभिज्ञानम् उन्मुच्य = Unfolding (उन्मुच्) this (इदम्) another (अपर) identifying object (अभिज्ञान)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

चूडामणिं कपिवरस्य ददौ दशास्य-
संत्रासपुञ्जितरुषाग्निदशं कृशाङ्गी
आदाय तम्प्रणतिपूर्वमसौ प्रतस्थे
माणिक्यगर्भवदनोरगतुल्यबाहुः ॥३६॥

पदच्छेदः

चूडामणिम्, कपिवरस्य, ददौ, दशास्य-संत्रास-पुञ्जित-रुषाग्नि-दशम्, कृशाङ्गी, आदाय, तम्, प्रणतिपूर्वम्, प्रतस्थे, असौ, माणिक्य-गर्भ-वदनोरगतुल्यबाहुः ।

प्रतिपदार्थः

  • चूडामणिम् =शिरोरत्नम्
  • कपिवरस्य =वानरश्रेष्ठस्य
  • ददौ = प्रायच्छत्
  • दशास्य-संत्रास-पुञ्जित-रुषाग्नि-दशम् = रावणात् यद् भयं तेन उपचितः कोपः एव अग्‍निः, तादृशस्य कोपाग्नेः दशा यस्य तम् (चूडामणिम्)
  • कृशाङ्गी = विरहवेदनयादुर्बलशरीरा
  • आदाय =गृहीत्वा
  • तम् = मणिम्
  • प्रणतिपूर्वम् = नमस्कारपूर्वकम्
  • प्रतस्थे = प्रस्थितवान्
  • असौ = हनूमान्
  • माणिक्य-गर्भ-वदनोरगतुल्यबाहुः = करतले चूडामणिं गृह्णतः हनूमतः बाहुः तादृशः सर्पः इव अशोभत यस्य मुखस्य अभ्यन्तरे (गर्भे) माणिक्यं विलसति ।

आकाङ्क्षा

  • ददौ
    • का ददौ ? कृशाङ्गी
    • कृशाङ्गी कं ददौ ? चूडामणिम्
    • कीदृशं चूडामणिं ददौ ? दशास्यसंत्रासपुञ्जितरुषाग्निदशम्
    • कस्य ददौ ? कपिवरस्य
  • प्रतस्थे ।
    • किं कृत्वा प्रतस्थे ? आदाय
      • कम् आदाय ? तम् (चूडामणिम्)
      • कथम् आदाय ? प्रणतिपूर्वम्
    • कः प्रतस्थे ? असौ
      • कीदृशः सन् प्रतस्थे ? माणिक्यगर्भवदनोरगतुल्यबाहुः

अन्वयः

कृशाङ्गी कपिवरस्य दशास्य-संत्रास-पुञ्जित-रुषाग्नि-दशं चूडामणिं ददौ । असौ तं (मणिं) प्रणतिपूर्वम् आदाय माणिक्यगर्भवदनोरगतुल्यबाहुः सन् प्रतस्थे ।

भावार्थः

विरहव्यथया कृशकाया सीतादेवी श्रीरामसकाशे प्रेषणाय हनूमतः शिरोरत्नं प्रायच्छत् । तत् शिरोरत्नं न केवलम् अभिज्ञानभूतम् आसीत् अपि तु रावणात् या भीतिः तस्याः उद्दीप्तस्य कोपाग्नेः प्रतीकभूतः अपि आसीत् । हनूमान् तं चूडामणिं सीतासकाशात् नमस्कारपूर्वकं प्राप्य ततः प्रयातः । तदा करतले स्थितस्य मणेः हेतोः तस्य बाहुः तादृशः सर्पः इव अदृश्यत यस्य वदनस्य अभ्यन्तरे मणिः विलसति ।

व्याकरणम्

  • दशास्यसंत्रासपुञ्जितरुषाग्निदशम्
    • रुट् एव अग्निः = रुषाग्निः
    • पुञ्जितः रुषाग्निः = पुञ्जितरुषाग्निः
    • पुञ्जितरुषाग्नेः दशा = पुञ्जितरुषाग्निदशा
    • दशास्यः = दश आस्यानि यस्य सः
    • दशास्यात् सन्त्रासः = दशास्यसन्त्रासः
    • दशास्यसंत्रासपुञ्जितरुषाग्निदशम् = दशास्यसन्त्रासात् पुञ्जितरुषाग्निदशा यस्य दशास्यसंत्रासपुञ्जितरुषाग्निदशः, तम्
  • कृशाङ्गी = कृशम् अङ्गं यस्याः सा
  • माणिक्य-गर्भ-वदनोरगतुल्यबाहुः
    • माणिक्यं गर्भे (अभ्यन्तरे) यस्य तत् माणिक्यगर्भम् (मुखम् इति पदस्य विशेषणम्)
    • माणिक्यगर्भं वदनं यस्य सः – माणिक्यगर्भवदनः (उरगः इति पदस्य विशेषणम्)
    • माणिक्यगर्भवदनः च असौ उरगः च – माणिक्यगर्भवदनोरगः
    • माणिक्यगर्भवदनोरगतुल्यबाहुः = माणिक्यगर्भवदनोरगेण तुल्यः बाहुः यस्य सः (हनूमतः विशेषणम्)

Word-Meaning

  • कृशाङ्गी = She whose body had become thin
  • ददौ = gave
    • तम् = it
      • चूडामणिम् =Chudamani, a crest jewel, the ornament worn on the head
      • दशास्य-संत्रास-पुञ्जित-रुषाग्नि-दशम् = which had the state (दशा) of the fire (अग्नि) in the form of anger (रुष) due to the fear (संत्रास) of Ravana (दशास्य), that has been solidified (पुञ्जित) or heaped together
    • कपिवरस्य (कृते) =to the best among the monkeys
  • आदाय =after receiving it
    • प्रणतिपूर्वम् = that which was first saluted
    • असौ माणिक्य-गर्भ-वदनोरगतुल्यबाहुः = he, whose arms (बाहु) were equal (तुल्य) to the snake (उरग) whose mouth (वदन) possessed the precious gem, Maanikya (माणिक्य)
    • प्रतस्थे = proceeded

गद्यम्

मूलपाठः

ततः कृतकृत्य एव निर्गत्य निजागमनं निशाचरपतेः प्रकाशयितुम् अशोकवनिकां बभञ्ज प्रभञ्जनात्मजः ।

पदच्छेदः

ततः, कृतकृत्यः, एव, निर्गत्य, निजागमनम्, निशाचरपतेः, प्रकाशयितुम्, अशोकवनिकाम्, बभञ्ज, प्रभञ्जनात्मजः ।

आकाङ्क्षा

  • बभञ्ज
    • कः बभञ्ज ? प्रभञ्जनात्मजः
      • कीदृशः प्रभञ्जनात्मजः ? कृतकृत्यः
    • किं कृत्वा बभञ्ज ? निर्गत्य
      • कुतः निर्गत्य? ततः एव
    • कां बभञ्ज ? अशोकवनिकाम्
    • किमर्थं बभञ्ज ? प्रकाशयितुम्
      • कस्य कृते प्रकाशयितुम्? निशाचरपतेः
      • किं प्रकाशयितुम्? निजागमनम्

अन्वयः

ततः एव निर्गत्य, निजागमनं निशाचरपतेः (कृते) प्रकाशयितुं, कृतकृत्यः प्रभञ्जनात्मजः अशोकवनिकां बभञ्ज ।

भावार्थः

सीतासकाशात् प्रस्थितः मारुतिः साधितस्वागमनप्रयोजनः एव ततः निर्गतवान् । रामदूतोऽयं जनः इह लङ्काम् आगतवान् अस्ति इति सूचनां राक्षसराजः अपि प्राप्नुयात् इति मतिं कृत्वा सः अशोकवनम् उत्पाटितवान् ।

व्याकरणम्

  • कृतकृत्यः = कृतं कृत्यं येन सः
  • निशाचरपतेः
    • निशायां चरन्ति इति निशाचराः ।
    • निशाचरपतेः = निशाचराणां पतिः, निशाचरपतिः, तस्य
      • अवधेयम् — ‘पति’ शब्दः –
      • प्र.वि. पतिः पती पतयः
      • ष.वि. पत्युः पत्योः पतीनाम्
      • अस्य रूपं समासान्ते ‘हरि’ शब्दवत् भवति ।
      • प्र. वि. निशाचरपतिः निशाचरपती निशाचरपतयः
      • ष. वि. निशाचरपतेः निशाचरपत्योः निशाचरपतीनाम्
    • प्रभञ्जनात्मजः
      • प्रकर्षेण भनक्ति वृक्षादीन् इति प्रभञ्जनः । प्र + भञ्ज् “भञ्जोँ आमर्दने”
      • प्रभञ्जनात्मजः = प्रभञ्जनस्य आत्मजः ।

रामायणप्रसङ्गः

  • निजागमनं निशाचरपतेः प्रकाशयितुम् अशोकवनिकां बभञ्ज प्रभञ्जनात्मजः – तत्र भञ्जनस्य हेतुः उच्यते श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे –
    • साम रक्षःसु गुणाय कल्पते
      दानमर्थोपचितेषु युज्यते ।
      भेदसाध्या बलदर्पिता जनाः
      पराक्रमस्त्वेष ममेह रोचते ॥ ३/४१
  • कीदृशः दूतः कृतकृत्यः भवति –
    • कार्ये कर्मणि निर्वृत्ते यो बहून्यपि साधयेत् ।
      पूर्वकार्याविरोधेन स कार्यं कर्तुमर्हति ॥ ५/४१

Word-Meaning

  • ततःएव निर्गत्य = Leaving from there (i.e., Sita’s presence)
  • निजागमनंनिशाचरपतेः (कृते) प्रकाशयितुम् = to intimate (प्रकाश) the demon (निशाचर) king (पति) about his (निज) arrival (आगमन)
  • प्रभञ्जनात्मजः = Hanuman, the son (आत्मज) of Vayu (प्रभञ्जन),
    • कृतकृत्यः= he who was successful in completing his mission
    • बभञ्ज = destroyed
    • अशोकवनिकाम् = the Ashoka garden
  1. श्लोकः

मूलपाठः

स्वकृत्यैः शाखानामवनतिमतीव प्रकटय-

न्नमार्गेण भ्राम्यन्परिकलितभङ्गः सुमनसाम् ।

द्विजानां संत्रासं श्रुतिमधुरवाचां विरचय-

न्नयं लङकोद्याने दशवदनलीलामतनुत ॥३७॥

पदच्छेदः

स्वकृत्यैः, शाखानाम्, अवनतिम्, अतीव, प्रकटयन्, अमार्गेण, भ्राम्यन्, परिकलितभङ्गः, सुमनसाम्, द्विजानाम्, संत्रासम्, श्रुतिमधुरवाचाम्, विरचयन्, अयम्, लङकोद्याने, दशवदनलीलाम्, अतनुत ।

प्रतिपदार्थः

  • अयम् = हनूमान्
  • लङकोद्याने = अशोकवाटिकायाम्
  • स्वकृत्यैः = मारुतेः पक्षे कूर्दनप्लवनादिव्यापारै / रावणपक्षे वेदविरुद्धाचरणेन
  • शाखानाम् अवनतिम् अतीव प्रकटयन् = तरुविटपानां भुग्नत्वम् अत्यन्तं कारयन् / वेदशाखानाम् अत्यन्तं ह्रासं कारयन्
  • अमार्गेण भ्राम्यन् = अगम्यस्थलेषु सञ्चरन् / लोकविरुद्ध-वर्त्मनि स्थितः सन्
  • सुमनसाम् परिकलितभङ्गः = पुष्पाणां विमर्दकः सन् / देवानाम् उद्वेजकः सन्
  • श्रुतिमधुरवाचां द्विजानां संत्रासं कुर्वन् = श्रवणसुखं शब्दं कुर्वतां पक्षिणाम् भीतिं जनयन् / सुस्वरं वेदपाठं कुर्वतां विप्राणां भयं कारयन्
  • दशवदनलीलाम् = रावणकृत्यम् इव कृत्यम्
  • अतनुत = अकरोत् ।

आकाङ्क्षा

  • अतनुत
    • कैः अतनुत ? स्वकृत्यैः
    • कुत्र अतनुत ? लङ्कोद्याने
    • कः अतनुत ? अयम्
      • अयं काम् अतनुत ? दशवदनलीलाम्
    • पुनः किं कुर्वन् ? अमार्गेण भ्राम्यन्
    • कथम्भूतः सन् ? सुमनसां परिकलितभङ्गः सन्
    • पुनः किं कुर्वन् ? द्विजानां सन्त्रासं विरचयन्
      • कीदृशानां द्विजानाम् ? श्रुतिमधुरवाचाम्
    • किं कुर्वन् ? प्रकटयन्
      • कां प्रकटयन् ? शाखानाम् अतीव अवनतिम्

अन्वयः

अयं लङ्कोद्याने स्वकृत्यैः शाखानाम् अतीव अवनतिं प्रकटयन्, अमार्गेण भ्राम्यन्, सुमनसां परिकलितभङ्गः सन्, श्रुतिमधुरवाचां द्विजानां सन्त्रासं विरचयन्, दशवदनलीलाम् अतनुत ।

भावार्थः

यथा रावणः वेदविरुद्धाचारैः कठकौथुमादिवेद-शाखानाम् अवनतिम् अकरोत् तथा हनूमान् कूर्दनप्लवनादिकृत्यैः अशोकवनस्थवृक्षशाखानां भुग्नत्वम् अकल्पयत् । यथा रावणः लोकविरुद्धकृत्यैः सुमनसः (देवान्) अभिभावयति स्म तथा मारुतिः इतस्ततः सञ्चरन् सुमनसः (पुष्पाणि) व्यमर्दयत् । यथा रावणः श्रुतिमधुरान् (वेदमधुरान्) मन्त्रान् पठतः द्विजान् (विप्रान्) उद्वेजयति स्म तथा मारुतिः तत्रत्यान् श्रुतिमधुरं (कर्णमधुरं) रवं कुर्वतः द्विजान् (पक्षिणः) अभाययत् । इत्थं रावणः लङ्कायाः अशोकवाटिकायां रावणकृत्यानि एव अन्वकरोत् । ।

व्याकरणम्

  • परिकलितभङ्गः = परिकलितः भङ्गः येन सः
  • श्रुतिमधुरवाचाम्
    • श्रुतेः (कर्णस्य) मधुराः = श्रुतिमधुराः
    • श्रुतिमधुरवाचाम् = श्रुतिमधुराः वाचः येषां (पक्षिणां) ते श्रुतिमधुरवाचः, तेषाम् ।
  • लङ्कोद्याने = लङ्कायाः उद्यानम् लङ्कोद्यानम्, तस्मिन्
  • दशवदनलीलाम्
    • दशवदनः = दश वदनानि यस्य सः
    • दशवदनलीलाम् दशवदनस्य लीला, ताम्

रामायणप्रसङ्गः

  • श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अशोकवाटिकाभञ्जनवर्णनम् –
    • न कश्चिदुदेशो यस्तेन न विनाशितः ।
      यत्र सा जानकी देवी स तेन न विनाशितः ॥ (५.४२.१७)

अलङ्कारः

  • अत्र श्लेषानुप्राणित-निदर्शनालङ्कारः
    • सुमनाः
      • सुमनाः पुष्पमालत्योः स्त्री. – हनुमतः पक्षे – – पुष्पम् / मालतीपुष्पम् इत्यर्थबोधकः सुमनस् शब्दः स्‍त्रीलिङ्गः भवति ।
      • देवबुधयोः पुमान् – रावणस्य पक्षे – देवः, बुधः च इत्यर्थबोधकः सुमनस् शब्दः पुंलिङ्गः भवति ।
    • श्रुतिः
      • श्रोत्रे – हनुमतः पक्षे
      • आम्नाये – रावणस्य पक्षे
      • ‘श्रुतिः’ इति पदस्य भिन्नार्थौ – कर्णः, वेदः च
    • द्विजाः
      • ‘द्विजः’ इति पदस्य भिन्नार्थाः – दन्तविप्राण्डजाः – विप्रः, खगः, दन्तः च
      • खगाः – हनुमतः पक्षे
      • विप्राः – रावणस्य पक्षे

Word-Meaning

  • अयम् = This person, Hanuman
    • अतनुत = imitated
      • दशवदनलीलाम् = the play of Ravana
      • स्वकृत्यैः = through his own actions
      • लङ्कोद्याने = in the garden of Lanka
    • अमार्गेण भ्राम्यन् = roaming about in crooked path (while Ravana behaved in an unworthy manner)
    • सुमनसां परिकलितभङ्गः सन् = caused exertion for the flowers सुमनस (while Ravana persecuted the deities सुमनस)
    • द्विजानां सन्त्रासं विरचयन् = causing fear to birds द्विज (while Ravana caused feat to the Brahmins द्विज)
      • श्रुतिमधुरवाचाम् = whose voice was melodious to hear श्रुति (in case of the birds) / whose words had the sweetness of the Vedas श्रुति (in case of the Brahmins)
    • प्रकटयन् = making
      • शाखानाम् अतीव अवनतिम् = the branches शाखा to bend extremely (while Ravana had caused excessive denigration for the branches शाखा of the Vedas)

गद्यम्

मूलपाठः

तदनु सरभसमारक्षिकरक्षोगणनिवेदित-प्रमदावन-कदन-कुपित-दशवदन-प्रेषितान्पितृपतिकिङ्करभयङ्करान्किङ्करान्प्रहस्तपुत्रेण जम्बुमालिना सह निहत्य चैत्यतोरणमुपगतवति हनूमति ।

पदच्छेदः

तदनु, सरभसम्, आरक्षिक-रक्षोगण-निवेदित-प्रमदावन-कदन-कुपित-दशवदन-प्रेषितान्, पितृपति-किङ्कर-भयङ्करान्, किङ्करान्, प्रहस्तपुत्रेण, जम्बुमालिना सह, निहत्य, चैत्यतोरणम्, उपगतवति, हनूमति ।

प्रतिपदार्थः

  • सरभसम् = त्वरया / सत्वरम्
  • प्रमदः = अशोकः, हर्षः
  • कदनम् = नाशनम्
  • पितृपति-किङ्कर-भयङ्करान् = यम-दूत-क्रूरान्
  • चैत्यतोरणम् = प्रासादद्वारस्य उपरितनभागः

आकाङ्क्षा

  • … (अभवत्)
    • कदा अभवत् ? हनूमति चैत्यतोरणम् उपगतवति (सति)
    • किंकृत्वा हनूमति उपगतवति (सति) ? निहत्य
      • कान् निहत्य ? किङ्करान्
        • कीदृशान् किङ्करान् ? पितृपति-किङ्कर-भयङ्करान्
        • पुनः कीदृशान् किङ्करान् ? आरक्षिक-रक्षोगण-निवेदित-प्रमदावन-कदन-कुपित-दशवदन-प्रेषितान्
          • कथं निवेदितम् ? सरभसम्
        • केन सह निहत्य ? जम्बुमालिना सह
          • कीदृशेन जम्बुमालिना सह ? प्रहस्तपुत्रेण
        • कदा निहत्य ? तदनु

अन्वयः

तदनु सरभसम् आरक्षिक-रक्षोगण-निवेदित-प्रमदावन-कदन-कुपित-दशवदन-प्रेषितान् पितृपति-किङ्कर-भयङ्करान् किङ्करान् प्रहस्तपुत्रेण जम्बुमालिना सह निहत्य हनूमति चैत्यतोरणम् उपगतवति (सति) … ।

भावार्थः

हनूमता कृतम् अशोकवाटिकाभञ्जनं दृष्ट्वा भीताः तत्र नियुक्ताः आरक्षिकाः सत्वरं रावणं तद्विषयं व्यज्ञापयन् । एतदाकर्ण्य क्रुद्धः रावणः हनूमता सह प्रतियोद्धुं सेनाध्यक्षस्य प्रहस्तस्य पुत्रं जम्बुमालिनं च अशीतिसहस्रसङ्ख्याकान् यमदूतसदृशान् क्रूरान् राक्षससैनिकान् च प्रेषितवान् । तान् सर्वान् अपि हत्वा हनूमान् प्रासादद्वारस्य उपरितनभागं प्राप्य तत्र स्थितः । तदा….

व्याकरणम्

  • पितृपतिकिङ्करभयङ्करान्
    • पितॄणां पतिः = पितृपतिः
    • पितृपतेः किङ्कराः = पितृपतिकिङ्कराः
    • पितृपतिकिङ्करभयङ्करान् = पितृपतिकिङ्कराः इव भयङ्कराः, पितृपतिकिङ्करभयङ्कराः, तान् ।
  • कदनम् = कद् “कदँ वैक्लव्ये”+ ल्युट्, लट्लकारे कदते

रामायणप्रसङ्गः

श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे –

  • तेषामशीतिसाहस्रं किङ्कराणां तरस्विनाम्
    निर्ययुर्भवनात् तस्मात् कूटमुद्गरपाणयः । (5.42.25)

Word-Meaning

  • तदनु = After that
  • हनूमति चैत्यतोरणम् उपगतवति (सति) = When Hanuman (हनूमत्) arrived (उप+गम्) at the archway (चैत्यतोरण)
  • निहत्य = having killed
    • किङ्करान् = the demons
      • पितृपति-किङ्कर-भयङ्करान् = who were instilling fear (भयङ्कर) like the demons (किङ्कर) of Yama (पितृपति)
      • सरभसम् आरक्षिक-रक्षोगण-निवेदित-प्रमदावन-कदन-कुपित-दशवदन-प्रेषितान् = who were sent (प्रेषित) by Ravana (दशवदन), who was infuriated (कुपित) about the destruction (कदन) of the Ashoka Vana (प्रमदावन), which was promptly (सरभसम्) informed (निवेदित) by the group of Rakshashas (रक्षोगण) who were guarding (आरक्षिक) it.
    • प्रहस्तपुत्रेण जम्बुमालिना सह = along with Jambumaali (जम्बुमालिन्), the son (पुत्र) of Prahasta (प्रहस्त)

गद्यम्

मूलपाठः

पुनरपि निशमितामितनिशिचरगणमारणो रावणः सचिवान्पञ्च पञ्चाननपराक्रमान्प्रहसन-प्रमुखान्वलीमुखं जीवग्राहं गृह्णीध्वमिति प्राहिणोत् ।

पदच्छेदः

पुनः, अपि, निशमित-अमित-निशिचर-गणमारणः, रावणः, सचिवान्, पञ्च, पञ्चानन-पराक्रमान्, प्रहसन-प्रमुखान्, वलीमुखम्, जीवग्राहम्, गृह्णीध्वम्, इति, प्राहिणोत् ।

प्रतिपदार्थः

  • निशमितम् = श्रुतम्
  • अमितनिशिचरगणमारणम् = असङ्ख्याक-राक्षस-समूह-वधः
  • पञ्चाननपराक्रमान् प्रहसनप्रमुखान् = सिंहसदृशशूरान् प्रहसनादीन् / प्रहस्तादीन्
  • वलीमुखः = वानरः
  • जीवग्राहम् = जीवन्तम्
  • गृह्णीध्वम् = गृह्णन्तु ।
  • प्राहिणोत् = प्रेषितवान् ।

आकाङ्क्षा

  • पुनरपि प्राहिणोत्
    • कः प्राहिणोत् ? रावणः
      • कीदृशः रावणः ? निशमित-अमित-निशिचर-गणमारणः
    • किमिति प्राहिणोत् ? गृह्णीध्वम् इति
      • कथं गृह्णीध्वम् ? जीवग्राहम्
      • कं गृह्णीध्वम् ? वलीमुखम्
    • कान् ? सचिवान्
      • कति सचिवान् ? पञ्च
      • कीदृशान् सचिवान् ? प्रहसन-प्रमुखान्
      • पुनः कीदृशान् सचिवान् ? पञ्चानन-पराक्रमान्

अन्वयः

पुनरपि निशमित-अमित-निशिचर-गणमारणः रावणः पञ्चानन-पराक्रमान् प्रहसन-प्रमुखान् पञ्च सचिवान् वलीमुखं जीवग्राहं गृह्णीध्वम् इति प्राहिणोत् ।

भावार्थः

जम्बुमालिसमेताः असङ्ख्याकाः राक्षसाः तेन वानरेण मारिताः इति श्रुत्वा मन्यूपगतः रावणः सिंहः इव शक्तिशालिनः पञ्च सचिवान् आहूय – तं वानरं गृह्णन्तु, जीवन्तं तम् अत्र आनयन्तु इति समादिश्य तान् प्रेषितवान् ।

व्याकरणम्

  • अमितनिशिचरगणमारणम् = निशमितम् अमितनिशिचरगणमारणं येन सः (रावणः)
  • वलीमुखः = वल्यः (रेखाः) मुखे यस्य सः
  • जीवग्राहम् = (अव्ययम्)
  • प्राहिणोत् = हि “हि गतौ वृद्धौ च”, लट्लकारे हिनोति |

रामायणप्रसङ्गः

सचिवान् पञ्च प्राहिणोत् –

  • विरूपाक्ष-यूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम् ।
    प्रघसं भासकर्णं च पञ्च सेनाग्रनायकान् ॥ २/४६
  • सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान् नयविशारदान् । ३/४६

Word-Meaning

  • पुनरपि = Again (i.e., later on)
  • रावणः = Ravana
  • निशमित-अमित-निशिचर-गणमारणः = one who was informed (निशमित) about the mass (गण) killing (मारण) of innumerable (अमित) demons (निशिचर)
    • प्राहिणोत् इति = ordered this –
    • पञ्च सचिवान् = to his five (पञ्च) Ministers (सचिव)
      • प्रहसन-प्रमुखान् = Prahasana (प्रहसन) and others
      • पञ्चानन-पराक्रमान् = who were equal in valour (पराक्रम) to the lion (पञ्चानन)
    • गृह्णीध्वम् = You catch
      • वलीमुखम् = the monkey, which has a line (वली) on his face (मुख)
        • जीवग्राहम् = as one that is captured (ग्राह) alive (जीव)

गद्यम्

मूलपाठः

तत्र तानपि तोरणपरिघेण पञ्च पञ्चतां नीत्वा मुहुर्मुहुर्दाशरथिदूतोऽहमित्यात्मानमुद्घोषयन्तं हनूमन्तं नियन्तुं नियन्ता निखिलरक्षसामध्यक्षमक्षकुमारमध्यक्षिपत् ।

पदच्छेदः

तत्र, तान्, अपि, तोरण-परिघेण, पञ्च, पञ्चताम्, नीत्वा, मुहु-र्मुहुः, दाशरथिदूतः, अहम्, इति, आत्मानम्, उद्घोषयन्तम्, हनूमन्तम्, नियन्तुम्, नियन्ता, निखिल-रक्षसाम्, अध्यक्षम्, अक्षकुमारम्, अध्यक्षिपत् ।

प्रतिपदार्थः

  • तोरणपरिघेण = तोरणे स्थितेन अर्गलेन
  • पञ्च = पञ्च सचिवान्
  • पञ्चतां नीत्वा = हत्वा
  • नियन्तुम् = निग्रहीतुम्
  • निखिलरक्षसां नियन्ता = सकलराक्षसानाम् अधिपतिः
  • अध्यक्षः = सेनाध्यक्षः
  • अध्यक्षिपत् = निन्दितवान्

आकाङ्क्षा

  • अध्यक्षिपत्
    • कः अध्यक्षिपत् ? नियन्ता
      • केषां नियन्ता ? निखिल-रक्षसाम्
    • कम् अध्यक्षिपत् ? अक्षकुमारम्
      • कथंभूतम् अक्षकुमारम् ? अध्यक्षम्
    • किंकर्तुम् अध्यक्षिपत् ? नियन्तुम्
      • कं नियन्तुम् ? हनूमन्तम्
        • कीदृशं हनूमन्तम् ? उद्घोषयन्तम्
          • कम् उद्घोषयन्तम् ? आत्मानम्
          • किमिति उद्घोषयन्तम् ? अहं दाशरथिदूतः इति
          • कथं उद्घोषयन्तम् ? मुहु-र्मुहुः
          • किंकृत्वा उद्घोषयन्तम् ? नीत्वा
            • कुत्र नीत्वा ? पञ्चताम्
            • कान् नीत्वा ? पञ्च तान् अपि
            • केन नीत्वा ? तोरण-परिघेण
          • कुत्र उद्घोषयन्तम् ? तत्र

अन्वयः

तत्र, तान्, अपि, तोरण-परिघेण, पञ्च, पञ्चताम्, नीत्वा, मुहु-र्मुहुः, दाशरथिदूतः, अहम्, इति, आत्मानम्, उद्घोषयन्तम्, हनूमन्तम्, नियन्तुम्, नियन्ता, निखिल-रक्षसाम्, अध्यक्षम्, अक्षकुमारम्, अध्यक्षिपत् ।

भावार्थः

सिंहपराक्रमान् पञ्च अपि तान् सचिवान् वाटिकायाः तोरणस्य अर्गलेनैव अनायासेन हत्वा हनूमान् पौनःपुन्येन ‘दाशरथिदूतोऽहम्’ इति आख्यातवान् । तादृशस्य दूतस्य निग्रहणाय रावणः अक्षकुमारनामकं समग्रराक्षससेनाध्यक्षम् आहूतवान् । प्रचोदनोद्देशेन युद्धाय तं विगर्हितवान् च ।

व्याकरणम्

  • अध्यक्षः = अक्ष्णोः पुरः अवस्थितः – अधि+अक्षः

Word-Meaning

  • तत्र = there
  • नियन्ता = the controller of
    • निखिल-रक्षसाम् = all the Rakshashas
  • अध्यक्षिपत् = sent
    • अक्षकुमारम् = his son (कुमार) named Aksha (अक्ष)
      • अध्यक्षम् = who was present there
    • नियन्तुम् = to bring under control
    • हनूमन्तम् = that Hanuman
      • पञ्चतां नीत्वा = who, having taken to Yamaloka, i.e., having killed
        • तान् अपि पञ्च = even those five (i.e., the five ministers)
        • तोरण-परिघेण = using the iron rods (परिघ) of the gateway (तोरण)
      • उद्घोषयन्तम् = who was proclaiming
        • आत्मानम् = himself
        • मुहु-र्मुहुः = again and again
        • इति = that
        • अहम् = I am
        • दाशरथिदूतः = the messenger (दूत) of Rama, (दाशरथि) the son of Dasharata
  1. श्लोकः

मूलपाठः

वक्षःसंघट्टचूर्णीकृतकनकमहाभित्तिचैत्योत्थधूल्या
नक्षत्राणामकाले सरणिमरुणयन्वीरलक्ष्म्या समेतः ।
रक्षःशूराख्यशारां क्षितितलफलके क्षेपणीयां हनूमान्
अक्षक्रीडां विधातुं दशमुखनगरीचत्वरे तत्वरेऽसौ ॥३८॥

पदच्छेदः

वक्षःसंघट्ट-चूर्णीकृत-कनकमहाभित्ति-चैत्योत्थधूल्या, नक्षत्राणाम्, अकाले, सरणिम्, अरुणयन्, वीरलक्ष्म्या, समेतः, रक्षःशूराख्यशाराम्, क्षितितलफलके, क्षेपणीयाम्, हनूमान्, अक्षक्रीडाम्, विधातुम्, दशमुख-नगरी-चत्वरे, तत्वरे, असौ ।

प्रतिपदार्थः

  • वक्षःसंघट्ट-चूर्णीकृत-कनकमहाभित्ति-चैत्योत्थधूल्या = वक्षःस्थलस्य सङ्घर्षणेन प्रासादस्य उन्नतस्वर्णभित्तयः चूर्णतां प्रापिताः अभवन् । तस्मात् उद्गतेन स्वर्णमयेन रजसा
  • नक्षत्राणाम् अकालेसरणिम् अरुणयन् = निशावेलायाम् अनासन्नायाम् अपि तारकानां पदवीम् (आकाशम्) संरञ्जयन्
  • वीरलक्ष्म्यासमेतः = महावीरः हनूमान्
  • रक्षःशूराख्यशाराम् = राक्षसयोधाः एव अक्षगुटिकाः यस्यां (अक्षक्रीडायाम्), तादृशीं
  • क्षितितलफलके = भूतलम् एव अक्षपटम्, तस्मिन्
  • क्षेपणीयाम् = निपातनीयाम्
  • हनूमान् = मारुतिः
  • अक्षक्रीडाम् = अक्षकुमारसंहाररूपां क्रीडाम्
  • विधातुम् = रचयितुम्
  • दशमुख-नगरी-चत्वरे = लङ्कापुरस्य प्राङ्गणे
  • तत्वरे = त्वरां कृतवान्
  • असौ = अयम् हनूमान् ।

आकाङ्क्षा

  • तत्वरे ।
    • कः तत्वरे ? हनूमान्
      • कीदृशः हनूमान् ? असौ
      • पुनः कीदृशः हनूमान् ? समेतः
        • कया समेतः ? वीरलक्ष्म्या
      • पुनः कीदृशः हनूमान् ? अरुणयन्
        • काम् अरुणयन् ? सरणिम्
          • केषां सरणिम् ? नक्षत्राणाम्
        • कदा अरुणयन् ? अकाले
        • कया अरुणयन् ? वक्षःसङ्घट्टचूर्णीकृतकनकमहाभित्तिचैत्योत्थधूल्या
      • कुत्र तत्वरे ? दशमुखनगरीचत्वरे
      • किं कर्तुं तत्वरे ? विधातुम्
        • कां विधातुम् ? अक्षक्रीडाम्
          • कीदृशीम् अक्षक्रीडाम् ? क्षेपणीयाम्
          • पुनः कीदृशीम् अक्षक्रीडाम् ? रक्षःशूराख्यशाराम्
        • कुत्र विधातुम् ? क्षितितलफलके

अन्वयः

दशमुख-नगरी-चत्वरे वीरलक्ष्म्या समेतः असौ हनूमान् वक्षःसङ्घट्ट-चूर्णीकृत-कनकमहाभित्ति-चैत्योत्थधूल्या नक्षत्राणां सरणिम् अकाले अरुणयन् क्षितितलफलके क्षेपणीयां रक्षःशूराख्यशाराम् अक्षक्रीडाम् विधातुम् तत्वरे ।

भावार्थः

लङ्कायाः प्राङ्गणे अक्षक्रीडाम् इव काञ्चित् लीलां विरचय्य अचिरादेव अक्षनामकस्य राक्षसस्य संहारमकरोत् हनूमान् । अत्र भूतलमेव अक्षफलकम्, अधः पातनीयाः राक्षसाः एव क्षिप्यमाणाः अक्षगुटिकाः । तदानीं हनूमतः वक्षसः आघातेन प्रासादस्य उन्नतभित्तिः मुख्यद्वारं च चूर्णिते अभवताम् । ततः यत् स्वर्णरजः उत्थितं तत् असमये एव आकाशम् समरञ्जयत् ।

Word-Meaning

  • असौ हनूमान् = This Hanuman
    • वीरलक्ष्म्या समेतः = one who is accompanied by Veera Lakshmi, i.e., the valourous one
    • अरुणयन् = one who was making shine in red color
      • नक्षत्राणां सरणिम् = the path of stars,e., the sky
      • अकाले = at an inappropriate time i.e., not evening time for the sky to be red in color
      • वक्षःसङ्घट्टचूर्णीकृतकनकमहाभित्तिचैत्योत्थधूल्या = through the dust (धूलि), that raised up (उत्थ) out of the lofty palatial mansion (चैत्य), that dust of the golden (कनक) huge walls (महाभित्ति), that were reduced to powder (चूर्णीकृत) by the rubbing (सङ्घट्ट) of Hanuman’s chest (वक्षः)
    • तत्वरे = hurried
      • अक्षक्रीडां विधातुम् = to carry out the game (क्रीडा) of dice (अक्ष) which is the play of killing the Rakshasha named Aksha (अक्ष)
        • रक्षःशूराख्यशाराम् = that game which has the dice (शार) named (आख्य) the valiant (शूर) Rakshasas (रक्षस्)
        • क्षेपणीयाम् = that game in which the dice is rolled (क्षेपणीय)
          • क्षितितलफलके = on the board (फलक) which is the earth (क्षितितल)
        • दशमुखनगरीचत्वरे = in the courtyard (चत्वर) of Ravana’s (दशमुख) city (गरी)

19-04-2018

गद्यम्

मूलपाठः

तत्क्षणं क्षणदाचराणां मिषतामेव निष्पादित-रङ्ग-निष्पेष-कृत्यश्चैत्य-प्रासादमुत्पाटित-स्तम्भ-जात-जातवेदसा दग्ध्वा भूयोप्युपाश्रिततोरणः समीरणसुतो बभूव । एनमपि वृत्तान्तं श्रुत्वा कुपितस्य निशाचरपतेर्युगपदेव निपेतुः पुत्रे सुत्रामजिति समितिहेतोर्विंशतिदृष्टयः ।

पदच्छेदः

तत्क्षणम्, क्षणदाचराणाम्, मिषताम्, एव, निष्पादित-रङ्ग-निष्पेष-कृत्यः, चैत्यप्रासादम्, उत्पाटित-स्तम्भ-जात-जातवेदसा, दग्ध्वा, भूयः, अपि, उपाश्रित-तोरणः, समीरणसुतः, बभूव । एनम्, अपि, वृत्तान्तम्, श्रुत्वा, कुपितस्य, निशाचरपतेः, युगपत्, एव, निपेतुः, पुत्रे, सुत्रामजिति, समितिहेतोः, विंशतिदृष्टयः ।

प्रतिपदार्थः

  • निष्पादितरङ्गनिष्पेषकृत्यः = रणभूमौ अक्षसंहारः येन कृतः, तादृशः (हनूमान्)
  • तत्क्षणम् = सपदि एव
  • क्षणदाचराणां मिषताम् एव = राक्षसानां पश्यताम् (षष्ठी चानादरे), पश्यतः राक्षसान् अनादृत्य इति भावः
  • उत्पाटित-स्तम्भ-जात-जातवेदसा = स्तम्भस्य समुन्मूलनेन उत्पन्नाग्निना
  • चैत्यप्रासादम् दग्ध्वा = चैत्यगोपुरं भस्मीकृत्य
  • भूयः अपि = पुनरपि
  • उपाश्रित-तोरणः = तोरणान्तरम् आरूढः
  • समीरणसुतः = पवनपुत्रः
  • बभूव = अभवत् ।
  • एनम् अपि वृत्तान्तं श्रुत्वा = अक्षकुमारवधं तोरणदहनं च आकर्ण्य
  • कुपितस्य निशाचरपतेः = रुष्टस्य राक्षसराजस्य
  • विंशतिदृष्टयः = विंशतिसङ्ख्याकानि नेत्राणि
  • युगपत् एव = तस्मिन् क्षणे एव
  • समितिहेतोः = युद्धाय
  • पुत्रे सुत्रामजिति = सुते इन्द्रजिति
  • निपेतुः = अपतन् ।

आकाङ्क्षा

  • बभूव
    • कः बभूव ? समीरणसुतः
      • कथंभूतः समीरणसुतः ? निष्पादितरङ्गनिष्पेषकृत्यः
        • कदा निष्पादितम् ? तत्क्षणम्
        • पुनः कदा निष्पादितम् ? क्षणदाचराणां मिषतां (सताम्) एव
      • कथं बभूव ? भूयः अपि उपाश्रित-तोरणः
        • किंकृत्वा उपाश्रितम् ? दग्ध्वा
          • किं दग्ध्वा ? चैत्यप्रासादम्
          • केन दग्ध्वा ? उत्पाटित-स्तम्भ-जात-जातवेदसा
        • निपेतुः
          • के निपेतुः ? विंशतिदृष्टयः
            • कस्य विंशतिदृष्टयः ? निशाचरपतेः
              • कीदृशस्य निशाचरपतेः ? कुपितस्य
                • किंकृत्वा कुपितस्य ? श्रुत्वा
                  • किं श्रुत्वा ? एनम् अपि वृत्तान्तम्
                • कुत्र निपेतुः ? पुत्रे
                  • कस्मिन् पुत्रे ? सुत्रामजिति
                • कथं निपेतुः ? युगपत् एव
                • कस्मात् केतोः निपेतुः ? समितिहेतोः

अन्वयः

निष्पादितरङ्गनिष्पेषकृत्यः तत्क्षणं क्षणदाचराणां मिषताम् एव उत्पाटित-स्तम्भ-जात-जातवेदसा चैत्यप्रासादं दग्ध्वा भूयः अपि उपाश्रित-तोरणः समीरणसुतः बभूव । एनम् अपि वृत्तान्तं श्रुत्वा कुपितस्य निशाचरपतेः विंशतिदृष्टयः युगपत् एव समितिहेतोः पुत्रे सुत्रामजिति निपेतुः ।

भावार्थः

अशोकवाटिकायां प्रवर्तमानं युद्धं पश्यन्ति रक्षांसि अनादृत्य हनूमान् रावणेन प्रेषितम् अक्षकुमारं हतवान् । भग्नात् उन्नतस्तम्भात् जातेन अग्निना एव चैत्यप्रासादं दग्धवान् च । प्रवृत्तमिदं श्रुत्वा क्रुद्धः रावणः दाशरथिदूतेन सह युद्धाय तन्निग्रहणाय च को वा योग्यः इति व्यचिन्तयत् । तदा तस्य दृष्टिः स्वपुत्रे इन्द्रजिति पतिता ।

व्याकरणम्

  • निष्पादितरङ्गनिष्पेषकृत्यः
    • निष्पेषः इति कृत्यम् = निष्पेषकृत्यम्
    • निष्पादितरङ्गनिष्पेषकृत्यः = निष्पादितं रङ्गे निष्पेषकृत्यं येन सः
  • क्षणदाचराणाम् = क्षणदायां (रात्रौ) चरन्ति, तेषाम्
  • उत्पाटित-स्तम्भ-जात-जातवेदसा
    • जातवेदाः = जातं वेत्ति वेदयते वा इति जातवेदाः (अग्निः)
    • उत्पाटितस्तम्भः = उत्पाटितः स्तम्भः
    • उत्पाटित-स्तम्भ-जात-जातवेदसा = उत्पाटितस्तम्भात् जातः जातवेदाः, उत्पाटितस्तम्भजातजातवेदाः, तेन
  • चैत्यप्रासादम् = चैत्यस्य प्रासादः, तम्
  • उपाश्रिततोरणः = उपाश्रितं तोरणं येन सः
  • समीरणसुतः
    • सम्यक् ईरयति प्रेरयति वा = समीरणः
    • समीरणसुतः = समीरणस्य सुतः
  • विंशतिदृष्टयः = विंशतिः दृष्टयः
  • समितिहेतोः = समितेः हेतुः, तस्य
  • सुत्रामजिति
    • सुत्रामा = सुष्ठु त्रायते इति सुत्रामा (नकारान्तः शब्दः)
    • सुत्रामजिति = सुत्रामानं जयति इति सुत्रामजित्, तस्मिन्
  • निपेतुः = नि + पत् “पतॢँ गतौ”, लिट्लकारः, प्र.पु., ए.व. | प्रथमपुरुषे – पपात, पेततुः, पेतुः | लट्लकारे पतति |

Word-Meaning

  • समीरणसुतः = The son (सुत) of wind god (समीरण)
    • निष्पादितरङ्गनिष्पेषकृत्यः = he who had accomplished (निष्पादित) the act (कृत्य) of destroying (निष्पेष) Aksha in the battle (रङ्ग)
      • तत्क्षणम् = in that (तत्) very moment (क्षण)
        • क्षणदाचराणां मिषताम् एव = even while the rakshasaas (क्षणदाचर) were blinking (मिषत) (i.e., watching)
      • बभूव = became
        • उपाश्रित-तोरणः = one, who had sat (उपाश्रित) on the archway (तोरण)
          • भूयः अपि = yet (अपि) again (भूयः)
          • चैत्यप्रासादम् दग्ध्वा = having burnt down (दग्ध) the top-most portion (प्रासाद) of the palatial building (चैत्य)
            • उत्पाटित-स्तम्भ-जात-जातवेदसा = by the fire (जातवेदस्) that emerged (जात) out of the pillars (स्तम्भ) that were uprooted (उत्पाटित)
          • एनम् अपि वृत्तान्तं श्रुत्वा = Having heard (श्रुत) about this (इदम्) incident (वृत्तान्त) also (अपि)
            • विंशतिदृष्टयः = The twenty eyes
              • कुपितस्य निशाचरपतेः = of the angered (कुपित) Ravana, the lord (पति) of demons (निशाचर)
            • युगपत् एव = at the same time itself
            • निपेतुः = fell
            • पुत्रे सुत्रामजिति = on his son (पुत्र), Indrajit (सुत्रामजित्), one who won (जित) over Indra (सुत्रामन्), the good (सुष्टु) protector (त्रातृ)
            • समितिहेतोः = with the intent (हेतु) of a battle (समिति)
  1. श्लोकः

मूलपाठः

अनिमिषभुवने वा व्योम्नि वा भूतले वा

समरमुपगतं त्वां वीक्षितुं कः समर्थः ।

इति नुतिवचनेन श्लाघयन्मेघनादं

प्लवगमिह नयेति प्राहिणोद्राक्षसेन्द्रः ॥३९॥

पदच्छेदः

अनिमिष-भुवने, वा, व्योम्नि, वा, भूतले, वा, समरम्, उपगतम्, त्वाम्, वीक्षितुम्, कः, समर्थः, इति, नुति-वचनेन, श्लाघयन्, मेघनादम्, प्लवगम्, इह, नय, इति, प्राहिणोत्,राक्षसेन्द्रः।

प्रतिपदार्थः

  • अनिमिषभुवने वा = देवलोके वा
  • व्योम्नि वा = आकाशे वा
  • भूतले वा = पृथिव्यां वा
  • समरम् उपगतं त्वाम् = युद्धभूमिं प्राप्तं त्वां
  • वीक्षितुम् = द्रष्टुम् (अपि)
  • कः समर्थः इति = कः शक्तः इति
  • नुति-वचनेन श्लाघयन् = प्रेरणावचसा प्रशंसन्
  • मेघनादम् = पुत्रम् इन्द्रजितम्
  • प्लवगम् इह नय इति = वानरम् अत्र आनय इति
  • प्राहिणोत् = प्रेषितवान्
  • राक्षसेन्द्रः = निशाचरपतिः

आकाङ्क्षा

  • प्राहिणोत्
    • कं प्राहिणोत् ? मेघनादम्
      • किमिति प्राहिणोत् ? नय इति
        • कं नय ? प्लवगम्
      • कः प्राहिणोत् ? राक्षसेन्द्रः
        • किं कुर्वन् राक्षसेन्द्रः ? श्लाघयन्
          • केन श्लाघयन् ? नुति-वचनेन
          • किमिति नुति-वचनेन ? कः समर्थः इति
            • किं कर्तुं समर्थः ? वीक्षितुम्
              • कं वीक्षितुम् ? त्वाम्
                • कीदृशं त्वाम् ? उपगतम्
                  • कम् उपगतम् ? समरम्
                • कुत्र वीक्षितुम् ? अनिमिष-भुवने वा
                • पुनः कुत्र वीक्षितुम् ? व्योम्नि वा
                • पुनः कुत्र वीक्षितुम् ? भूतले वा

अन्वयः

अनिमिष-भुवने वा व्योम्नि वा भूतले वा समरम् उपगतम् त्वाम् वीक्षितुम् कः समर्थः, (कोऽपि न समर्थः), इति नुति-वचनेन श्लाघयन् राक्षसेन्द्रः प्लवगम् इह नय इति मेघनादं प्राहिणोत् ।

भावार्थः

राक्षसेन्द्रः स्वपुत्रं मेघनादं प्रशंसावचोभिः इत्थं प्रचोदितवान् – “स्वर्गलोके आकाशे भूमौ वा रणभूमिं प्राप्तस्य तव दर्शनमेव योद्धॄणां दुःसाध्यं किमुत युद्धे तव सम्मुखीकरणम् । वस्तुतः समग्रे त्रिभुवने नास्ति तव कोऽपि प्रतियोद्धा । तं विध्वंसकारिणं वानरं निगृह्य अत्र मत्पुरतः आनय” ।

व्याकरणम्

  • अनिमिष-भुवने
    • निमिषाः = निमिषन्ति इति निमिषाः
    • अनिमिषाः = न निमिषाः इति अनिमिषाः
    • अनिमिषभुवने = अनिमिषाणां भुवनम् अनिमिषभुवनं तस्मिन्

रामायणप्रसङ्गः

  • त्वमस्त्रविच्छस्त्रभृतां वरिष्ठः सुरासुराणामपि शोकदाता ।

सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनसञ्चितास्त्रः ॥ ४८/२

Word-Meaning

  • राक्षसेन्द्रः = Ravana, the lord of the Rakshasaas
    • प्राहिणोत् = sent
    • मेघनादम् = Meghanaada (i.e., his son, Indrajit)
    • इति नुति-वचनेन श्लाघयन् = praising by means of words of laudation such as
      • कः समर्थः इति = who is capable
        • वीक्षितुम् = even to see
        • समरम् उपगतं त्वाम् = you (युष्मद्) who have reached (उपगत) the battlefield (समर)
        • अनिमिषभुवने वा = Whether in the heaven, the abode (भुवन) of those who do not blink (अनिमिष)
        • व्योम्नि वा = or in the sky (व्योमन्)
        • भूतले वा = or on the earth (भूतल)
      • प्लवगम् इह नय इति = saying thus (इति) – “Bring (नय) the monkey (प्लवग) here (इह)”
  1. श्लोकः

मूलपाठः

नेतुं शोकरसं निशाचरपतेर्हन्तुं चमूं रक्षसां

तस्यान्तःपुरयोषितां रचयितुं मानं विना रोदनम् ।

सूर्याचन्द्रमसोः प्रवेशविकलां लङ्कापुरीमग्निना

शुद्धां कर्तुममुष्य वासवजिता जातो रणस्तोरणे ॥४०॥

पदच्छेदः

नेतुम्, शोकरसम्, निशाचरपतेः, हन्तुम् ,चमूम्, रक्षसाम्, तस्य, अन्तःपुरयोषिताम्, रचयितुम्, मानम्, विना, रोदनम्, सूर्याचन्द्रमसोः, प्रवेशविकलाम्, लङ्कापुरीम्, अग्निना,शुद्धाम्, कर्तुम्, अमुष्य, वासवजिता, जातः, रणः, तोरणे ।

प्रतिपदार्थः

  • नेतुम् शोकरसं निशाचरपतेः = प्रापयितुं विषादं रावणस्य
  • हन्तुम् चमूं रक्षसाम् = नाशयितुं सेनां राक्षसानाम्
  • तस्य अन्तःपुरयोषिताम् रचयितुम् = रावणस्य अवरोधस्‍त्रीणां कर्तुम्
  • मानं विना रोदनम् = सीमां विना क्रन्दनम्
  • सूर्याचन्द्रमसोः = दिवाकरनिशाकरयोः
  • प्रवेशविकलां लङ्कापुरीम् = प्रवेशदुर्लभां लङ्कानगरीम्
  • अग्निना शुद्धां कर्तुम् = वह्निना पावयितुम्
  • अमुष्य = अस्य (हनूमतः)
  • वासवजिता = मेघनादेन (सह)
  • जातः रणः = अभवद् युद्धम्
  • तोरणे = बहिर्द्वारे

आकाङ्क्षा

  • जातः (अभवत्)
    • कः जातः ? रणः
    • कुत्र जातः ? तोरणे
    • कस्य रणः ? अमुष्य (हनूमतः)
    • केन (सह) ? वासवजिता
    • किं कर्तुम् जातः ? नेतुम्
      • कं (प्रति) नेतुम् ? शोकरसम्
        • कस्य शोकरसम् ? निशाचरपतेः
      • पुनः किं कर्तुम् ? हन्तुम्
        • कां हन्तुम् ? चमूम्
          • केषां चमूम् ? रक्षसाम्
        • पुनः किं कर्तुम् ? रचयितुम्
          • किं रचयितुम् ? रोदनम्
            • कं विना रोदनम् ? मानं विना
            • कासाम् रोदनम् ? अन्तःपुरयोषिताम्
              • कस्य अन्तःपुरयोषिताम् ? तस्य (रावणस्य)
            • पुनः किं कर्तुम् ? शुद्धां कर्तुम्
              • कां शुद्धां कर्तुम् ? लङ्कापुरीम्
                • कीदृशीं लङ्काम् ? प्रवेशविकलाम्
                  • कयोः प्रवेशविकलाम् ? सूर्यचन्द्रमसोः
                • केन शुद्धां कर्तुम् ? अग्निना

अन्वयः

निशाचरपतेः शोकरसं नेतुं, रक्षसां चमूं हन्तुं, तस्य अन्तःपुरयोषितां मानं विना रोदनं रचयितुं, सूर्याचन्द्रमसोः प्रवेशविकलां लङ्कापुरीम् अग्निना शुद्धां कर्तुम्, अमुष्यवासवजिता तोरणे रणः जातः।

भावार्थः

राक्षसेन्द्रविषादाय तस्य सैन्यविध्वंसाय तस्य अन्तःपुरवधूनां निःसीमविलापाय रविचन्द्रयोः प्रवेशनिषेधात् पावनत्वविहीनायाः लङ्कायाः पावकेन शोधनाय च हनूमतः मेघनादेन सह प्रासादद्वारोपरि युद्धं प्रवृत्तम् ।

विशेषः

  • अग्निः – पावकः (पावयति इति) । सूर्यः “तेजसाम् अपि तेजस्वी” इति आदित्यहृदयस्तोत्रे उच्यते ।

व्याकरणम्

  • अन्तःपुरयोषिताम् – अन्तःपुरस्य योषितः अन्तःपुरयोषितः, तासाम्
  • सूर्याचन्द्रमसोः = सूर्यः च चन्द्रमाः च – सूर्यचन्द्रमसौ, तयोः
  • वासवजिता = वासवं (इन्द्रं) जयति इति वासविजित्, तेन

Word-Meaning

  • रणः = The fight
    • अमुष्य = of Hanuman
    • वासवजिता (सह) = with Indrajit
  • जातः = started
    • तोरणे = in the archway area
  • नेतुम् शोकरसं निशाचरपतेः = to lead (नी) (Ravana) to his (निशाचरपति) sentiment (रस) of sorrow (शोक)
  • रक्षसां चमूं हन्तुम् = to destroy (हन्) the army (चमू) of Rakshasaas (रक्षस)
  • तस्य अन्तःपुरयोषिताम् मानं विना रोदनं रचयितुम् = to make (रच) his (तस्य) women (योषिता) who reside in his private chamber (अन्तःपुर) cry (रोदन) without (विना) any limit (मान)
  • शुद्धां कर्तुम् = to clean
    • प्रवेशविकलां लङ्कापुरीम् = Lanka, that which is difficult for the entering
      • सूर्याचन्द्रमसोः = of the Surya (सूर्य) and Chandra (चन्द्रमस्)
    • अग्निना = by means of Fire (e., choosing fire since Surya’s and Chandra’s entry have been restricted)

References:

  1. Weekly online classes conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai.
    https://youtu.be/srOz9iBNEws?list=PLTWf5ZhGT3626J-nV5_kCc1f3i4fOyGkX
  2. Champu-ramayana, Chaukhamba Amarabharati Prakashan
    श्रीभोजराजसार्वभौमविरचितं चम्पूरामायणम्, कल्याणी संस्कृत-हिन्दिव्याख्याद्वयोपितम्, (सुन्दरकाण्डम्), व्याख्याकारः – पण्डित रामनाथत्रिपाठी शास्त्री,
    चौखम्बा अमरभारती प्रकाशन, वाराणसी, १९७९
    champu
  3. Original Text (is being updated in wikisource after each class) https://sa.wikisource.org/wiki/चम्पूरामायणम्/सुन्दरकाण्डः
  4. English translation
    http://samkshiptasahityam.blogspot.in/2013/08/bhojarajas-champuramayanam.html
  5. Champu-ramayana by Javaji Tukaram; Text and commentary – PDF https://archive.org/stream/in.ernet.dli.347687/2015.347687.Champu-ramayana#page/n41/mode/2up

 

Advertisements