Bhagavad Gita – Chapter 1

श्रीमद्भगवद्गीता – प्रथमोध्यायः – अर्जुनविषादयोगः

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।

मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥१॥

पदच्छेदः

धर्मक्षेत्रे, कुरुक्षेत्रे, समवेताः, युयुत्सवः, मामकाः, पाण्डवाः, च, एव, किम्, अकुर्वत, सञ्जय

अन्वयः

सञ्जय ! धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समेवेताः युयुत्सवः मामकाः पाण्डवाः च एव किम् अकुर्वत ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = सञ्जय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अकुर्वत
    • प्रश्नवाचक-कर्म-पदम् = किम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = समेवेताः
      • अधिकरणपदम् = कुरुक्षेत्रे
      • अधिकरण-विशेषणम् = धर्मक्षेत्रे
    • कर्तृविशेषणम् = युयुत्सवः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = मामकाः
      • कर्तृपदम् = पाण्डवाः
      • संयोजकपदम् = च
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव

सञ्जय उवाच –

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।

आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥२॥

पदच्छेदः

सञ्जयः उवाच – दृष्ट्वा, तु, पाण्डवानीकम्, व्यूढम्, दुर्योधनः, तदा, आचार्यम्, उपसङ्गम्य, राजा, वचनम्, अब्रवीत्

अन्वयः

तदा तु व्यू्ढं पाण्डवानीकं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः आचार्यम् उपसङ्गम्य वचनम् अब्रवीत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अब्रवीत्
    • कर्मपदम् = वचनम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = उपसङ्गम्य
      • कर्मपदम् = आचार्यम्
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = दृष्ट्वा
      • कर्मपदम् = पाण्डवानीकम्
      • कर्मविशेषणम् = व्यू्ढम्
    • कालवाचकपदम् = तदा
    • कालवाचक-विशेषण-सूचक-पदम् = तु
    • कर्तृपदम् = दुर्योधनः
    • कर्तृविशेषणम् = राजा

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।

व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

पश्य, एताम्, पाण्डुपुत्राणाम्, आचार्य, महतीम्, चमूम् । व्यूढाम्, द्रुपदपुत्रेण, तव, शिष्येण, धीमता ॥

अन्वयः

आचार्य ! तव धीमता शिष्येण द्रुपदपुत्रेण व्यूढां पाण्डुपुत्राणां महतीम् एतां चमूं पश्य ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = आचार्य!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्य
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = चमूम्
      • कर्मविशेषणम् = एताम्
      • कर्मविशेषणम् = महतीम्
      • सम्बन्ध-पदम् = पाण्डुपुत्राणाम्
      • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= व्यूढाम्
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = द्रुपदपुत्रेण
        • वाक्यांश:
          • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = शिष्येण
          • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = धीमता
          • सम्बन्ध-पदम् = तव

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।

युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४॥

पदच्छेदः

अत्र, शूराः, महेष्वासाः, भीमार्जुनसमाः, युधि । युयुधानः, विराटः, च, द्रुपदः, च, महारथः ॥४॥

अन्वयः

अत्र महेष्वासाः युधि भीमार्जुनसमाः शूराः युयुधानाः च विराटः च महारथः दृपदः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • अधिकरणपदम् = अत्र
    • कर्तृपदम् = महेष्वासाः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = भीमार्जुनसमाः
      • अधिकरणपदम् = युधि
    • कर्तृपदम् = शूराः
    • कर्तृपदम् = युयुधानाः
    • कर्तृपदम् = विराटः
    • कर्तृपदम् = महारथः
    • कर्तृपदम् = दृपदः
    • संयोजकपदम् = च

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।

पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥ ५॥

पदच्छेदः

धृष्टकेतुः, चेकितानः, काशिराजः, च, वीर्यवान् । पुरुजित्, कुन्तिभोजः, च, शैब्यः, च, नरपुङ्गवः ॥ ५ ॥

अन्वयः

च धृष्टकेतुः चेकितानः च वीर्यवान् काशिराजः पुरुजित् कुन्तिभोजः च नरपुङ्गवः शैब्यः….. ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृपदम् = धृष्टकेतुः
    • कर्तृपदम् = चेकितानः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = काशिराजः
      • कर्तृविशेषणम् = काशिराजः
    • कर्तृपदम् = पुरुजित्
    • कर्तृपदम् = कुन्तिभोजः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = शैब्यः
      • कर्तृविशेषणम् = नरपुङ्गवः
    • संयोजकपदम् = च

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।

सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

युधामन्युः, च, विक्रान्तः, उत्तमौजाः, च, वीर्यवान् । सौभद्रः, द्रौपदेयाः, च, सर्वे, एव, महारथाः ॥६॥

अन्वयः

च विक्रान्तः युधामन्युः च वीर्यवान् उत्तमौजाः सौभद्रः च द्रौपदेयाः सर्वे एव महारथाः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्यांश:
      • कर्तृपदम् = युधामन्युः
      • कर्तृविशेषणम् = विक्रान्तः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = उत्तमौजाः
      • कर्तृविशेषणम् = वीर्यवान्
    • कर्तृपदम् = सौभद्रः
    • कर्तृपदम् = द्रौपदेयाः
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = महारथाः
      • कर्तृविशेषणम् = सर्वे
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।

नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

अस्माकम्, तु, विशिष्टाः, ये, तान्, निबोध, द्विजोत्तम । नायकाः, मम, सैन्यस्य, संज्ञार्थम्, तान्, ब्रवीमि, ते ॥ ७ ॥

अन्वयः

द्विजोत्तम ! अस्माकं तु ये विशिष्टाः तान् निबोध । मम सैन्यस्य (ये) नायकाः तान् ते संज्ञार्थं ब्रवीमि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = द्विजोत्तम!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (सन्ति)
      • कर्तृविशेषणम् = विशिष्टाः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = ये
        • सम्बन्ध-पदम् = अस्माकम्
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = तु
      • “तान्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = निबोध
        • कर्मपदम् = तान्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • द्वितीयवाक्यम्
        • “(ये)” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = (सन्ति)
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = नायकाः
          • कर्तृपदम् = (ये)
        • “तान्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = ब्रवीमि
          • क्रियाविशेषणम् = संज्ञार्थम्
          • सम्प्रदानपदम् = ते
          • कर्मपदम् = तान्
          • कर्तृपदम् = (अहम्)

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।

अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

भवान्, भीष्मः, च, कर्णः, च, कृपः, च, समितिञ्जयः । अश्वत्थामा, विकर्णः, च, सौमदत्तिः, तथा, एव, च ॥८॥

अन्वयः

भवान् भीष्मः कर्णः समितिञ्जयः च कृपः अश्वत्थामा विकर्णः तथा एव सौमदत्तिः (सन्ति) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृपदम् = भवान्
    • कर्तृपदम् = भीष्मः
    • कर्तृपदम् = कर्णः
    • कर्तृपदम् = समितिञ्जयः
    • कर्तृपदम् = कृपः
    • कर्तृपदम् = अश्वत्थामा
    • कर्तृपदम् = विकर्णः
    • वाक्यांश:
      • क्रियाविशेषणम् = तथा
      • क्रियाविशेषण-सूचक-पदम् = एव
      • कर्तृपदम् = सौमदत्तिः
    • संयोजकपदम् = च

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।

नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

अन्ये, च, बहवः, शूराः, मदर्थे, त्यक्तजीविताः । नानाशस्त्रप्रहरणाः, सर्वे, युद्धविशारदाः ॥९॥

अन्वयः

नानाशस्त्रप्रहरणाः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः अन्ये च बहवः मदर्थे त्यक्तजीविताः (सन्ति) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = त्यक्तजीविताः
      • कर्तृविशेषणम् = बहवः
      • कर्तृविशेषणम् = अन्ये
      • संयोजकपदम् = च
      • कारण-सूचक-अधिकरणपदम् = मदर्थे
    • कर्तृविशेषणम् = नानाशस्त्रप्रहरणाः
    • कर्तृविशेषणम् = शूराः
    • कर्तृपदम् = सर्वे
    • कर्तृविशेषणम् = युद्धविशारदाः

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।

पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥

पदच्छेदः

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥१०॥

अन्वयः

अस्माकं भीष्माभिरक्षितं तद् बलम् अपर्याप्तम् । इदं तु एतेषां भीमाभिरक्षितं बलं पर्याप्तम् (अस्ति) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपर्याप्तम्
    • कर्तृपदम् = बलम्
    • कर्तृविशेषणम् = तद्
    • कर्तृविशेषणम् = भीष्माभिरक्षितम्
    • सम्बन्ध-पदम् = अस्माकम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पर्याप्तम्
    • कर्तृपदम् = बलम्
    • कर्तृविशेषणम् = भीमाभिरक्षितम्
    • सम्बन्ध-पदम् = एतेषाम्
    • कर्तृविशेषणम् = इदम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तु

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।

भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागम् अवस्थिताः । भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥

अन्वयः

सर्वेषु अयनेषु यथाभागम् अवस्थिताः भवन्तः सर्वे भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभिरक्षन्तु
    • कर्मपदम् = भीष्मम्
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • कर्तृपदम् = सर्वे
    • कर्तृविशेषणम् = भवन्तः
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अवस्थिताः
      • क्रियाविशेषणम् = यथाभागम्
      • अधिकरणपदम् = अयनेषु
      • अधिकरण-विशेषणम् = सर्वेषु

तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।

सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

तस्य, सञ्जनयन्, हर्षम्, कुरुवृद्धः, पितामहः । सिंहनादम्, विनद्य, उच्चैः, शङ्खम्, दध्मौ, प्रतापवान् ॥

अन्वयः

प्रतापवान् कुरुवृद्धः पितामहः तस्य हर्षं सञ्जनयन् सिंहनादं विनद्य उच्चैः शङ्खं दध्मौ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = दध्मौ
    • क्रियाविशेषणम् = उच्चैः
    • कर्मपदम् = शङ्खम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = विनद्य
      • कर्मपदम् = सिंहनादम्
    • कर्तृपदम् = पितामहः
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= सञ्जनयन्
      • कर्मपदम् = हर्षम्
      • सम्बन्ध-पदम् = तस्य
    • कर्तृविशेषणम् = कुरुवृद्धः
    • कर्तृविशेषणम् = प्रतापवान्

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।

सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

ततः, शङ्खाः, च, भेर्यः, च, पणवानकगोमुखाः । सहसा, एव, अभ्यहन्यन्त, सः, शब्दः, तुमुलः, अभवत् ॥

अन्वयः

ततः शङ्खाः भेर्यः पणवानकगोमुखाः च सहसा एव अभ्यहन्यन्त । सः शब्दः तुमुलः अभवत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभ्यहन्यन्त
    • क्रियाविशेषणम् = सहसा
    • क्रियाविशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • कर्तृपदम् = शङ्खाः
    • कर्तृपदम् = भेर्यः
    • कर्तृपदम् = पणवानकगोमुखाः
    • संयोजकपदम् = च
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभवत्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तुमुलः
    • कर्तृपदम् = शब्दः
    • कर्तृविशेषणम् = सः

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।

माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

ततः, श्वेतैः, हयैः, युक्ते, महति, स्यन्दने, स्थितौ । माधवः, पाण्डवः, च, एव, दिव्यौ, शङ्खौ, प्रदध्मतुः ॥

अन्वयः

ततः माधवः पाण्डवशः च श्वेतैः हयैः युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रदध्मतुः
    • कर्तृपदम् = शङ्खौ
    • कर्तृविशेषणम् = दिव्यौ
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= स्थितौ
      • अधिकरणपदम् = स्यन्दने
      • अधिकरण-विशेषणम् = महति
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-अधिकरण-विशेषणम् = युक्ते
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = हयैः
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = श्वेतैः
    • कर्तृपदम् = माधवः
    • कर्तृपदम् = पाण्डवशः
    • संयोजकपदम् = च
    • संयोजकपदम् = ततः

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।

पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ १५ ॥

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।

नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

पाञ्चजन्यम्, हृषीकेशः, देवदत्तम्, धनञ्जयः । पौण्ड्रम्, दध्मौ, महाशङ्खम्, भीमकर्मा, वृकोदरः ॥

अनन्तविजयम्, राजा, कुन्तीपुत्रः, युधिष्ठिरः । नकुलः, सहदेवः, च, सुघोषमणिपुष्पकौ ॥

अन्वयः

हृषीकेशः पाञ्चजन्यं धनञ्जयः देवदत्तं भीमकर्मा वृकोदरः महाशङ्खं पौण्ड्रं कुन्तीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः अनन्तविजयं नकुलः सहदेवः च सुघोषमणिपुष्पकौ दध्मौ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = दध्मौ
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = हृषीकेशः
      • कर्मपदम् = पाञ्चजन्यम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = धनञ्जयः
      • कर्मपदम् = देवदत्तम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = वृकोदरः
      • कर्तृविशेषणम् = भीमकर्मा
      • कर्मपदम् = पौण्ड्रम्
      • कर्मविशेषणम् = महाशङ्खम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = युधिष्ठिरः
      • कर्तृविशेषणम् = राजा
      • कर्तृविशेषणम् = कुन्तीपुत्रः
      • कर्मपदम् = अनन्तविजयम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = नकुलः
      • कर्तृपदम् = सहदेवः
      • संयोजकपदम् = च
      • कर्मपदम् = सुघोषमणिपुष्पकौ

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।

धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ १७ ॥

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।

सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

काश्यः, च, परमेष्वासः, शिखण्डी, च, महारथः । धृष्टद्युम्नः, विराटः, च, सात्यकिः, च, अपराजितः ॥ द्रुपदः, द्रौपदेयाः, च, सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रः, च, महाबाहुः, शङ्खान्, दध्मुः, पृथक्, पृथक् ॥

अन्वयः

पृथिवीपते ! परमेष्वासः काश्यः, महारथः शिखण्डी, धृष्टद्युम्नः, विराटः, अपराजितः सात्यकिः, द्रुपदः, द्रौपदेयाः, महाबाहुः सौभद्रः च सर्वशः पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = पृथिवीपते!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = दध्मुः
    • क्रियाविशेषणम् = सर्वशः
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = शङ्खान्
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = पृथक्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = काश्यः,
      • कर्तृविशेषणम् = परमेष्वासः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = शिखण्डी,
      • कर्तृविशेषणम् = महारथः
    • कर्तृपदम् = धृष्टद्युम्नः,
    • कर्तृपदम् = विराटः,
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सात्यकिः,
      • कर्तृविशेषणम् = अपराजितः
    • कर्तृपदम् = द्रुपदः,
    • कर्तृपदम् = द्रौपदेयाः,
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सौभद्रः
      • कर्तृपदम् = महाबाहुः
    • संयोजकपदम् = च

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।

नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

सः, घोषः, धार्तराष्ट्राणाम्, हृदयानि, व्यदारयत् । नभः, च, पृथिवीम्, च, एव, तुमुलः, व्यनुनादयन् ॥

अन्वयः

सः तुमुलः घोषः नभः पृथिवीं च व्यनुनादयन् धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = व्यदारयत्
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = हृदयानि
      • सम्बन्ध-पदम् = धार्तराष्ट्राणाम्
    • कर्तृपदम् = घोषः
    • कर्तृविशेषणम् = सः
    • कर्तृविशेषणम् = तुमुलः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= व्यनुनादयन्
      • कर्मपदम् = नभः
      • कर्मपदम् = पृथिवीम्
      • संयोजकपदम् = च

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।

प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २० ॥

हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।

पदच्छेदः

अथ, व्यवस्थितान्, दृष्ट्वा, धार्तराष्ट्रान्, कपिध्वजः । प्रवृत्ते, शस्त्रसम्पाते, धनुः, उद्यम्य, पाण्डवः ॥ हृषीकेशम्, तदा, वाक्यम्, इदम्, आह, महीपते ।

अन्वयः

महीपते ! अथ व्यवस्थितान् धार्तराष्ट्रान् दृष्ट्वा कपिध्वजः पाण्डवः शस्त्रसम्पाते प्रवृत्ते धनुः उद्यम्य तदा हृषीकेशम् इदं वाक्यम् आह ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = महीपते!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आह
    • कर्मपदम् = वाक्यम्
    • कर्मविशेषणम् = इदम्
    • सम्प्रदान-सूचक-कर्मपदम् = हृषीकेशम्
    • कालवाचक-वाक्यांश: तदा
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = उद्यम्य
      • कर्मपदम् = धनुः
    • कालवाचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-आश्रय-कर्तृपदम् = प्रवृत्ते
      • ज्ञापक-क्रियापदम् = शस्त्रसम्पाते
      • सतिसप्तमि-पदम् = (सति)
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = दृष्ट्वा
      • कर्मपदम् = धार्तराष्ट्रान्
      • कर्मपदम् = व्यवस्थितान्
      • कालवाचकपदम् = अथ
    • कर्तृपदम् = पाण्डवः
    • कर्तृविशेषणम् = कपिध्वजः

अर्जुन उवाच

सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

सेनयोः, उभयोः, मध्ये, रथम्, स्थापय, मे, अच्युत ॥

अन्वयः

अच्युत ! सेनयोः उभयोः मध्ये मे रथं स्थापय ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = अच्युत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = स्थापय
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = रथम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = मध्ये
      • सम्बन्ध-पदम् = सेनयोः
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = उभयोः

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।

कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

यावत्, एतान्, निरीक्षे, अहम्, योद्धुकामान्, अवस्थितान् । कैः, मया, सह, योद्धव्यम्, अस्मिन्, रणसमुद्यमे ॥

अन्वयः

यावत् अहम् अस्मिन् रणसमुद्यमे कैः सह मया योद्धव्यम् (इति ज्ञातुम्) अवस्थितान् एतान् योद्धुकामान् निरीक्षे  (तावत् रथं स्थापय) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यावत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = निरीक्षे
      • कर्तृपदम् = अहम्
      • कर्मपदम् = योद्धुकामान्
      • कर्मविशेषणम् = एतान्
      • वाक्यांश:
        • तुमुनन्तपदम् = (ज्ञातुम्)
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= योद्धव्यम्
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
        • करणवाचकपदम् = कैः
        • संयोजकपदम् = सह
        • अधिकरणपदम् = रणसमुद्यमे
        • अधिकरण-विशेषणम् = अस्मिन्
        • संयोजकपदम् = (इति)
      • संयोजकपदम् = यावत्
    • “(तावत्)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (स्थापय)
      • कर्मपदम् = (रथम्)
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • संयोजकपदम् = (तावत्)

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।

धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

योत्स्यमानान्, अवेक्षे, अहम्, ये, एते, अत्र, समागताः । धार्तराष्ट्रस्य, दुर्बुद्धेः, युद्धे, प्रियचिकीर्षवः ॥

अन्वयः

दुर्बुद्धेः धार्तराष्ट्रस्य युद्धे प्रियचिकीर्षवः ये एते अत्र समागताः (तान्) योत्स्यमानान् अहम् अवेक्षे ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (सन्ति)
      • कर्तृपदम् = समागताः
      • अधिकरणपदम् = अत्र
      • अधिकरण-विशेषणम् = युद्धे
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = प्रियचिकीर्षवः
        • सम्बन्ध-पदम् = धार्तराष्ट्रस्य
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = दुर्बुद्धेः
      • कर्तृविशेषणम् = एते
      • कर्तृविशेषणम् = ये
    • “(तान्)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अवेक्षे
      • कर्तृपदम् = अहम्
      • कर्मपदम् = योत्स्यमानान्
      • कर्मविशेषणम् = (तान्)

एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।

सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।

उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

एवम्, उक्तः, हृषीकेशः, गुडाकेशेन, भारत । सेनयोः, उभयोः, मध्ये, स्थापयित्वा, रथोत्तमम् ॥

भीष्मद्रोणप्रमुखतः, सर्वेषाम्, च, महीक्षिताम् । उवाच, पार्थ, पश्य, एतान्, समवेतान्, कुरून्, इति ॥

अन्वयः

भारत ! एवं गुडाकेशेन उक्तः हृषीकेशः सेनयोः उभयोः मध्ये भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षितां (प्रमुखतः) रथोत्तमं स्थापयित्वा पार्थ ! एतान् समवेतान् कुरून् पश्य’ इति उवाच ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = भारत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उवाच
    • कर्तृपदम् = हृषीकेशः
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= उक्तः
      • क्रियाविशेषणम् = एवम्
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = गुडाकेशेन
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = स्थापयित्वा
      • कर्मपदम् = रथोत्तमम्
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = मध्ये
        • सम्बन्ध-पदम् = सेनयोः
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = उभयोः
      • वाक्यांश:
        • क्रियाविशेषणम् = भीष्मद्रोणप्रमुखतः
        • वाक्यांश:
          • क्रियाविशेषणम् = (प्रमुखतः)
          • सम्बन्ध-पदम् = महीक्षिताम्
          • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = सर्वेषाम्
          • संयोजकपदम् = च
        • कर्म-वाक्यम्
          • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
          • क्रियापदम् = पश्य
          • कर्मपदम् = एतान्
          • कर्मविशेषणम् = समवेतान्
          • कर्मविशेषणम् = कुरून्
          • संयोजकपदम् = इति

तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।

आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ २६ ॥

श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।

पदच्छेदः

तत्र, अपश्यत्, स्थितान्, पार्थः, पितॄन्, अथ, पितामहान् । आचार्यान्, मातुलान्, भ्रातॄन्, पुत्रान्, पौत्रान्, सखीन्, तथा ॥ श्वशुरान्, सुहृदः, च, एव, सेनयोः, उभयोः, अपि ।

अन्वयः

अथ पार्थः तत्र स्थितान् पितॄन् पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखीन् श्वशुरान् सुहृदः च उभयोः अपि सेनयोः अपश्यत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अपश्यत्
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = सेनयोः
      • सम्बन्ध-पदम् = उभयोः
      • अवधारणम् = अपि
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = पितॄन्
      • कर्मपदम् = पितामहान्
      • कर्मपदम् = आचार्यान्
      • कर्मपदम् = मातुलान्
      • कर्मपदम् = भ्रातॄन्
      • कर्मपदम् = पुत्रान्
      • कर्मपदम् = पौत्रान्
      • कर्मपदम् = सखीन्
      • कर्मपदम् = श्वशुरान्
      • कर्मपदम् = सुहृदः
      • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = स्थितान्
      • अधिकरणपदम् = तत्र
    • संयोजकपदम् = अथ
    • कर्तृपदम् = पार्थः

तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ।

कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

तान्, समीक्ष्य, सः, कौन्तेयः, सर्वान्, बन्धून्, अवस्थितान् । कृपया, परया, आविष्टः विषीदन्, इदम्, अब्रवीत् ॥

अन्वयः

परया कृपया आविष्टः सः कौन्तेयः तान् सर्वान् अवस्थितान् बन्धून् समीक्ष्य विषीदन् इदम् अब्रवीत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अब्रवीत्
    • कर्मपदम् = इदम्
    • कर्तृपदम् = सः
    • कर्तृविशेषणम् = कौन्तेयः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = आविष्टः
      • करणवाचकपदम् = कृपया
      • करणविशेषणम् = परया
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = समीक्ष्य
      • कर्मपदम् = बन्धून्
      • कर्मविशेषणम् = तान्
      • कर्मविशेषणम् = सर्वान्
      • कर्मविशेषणम् = अवस्थितान्
    • कर्तृविशेषणम् = विषीदन्

दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ।

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

दृष्ट्वा, इमम्, स्वजनम्, कृष्ण, युयुत्सुम्, समुपस्थितम् । सीदन्ति, मम, गात्राणि, मुखम्, च, परिशुष्यति ॥

अन्वयः

कृष्ण ! युयुत्सुं समुपस्थितम् इमं स्वजनं दृष्ट्वा मम गात्राणि सीदन्ति, मुखं च परिशुष्यति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = सीदन्ति
    • कर्मपदम् = गात्राणि
    • सम्बन्ध-पदम् = मम
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = दृष्ट्वा
      • कर्मपदम् = स्वजनम्
      • कर्मविशेषणम् = इमम्
      • कर्मविशेषणम् = समुपस्थितम्
      • कर्मविशेषणम् = युयुत्सुम्
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = परिशुष्यति
      • कर्तृपदम् = मुखम्
      • संयोजकपदम् = च

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।

वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ २९ ॥

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते ।

न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

सीदन्ति, मम, गात्राणि, मुखम्, च, परिशुष्यति । वेपथुः, च, शरीरे, मे, रोमहर्षः, च, जायते ॥

वेपथुः, च, शरीरे, मे, रोमहर्षः, च, जायते ॥ गाण्डीवम्, स्रंसते, हस्तात्, त्वक्, च, एव, परिदह्यते । न, च, शक्नोमि, अवस्थातुम्, भ्रमति, इव, च, मे, मनः ॥

अन्वयः

वेपथुः रोमहर्षः च मे शरीरे जायते । हस्तात् गाण्डीवं स्रंसते । त्वक् च एव परिदह्यते । अवस्थातुं न शक्नोमि । मे मनः भ्रमति इव ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = जायते
    • कर्तृपदम् = वेपथुः
    • कर्तृपदम् = रोमहर्षः
    • संयोजकपदम् = च
    • अधिकरणपदम् = शरीरे
    • सम्बन्ध-पदम् = मे
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = स्रंसते
    • कर्तृपदम् = गाण्डीवम्
    • अपादानपदम् = हस्तात्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = परिदह्यते
    • कर्तृपदम् = त्वक्
    • अवधारणम् = एव
    • संयोजकपदम् = च
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शक्नोमि
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • तुमुनन्तपदम् = अवस्थातुम्
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
  • पञ्चमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • वाक्यांश:
      • क्रियाविशेषणम् = भ्रमति
      • संयोजकपदम् = इव
    • कर्तृपदम् = मनः
    • सम्बन्ध-पदम् = मे

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।

न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

निमित्तानि, च, पश्यामि, विपरीतानि, केशव । न, च, श्रेयः, अनुपश्यामि, हत्वा, स्वजनम्, आहवे ॥

अन्वयः

केशव ! विपरीतानि च निमित्तानि पश्यामि । आहवे स्वजनं हत्वा श्रेयः च न अनुपश्यामि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = केशव!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यामि
    • कर्मपदम् = निमित्तानि
    • कर्मविशेषणम् = विपरीतानि
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • संयोजकपदम् = च
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अनुपश्यामि
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = श्रेयः
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = हत्वा
      • कर्मपदम् = स्वजनम्
      • अधिकरणपदम् = आहवे
    • संयोजकपदम् = च

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण ! न च राज्यं सुखानि च ।

किं नो राज्येन गोविन्द ! किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ ३२ ॥

पदच्छेदः

न, काङ्क्षे, विजयम्, कृष्ण, न, च, राज्यम्, सुखानि, च । किम्,नः, राज्येन, गोविन्द, किम्, भोगैः, जीवितेन, वा ॥

अन्वयः

कृष्ण ! विजयं राज्यं सुखानि च न काङ्क्षे । गोविन्द ! राज्येन भोगैः जीवितेन वा नः किम् ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = काङ्क्षे
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • कर्मपदम् = विजयम्
    • कर्मपदम् = राज्यम्
    • कर्मपदम् = सुखानि
    • संयोजकपदम् = च
  • सम्बोधनपदम् = गोविन्द!
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • प्रश्नवाचक-कर्म-पदम् = किम्
      • सम्बन्ध-पदम् = नः
    • करणवाचकपदम् = राज्येन
    • करणवाचकपदम् = भोगैः
    • करणवाचकपदम् = जीवितेन
    • संयोजकपदम् = वा

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।

इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ ३३ ॥

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।

मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥ ३४ ॥

पदच्छेदः

येषाम्, अर्थे, काङ्क्षितम्, नः, राज्यम्, भोगाः, सुखानि, च । ते, इमे, अवस्थिताः, युद्धे, प्राणान्, त्यक्त्वा, धनानि, च ॥

आचार्याः, पितरः, पुत्राः, तथा, एव, च, पितामहाः । मातुलाः, श्वशुराः, पौत्राः, श्यालाः, सम्बन्धिनः, तथा ॥

अन्वयः

येषाम् अर्थे राज्यं भोगाः सुखानि च नः काङ्क्षितं ते इमे आचार्याः पितरः पुत्राः तथा एव पितामहाः मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः तथा सम्बन्धिनः प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थिताः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “येषाम्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= काङ्क्षितम्
      • सम्बन्ध-पदम् = नः
      • वाक्यांश:
        • कारणवाचकपदम् = अर्थे
        • सम्बन्ध-पदम् = येषाम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = राज्यम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = भोगाः
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = सुखानि
      • संयोजकपदम् = च
    • “ते” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अवस्थिताः
      • अधिकरणपदम् = युद्धे
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
      • कर्मपदम् = प्राणान्
      • कर्मपदम् = धनानि
      • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृविशेषणम् = ते
      • कर्तृविशेषणम् = इमे
      • कर्तृपदम् = आचार्याः
      • कर्तृपदम् = पितरः
      • कर्तृपदम् = पुत्राः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = पितामहाः
        • अवधारणम् = एव
        • संयोजकपदम् = तथा
      • कर्तृपदम् = मातुलाः
      • कर्तृपदम् = श्वशुराः
      • कर्तृपदम् = पौत्राः
      • कर्तृपदम् = श्यालाः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = सम्बन्धिनः
        • संयोजकपदम् = तथा

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।

अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ ३५ ॥

पदच्छेदः

एतान्, न, हन्तुम्, इच्छामि, घ्नतः, अपि, मधुसूदन । अपि, त्रैलोक्यराज्यस्य, हेतोः, किम्,नु, महीकृते ॥

अन्वयः

मधुसूदन ! त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः घ्नतः अपि एतान् हन्तुं न इच्छामि । किं नु महीकृते ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = मधुसूदन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = इच्छामि
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • तुमुनन्तपदम् = हन्तुम्
    • कर्मपदम् = एतान्
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= घ्नतः
      • अवधारणम् = अपि
    • वाक्यांश:
      • कारणवाचकपदम् = हेतोः
      • सम्बन्ध-पदम् = त्रैलोक्यराज्यस्य
    • द्वितीयवाक्यम्
      • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = किम्
      • संयोजकपदम् = नु
      • कारणवाचकपदम् = महीकृते

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।

पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः ॥ ३६ ॥

पदच्छेदः

निहत्य, धार्तराष्ट्रान्, नः, का, प्रीतिः, स्यात्, जनार्दन । पापम्, एव, आश्रयेत्, अस्मान्, हत्वा, एतान्, आततायिनः ॥

अन्वयः

जनार्दन ! धार्तराष्ट्रान् निहत्य (स्थितानाम्) नः का प्रीतिः स्यात् ? (प्रत्युत) आततायिनः एतान् हत्वा स्थितान् अस्मान् पापम् एव आश्रयेत् ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = जनार्दन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = स्यात्
    • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = का
    • कर्तृपदम् = प्रीतिः
    • सम्बन्ध-पदम् = नः
      • वाक्यांश:
        • अधिकरण-विशेषणम् = (स्थितानाम्)
        • ल्यबन्त-वाक्यांश:
          • ल्यबन्तपदम् = निहत्य
          • कर्मपदम् = धार्तराष्ट्रान्
        • द्वितीयवाक्यम्
          • क्रियापदम् = आश्रयेत्
          • कर्तृपदम् = पापम्
          • अवधारणम् = एव
          • कर्मपदम् = अस्मान्
          • कर्मविशेषणम् = स्थितान्
          • क्त्वान्त-वाक्यांश:
            • क्त्वान्तपदम् = हत्वा
            • कर्मपदम् = एतान्
            • कर्मविशेषणम् = आततायिनः

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।

स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ ३७ ॥

पदच्छेदः

तस्मात्, न, अर्हाः, वयम्, हन्तुम्, धार्तराष्ट्रान्, स्वबान्धवान् । स्वजनम्, हि, कथम्, हत्वा, सुखिनः, स्याम, माधव ॥

अन्वयः

माधव ! तस्मात् वयं स्वबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुं न अर्हाः । स्वजनं हि हत्वा कथं सुखिनः स्याम ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = माधव!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अर्हाः
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • तुमुनन्तपदम् = हन्तुम्
    • कर्मपदम् = धार्तराष्ट्रान्
    • कर्मविशेषणम् = स्वबान्धवान्
    • कर्तृपदम् = वयम्
    • कारणवाचकपदम् = तस्मात्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = स्याम
    • प्रश्नवाचकपदम् = कथम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सुखिनः
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = हत्वा
      • कर्मपदम् = स्वजनम्
      • अवधारणम् = हि

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।

कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।

कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥

पदच्छेदः

यद्यपि, एते, न, पश्यन्ति, लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतम्, दोषम्, मित्रद्रोहे, च, पातकम् ॥

कथम्, न, ज्ञेयम्, अस्माभिः, पापात्, अस्मात्, निवर्तितुम् । कुलक्षयकृतम्, दोषम्, प्रपश्यद्भिः, जनार्दन ॥

अन्वयः

जनार्दन ! यद्यपि एते लोभोपहतचेतसः कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे पातकं च न पश्यन्ति (तथापि) कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यिः अस्माभिः अस्मात् पापात् निवर्तितुं कथं न ज्ञेयम् ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = जनार्दन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यद्यपि” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = पश्यन्ति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = दोषम्
        • कर्मविशेषणम् = कुलक्षयकृतम्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = पातकम्
        • अधिकरणपदम् = मित्रद्रोहे
        • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = एते
      • कर्तृविशेषणम् = लोभोपहतचेतसः
      • संयोजकपदम् = यद्यपि
    • “(तथापि)” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = ज्ञेयम्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = कथम्
      • वाक्यांश:
        • तुमुनन्तपदम् = निवर्तितुम्
        • अपादानपदम् = पापात्
        • अपादानविशेषणम् = अस्मात्
      • कर्तृपदम् = अस्माभिः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = प्रपश्यिः
        • कर्मपदम् = दोषम्
        • कर्मविशेषणम् = कुलक्षयकृतम्
      • संयोजकपदम् = (तथापि)

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।

धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥४०॥

पदच्छेदः

कुलक्षये, प्रणश्यन्ति, कुलधर्माः, सनातनाः । धर्मे, नष्टे, कुलम्, कृत्स्नम्, अधर्मः, अभिभवति, उत ॥

अन्वयः

कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति । धर्मे नष्टे कृत्स्नम् उत कुलम् अधर्मः अभिभवति ।।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रणश्यन्ति
    • कर्तृपदम् = कुलधर्माः
    • कर्तृविशेषणम् = सनातनाः
    • अधिकरणपदम् = कुलक्षये
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभिभवति
    • कर्मपदम् = कुलम्
    • कर्मविशेषणम् = कृत्स्नम्
    • अवधारणम् = उत
    • कर्तृपदम् = अधर्मः
    • कालवाचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-आश्रय-कर्तृपदम् = धर्मे
      • ज्ञापक-क्रियापदम् = नष्टे
      • सतिसप्तमि-पदम् = (सति)

अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।

स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥ ४१ ॥

पदच्छेदः

अधर्माभिभवात्, कृष्ण, प्रदुष्यन्ति, कुलस्त्रियः । स्त्रीषु, दुष्टासु, वार्ष्णेय, जायते, वर्णसङ्करः ॥

अन्वयः

कृष्ण ! अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति । वार्ष्णेय ! स्त्रीषु दुष्टासु वर्णसङ्करः जायते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रदुष्यन्ति
    • कर्तृपदम् = कुलस्त्रियः
    • कारणवाचकपदम् = अधर्माभिभवात्
  • सम्बोधनपदम् = वार्ष्णेय!
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = जायते
    • कर्तृपदम् = वर्णसङ्करः
    • कालवाचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-आश्रय-कर्तृपदम् = स्त्रीषु
      • ज्ञापक-क्रियापदम् = दुष्टासु
      • सतिसप्तमि-पदम् = सत्सु

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।

पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥

पदच्छेदः

सङ्करः, नरकाय, एव, कुलघ्नानाम्, कुलस्य, च । पतन्ति, पितरः, हि, एषाम्, लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥

अन्वयः

सङ्करः कुलघ्नानाम् कुलस्य च नरकाय एव भवति । एषां पितरः लुप्तपिण्डोदकक्रियाः पतन्ति हि ॥

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृपदम् = सङ्करः
    • सम्प्रदानपदम् = नरकाय
    • अवधारणम् = एव
    • वाक्यांश:
      • सम्बन्ध-पदम् = कुलघ्नानाम्
      • सम्बन्ध-पदम् = कुलस्य
      • संयोजकपदम् = च
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = पतन्ति
      • अवधारणम् = हि
      • कर्तृपदम् = लुप्तपिण्डोदकक्रियाः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = पितरः
        • सम्बन्ध-पदम् = एषाम्

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।

उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ ४३ ॥

पदच्छेदः

दोषैः, एतैः, कुलघ्नानाम्, वर्णसङ्करकारकैः । उत्साद्यन्ते, जातिधर्माः, कुलधर्माः, च, शाश्वताः ॥

अन्वयः

कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः एतैः दोषैः शाश्वताः जातिधर्माः कुलधर्माः च उत्साद्यन्ते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उत्साद्यन्ते
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = जातिधर्माः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = शाश्वताः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कुलधर्माः
    • संयोजकपदम् = च
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = दोषैः
    • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = एतैः
    • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = वर्णसङ्करकारकैः
    • सम्बन्ध-पदम् = कुलघ्नानाम्

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।

नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥

पदच्छेदः

उत्सन्नकुलधर्माणाम्, मनुष्याणाम् जनार्दन । नरके, अनियतम्, वासः, भवति, इति, अनुशुश्रुम ॥

अन्वयः

जनार्दन ! ‘उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां नरके अनियतं वासः भवति’ इति अनुशुश्रुम ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = जनार्दन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अनुशुश्रुम
    • कर्तृपदम् = वयम्
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = भवति
      • क्रियाविशेषणम् = अनियतम्
      • अधिकरणपदम् = नरके
      • कर्तृपदम् = वासः
      • सम्बन्ध-पदम् = मनुष्याणाम्
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = उत्सन्नकुलधर्माणाम्
      • संयोजकपदम् = इति

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।

यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥

पदच्छेदः

अहो, बत, महत्, पापम्, कर्तुम्, व्यवसिताः, वयम् । यत्, राज्यसुखलोभेन, हन्तुम्, स्वजनम्, उद्यताः ॥

अन्वयः

अहो बत ! वयं महत् पापं कर्तुं व्यवसिताः यत् राज्यसुखलोभेन स्वजनं हन्तुम् उद्यताः ।

पदपरिचय:

  • उद्घोषणपदम् = अहो बत
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= व्यवसिताः
    • तुमुनन्तपदम् = कर्तुम्
    • कर्मपदम् = पापम्
    • कर्मविशेषणम् = महत्
    • कर्तृपदम् = वयम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = उद्यताः
      • तुमुनन्तपदम् = हन्तुम्
      • कर्मपदम् = स्वजनम्
      • कारणवाचकपदम् = राज्यसुखलोभेन
      • संयोजकपदम् = यत्

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।

धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥

पदच्छेदः

यदि, माम्, अप्रतीकारम्, अशस्त्रम्, शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्राः, रणे, हन्युः, तत्, मे, क्षेमतरम्, भवेत् ॥

अन्वयः

यदि धार्तराष्ट्राः शस्त्रपाणयः अशस्त्रम् अप्रतीकारं मां रणे हन्युः तत् मे क्षेमतरं भवेत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यदि” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= हन्युः
      • कर्तृविशेषणम् = धार्तराष्ट्राः
      • कर्तृविशेषणम् = शस्त्रपाणयः
      • कर्मपदम् = माम्
      • कर्मविशेषणम् = अशस्त्रम्
      • कर्मविशेषणम् = अप्रतीकारम्
      • अधिकरणपदम् = हन्युः
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = भवेत्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = क्षेमतरम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
      • कर्तृपदम् = तत्

एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।

विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ ४७ ॥

पदच्छेदः

एवम्, उक्त्वा, अर्जुनः, सङ्ख्ये, रथोपस्थे, उपाविशत् । विसृज्य, सशरम्, चापम्, शोकसंविग्नमानसः ॥

अन्वयः

सङ्ख्ये एवम् उक्त्वा शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः सशरं चापं विसृज्य रथोपस्थे उपाविशत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपाविशत्
    • अधिकरणपदम् = रथोपस्थे
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = उक्त्वा
      • कर्मपदम् = एवम्
      • अधिकरणपदम् = सङ्ख्ये
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = विसृज्य
      • कर्मपदम् = चापम्
      • कर्मविशेषणम् = सशरम्
    • कर्तृपदम् = अर्जुनः
    • कर्तृविशेषणम् = शोकसंविग्नमानसः

References –

  1. नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे अन्तिम कक्षायां पाठिता: श्लोका:Gita Pravesha-2 Class group photo
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6cl  अर्जुनविषादयोगः
  3. Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site
Advertisements

Bhagavad Gita – Chapter 18 – Part 3

श्रीमद्भगवद्गीता – अष्टादशोऽध्यायः – मोक्षसंन्यासयोगः

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।

भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६१ ॥

पदच्छेदः

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे अर्जुन तिष्ठति भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६१ ॥

अन्वयः

अर्जुन ! ईश्वरः सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया भ्रामयन् सर्वभूतानां हृद्देशे तिष्ठति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • सम्बोधनपदम् = अर्जुन!
    • प्रथमवाक्यम्
      • क्रियापदम् = तिष्ठति
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = हृद्देशे
        • सम्बन्ध-पदम् = सर्वभूतानाम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = भ्रामयन्
        • करणवाचकपदम् = मायया
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = सर्वभूतानि
        • कर्मविशेषणम् = यन्त्रारूढानि
      • कर्तृपदम् = ईश्वरः

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।

तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ ६२ ॥

पदच्छेदः

तम् एव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत तत् प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥

अन्वयः

भारत ! सर्वभावेन तम् एव शरणं गच्छ । तत्प्रसादात् परां शान्तिं शाश्वतं स्थानं प्राप्स्यसि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भारत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = गच्छ
    • कर्मपदम् = शरणम्
    • कर्मविशेषणम् = तम्
    • अवधारणम् = एव
    • करणवाचकपदम् = सर्वभावेन
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्राप्स्यसि
    • कर्मपदम् = स्थानम्
    • कर्मविशेषणम् = पराम्
    • कर्मविशेषणम् = शान्तिम्
    • कर्मविशेषणम् = शाश्वतम्
    • कारणवाचकपदम् = तत्प्रसादात्
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद् गुह्यतरं मया ।

विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६३ ॥

पदच्छेदः

इति ते ज्ञानम् आख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया विमृश्य एतत् अशेषेण यथा इछसि तथा कुरु ॥

अन्वयः

इति मया गुह्यात् गुह्यतरम् एतत् ज्ञानम् ते आख्यातम् । एतत् अशेषेण विमृश्य यथा इच्छसि तथा कुरु।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= आख्यातम्
      • सम्प्रदानपदम् = ते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = ज्ञानम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = इति
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = गुह्यतरम्
        • अपादानपदम् = गुह्यात्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = एतत्
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
    • द्वितीयवाक्यम्
      • “यथा” वाक्यांश:
        • ल्यबन्त-वाक्यांश:
          • ल्यबन्तपदम् = विमृश्य
          • करणवाचकपदम् = अशेषेण
          • कर्मपदम् = एतत्
        • क्रियापदम् = इच्छसि
        • संयोजकपदम् = यथा
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • “तथा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = कुरु
        • संयोजकपदम् = तथा
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)

सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।

इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६४ ॥

पदच्छेदः

सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः इष्ट असि मे दृढम् इति ततः वक्ष्यामि ते हितम् ॥

अन्वयः

मे सर्वगुह्यतमं परमं वचः भूयः शृणु । मे दृढं इष्टः असि इति ततः ते हितं वक्ष्यामि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • कर्मपदम् = वचः
    • कर्मविशेषणम् = परमम्
    • कर्मविशेषणम् = सर्वगुह्यतमम्
    • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = असि
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = इष्टः
        • क्रियाविशेषणम् = दृढम्
        • सम्बन्ध-पदम् = मे
      • संयोजकपदम् = इति
    • वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = वक्ष्यामि
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • कर्मपदम् = हितम्
      • सम्प्रदानपदम् = ते
      • संयोजकपदम् = ततः

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।

मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ ६५ ॥

पदच्छेदः

मन्मना भव मद्भक्तः मद्याजी मां नमस्कुरु माम् एव एष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियः असि मे ॥

अन्वयः

मन्मना भव । मद्भक्तः मद्याजी मां नमस्कुरु । माम् एव एष्यसि । ते सत्यं प्रतिजाने । मे प्रियः असि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भव
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मन्मना
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = नमस्कुरु
    • कर्मपदम् = माम्
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कर्तृविशेषणम् = मद्भक्तः
    • कर्तृविशेषणम् = मद्याजी
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = एष्यसि
    • कर्मपदम् = माम्
    • अवधारणम् = एव
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रतिजाने
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • कर्मपदम् = सत्यम्
    • सम्प्रदानपदम् = ते
  • पञ्चमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = असि
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रियः
    • सम्बन्ध-पदम् = मे

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।

अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ ६६ ॥

पदच्छेदः

सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज अहं त्वा सर्वपापेभ्यः मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥१८.६६॥

अन्वयः

सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यः मोक्षयिष्यामि मा शुचः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = व्रज
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = परित्यज्य
      • कर्मपदम् = सर्वधर्मान्
    • कर्मपदम् = माम्
    • कर्मविशेषणम् = एकम्
    • कर्मविशेषणम् = शरणम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = मोक्षयिष्यामि
    • अपादानपदम् = सर्वपापेभ्यः
    • कर्मपदम् = त्वा
    • कर्तृपदम् = अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भव)
    • प्रतिषेधपदम् = मा
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = शुचः
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।

न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६७ ॥

पदच्छेदः

इदं ते न अतपस्काय न अभक्ताय कदाचन न च अशुश्रूषवे वाच्यं न च मां यः अभ्यसूयति ॥

अन्वयः

इदं ते (उक्तं) कदाचन अतपस्काय न वाच्यम् । न अभक्ताय, न च अशुश्रूषवे, मां यः अभ्यसूयति तस्मै न ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वाच्यम्
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • सम्प्रदानपदम् = अतपस्काय
    • कालवाचकपदम् = कदाचन
    • कर्तृपदम् = इदम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = (उक्तम्)
      • सम्प्रदानपदम् = ते
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • सम्प्रदानपदम् = अभक्ताय
      • प्रतिषेधपदम् = न
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • सम्प्रदानपदम् = अशुश्रूषवे
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • संयोजकपदम् = च
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • “यः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = अभ्यसूयति
        • कर्तृपदम् = यः
        • कर्मपदम् = माम्
      • “तस्मै” वाक्यांश:
        • सम्प्रदानपदम् = तस्मै
        • प्रतिषेधपदम् = न

य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।

भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ६८ ॥

पदच्छेदः

य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेषु अभिधास्यति भक्तिं मयि परां कृत्वा माम् एव एष्यति असंशयः ॥ ६८ ॥

अन्वयः

यः परमं गुह्यम् इदं मद्भक्तेषु अभिधास्यति सः मयि परां भक्तिं कृत्वा माम् एव एष्यति । असंशयः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अभिधास्यति
      • अधिकरणपदम् = मद्भक्तेषु
      • कर्मपदम् = इदम्
      • कर्मविशेषणम् = परमम्
      • कर्मविशेषणम् = गुह्यम्
      • कर्तृपदम् = यः
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = एष्यति
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = कृत्वा
        • कर्मपदम् = भक्तिम्
        • कर्मविशेषणम् = पराम्
      • कर्तृपदम् = सः
      • कर्मपदम् = माम्
      • अवधारणम् = एव
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = असंशयः
      • कर्तृपदम् = (एतद्)

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।

भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६९ ॥

पदच्छेदः

न च तस्मात् मनुष्येषु कश्चित् मे प्रियकृत्तमः भविता न च मे तस्मात् अन्यः प्रियतरः भुवि ॥

अन्वयः

मनुष्येषु च तस्मात् कश्चित् मे न प्रियकृत्तमः । तस्मात् अन्यः प्रियतरः भुवि न च भविता ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रियकृत्तमः
      • अपादानपदम् = तस्मात्
      • अधिकरणपदम् = मनुष्येषु
      • अवधारणम् = च
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्तृपदम् = कश्चित्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = भविता
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • संयोजकपदम् = च
    • अधिकरणपदम् = भुवि
    • कर्तृपदम् = अन्यः
    • कर्तृविशेषणम् = प्रियतरः
    • अपादानपदम् = तस्मात्

अध्येष्यते च ये इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।

ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ७० ॥

पदच्छेदः

अध्येष्यते च ये इमं धर्म्यं संवादम् आवयोः ज्ञानयज्ञेन तेनाहम् इष्टः स्याम् इति मे मतिः ॥

अन्वयः

यः च आवयोः इमं धर्म्यं संवादम् अध्येष्यते तेन ज्ञानयज्ञेन अहम् इष्टः स्याम् इति मे मतिः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मतिः
    • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • वाक्यांश:
      • “यः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = अध्येष्यते
        • कर्मपदम् = संवादम्
        • कर्मविशेषणम् = धर्म्यम्
        • कर्मविशेषणम् = इमम्
        • सम्बन्ध-पदम् = आवयोः
        • कर्तृपदम् = यः
        • संयोजकपदम् = च
      • “तेन” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = स्याम्
        • कर्तृपदम् = अहम्
        • करणवाचकपदम् = ज्ञानयज्ञेन
        • करणविशेषणम् = तेन
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = इष्टः
      • संयोजकपदम् = इति

श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।

सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्॥ ७१ ॥

पदच्छेदः

श्रद्धावान् अनसूयः च शृणुयात् अपि यः नरः सः अपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥

अन्वयः

श्रद्धावान् अनसूयः च यः नरः शृणुयात् अपि सः अपि मुक्तः पुण्यकर्मणां शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = शृणुयात्
      • अवधारणम् = अपि
      • कर्तृपदम् = नरः
      • कर्तृविशेषणम् = यः
      • कर्तृविशेषणम् = श्रद्धावान्
      • कर्तृविशेषणम् = अनसूयः
      • अवधारणम् = च
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = प्राप्नुयात्
      • कर्मपदम् = लोकान्
      • कर्मविशेषणम् = शुभान्
      • सम्बन्ध-पदम् = पुण्यकर्मणाम्
      • कर्तृपदम् = सः
      • अवधारणम् = अपि
      • कर्तृविशेषणम् = मुक्तः

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।

कच्चिदज्ञानसम्मोहः प्रणष्टस्ते धनञ्जय ॥ ७२ ॥

पदच्छेदः

कच्चिदेतत् शृतं पार्थ त्वया एकाग्रेण चेतसा कच्चित् अज्ञानसम्मोहः प्रणष्टः ते धनञ्जय ॥

अन्वयः

पार्थ ! त्वया एकाग्रेण चेतसा एतत् श्रुतं कच्चित् । धनञ्जय ! ते अज्ञानसम्मोहः प्रणष्टः कच्चित् ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • प्रश्नवाचकपदम् = कच्चित्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= श्रुतम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = एतत्
    • करणवाचकपदम् = चेतसा
    • करणविशेषणम् = एकाग्रेण
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = त्वया
    • सम्बोधनपदम् = धनञ्जय!
  • द्वितीयवाक्यम्
    • प्रश्नवाचकपदम् = कच्चित्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रणष्टः
    • कर्तृपदम् = अज्ञानसम्मोहः
    • सम्बन्ध-पदम् = ते

अर्जुन उवाच –

नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादात्मयाच्युत ।

स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ ७३ ॥

पदच्छेदः

नष्टः मोहः स्मृतिः लब्धा त्वत्प्रसादात् मया अच्युत स्थितः अस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥

अन्वयः

अच्युत ! तव प्रसादात् मोहः नष्टः । स्मृतिः मया लब्धा । गतसन्देहः स्थितः अस्मि । तव वचनं करिष्ये ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = अच्युत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = नष्टः
    • कर्तृपदम् = मोहः
    • वाक्यांश:
      • कारणवाचकपदम् = प्रसादात्
      • सम्बन्ध-पदम् = तव
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = लब्धा
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = स्मृतिः
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = अस्मि
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = स्थितः
      • कर्तृविशेषणम् = गतसन्देहः
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • चतुर्थवाक्यम्
      • क्रियापदम् = करिष्ये
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = वचनम्
        • सम्बन्ध-पदम् = तव
      • कर्तृपदम् = (अहम्)

सञ्जय उवाच –

इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।

संवादमिमश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ७४ ॥

पदच्छेदः

इति अहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः संवादमिमम् अश्रौषम् अद्भुतं रोमहर्षणम् ॥

अन्वयः

महात्मनः वासुदेवस्य पार्थस्य च रोमहर्षणम् अद्भुतम् इमं संवादम् इति अहम् अश्रौषम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अश्रौषम्
    • कर्मपदम् = संवादम्
    • कर्मविशेषणम् = इमम्
    • कर्मविशेषणम् = अद्भुतम्
    • कर्मविशेषणम् = रोमहर्षणम्
    • संयोजकपदम् = इति
    • वाक्यांश:
      • सम्बन्ध-पदम् = वासुदेवस्य
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = महात्मनः
    • सम्बन्ध-पदम् = पार्थस्य
    • संयोजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = अहम्

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद् गुह्यमहं परम् ।

योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ७५ ॥

पदच्छेदः

व्यासप्रसादात् शृतवान् एतत् गुह्यम् अहं परम् योगं योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयतः स्वयम् ॥

अन्वयः

साक्षात् योगेश्वरात् कृष्णात् कथयतः स्वयं, गुह्यं परम् एतत् योगं व्यासप्रसादात् अहं श्रुतवान् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = श्रुतवान्
    • कारणवाचकपदम् = व्यासप्रसादात्
    • कर्मपदम् = योगम्
    • कर्मविशेषणम् = एतत्
    • कर्मविशेषणम् = परम्
    • कर्मविशेषणम् = गुह्यम्
    • वाक्यांश:
      • अपादानपदम् = कृष्णात्
      • अवधारणम् = स्वयम्
    • वाक्यांश:
      • अपादानविशेषणम् = योगेश्वरात्
      • अपादानविशेषणम् = साक्षात्
    • अपादानविशेषणम् = कथयतः
    • कर्तृपदम् = अहम्

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।

केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ ७६ ॥

पदच्छेदः

राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य संवादम् इमम् अद्भुम् केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुः मुहुः ॥

अन्वयः

राजन् ! अद्भुतं पुण्यं केशवार्जुनयोः इमं संवादं संस्मृत्य संस्मृत्य मुहुः मुहुः च हृष्यामि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = राजन्!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = हृष्यामि
    • क्रियाविशेषणम् = मुहुः
    • अवधारणम् = मुहुः
    • संयोजकपदम् = च
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = संस्मृत्य
      • अवधारणम् = संस्मृत्य
      • कर्मपदम् = संवादम्
      • कर्मविशेषणम् = इमम्
      • सम्बन्ध-पदम् = केशवार्जुनयोः
      • कर्मविशेषणम् = पुण्यम्
      • कर्मविशेषणम् = अद्भुतम्
    • कर्तृपदम् = (अहम्)

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्युतं हरेः ।

विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ ७७ ॥

पदच्छेदः

तत् च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपम् अति अद्भुतं हरेः विस्मयः मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥

अन्वयः

राजन् ! हरेः अत्युतं च तत् रूपं संस्मृत्य संस्मृत्य (स्थितस्य) मे महान् विस्मयः । पुनः पुनः च हृष्यामि।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = राजन्!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृपदम् = विस्मयः
    • कर्तृविशेषणम् = महान्
    • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = संस्मृत्य
      • अवधारणम् = संस्मृत्य
      • कर्मपदम् = रूपम्
      • सम्बन्ध-पदम् = हरेः
      • कर्मविशेषणम् = तत्
      • कर्मविशेषणम् = अत्युतम्
      • संयोजकपदम् = च
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = हृष्यामि
      • क्रियाविशेषणम् = पुनः
      • अवधारणम् = पुनः
      • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = (अहम्)

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।

तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ ७८ ॥

पदच्छेदः

यत्र योगेश्वरः कृष्णः यत्र पार्थः धनुर्धरः तत्र श्रीः विजयः भूतिः ध्रुवा नीतिः मतिः मम ॥

अन्वयः

यत्र योगेश्वरः कृष्णः यत्र धनुर्धरः पार्थः तत्र श्रीः विजयः भूतिः ध्रुवा नीतिः (इति) मम मतिः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृपदम् = मतिः
    • सम्बन्ध-पदम् = मम
    • वाक्यांश:
      • “यत्र” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृपदम् = कृष्णः
        • कर्तृविशेषणम् = योगेश्वरः
        • स्थानवाचकपदम् = यत्र
      • “यत्र” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृपदम् = पार्थः
        • कर्तृविशेषणम् = धनुर्धरः
        • स्थानवाचकपदम् = यत्र
      • “तत्र” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवन्ति)
        • कर्तृपदम् = श्रीः
        • कर्तृपदम् = विजयः
        • कर्तृपदम् = भूतिः
        • कर्तृपदम् = ध्रुवा
        • कर्तृपदम् = नीतिः
        • स्थानवाचकपदम् = तत्र
      • संयोजकपदम् = (इति)

References –

  1. 5 Mar 2016 दिनाङ्कयोः नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे अन्तिम कक्षायां पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/7q4  मोक्षसंन्यासयोगः
  3. Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Short Answers – Practice for Gita Pravesha exam (Chapter 10 to 18)

गीता-प्रवेश-परीक्षा दशमोऽध्यायतः अष्टादशोऽध्यायः पर्यन्तं प्रश्नोत्तराणि

Answers need to be simplified further!

टिप्पणीं लिखत । (६-८ वाक्यै:)

भगवतः आत्मविभूतिविषये लिखत । 10.xx 

  • भगवतः विभूतीनाम् अन्तः नास्ति ।
  • भगवान् सर्वप्राणिहृदयस्थितः आत्मा अस्ति |
  • सः प्राणिनां मूलं मध्यभागः अन्तः च अस्ति ।
  • सर्वभूतानां यत् बीजम् अस्ति तत् अपि भगवान् एव | भगवन्तं विना यत्किञ्चिदपि स्थावरजमं नैव भवितुम् अर्हति । न विद्यते एव ।वेदानां साम वेदः | यज्ञानां जपयज्ञः | मासानां मार्गशीर्षः | नक्षत्राणां शशी | इन्द्रियाणां मनः च भगवान् अस्ति |
  • नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १९ ॥ नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ॥ ४० ॥ अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।  अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ २० ॥ यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ ३९ ॥

अर्जुनाय दर्शितं परमं ऐश्वरं रूपं (अनेकवक्त्रनयनं इति………) वर्णयत ।10-11.22

  • अर्जुनाय दर्शितं परमं ऐश्वरं रूपम् अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधं आसीत् |
  • तत् रूपं दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनं सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतोमुखम् आसीत् ।
  • यदि दिवि सूर्यसहस्रस्य भाः युगपत् उत्थिता भवेत् सा महात्मनः तस्य भासः सदृशी स्यात् ।
  • देवदेवस्य तत्र शरीरे अनेकधा प्रविभक्तं कृत्स्नं जगत् एकस्थम् आसीत् ।
  • भगवतः देहे सर्वान् देवान् तथा भूतविशेषसङ्घान् कमलासनस्थं ब्रह्माणम् ईशं सर्वान् ऋषीन् च दिव्यान् उरगान् चआसन् |

अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १० ॥
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता यदि भाः सदृशी सा स्यात्भासस्तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥

पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् । ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ १५ ॥
————
“निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्” ! एतस्य आदेशस्य सन्दर्भं वर्णयत । 11.xx

  • यदा भगवान् श्रीकृष्णः तस्य विश्वरूपम् अर्जुनाय दर्शयति तदा अर्जुनः पृच्छति “उग्ररूपः भवान् कः” इति |
  • तस्मै भगवान् वदति – “अहं सर्वान् लोकान् संहर्तुं प्रवृद्धः कालोऽस्मि । प्रतिपक्षसैन्येषु ये योधाः सन्ति भीष्मद्रोणप्रभृतयः तान् त्वं न मारयसि चेदपि अवश्यं मया ते मारिताः भविष्यन्ति ।“
  • भगवान् अग्रे वदति – “तस्मात् हे अर्जुन ! त्वम् उत्तिष्ठ, कीर्तिं प्राप्नुहि । अरीन् विजित्य निष्कण्टकम् आधिपत्यम् अनुभव । एते मया इतः पूर्वमेव विनाशिताः । त्वं निमित्तमात्रं भव ।“

———-

“यो मद्भक्तः स मे प्रियः” इति वचनस्य आशयं वर्णयत । 12.xx

  • यः सर्वजन्तुषु अवैरी, स्निग्धः, दयालुः, ममताशून्यः, अहङ्कारवर्जितः, क्लेशसन्तोषयोः समानः, तितिक्षुः, सदा सन्तृप्तः, समाहितचित्तः, नियतमनस्कः, निश्चलबुद्धिः, मयि निवेशितचित्तवृत्तिः, भक्तः सः पुरुषः मम इष्टः ।
  • यस्मात् पुरुषात् लोकः उद्वेगं न गच्छति, यः च पुरुषः लोकात् न उद्वेगं प्राप्नोति, यश्च सन्तोषासूया – त्रासक्षोभैः रहितः सः पुरुषः मम प्रियः ।
  • यः पुरुषः निःस्पृहः शुद्धः चतुरः तटस्थः अपगतभयः सर्वेषां कर्मणां फलं त्यजन् भगवद्भक्तः च वर्तते सः मम अभीष्टः ।
  • यः इष्टप्राप्तौ न मोदते, अनिष्टप्राप्तौ द्वेषं न करोति, प्रियवियोगे दुःखं न अनुभवति, अप्राप्तं न अभिलषति, इष्टानिष्टकर्मत्यागी, भक्तियुक्तः सः मम प्रियः ।
  • अरौ च मित्रे च समानः तथा पूजातिरस्कारयोः शीतोष्णयोः सुखदुःखयोश्च समानः, विषयासक्तिरहितः, दूषणश्लाघनयोः समानः, नियतवाक्, येन केनापि फलेन सन्तृप्तः, अनिवासः, निश्चलमनस्कः भक्तः मम इष्टः ।
  • ये तु भक्तिमन्तः, विश्वासयुक्ताः, मन्निष्ठाः, यथाप्रतिपादितं धर्मयुक्तं सुधासमानम् इदं च आचरन्ति ते पुरुषाः मम अत्यन्तम् अभीष्टाः ।

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १३ ॥

सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १४ ॥

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ १५ ॥

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १६ ॥

यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥ १७ ॥

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥ १८ ॥

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥ १९ ॥

ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते । श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥ २० ॥

——

प्रकृतिं पुरुषं च वर्णयत । 13.xx

  • देहेन्द्रियादयः प्रकृतेः जन्याः विकाराः, सुखदुःखादयश्च सत्त्वादिगुणानां परिणामाः इति जानीहि ।
  • इयं प्रकृतिः कार्यरूपस्य शरीरस्य कारणभूतस्य च इन्द्रियस्य तदाकारेण परिणामे हेतुः भवति । यद्यपि प्रकृतिः जडा इति हेतोः तस्यां हेतुत्वं न सम्भवति जडस्य क्रियाजनकत्वाभावात् तथापि पुरुषस्य सन्निधानात् जडेऽपि पदार्थे क्रियाजनकत्वं सम्भवतीति नास्ति असतिः । पुरुषः प्रकृतिजन्यानां सुखदुःखादीनां गुणानां भोक्तृत्वे हेतुः । यद्यपि अयम् असः निर्लेपश्च तथापि प्रकृतिसन्निधानात् इदं भोक्तृत्वं सम्भवतीति बोद्धव्यम् ।
  • शरीरं प्रकृतेः परिणामः । तदभिन्नतया स्थितः पुरुषः प्रकृतिस्थसत्त्वादिगुणानां कार्यभूतान् सुखदुःखादीन् अनुभवति । सः कदाचित् देवादिषु साधुयोनिषु जातः सत्त्वगुणस्य फलं सुखम् अनुभवति। कदाचित् पश्वादिषु असाधुयोनिषु जातः तमोगुणस्य फलं दुःखम् अनुभवति । कदाचित् साध्वसाधु-योनिषु मनुष्येषु जातः रजोगुणफलं सुखदुःखमिश्रम् अनुभवति । एवं सत्त्वादिगुणस्य सुखदुःखमोहानाम् अनुभवे कारणं तस्य पुरुषस्य शब्दादिषु विषयेषु तज्ज्ञानसाधनेषु वा इन्द्रियेषु आसक्तिः । सा आसक्तिः अत्र गुणसशब्देन उच्यते ।
  • शरीरे स्थितः यः समीपे स्थित्वा सर्वं पश्यन्निव अस्ति, यः सन्निधिमात्रेण अनुग्राहक इव वर्तते, यः शरीरादिकं धारयन् इव भासते, यः सुखदुःखादीन् अनुभवति, यः स्वतन्त्रत्वात् महान् ईश्वरः सः परमात्मा इति शब्देन श्रुतौ प्रतिपादितः । सः प्रकृतिभिन्नोऽपि प्रकृतिपरिणामे शरीरे वसन् पुरुषः इत्युच्यते ।

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि । विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ १९ ॥

कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ २० ॥

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्तेप्रकृतिजान्गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ २१ ॥

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ २२ ॥

——–

गुणत्रयाणां (सत्वरजोतमसां) स्वरूपं देहदेहिनॊः सम्बन्धविषये च लिखत । 14.xx

  • अर्जुन! सत्त्वं रजः तमः इति प्रकृतेः स्वरूपभूताः गुणाः । ते च प्रकृतितः जाताः इव भासमानाः शरीरे आत्मानं बध्नन्ति ।
  • तेषु त्रिषु गुणेषु स्वच्छत्वात् भासकं निरुपद्रवं सत्त्वं सुखं जनयति ज्ञानं च ।
  • अप्राप्ते वस्तुनि अभिलाषः तृष्णा, प्राप्ते वस्तुनि अभिलाषः सङ्गः । आभ्यां यो रागः सम्भवति तदात्मकः अयं रजोगुणः । अयं च आत्मानं कर्मसु प्रवर्तयति । प्रवृत्तश्च सः तत्र बद्धो भवति ।
  • गुणेषु यत् तृतीयं तमः अज्ञानात् सम्भवति । इदं च तमः सर्वेषां प्राणिनां भ्रान्तिं जनयति । अनेन गुणेन सर्वेषाम् अनवधानं जाड्यं निद्रा च सम्भवति । एवमिदं तमः पुरुषं संसारे बध्नाति ।

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ ५ ॥

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ ६ ॥

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ ७ ॥

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ ८ ॥

———-

गुणातीतस्य लक्षणं आचरणं च वर्णयत । 14.xx

  • सत्त्वादीनां त्रयाणां यानि कार्याणि सुखप्रवृत्तिमोहादीनि तेषु प्राप्तेषु सत्सु यः प्रातिकूल्य-बुद्ध्या न द्वेषं याति, निवृत्तेषु आनुकूल्यबुद्ध्या पुनः न आकाङ्क्षां करोति,
  • यः उदासीनवत् तिष्ठन् गुणकार्यैः सुखदुःखमोहैः विचालयितुं न शक्यते,
  • यः गुणाः स्वकार्येषु एव वर्तन्ते न तैः मम कोऽपि सम्बन्धः इति न प्रतिकर्तुम् इच्छति,
  • यः सुखदुःखयोः मृत्पिण्डपाषणसुवर्णेषु हिताहितयोः श्लाघनप्रशंसयोः मानापमानयोः मित्रशत्रुपक्षयोश्च समानः वर्तते,
  • यश्च निष्कामबुद्ध्या कर्म करोति सः गुणत्रयम् अतीतः इति जानीहि ।

प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव । न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ २२ ॥

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ २३ ॥

समदुःखसुखस्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः। तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ २४ ॥

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ २५ ॥

————

  • त्रिविधं दानं तपश्च वर्णयत । 17.xx
    • दातव्यम् इति यत् दानं दीयते अनुपकारिणे देशे काले च पात्रे च तत् दानं सात्त्विकं |
    • यत् प्रत्युपकारार्थं, फलम् उद्दिश्य, परिक्लिष्टं च दीयते तत् दानं राजसं ।
    • अदेशकाले असत्कृतम् अवज्ञातं च अपात्रेभ्यः यत् दानं दीयते तत् (दानम्) तामसम्।
    • तपः शारीरं वाङ्मयं मानसं इति त्रिविधं भवति ।
    • अफलाकाङ्क्षिभिः युक्तैः नरैः परया श्रद्धया तप्तं तपः सात्त्विकं भवति ।
    • सत्कारमानपूजार्थं दम्भेन यत् तपः क्रियते तत् राजसं चलम् अध्रुवं भवति ।
    • मूढग्राहेण आत्मनः पीडया परस्य उत्सादनार्थं वा यत् तपः क्रियते तत् तामसम् भवति ।

श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः । अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥ १७ ॥

सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तंराजसं चलमध्रुवम् ॥ १८ ॥

मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १९ ॥

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ २१ ॥

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ 17.२२ ॥

————-

आसुरि जनानां लक्षणं आचरणं च वर्णयत । 16.xx

  • आसुरीं सम्पदम् अभिजातस्य दम्भः दर्पः अभिमानः क्रोधः पारुष्यं च भवन्ति ।
  • आसुराः जनाः प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च न जानन्ति । तेषु शौचं न विद्यते । आचारः अपि न, सत्यम् अपि न।
  • ते नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः उग्रकर्माणः अहिताः जगतः क्षयाय प्रभवन्ति ।
  • दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ ४ ॥
  • प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः । न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ ७ ॥
  • एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः । प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ १६.९ ॥

———-

नैश्कर्मसिद्धिः प्राप्तिः अनन्तरं ब्रह्मप्राप्तिश्च कथं भवति ?  18.xx

  • मानवः यतः भूतानां प्रवृत्तिः, येन इदं सर्वं ततम् तं स्वकर्मणा अभ्यर्च सिद्धिं विन्दति ।
  • सर्वत्र असक्तबुद्धिः जितात्मा विगतस्पृहः सन्न्यासेन परमां नैष्कर्म्यसिद्धिम् अधिगच्छति ।
  • एवं नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तः पुरुषः परमात्मानं प्राप्नोति । तत्परमात्मनः प्राप्तिः नाम ज्ञानस्य परिसमाप्तिः ।
  • विशुद्धया बुद्ध्या युक्तः धृत्या आत्मानं नियम्य च शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः नित्यं ध्यानयोगपरः वैराग्यं समुपाश्रितः अहारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहं विमुच्य शान्तः निर्ममः ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
  • यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ 18.४६ ॥
  • असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति ॥ ४९ ॥
  • सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ५० ॥
  • बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ ५१ ॥
  • विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ५२ ॥
  • अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३ ॥

 

Bhagavad Gita – Chapter 18 – Part 2

श्रीमद्भगवद्गीता – अष्टादशोऽध्यायः – मोक्षसंन्यासयोगः

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु ।

प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

बुद्धेः भेदं धृतेः च एव गुणतः त्रिविधं शृणु प्रोच्यमानम् अशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ २९ ॥

अन्वयः

धनञ्जय ! गुणतः त्रिविधं बुद्धेः धृतेः च एव भेदं पृथक्त्वेन अशेषेण प्रोच्यमानं शृणु ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = धनञ्जय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= प्रोच्यमानम्
    • क्रियाविशेषणम् = अशेषेण
    • क्रियाविशेषणम् = पृथक्त्वेन
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = भेदम्
      • सम्बन्ध-पदम् = बुद्धेः
      • सम्बन्ध-पदम् = धृतेः
      • संयोजकपदम् = च
      • अवधारणम् = एव
    • वाक्यांश:
    • कर्मविशेषणम् = त्रिविधम्
    • कारणवाचकपदम् = गुणतः

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।

बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥

अन्वयः

पार्थ ! प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये बन्धं मोक्षं च या वेत्ति सा बुद्धिः सात्त्विकी ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “सा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = वेत्ति
      • कर्तृपदम् = या
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = प्रवृत्तिम्
        • कर्मपदम् = निवृत्तिम्
        • संयोजकपदम् = च
        • कर्मपदम् = कार्याकार्ये
        • कर्मपदम् = भयाभये
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = बन्धम्
        • कर्मपदम् = मोक्षम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “सा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकी
        • कर्तृपदम् = बुद्धिः
        • कर्तृविशेषणम् = सा

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।

अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

यया धर्मम् अधर्मं च कार्यं च अकार्यम् एव च अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥

अन्वयः

पार्थ ! यया धर्मम् अधर्मं च कार्यं च अकार्यम् एव च अयथावत् प्रजानाति सा बुद्धिः राजसी ।

पदपरिचयः

 

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यया” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = प्रजानाति
      • क्रियाविशेषणम् = अयथावत्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = धर्मम्
        • कर्मपदम् = अधर्मम्
        • संयोजकपदम् = च
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = कार्यम्
        • कर्मपदम् = अकार्यम्
        • अवधारणम् = एव
        • संयोजकपदम् = च
      • करणवाचकपदम् = यया
    • “सा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = राजसी
      • कर्तृपदम् = बुद्धिः
      • कर्तृविशेषणम् = सा

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।

सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ ३२ ॥

पदच्छेदः

अधर्मं धर्मम् इति या मन्यते तमसा आवृता सर्वार्थान् विपरीतान् च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥

अन्वयः

पार्थ ! तमसा आवृता या बुद्धिः अधर्मं धर्मम् इति सर्वार्थान् विपरीतान् च मन्यते सा तामसी ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “या” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = मन्यते
      • कर्मपदम् = सर्वार्थान्
      • कर्मविशेषणम् = विपरीतान्
      • कर्तृपदम् = बुद्धिः
      • कर्तृविशेषणम् = या
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = आवृता
        • करणवाचकपदम् = तमसा
      • कर्म-वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = धर्मम्
        • कर्तृपदम् = अधर्मम्
        • संयोजकपदम् = इति
      • “सा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तामसी
        • कर्तृपदम् = सा

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।

योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३३ ॥

पदच्छेदः

धृत्या यया धारयते मनः प्राणेन्द्रियक्रियाः योगेन अव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥

अन्वयः

पार्थ ! योगेन अव्यभिचारिण्या यया धृत्या मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः धारयते सा धृतिः सात्त्विकी ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यया” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = धारयते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = धृत्या
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = यया
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = अव्यभिचारिण्या
      • करणवाचकपदम् = योगेन
    • “सा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकी
      • कर्तृपदम् = धृतिः
      • कर्तृविशेषणम् = सा

यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन ।

प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ३४ ॥

पदच्छेदः

यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयते अर्जुन प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥

अन्वयः

अर्जुन ! प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी यया धृत्या धर्मकामार्थान् धारयते सा धृतिः राजसी ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
  • सम्बोधनपदम् = अर्जुन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यया” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = धारयते
      • कर्तृपदम् = फलाकाङ्क्षी
      • कर्मपदम् = धर्मकामार्थान्
      • करणवाचकपदम् = प्रसङ्गेन
      • वाक्यांश:
        • करणवाचकपदम् = धृत्या
        • करणविशेषणम् = यया
      • “सा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = राजसी
        • कर्तृपदम् = धृतिः
        • कर्तृपदम् = सा

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।

न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ ३५ ॥

पदच्छेदः

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदम् एव च न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥

अन्वयः

पार्थ ! दुर्मेधाः यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदम् एव च न विमुञ्चति सा धृतिः तामसी ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यया” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = विमुञ्चति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्मपदम् = स्वप्नम्
      • कर्मपदम् = भयम्
      • कर्मपदम् = शोकम्
      • कर्मपदम् = विषादम्
      • कर्मपदम् = मदम्
      • अवधारणम् = एव
      • संयोजकपदम् = च
      • करणवाचकपदम् = यया
      • कर्तृपदम् = दुर्मेधाः
    • “सा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तामसी
      • कर्तृपदम् = धृतिः
      • कर्तृपदम् = सा

सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ ।

अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ ३६ ॥

पदच्छेदः

सुखं तु विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ अभ्यासात् रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥

अन्वयः

भरतर्षभ ! इदानीं मे (वचनात्) त्रिविधं सुखं तु शृणु यत्र अभ्यासात् रमते दुःखान्तं च निगच्छति ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भरतर्षभ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्र” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = रमते
      • कारणवाचकपदम् = अभ्यासात्
      • अधिकरणपदम् = यत्र
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = निगच्छति
        • कर्मपदम् = दुःखान्तम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “तम्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = शृणु
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
        • कर्मपदम् = सुखम्
        • कर्मविशेषणम् = “तम्”
        • कर्मविशेषणम् = त्रिविधम्
        • अवधारणम् = तु
        • वाक्यांश:
          • कारणवाचकपदम् = (वचनात्)
          • सम्बन्ध-पदम् = मे
        • कालवाचकपदम् = इदानीम्

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।

तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ ३७ ॥

पदच्छेदः

यत् तत् अग्रे विषम् इव परिणामे अमृतोपमम् तत् सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् आत्मबुद्धिप्रसादजम् ॥

अन्वयः

यत् तत् अग्रे विषम् इव परिणामे अमृतोपमम् आत्मबुद्धिप्रसादजं तत् सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृपदम् = यत्
      • कर्तृविशेषणम् = तत्
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = अग्रे
        • कर्तृविशेषणम् = विषम्
        • संयोजकपदम् = इव
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = परिणामे
        • कर्तृविशेषणम् = अमृतोपमम्
      • कर्तृविशेषणम् = आत्मबुद्धिप्रसादजम्
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= प्रोक्तम्
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
      • कर्मपदम् = सुखम्
      • कर्मविशेषणम् = तत्

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।

परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ३८ ॥

पदच्छेदः

विषयेन्द्रियसंयोगात् यत् तदग्रे अमृतोपमम् परिणामे विषम् इव तत् सुखं राजसं स्मृतम् ॥

अन्वयः

यत् तत् विषयेन्द्रियसंयोगात् अग्रे अमृतोपमं परिणामे विषम् इव तत् सुखं राजसं स्मृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृपदम् = यत्
      • कर्तृविशेषणम् = तत्
      • वाक्यांश:
        • कारणवाचकपदम् = विषयेन्द्रियसंयोगात्
        • अधिकरणपदम् = अग्रे
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अमृतोपमम्
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = परिणामे
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = विषम्
        • संयोजकपदम् = इव
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= स्मृतम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
        • कर्तृपदम् = सुखम्
        • कर्तृविशेषणम् = तत्

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।

निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥

पदच्छेदः

यत् अग्रे च अनुबन्धे च सुखं मोहनम् आत्मनः निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत् तामसम् उदाहृतम् ॥

अन्वयः

यत् सुखम् अग्रे च अनुबन्धे च आत्मनः मोहनं निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत् तामसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = निद्रालस्यप्रमादोत्थम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मोहनम्
        • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
      • कर्तृपदम् = सुखम्
      • कर्तृविशेषणम् = यत्
      • अधिकरणपदम् = अग्रे
      • अधिकरणपदम् = अनुबन्धे
      • संयोजकपदम् = च
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= उदाहृतम्
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
      • कर्मपदम् = तत्

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।

सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात् त्रिभिर्गुणैः ॥ ४० ॥

पदच्छेदः

न तत् अस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः सत्त्वं प्रकृतिजैः मुक्तं यत् एभिः स्यात् त्रिभिः गुणैः ॥

अन्वयः

प्रकृतिजैः एभिः त्रिभिः गुणैः यत् मुक्तंस्यात् तत् सत्त्वं पृथिव्यां न अस्ति, दिवि देवेषु वा पुनः (नास्ति) ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = स्यात्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मुक्तम्
      • करणवाचकपदम् = गुणैः
      • करणविशेषणम् = त्रिभिः
      • करणविशेषणम् = एभिः
      • करणविशेषणम् = प्रकृतिजैः
      • कर्तृपदम् = यत्
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अस्ति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सत्त्वम्
      • कर्तृपदम् = तत्
      • अधिकरणपदम् = पृथिव्याम्
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • प्रतिषेधपदम् = (न)
        • क्रियाविशेषणम् = पुनः
        • अधिकरणपदम् = दिवि
        • अधिकरणपदम् = देवेषु
        • संयोजकपदम् = वा

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।

कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ ४१ ॥

पदच्छेदः

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैः गुणैः ॥

अन्वयः

परन्तप ! ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च स्वभावप्रभवैः गुणैः कर्माणि प्रविभक्तानि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = परन्तप!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रविभक्तानि
    • कर्तृपदम् = कर्माणि
    • सम्बन्ध-पदम् = ब्राह्मणक्षत्रियविशाम्
    • सम्बन्ध-पदम् = शूद्राणाम्
    • संयोजकपदम् = च
    • करणवाचकपदम् = गुणैः
    • करणविशेषणम् = स्वभावप्रभवैः

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ ४२ ॥

पदच्छेदः

शमः दमः तपः शौचं क्षान्तिः आर्जवमेव च ज्ञानं विज्ञानम् आस्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥

अन्वयः

शमः दमः तपः शौचं क्षान्तिः आर्जवम् एव च ज्ञानं विज्ञानम् आस्तिक्यं स्वभावजं ब्रह्मकर्म ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = ब्रह्मकर्म
      • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = शमः
      • कर्तृपदम् = दमः
      • कर्तृपदम् = तपः
      • कर्तृपदम् = शौचम्
      • कर्तृपदम् = क्षान्तिः
      • कर्तृपदम् = आर्जवम्
      • कर्तृपदम् = ज्ञानम्
      • कर्तृपदम् = विज्ञानम्
      • कर्तृपदम् = आस्तिक्यम्
      • अवधारणम् = एव
      • संयोजकपदम् = च

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।

दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ ४३ ॥

पदच्छेदः

शौर्यं तेजः धृतिः दाक्ष्यं युद्धे च अपि अपलायनम् दानम् ईश्वरभावः च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥

अन्वयः

शौर्यं तेजः धृतिः दाक्ष्यं युद्धे च अपि अपलायनं दानम् ईश्वरभावः च स्वभावजं क्षात्रं कर्म ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्म
      • कर्तृविशेषणम् = क्षात्रम्
      • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = शौर्यम्
      • कर्तृपदम् = तेजः
      • कर्तृपदम् = धृतिः
      • कर्तृपदम् = दाक्ष्यम्
      • कर्तृपदम् = युद्धे
      • कर्तृपदम् = दानम्
      • कर्तृपदम् = ईश्वरभावः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = अपलायनम्
        • अधिकरणपदम् = युद्धे
        • अवधारणम् = अपि
      • संयोजकपदम् = च

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।

परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ ४४ ॥

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमः(४४) श्लोकः ।

पदच्छेदः

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्य अपि स्वभावजम् ॥

अन्वयः

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं स्वभावजं वैश्यकर्म । शूद्रस्य अपि परिचर्यात्मकं स्वभावजं कर्म ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वैश्यकर्म
    • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजम्
    • कर्तृपदम् = कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्म
    • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजम्
    • सम्बन्ध-पदम् = शूद्रस्य
    • अवधारणम् = अपि
    • कर्तृपदम् = परिचर्यात्मकम्

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।

स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ ४५ ॥

पदच्छेदः

स्वे स्वे कर्मणि अभिरतः संसिद्धिं लभते नरः स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तत् शृणु ॥

अन्वयः

नरः स्वे स्वे कर्मणि अभिरतः संसिद्धिं लभते । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तत् शृणु ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = लभते
    • कर्मपदम् = संसिद्धिम्
    • कर्तृपदम् = नरः
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अभिरतः
      • कर्मपदम् = कर्मणि
      • कर्मविशेषणम् = स्वे
    • द्वितीयवाक्यम्
      • “यथा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = विन्दति
        • कर्मपदम् = सिद्धिम्
        • क्रियाविशेषणम् = यथा
        • कर्तृपदम् = स्वकर्मनिरतः
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = शृणु
        • कर्मपदम् = तत्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।

स्वकर्मणा तमभ्यर्च सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ ४६ ॥

पदच्छेदः

यतः प्रवृत्तिः भूतानां येन सर्वम् इदं ततम् स्वकर्मणा तम् अभ्यर्च सिद्धिं विन्दति मानवः ॥

अन्वयः

मानवः यतः भूतानां प्रवृत्तिः, येन इदं सर्वं ततम् तं स्वकर्मणा अभ्यर्च सिद्धिं विन्दति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यतः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृपदम् = प्रवृत्तिः
      • सम्बन्ध-पदम् = भूतानाम्
      • अपादानपदम् = यतः
    • “येन” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = ततम्
      • कर्तृपदम् = सर्वम्
      • कर्तृविशेषणम् = इदम्
      • करणवाचकपदम् = येन
    • “तम्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = विन्दति
      • कर्मपदम् = सिद्धिम्
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = अभ्यर्च
        • कर्मपदम् = तम्
        • करणवाचकपदम् = स्वकर्मणा
      • कर्तृपदम् = मानवः
      • कर्तृविशेषणम् = यतः

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।

स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४७ ॥

पदच्छेदः

श्रेयान् स्वधर्मः विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् न आप्नोति किल्बिषम् ॥

अन्वयः

विगुणः स्वधर्मः स्वनुष्ठितात् परधर्मात् श्रेयान् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् किल्बिषं न आप्नोति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = श्रेयान्
      • अपादानपदम् = परधर्मात्
      • अपादानविशेषणम् = स्वनुष्ठितात्
    • कर्तृपदम् = स्वधर्मः
    • कर्तृविशेषणम् = विगुणः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आप्नोति
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = किल्बिषम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= कुर्वन्
    • कर्मपदम् = कर्म
    • कर्मविशेषणम् = स्वभावनियतम्

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।

सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ ४८ ॥

पदच्छेदः

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषम् अपि न त्यजेत् सर्वारम्भाः हि दोषेण धूमेन अग्निः इव आवृताः ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! सदोषमपि सहजं कर्म न त्यजेत् । धूमेन हि अग्निः इव सर्वारम्भाः दोषेण आवृताः ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = त्यजेत्
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = कर्म
    • कर्मविशेषणम् = सहजम्
    • कर्मविशेषणम् = सदोषम्
    • अवधारणम् = अपि
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = आवृताः
      • करणवाचकपदम् = दोषेण
    • कर्तृपदम् = सर्वारम्भाः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = अग्निः
      • संयोजकपदम् = इव
    • करणवाचकपदम् = धूमेन
    • अवधारणम् = हि

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।

नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति ॥ ४९ ॥

पदच्छेदः

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेन अधिगच्छति ॥

अन्वयः

सर्वत्र असक्तबुद्धिः जितात्मा विगतस्पृहः सन्न्यासेन परमां नैष्कर्म्यसिद्धिम् अधिगच्छति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अधिगच्छति
    • कर्मपदम् = नैष्कर्म्यसिद्धिम्
    • कर्मविशेषणम् = परमाम्
    • करणवाचकपदम् = सन्न्यासेन
    • कर्तृपदम् = विगतस्पृहः
    • कर्तृविशेषणम् = जितात्मा
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = असक्तबुद्धिः
      • अधिकरणपदम् = सर्वत्र

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।

समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ५० ॥

पदच्छेदः

सिद्धिं प्राप्तः यथा ब्रह्म तथा आप्नोति निबोध मे समासेन एव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! सिद्धिं प्राप्तः ब्रह्म यथा आप्नोति तथा मे (वचनात्) निबोध या ज्ञानस्य परा निष्ठा समासेन एव।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यथा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = आप्नोति
      • क्रियाविशेषणम् = यथा
      • कर्मपदम् = ब्रह्म
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = प्राप्तः
        • कर्मपदम् = सिद्धिम्
      • “तथा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = निबोध
        • क्रियाविशेषणम् = तथा
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
        • वाक्यांश:
          • कारणवाचकपदम् = (वचनात्)
          • सम्बन्ध-पदम् = मे
        • कर्म-वाक्यांश:
          • कर्मपदम् = निष्ठा
          • कर्मविशेषणम् = परा
          • सम्बन्ध-पदम् = ज्ञानस्य
        • कर्मविशेषणम् = या
        • करणवाचकपदम् = समासेन

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।

शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ ५१ ॥

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।

ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ५२ ॥

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।

विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३ ॥

दच्छेदः

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तः धृत्या आत्मानं नियम्य च शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ध्यानयोगपरः नित्यं वैराग्यं सम् उपाश्रितः ॥ अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् विमुच्य निर्ममः शान्तः ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

अन्वयः

विशुद्धया बुद्ध्या युक्तः धृत्या आत्मानं नियम्य च शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः नित्यं ध्यानयोगपरः वैराग्यं समुपाश्रितः अहारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहं विमुच्य शान्तः निर्ममः ब्रह्मभूयाय कल्पते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = कल्पते
    • सम्प्रदानपदम् = ब्रह्मभूयाय
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = नियम्य
      • कर्मपदम् = आत्मानम्
      • संयोजकपदम् = च
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
      • कर्मपदम् = विषयान्
      • कर्मविशेषणम् = शब्दादीन्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = व्युदस्य
      • कर्मपदम् = रागद्वेषौ
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = युक्तः
      • करणवाचकपदम् = बुद्ध्या
      • करणविशेषणम् = विशुद्धया
    • कर्तृविशेषणम् = विविक्तसेवी
    • कर्तृविशेषणम् = लघ्वाशी
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = यतवाक्कायमानसः
      • कालवाचकपदम् = नित्यम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = समुपाश्रितः
      • कर्मपदम् = वैराग्यम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = विमुच्य
      • कर्मपदम् = अहारम्
      • कर्मपदम् = बलम्
      • कर्मपदम् = दर्पम्
      • कर्मपदम् = कामम्
      • कर्मपदम् = क्रोधम्
      • कर्मपदम् = परिग्रहम्
    • कर्तृपदम् = शान्तः
    • कर्तृविशेषणम् = निर्ममः

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।

समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिंलभते पराम् ॥ ५४ ॥

पदच्छेदः

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥

अन्वयः

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । सर्वेषु भूतेषु समः परां मद्भक्तिं लभते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शोचति
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्तृपदम् = प्रसन्नात्मा
    • कर्तृविशेषणम् = ब्रह्मभूतः
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = काङ्क्षति
      • प्रतिषेधपदम् = न
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = लभते
      • कर्मपदम् = मद्भक्तिम्
      • कर्मविशेषणम् = पराम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = समः
        • अधिकरणपदम् = भूतेषु
        • अधिकरण-विशेषणम् = सर्वेषु

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।

ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ ५५ ॥

दच्छेदः

भक्त्या माम् अभिजानाति यावान् यः च अस्मि तत्त्वतः ततः मां तत्त्वतः ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥

अन्वयः

भक्त्या तत्त्वतः यावान् यः च अस्मि (तादृशं) माम् अभिजानाति ततः मां तत्त्वतः ज्ञात्वा तदनन्तरं विशते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभिजानाति
    • क्रियाविशेषणम् = तत्त्वतः
    • करणवाचकपदम् = भक्त्या
    • कर्मपदम् = माम्
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = अस्मि
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = यावान्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = यः
      • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = (अहम्)
      • संयोजकपदम् = (इति)
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = विशते
      • कर्मपदम् = तदनन्तरम्
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = ज्ञात्वा
        • क्रियाविशेषणम् = तत्त्वतः
        • कर्मपदम् = माम्
      • अपादानपदम् = ततः

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।

मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ५६ ॥

पदच्छेदः

सर्वकर्माणि अपि सदा कुर्वाणः मद्व्यपाश्रयः मत्प्रसादात् अवाप्नोति शाश्वतं पदम् अव्ययम् ॥

अन्वयः

सदा सर्वकर्माणि कुर्वाणः अपि मद्व्यपाश्रयः मत्प्रसादात् अव्ययं शाश्वतं पदम् अवाप्नोति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अवाप्नोति
    • कर्मपदम् = पदम्
    • कर्मविशेषणम् = शाश्वतम्
    • कर्मविशेषणम् = अव्ययम्
    • कारणवाचकपदम् = मत्प्रसादात्
    • कर्तृपदम् = मद्व्यपाश्रयः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = कुर्वाणः
      • अवधारणम् = अपि
      • कर्मपदम् = सर्वकर्माणि
      • कालवाचकपदम् = सदा

चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्परः ।

बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ ५७ ॥

दच्छेदः

चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्परः बुद्धियोगम् उपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥

अन्वयः

सर्वकर्माणि चेतसा मयि सन्न्यस्य बुद्धियोगम् उपाश्रित्य मत्परः (सन्) सततं मच्चित्तः भव ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भव
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मच्चित्तः
    • कालवाचकपदम् = सततम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = सन्न्यस्य
      • अधिकरणपदम् = मयि
      • करणवाचकपदम् = चेतसा
      • कर्मपदम् = सर्वकर्माणि
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = उपाश्रित्य
      • कर्मपदम् = बुद्धियोगम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = (सन्)
      • कर्तृविशेषणम् = मत्परः
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।

अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ५८ ॥

पदच्छेदः

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात् तरिष्यसि अथ चेत् त्वम् अहङ्कारात् न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ५८ ॥

अन्वयः

मच्चित्तः मत्प्रसादात् सर्वदुर्गाणि तरिष्यसि । अथ त्वम् अहङ्कारात् न श्रोष्यसि चेत् विनङ्क्ष्यसि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = तरिष्यसि
    • कर्मपदम् = सर्वदुर्गाणि
    • कारणवाचकपदम् = मत्प्रसादात्
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कर्तृविशेषणम् = मच्चित्तः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विनङ्क्ष्यसि
    • वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = श्रोष्यसि
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • कारणवाचकपदम् = अहङ्कारात्
      • संयोजकपदम् = चेत्
    • कर्तृपदम् = त्वम्
    • संयोजकपदम् = अथ

यद्यहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।

मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ ५९ ॥

पदच्छेदः

यदि अहङ्कारम् आश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे मिथ्या एष व्यवसायः ते प्रकृतिः त्वां नियोक्ष्यति ॥

अन्वयः

यदि अहङ्कारम् आश्रित्य न योत्स्ये इति मन्यसे (तर्हि) एषः ते व्यवसायः मिथ्या । प्रकृतिः त्वां नियोक्ष्यति।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यदि” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = मन्यसे
      • वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = योत्स्ये
        • प्रतिषेधपदम् = न
        • संयोजकपदम् = इति
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = आश्रित्य
        • कर्मपदम् = अहङ्कारम्
      • संयोजकपदम् = यदि
    • “(तर्हि)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मिथ्या
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = व्यवसायः
        • कर्तृविशेषणम् = एषः
        • सम्बन्ध-पदम् = ते
      • संयोजकपदम् = (तर्हि)
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = नियोक्ष्यति
      • कर्मपदम् = त्वाम्
      • कर्तृपदम् = प्रकृतिः

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।

कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ ६० ॥

पदच्छेदः

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा कर्तुं न इच्छसि यत् मोहात् करिष्यसि अवशः अपि तत् ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! स्वभावजेन स्वेन कर्मणा निबद्धः यत् कर्तुं न इच्छसि तत् मोहात् अवशः अपि करिष्यसि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = इच्छसि
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • तुमुनन्तपदम् = कर्तुम्
      • कर्मपदम् = यत्
      • करणवाचकपदम् = कर्मणा
      • करणविशेषणम् = स्वेन
      • करणविशेषणम् = स्वभावजेन
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = करिष्यसि
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = अवशः
        • अवधारणम् = अपि
      • कारणवाचकपदम् = मोहात्

References –

  1. 26 & 27 Feb 2016 दिनाङ्कयोः नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/7q4  मोक्षसंन्यासयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwas, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Practice for Gita Pravesha exam (Chapter 16-18)

गीता-प्रवेश-परीक्षा प्रश्नोत्तराणि अभ्यासः श्रीमद्भगवद्गीता – अध्यायः १६-१८

एक वाक्येन उत्तरत ।

  1. दैवीसंपत् आसुरी सम्पच्च कस्मै भवति ?
    दैवी सम्पत् विमोक्षाय आसुरी निबन्धाय भवति | दैवी सम्पत् संसाररूपं बन्धनं नाशयति, आसुरी तु तदेव बन्धनं जनयति ।
    दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
    मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ 16.५ ॥
  2. आसुराः जनाः किम् न जानन्ति, तेषु किम् न विद्यते ?
    असुरगुणसम्पन्नाः जनाः धर्मे प्रवृत्तिं न जानन्ति, अधर्मात् च निवृत्तिम् । कायिकं वाचिकं मानसिकं चेति यत् त्रिविधं शौचं तत् तेषु न सम्भवति । नापि च यथार्थवादित्वम्
    प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
    न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ 16.७ ॥
  3. कीदृशाः अशुचौ नरके पतन्ति ?
    स्वच्छन्दं कथयन्तः अविवेकेन भ्रान्ताः, नानाविषयेषु मनसः सञ्चारात् मूढाः, रागरूपजालेन आवृताः, विषयोपभोगे आसक्ताः च अनर्थकारिणि नरके निपतन्ति।
    अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।
    प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ 16.१६ ॥
  4. क्रूरान् नराधमान् अशुभान् श्रीकृष्णः किं करोति ?
    ये श्रीकृष्णं द्विषन्ति, क्रूराः अशुभाश्च सन्ति आसुरगुणसम्पन्नाः तादृशान् नरापसदान् श्रीकृष्णः सर्वदा संसारे एव पातयति, तत्रापि आसुरस्वभावेषु एव जन्म कल्पयति
    तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।
    क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ 16.१९ ॥
  5. कीदृशं दानं तामसं भवति ?
    अयोग्ये देशे काले च शमविद्यादिगुणरहिताय अनादरेण तिरस्कारेण च यत् दानं क्रियते तत् तामसमिति मण्यते ।
    अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
    असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ 17.२२ ॥
  6. नरकस्य त्रिविधं द्वारं किं किम् ?
    कामः क्रोधः तथा लोभः इदम् आत्मनः नाशनं नरकस्य त्रिविधं द्वारम् ।
    त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।
    कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ १६.२१ ॥
  7. यज्ञदानकर्म केन कारणेन न त्याज्यम् ?
    यज्ञः दानं तपश्च इति एतत् कर्मत्रयं न सर्वथा वर्जनीयम् । तत् अवश्यं कर्तव्यम् । यतः तत् त्रिविधं कर्म मनीषिणां शुद्धिकरम्
    यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
    यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ 18.५ ॥
  8. कः त्यागी इति अभिधीयते?
    न हि केनापि पुरुषेण सर्वाणि कर्माणि त्यक्तुं शक्यन्ते । यदि त्यज्यन्ते तर्हि जीवनमेव दुष्करं भवति। तस्मात् कर्मणां फलं यः त्यजति स एव त्यागी, नान्यः इति निर्णयः युक्तः ।
    न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
    यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ 18.११ ॥
  9. स्वभावजं वैश्यकर्म शूद्रकर्म च किम् ?
    कृषिः, गवादिरक्षणम्, क्रयविक्रयश्च वैश्यानां स्वभावात् जातं कर्म । एतेषां त्रयाणामपि साहाय्याचरणं शूद्रस्य स्वभावात् जातं कर्म ।
    कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
    परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ 18.४४ ॥
  10. ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे कथं तिष्ठति ?
    अर्जुन! सर्वेषामपि प्राणिनां हृदये ईश्वरो वर्तते । सः तानि सर्वाणि भूतानि यन्त्रारूढानि इव सम्यक् भ्रामयति
    ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
    भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ 18.६१ ॥
  11. यत्र योगेश्वरः कृष्नः धनुर्धरः पार्थः च तत्र किं भवति ?
    यत्र योगेश्वरः कृष्णः वर्तते यत्र च धनुर्धरः पार्थः वर्तते, तत्र सम्पत्तिः जयः ऐश्वर्यं धर्मः च अवश्यं भवति इति मम मतिः ।
    यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
    तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ 18.७८ ॥
  • रिक्तस्थानं पूरयत ।
    • दय़ा भूतेष्वलोलुप्त्वम् र्दवं ह्रीरचापलम्16.२ ॥
    • त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा17.२ ॥
    • काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासंकवयो विदुः 18.२ ॥

विभज्य सन्धिनाम लिखत ।

  • ह्रीरचापलम् १६.२ = ह्रीः अचापलम् – विसर्गः रेफादेशः |
  • तस्माच्छास्त्रम् १६.२४ = तस्मात् शास्त्रम् – श्चुत्वसन्धिः & छत्वसन्धिः |
    • तस्मात् + शास्त्रम् = तस्माच् + शास्त्रम् – श्चुत्वसन्धिः |
    • तस्माच् + श् + आस्त्रम् = तस्माच् + छ् + आस्त्रम् – छत्वसन्धिः |
  • यच्छ्रद्धः १७.३ = यत् श्रद्धः (समस्तपदम्) – श्चुत्वसन्धिः & छत्वसन्धिः |
    • यत् + श्रद्धः = यच् + श्रद्धः – श्चुत्वसन्धिः |
    • यच् + श् + रद्धः = यच् + छ् + रद्धः – छत्वसन्धिः |
  • भूतगणांश्च १७.४ = भूतगणान् च – सत्वम् |
  • नोपपद्यते १८.७ = न उपपद्यते – गुण सन्धिः |
  • तद्राजसम् १८.२४ = तत् राजसम् – जश्त्वसन्धिः |

विग्रहवाक्यं समासनाम च लिखत ।

  • अल्पबुद्धयः १६.९
    • अल्पा बुद्धिः येषां ते = अल्पबुद्धयः – बहुव्रीहिः |
  • आशापाशशतैः १६.१२
    • आशा एव पाशः = आशापाशः – कर्मधारयः |
    • आशापाशानां शतानि आशापाशशतानि, तैः = आशापाशशतैः – षष्ठीतत्पुरुषः |
  • कार्याकार्यव्यवस्थितौ १६.२४
    • कार्यं च अकार्यं च कार्याकार्ये – द्वन्द्वः |
    • कार्याकार्ययोः व्यवस्थितिः कार्याकार्यव्यवस्थितिः, तस्याम् = कार्याकार्यव्यवस्थितौ – षष्ठीतत्पुरुषः |
  • यक्षरक्षांसि १७.४
    • यक्षाः च रक्षांसि च यक्षरक्षांसि – द्वन्द्वः |
  • स्वकर्मनिरतः १८.४५
    • स्वस्य कर्म स्वकर्म – षष्ठीतत्पुरुषः |
    • स्वकर्मणि निरतः – सप्तमीतत्पुरुषः |
  • यतवाक्कायमानसः १८.५२
    • वाक् च कायश्च मानसं च वाक्कायमानसानि – द्वन्द्वः |
    • यतानि वाक्कायमानसानि येन सः यतवाक्कायमानसः – बहुव्रीहिः |

टिप्पणीं लिखत । (६-८ वाक्यै:)

  • त्रिविधं दानं तपश्च वणयत
  • आसुरि जनानां लक्षणं आचरणं च वर्णयत ।
  • नैश्कर्मसिद्धिः प्राप्तिः अनन्तरं ब्रह्मप्राप्तिश्च कथं भवति ?

Bhagavad Gita – Chapter 18 – Part 1

श्रीमद्भगवद्गीता –अष्टादशोऽध्यायः – मोक्षसंन्यासयोगः

 

अर्जुन उवाच

सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।

त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ १ ॥

पदच्छेदः

सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वम् इच्छामि वेदितुम् त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिषूदन ॥

अन्वयः

महाबाहो हृषीकेश केशिनिषूदन ! सन्न्यासस्य त्यागस्य च तत्त्वं पृथक् वेदितुम् इच्छामि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = महाबाहो
  • सम्बोधनपदम् = हृषीकेश
  • सम्बोधनपदम् = केशिनिषूदन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = इच्छामि
    • वाक्यांश:
      • कारणवाचकपदम् = वेदितुम्
      • क्रियाविशेषणम् = पृथक्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = तत्त्वम्
        • सम्बन्ध-पदम् = सन्न्यासस्य
        • सम्बन्ध-पदम् = त्यागस्य
        • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = (अहम्)

श्रीभगवानुवाच

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः ।

सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ २ ॥

पदच्छेदः

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुः त्यागं विचक्षणाः ॥ २ ॥

अन्वयः

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं इति कवयः विदुः । सर्वकर्मफलत्यागं विचक्षणाः त्यागं इति प्राहुः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विदुः
    • कर्तृपदम् = कवयः
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सन्न्यासम्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = न्यासम्
        • सम्बन्ध-पदम् = कर्मणाम्
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = काम्यानाम्
        • संयोजकपदम् = इति
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = प्राहुः
        • कर्तृपदम् = विचक्षणाः
        • वाक्यांश:
          • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्यागम्
          • कर्मपदम् = सर्वकर्मफलत्यागम्
          • संयोजकपदम् = इति

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

त्याज्यं दोषवत् इति एके कर्म प्राहुः मनीषिणः यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम् इति च अपरे ॥ ३ ॥

अन्वयः

एके मनीषिणः दोषवत् कर्म त्याज्यम् इति प्राहुः । अपरे यज्ञदानतपःकर्म च न त्याज्यम् इति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्राहुः
    • कर्तृपदम् = मनीषिणः
    • कर्तृविशेषणम् = एके
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्याज्यम्
      • कर्मपदम् = कर्म
      • कर्मविशेषणम् = दोषवत्
      • संयोजकपदम् = इति
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = प्राहुः
      • कर्तृपदम् = अपरे
      • वाक्यांश:
        • वाक्यांश:
          • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्याज्यम्
          • प्रतिषेधपदम् = न
        • कर्मपदम् = यज्ञदानतपःकर्म
        • संयोजकपदम् = इति
        • संयोजकपदम् = च

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।

त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम त्यागः हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥

अन्वयः

भरतसत्तम ! तत्र त्यागे मे निश्चयं शृणु, पुरुषव्याघ्र ! त्यागः हि त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भरतसत्तम!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = निश्चयम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • विषयवाचकपदम् = त्यागे
    • विषयवाचकपदम् = तत्र
  • सम्बोधनपदम् = पुरुषव्याघ्र!
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= सम्प्रकीर्तितः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधः
    • कर्तृपदम् = त्यागः
    • अवधारणम् = हि

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।

यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यम् एव तत् यज्ञः दानं तपः च एव पावनानि मनीषिणाम् ॥

अन्वयः

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं तत् कार्यम् एव । यज्ञः दानं तपः च एव मनीषिणां पावनानि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्याज्यम्
    • कर्तृपदम् = यज्ञदानतपःकर्म
    • कर्तृविशेषणम् = कार्यम्
    • कर्तृविशेषणम् = तत्
    • अवधारणम् = एव
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पावनानि
      • सम्बन्ध-पदम् = मनीषिणाम्
    • कर्तृपदम् = यज्ञः
    • कर्तृपदम् = दानम्
    • कर्तृपदम् = तपः
    • संयोजकपदम् = च
    • अवधारणम् = एव

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।

कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

एतानि अपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च कर्तव्यानि इति मे पार्थ निश्चितं मतम् उत्तमम् ॥

अन्वयः

पार्थ ! एतानि अपि तु कर्माणि सङ्गं फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि इति निश्चितं मे उत्तमं मतम् ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-पदम् = मतम्
      • कर्तृविशेषणम् = उत्तमम्
      • कर्तृविशेषणम् = निश्चितम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्तव्यानि
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = कर्माणि
        • कर्तृविशेषणम् = एतानि
        • अवधारणम् = अपि
        • अवधारणम् = तु
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
        • कर्मपदम् = सङ्गम्
        • कर्मपदम् = फलानि
        • संयोजकपदम् = च
      • संयोजकपदम् = इति

नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।

मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणः न उपपद्यते मोहात् तस्य परित्यागः तामसः परिकीर्तितः ॥

अन्वयः

नियतस्य कर्मणः तु सन्न्यासः न उपपद्यते । मोहात् तस्य परित्यागः तामसः (इति) परिकीर्तितः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपपद्यते
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सन्न्यासः
      • सम्बन्ध-पदम् = कर्मणः
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = नियतस्य
      • अवधारणम् = तु
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृपदम् = परिकीर्तितः
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसः
        • कर्मपदम् = परित्यागः
        • सम्बन्ध-पदम् = तस्य
        • कारणवाचकपदम् = मोहात्
        • संयोजकपदम् = (इति)

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।

स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

दुःखम् इति एव यत् कर्म कायक्लेशभयात् त्यजेत् स कृत्वा राजसं त्यागं न एव त्यागफलं लभेत् ॥

अन्वयः

कायक्लेशभयात् दुःखम् इति एव यत् कर्म त्यजेत् सः राजसं त्यागं कृत्वा त्यागफलं न एव लभेत् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “(यः)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = त्यजेत्
      • कर्मपदम् = कर्म
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = दुःखम्
        • संयोजकपदम् = इति
        • अवधारणम् = एव
      • कारणवाचकपदम् = कायक्लेशभयात्
      • कर्तृपदम् = (यः)
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = लभेत्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • अवधारणम् = एव
      • कर्मपदम् = त्यागफलम्
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = कृत्वा
        • कर्मपदम् = त्यागम्
        • कर्मविशेषणम् = राजसम्
      • कर्तृपदम् = सः

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।

सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

कार्यम् इति एव यत् कर्म नियतं क्रियते अर्जुन सङ्गं त्यक्त्वा फलं च एव सः त्यागः सात्त्विकः मतः ॥

अन्वयः

अर्जुन ! सङ्गं फलं च एव त्यक्त्वा कार्यम् इति एव यत् नियतं कर्म क्रियते सः त्यागः सात्त्विकः मतः ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = अर्जुन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = क्रियते
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = कर्म
      • कर्तृविशेषणम् = नियतम्
      • कर्तृविशेषणम् = यत्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कार्यम्
        • संयोजकपदम् = इति
        • अवधारणम् = एव
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
        • ल्यबन्त-वाक्यांश: सङ्गम्
        • ल्यबन्त-वाक्यांश: फलम्
        • संयोजकपदम् = च
        • अवधारणम् = एव
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मतः
        • वाक्यांश:
          • वाक्यांश:
            • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्यागः
            • कर्तृविशेषणम् = सात्त्विकः
          • कर्तृपदम् = सः
        • संयोजकपदम् = (इति)

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।

त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १० ॥

पदच्छेदः

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले न अनुषज्जते त्यागी सत्त्वसमाविष्टः मेधावी छिन्नसंशयः ॥

अन्वयः

सत्त्वसमाविष्टः छिन्नसंशयः मेधावी त्यागी अकुशलं कर्म न द्वेष्टि । कुशले न अनुषज्जते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = द्वेष्टि
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = कर्म
    • कर्मविशेषणम् = अकुशलम्
    • कर्तृपदम् = त्यागी
    • कर्तृविशेषणम् = मेधावी
    • कर्तृविशेषणम् = छिन्नसंशयः
    • कर्तृविशेषणम् = सत्त्वसमाविष्टः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अनुषज्जते
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • विषयवाचकपदम् = कुशले
    • कर्तृपदम् = (सः)

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।

यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माणि अशेषतः यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ॥

अन्वयः

देहभृता अशेषतः कर्माणि त्यक्तुं न हि शक्यम् । यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= शक्यम्
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • अवधारणम् = हि
    • तुमुनन्तपदम् = त्यक्तुम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्माणि
    • क्रियाविशेषणम् = अशेषतः
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = देहभृता
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्मफलत्यागी
      • कर्तृपदम् = यः
      • अवधारणम् = तु
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अभिधीयते
      • कर्म-वाक्यम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्यागी
        • कर्तृपदम् = सः
        • संयोजकपदम् = इति

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।

भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

अनिष्टम् इष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् भवति अत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित् ॥

अन्वयः

अनिष्टम् इष्टं मिश्रं च इति कर्मणः त्रिविधं फलम् । अत्यागिनां प्रेत्य भवति सन्न्यासिनां तु न क्वचित् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधम्
    • कर्तृपदम् = फलम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = अनिष्टम्
      • कर्तृपदम् = इष्टम्
      • कर्तृपदम् = मिश्रम्
      • संयोजकपदम् = च
      • संयोजकपदम् = इति
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = भवति
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रेत्य
        • सम्बन्ध-पदम् = अत्यागिनाम्
        • कर्तृपदम् = (तत्)
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • प्रतिषेधपदम् = न
        • वाक्यांश:
          • कर्मपदम् = क्वचित्
          • सम्बन्ध-पदम् = सन्न्यासिनाम्
          • अवधारणम् = तु

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।

साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

पञ्च एतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥

अन्वयः

महाबाहो ! साङ्ख्ये कृतान्ते सर्वकर्मणां सिद्धये प्रोक्तानि एतानि पञ्च कारणानि मे (वचनात्) निबोध ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = महाबाहो!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = निबोध
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = कारणानि
      • कर्मविशेषणम् = पञ्च
      • कर्मविशेषणम् = एतानि
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = प्रोक्तानि
      • सम्प्रदानपदम् = सिद्धये
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्वकर्मणाम्
    • अधिकरणपदम् = कृतान्ते
    • अधिकरण-विशेषणम् = साङ्ख्ये
    • वाक्यांश:
      • कारणवाचकपदम् = (वचनात्)
      • सम्बन्ध-पदम् = मे

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।

विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथक् विधम् विविधाः च पृथक् चेष्टाः दैवं च एव अत्र पञ्चमम् ॥

अन्वयः

अधिष्ठानं तथा कर्ता, पृथग्विधं करणं च, विविधाः च पृथक्चेष्टाः अत्र च एव पञ्चमं दैवम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृपदम् = अधिष्ठानम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = कर्ता
      • संयोजकपदम् = तथा
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = करणम्
      • कर्तृविशेषणम् = पृथग्विधम्
      • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = पृथक्चेष्टाः
      • कर्तृविशेषणम् = विविधाः
      • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = दैवम्
      • कर्तृविशेषणम् = पञ्चमम्
      • अवधारणम् = एव
      • संयोजकपदम् = च
    • अधिकरणपदम् = अत्र

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।

न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

शरीरवाङ्मनोभिः यत् कर्म प्रारभते नरः न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्च एते तस्य हेतवः ॥

अन्वयः

नरः शरीरवाङ्मनोभिः न्याय्यं वा विपरीतं वा यत् कर्म प्रारभते तस्य एते पञ्च हेतवः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = प्रारभते
      • करणवाचकपदम् = शरीरवाङ्मनोभिः
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषणम् = न्याय्यम्
        • संयोजकपदम् = वा
        • कर्मविशेषणम् = विपरीतम्
        • संयोजकपदम् = वा
      • कर्मपदम् = कर्म
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • कर्तृपदम् = नरः
    • “तस्य” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृपदम् = हेतवः
      • कर्तृविशेषणम् = पञ्च
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = एते
        • सम्बन्ध-पदम् = तस्य

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।

पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

तत्र एवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः पश्यति अकृतबुद्धित्वात् न सः पश्यति दुर्मतिः ॥

अन्वयः

देहभृता अशेषतः कर्माणि त्यक्तुं न हि शक्यम् । यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= शक्यम्
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • अवधारणम् = हि
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = देहभृता
    • कर्मपदम् = कर्माणि
    • तुमुनन्तपदम् = त्यक्तुम्
    • क्रियाविशेषणम् = अशेषतः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्मफलत्यागी
      • कर्तृपदम् = यः
      • अवधारणम् = तु
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अभिधीयते
      • वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्यागी
        • कर्तृपदम् = सः
        • संयोजकपदम् = इति

यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।

हत्वापि स इमान् लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

यस्य न अहङ्कृतः भावः बुद्धिः यस्य न लिप्यते हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते ॥

अन्वयः

यस्य अहङ्कृतः भावः न, यस्य बुद्धिः न लिप्यते सः इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति, न निबध्यते।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यस्य” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = भावः
      • सम्बन्ध-पदम् = अहङ्कृतः
      • सम्बन्ध-पदम् = यस्य
    • “यस्य” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = लिप्यते
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = बुद्धिः
      • सम्बन्ध-पदम् = यस्य
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = हन्ति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = हत्वा
        • कर्मपदम् = लोकान्
        • कर्मविशेषणम् = इमान्
        • अवधारणम् = अपि
      • कर्तृपदम् = सः
      • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = निबध्यते
      • प्रतिषेधपदम् = न

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।

करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना करणं कर्म कर्ता इति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥

अन्वयः

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता इति कर्मचोदना त्रिविधा । करणं कर्म कर्ता इति कर्मसङ्ग्रहः त्रिविधः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधा
    • कर्तृपदम् = कर्मचोदना
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = ज्ञानम्
      • कर्तृपदम् = ज्ञेयम्
      • कर्तृपदम् = परिज्ञाता
      • संयोजकपदम् = इति
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधः
      • कर्तृपदम् = कर्मसङ्ग्रहः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = करणम्
        • कर्तृपदम् = कर्म
        • कर्तृपदम् = कर्ता
        • संयोजकपदम् = इति

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।

प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधा एव गुणभेदतः प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावत् शृणु तानि अपि ॥ १९ ॥

अन्वयः

ज्ञानं कर्म च कर्ता च गुणभेदतः त्रिधा एव गुणसङ्ख्याने प्रोच्यते । तानि अपि यथावत् शृणु ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = प्रोच्यते
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = ज्ञानम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्रिधा
      • अवधारणम् = एव
      • कारणवाचकपदम् = गुणभेदतः
    • अधिकरणपदम् = गुणसङ्ख्याने
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • क्रियाविशेषणम् = यथावत्
    • कर्मपदम् = तानि
    • अवधारणम् = अपि
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।

अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ २० ॥

पदच्छेदः

सर्वभूतेषु येन एकं भावम् अव्ययम् ईक्षते अविभक्तं विभक्तेषु तत् ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥

अन्वयः

विभक्तेषु सर्वभूतेषु अव्ययम् एकं भावं येन ईक्षते तत् ज्ञानं सात्त्विकं विद्धि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “येन” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = ईक्षते
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = येन
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = भावम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = एकम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अव्ययम्
      • अधिकरणपदम् = सर्वभूतेषु
      • अधिकरण-विशेषणम् = विभक्तेषु
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = विद्धि
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
      • कर्मपदम् = ज्ञानम्
      • कर्मविशेषणम् = तत्

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।

वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

पृथक्त्वेन तु यत् ज्ञानं नानाभावान् पृथक् विधान् वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तत् ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥

अन्वयः

सर्वेषु भूतेषु पृथग्विधान् नानाभावान् पृथक्त्वेन तु यत् ज्ञानं वेत्ति तत् ज्ञानं राजसं विद्धि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = वेत्ति
      • कर्तृपदम् = ज्ञानम्
      • कर्तृविशेषणम् = यत्
      • करणवाचकपदम् = पृथक्त्वेन
      • अवधारणम् = तु
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = नानाभावान्
        • कर्मविशेषणम् = पृथग्विधान्
        • अधिकरणपदम् = भूतेषु
        • अधिकरण-विशेषणम् = सर्वेषु
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = विद्धि
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
        • कर्मपदम् = ज्ञानम्
        • कर्मविशेषणम् = तत्
        • संयोजकपदम् = (इति)

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।

अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

यत् तु कृत्स्नवत् एकस्मिन् कार्ये सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पं च तत् तामसम् उदाहृतम् ॥

अन्वयः

यत् तु एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत् सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पं च तत् तामसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सक्तम्
        • क्रियाविशेषणम् = कृत्स्नवत्
        • विषयवाचकपदम् = कार्ये
        • अधिकरण-विशेषणम् = एकस्मिन्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अहैतुकम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अतत्त्वार्थवत्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अल्पम्
      • संयोजकपदम् = च
    • “तत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उदाहृतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्
      • संयोजकपदम् = (इति)

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।

अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् अफलप्रेप्सुना कर्म यत् तत् सात्त्विकम् उच्यते ॥ २३ ॥

अन्वयः

अफलप्रेप्सुना अरागद्वेषतः नियतं सङ्गरहितम् यत् कृतं कर्म तत् सात्त्विकम् उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= कृतम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अरागद्वेषतः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = नियतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = सङ्गरहितम्
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = अफलप्रेप्सुना
    • “तत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।

क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

यत् तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः क्रियते बहुलायासं तत् राजसम् उदाहृतम् ॥

अन्वयः

कामेप्सुना साहारेण वा पुनः बहुलायासं तु यत् कर्म क्रियते तत् राजसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = क्रियते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
      • (कर्मणि) क्रियाविशेषणम् = बहुलायासम्
      • (कर्मणि) अवधारणम् = तु
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = कामेप्सुना
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = साहारेण
      • संयोजकपदम् = वा
      • संयोजकपदम् = पुनः
    • “तत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उदाहृतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।

मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् मोहादारभ्यते कर्म यत् तत् तामसम् उच्यते ॥

अन्वयः

अनुबन्धं क्षयं हिंसां पौरुषं च अनवेक्ष्य मोहात् यत् कर्म आरभ्यते तत् तामसम् उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = आरभ्यते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
      • कारणवाचकपदम् = मोहात्
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = अनवेक्ष्य
        • कर्मपदम् = अनुबन्धम्
        • कर्मपदम् = क्षयम्
        • कर्मपदम् = हिंसाम्
        • कर्मपदम् = पौरुषम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “तत्” वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
        • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
        • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।

सिद्ध्यसिद्ध्योर्निविकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

मुक्तसङ्गः अनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः सिद्ध्यसिद्ध्योः निविकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ॥

अन्वयः

मुक्तसङ्गः धृत्युत्साहसमन्वितः अनहंवादी सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = मुक्तसङ्गः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = धृत्युत्साहसमन्वितः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अनहंवादी
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = सिद्ध्यसिद्ध्योः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = निर्विकारः

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।

हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥

अन्वयः

रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = परिकीर्तितः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = रागी
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = लुब्धः
      • सम्बन्ध-पदम् = कर्मफलप्रेप्सुः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = हिंसात्मकः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अशुचिः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = हर्षशोकान्वितः

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।

विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते ॥ २८ ॥

अन्वयः

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अयुक्तः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = प्राकृतः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = स्तब्धः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = शठः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = नैष्कृतिकः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अलसः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = विषादी
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = दीर्घसूत्री
    • संयोजकपदम् = च

References –

  1. 20, 21 Feb 2016 दिनाङ्कयोः नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/7q4  मोक्षसंन्यासयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwas, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Bhagavad Gita – Chapter 17

श्रीमद्भगवद्गीता – सप्तदशोध्यायः – श्रद्धात्रयविभागयोगः

अर्जुन उवाच

ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।

तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ १ ॥

पदच्छेदः

ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धया अन्विताः तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वम् आहो रजः तमः ॥ १ ॥

अन्वयः

कृष्ण ! ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य श्रद्धया अन्विताः यजन्ते तेषां निष्ठा तु का ? सत्त्वम् आहो रजः तमः ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = कृष्ण!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = यजन्ते
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = उत्सृज्य
        • कर्मपदम् = शास्त्रविधिम्
      • कर्तृपदम् = ये
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= अन्विताः
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = श्रद्धया
      • “तेषाम्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = का
        • कर्तृपदम् = निष्ठा
        • सम्बन्ध-पदम् = तेषाम्
        • अवधारणम् = तु
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • प्रश्नवाचक-पदम् = (वा)
        • वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् = सत्त्वम्
          • कर्तृपदम् = रजः
          • कर्तृपदम् = तमः
          • संयोजकपदम् = आहो

श्रीभगवानुवाच

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रुणु ॥ २ ॥

पदच्छेदः

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा सात्त्विकी राजसी च एव तामसी च इति तां श्रुणु ॥ २ ॥

अन्वयः

देहिनां स्वभावजा (या) श्रद्धा सा सात्त्विकी राजसी तामसी च इति त्रिविधा भवति, तां शृणु ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “(या)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृपदम् = (या)
      • कर्तृविशेषणम् = श्रद्धा
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = स्वभावजा
        • सम्बन्ध-पदम् = देहिनाम्
      • “सा” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = भवति,
        • कर्तृविशेषणम् = त्रिविधा
        • वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् = सात्त्विकी
          • कर्तृपदम् = राजसी
          • कर्तृपदम् = तामसी
          • संयोजकपदम् = च
          • संयोजकपदम् = इति
        • कर्तृविशेषणम् = सा
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = शृणु
        • कर्मपदम् = ताम्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।

श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत श्रद्धामयः अयं पुरुषः यः यत् श्रद्धः सः एव सः ॥

अन्वयः

भारत ! सर्वस्य सत्त्वानुरूपा श्रद्धा भवति । अयं पुरुषः श्रद्धामयः । यः यत् श्रद्धः सः सः एव ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भारत!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवति
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सत्त्वानुरूपा
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = श्रद्धा
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्वस्य
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = श्रद्धामयः
      • कर्तृपदम् = पुरुषः
      • कर्तृविशेषणम् = अयम्
    • तृतीयवाक्यम्
      • “यः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • वाक्यांश:
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = श्रद्धः
          • कर्मपदम् = यत्
        • कर्तृपदम् = यः
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सः
        • अवधारणम् = एव
        • कर्तृपदम् = सः

यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।

प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

यजन्ते सात्त्विकाः देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः प्रेतान् भूतगणान् च अन्ये यजन्ते तामसाः जनाः ॥

अन्वयः

सात्त्विकाः देवान् यजन्ते, राजसाः यक्षरक्षांसि, अन्ये तामसाः जनाः प्रेतान् भूतगणान् च यजन्ते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = यजन्ते
    • कर्मपदम् = देवान्
    • कर्तृपदम् = सात्त्विकाः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = यजन्ते
    • कर्मपदम् = यक्षरक्षांसि
    • कर्तृपदम् = राजसाः
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = यजन्ते
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = प्रेतान्
      • कर्मपदम् = भूतगणान्
      • संयोजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = जनाः
    • कर्तृविशेषणम् = तामसाः
    • कर्तृविशेषणम् = अन्ये
    • संयोजकपदम् = च

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।

दम्भाहारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥ ५ ॥

कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।

मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपः जनाः दम्भाहारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥

कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्रामम् अचेतसः मां च एव अन्तः शरीरस्थं तान् विद्धि आसुरनिश्चयान् ॥

अन्वयः

दम्भाहारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः अचेतसः शरीरस्थं भूतग्रामम् अन्तः शरीरस्थं मां च एव कर्शयन्तः ये जनाः अशास्त्रविहितं घोरं तपः तप्यन्ते तान् आसुरनिश्चयान् विद्धि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = तप्यन्ते
      • कर्मपदम् = तपः
      • कर्मविशेषणम् = घोरम्
      • कर्मविशेषणम् = अशास्त्रविहितम्
      • कर्तृपदम् = जनाः
      • कर्तृविशेषणम् = ये
      • कर्तृविशेषणम् = दम्भाहारसंयुक्ताः
      • कर्तृविशेषणम् = कामरागबलान्विताः
      • कर्तृविशेषणम् = अचेतसः
      • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= कर्शयन्तः
        • वाक्यांश:
          • वाक्यांश:
            • कर्मपदम् = भूतग्रामम्
            • कर्मविशेषणम् = शरीरस्थम्
          • वाक्यांश:
            • कर्मपदम् = माम्
            • कर्मविशेषणम् = अन्तःशरीरस्थम्
            • अवधारणम् = एव
          • संयोजकपदम् = च
        • “तान्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = विद्धि
          • कर्मपदम् = तान्
          • कर्मविशेषणम् = आसुरनिश्चयान्
          • कर्तृपदम् = (त्वम्)

आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।

यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

आहारः तु अपि सर्वस्य त्रिविधः भवति प्रियः यज्ञः तपः तथा दानं तेषां भेदम् इमं शृणु ॥

अन्वयः

आहारः तु अपि सर्वस्य त्रिविधः प्रियः भवति तथा यज्ञः तपः दानम् । तेषाम् इमं भेदं शृणु ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवति
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = आहारः
      • अवधारणम् = तु
      • कर्तृविशेषणम् = प्रियः
      • अवधारणम् = अपि
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्वस्य
    • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = (त्रिविधः)
      • कर्तृपदम् = यज्ञः
      • कर्तृपदम् = तपः
      • कर्तृपदम् = दानम्
      • संयोजकपदम् = (च)
      • संयोजकपदम् = तथा
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = शृणु
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = भेदम्
        • कर्मविशेषणम् = इमम्
        • सम्बन्ध-पदम् = तेषाम्
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।

रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥

अन्वयः

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः आहाराः सात्त्विकप्रियाः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकप्रियाः
    • कर्तृपदम् = आहाराः
    • कर्तृविशेषणम् = आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः
    • कर्तृविशेषणम् = रस्याः
    • कर्तृविशेषणम् = स्निग्धाः
    • कर्तृविशेषणम् = स्थिराः
    • कर्तृविशेषणम् = हृद्याः

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।

आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः आहाराः राजसस्य इष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥

अन्वयः

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः दुःखशोकामयप्रदाः आहारा राजसस्य इष्टाः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = इष्टाः
      • सम्बन्ध-पदम् = राजसस्य
    • कर्तृपदम् = आहारा
    • कर्तृविशेषणम् = कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः
    • कर्तृविशेषणम् = दुःखशोकामयप्रदाः

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।

उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १० ॥

पदच्छेदः

यातयामं गतरसं पूतिः पर्युषितं च यत् उच्छिष्टम् अपि च अमेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १० ॥

अन्वयः

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च उच्छिष्टम् अपि च अमेध्यं च यत् भोजनं तत् तामसप्रियम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = यातयामम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = गतरसम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पूति
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पर्युषितम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = उच्छिष्टम्
      • संयोजकपदम् = अपि
      • संयोजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = भोजनम्
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तामसप्रियम्
      • कर्तृपदम् = तत्

अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।

यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञः विधिदृष्टः यः इज्यते यष्टव्यम् एव इति मनः समाधाय सः सात्त्विकः ॥

अन्वयः

अफलाकाङ्क्षिभिः यष्टव्यम् एव इति मनः समाधाय विधिदृष्टः यः यज्ञः इज्यते सः सात्त्विकः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = इज्यते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = यः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यज्ञः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = विधिदृष्टः
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = अफलाकाङ्क्षिभिः
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = समाधाय
        • कर्मपदम् = मनः
      • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृपदम् = यष्टव्यम्
        • अवधारणम् = एव
        • संयोजकपदम् = इति
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकः
        • कर्तृपदम् = सः

अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।

इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थम् अपि च एव यत् इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १२ ॥

अन्वयः

भरतश्रेष्ठ ! फलं तु अभिसन्धाय दम्भार्थम् अपि च एव यत् इज्यते तं यज्ञं राजसं विद्धि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भरतश्रेष्ठ
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = इज्यते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = यत्
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = अभिसन्धाय
        • कर्मपदम् = फलम्
        • अवधारणम् = तु
      • वाक्यांश:
        • कारणवाचकपदम् = दम्भार्थम्
        • अवधारणम् = अपि
        • अवधारणम् = एव
        • संयोजकपदम् = च
      • “तम्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = विद्धि
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
        • कर्मपदम् = तम्
        • कर्मविशेषणम् = यज्ञम्
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)

विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।

श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

विधिहीनम् असृष्टान्नं मन्त्रहीनम् अदक्षिणम् श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥१७.१३॥

अन्वयः

विधिहीनम् असृष्टान्नं मन्त्रहीनम् अदक्षिणं श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = परिचक्षते
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
    • कर्मपदम् = यज्ञम्
    • कर्मविशेषणम् = विधिहीनम्
    • कर्मविशेषणम् = असृष्टान्नम्
    • कर्मविशेषणम् = मन्त्रहीनम्
    • कर्मविशेषणम् = अदक्षिणम्
    • कर्मविशेषणम् = श्रद्धाविरहितम्

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।

ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचम् आर्जवम् ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शारीरं तपः उच्यते ॥

अन्वयः

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचम् आर्जवं ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शारीरं तपः उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = तपः
        • कर्तृविशेषणम् = शारीरम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनम्
        • कर्तृपदम् = शौचम्
        • कर्तृपदम् = आर्जवम्
        • कर्तृपदम् = ब्रह्मचर्यम्
        • कर्तृपदम् = अहिंसा
        • संयोजकपदम् = च
        • संयोजकपदम् = (इति)

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।

स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् स्वाध्यायाभ्यसनं च एव वाङ्मयं तपः उच्यते ॥

अन्वयः

अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियहितं च यत् वाक्यं स्वाध्यायाभ्यसनं च एव वाङ्मयं तपः (इति) उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उच्यते
    • कर्म-वाक्यम्
      • “यत्” वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = यत्
        • कर्तृविशेषणम् = वाक्यम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनुद्वेगकरम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सत्यम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रियहितम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = स्वाध्यायाभ्यसनम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “(तत्)” वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = (तत्)
        • वाक्यांश:
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तपः
          • कर्तृविशेषणम् = वाङ्मयम्
        • संयोजकपदम् = (इति)

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।

भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम् आत्मविनिग्रहः भावसंशुद्धिः इत्येतत् तपः मानसम् उच्यते ॥

अन्वयः

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम् आत्मविनिग्रहः भावसंशुद्धिः इति एतत् मानसं तपः (इति) उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उच्यते
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तपः
        • कर्तृविशेषणम् = मानसम्
        • कर्तृपदम् = एतत्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = मनःप्रसादः
        • कर्तृविशेषणम् = सौम्यत्वम्
        • कर्तृविशेषणम् = मौनम्
        • कर्तृविशेषणम् = आत्मविनिग्रहः
        • कर्तृविशेषणम् = भावसंशुद्धिः
        • संयोजकपदम् = इति
      • संयोजकपदम् = (इति)

श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः ।

अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

श्रद्धया परया तप्तं तपः तत् त्रिविधं नरैः अफलाकाङ्क्षिभिः युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥

अन्वयः

परया श्रद्धया तप्तं तत् तपः त्रिविधं भवति । अफलाकाङ्क्षिभिः युक्तैः नरैः तप्तं तपः सात्त्विकं परिचक्षते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भवति
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधम्
    • कर्तृपदम् = तपः
    • कर्तृविशेषणम् = तत्
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= तप्तम्
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = श्रद्धया
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = परया
    • द्वितीयवाक्यम्
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = परिचक्षते
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= तप्तम्
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = नरैः
        • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = युक्तैः
        • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = अफलाकाङ्क्षिभिः
      • संयोजकपदम् = (इति)

सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।

क्रियते तदिह प्रोक्तंराजसं चलमध्रुवम् ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

सत्कारमानपूजार्थं तपः दम्भेन च एव यत् क्रियते तत् इह प्रोक्तं राजसं चलम् अध्रुवम् ॥

अन्वयः

सत्कारमानपूजार्थं दम्भेन च एव यत् तपः क्रियते तत् इह राजसं चलम् अध्रुवं प्रोक्तम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= प्रोक्तम्
    • (कर्मणि) कर्म-वाक्यम्
      • “यत्” वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रियापदम् = क्रियते
        • (कर्मणि) कर्मपदम् = तपः
        • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
        • कारणवाचकपदम् = सत्कारमानपूजार्थम्
        • करणवाचकपदम् = दम्भेन
        • संयोजकपदम् = च
        • अवधारणम् = एव
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृपदम् = तत्
        • अधिकरणपदम् = इह
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = चलम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अध्रुवम्
      • संयोजकपदम् = (इति)

मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।

परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

मूढग्राहेण आत्मनः यत् पीडया क्रियते तपः परस्य उत्सादनार्थं वा तत् तामसम् उदाहृतम् ॥

अन्वयः

मूढग्राहेण आत्मनः पीडया परस्य उत्सादनार्थं वा यत् तपः क्रियते तत् तामसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • “(कर्मणि)” क्रियापदम् = क्रियते
      • “(कर्मणि)” कर्मपदम् = तपः
      • “(कर्मणि)” कर्मविशेषणम् = यत्
      • वाक्यांश:
        • वाक्यांश:
          • करणवाचकपदम् = पीडया
          • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
        • वाक्यांश:
          • कारणवाचकपदम् = उत्सादनार्थम्
          • सम्बन्ध-पदम् = परस्य
        • करणवाचकपदम् = मूढग्राहेण
        • संयोजकपदम् = वा
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • “(कर्मणि)” क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= उदाहृतम्
        • “(कर्मणि)” कर्तृपदम् = तामसम्
        • “(कर्मणि)” कर्तृविशेषणम् = तत्

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।

देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥

पदच्छेदः

दातव्यम् इति यत् दानं दीयते अनुपकारिणे देशे काले च पात्रे च तत् दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥

अन्वयः

देशे काले च पात्रे च (मया) दातव्यम् इति (विचिन्त्य) अनुपकारिणे यत् दानं दीयते तत् दानं सात्त्विकं स्मृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = दीयते
      • कर्मपदम् = दानम्
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • सम्प्रदानपदम् = अनुपकारिणे
      • अधिकरणपदम् = देशे
      • अधिकरणपदम् = काले
      • अधिकरणपदम् = पात्रे
      • संयोजकपदम् = च
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = (विचिन्त्य)
        • कर्म-वाक्यम्
          • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम् = दातव्यम्
          • कर्तृपदम् = (मया)
          • संयोजकपदम् = इति
        • “तत्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = (अस्ति)
          • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= स्मृतम्
          • (कर्मणि) कर्म-वाक्यांश:
            • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
            • कर्तृपदम् = दानम्
            • कर्तृविशेषणम् = तत्
            • संयोजकपदम् = (इति)

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।

दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

यत् तु प्रत्युपकारार्थं फलम् उद्दिश्य वा पुनः दीयते च परिक्लिष्टं तत् दानं राजसं स्मृतम् ॥

अन्वयः

यत् तु प्रत्युपकारार्थं फलम् उद्दिश्य वा पुनः परिक्लिष्टं च दीयते तत् दानं राजसं स्मृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = दीयते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = यत्
      • अवधारणम् = तु
      • वाक्यांश:
        • कारणवाचकपदम् = प्रत्युपकारार्थम्
        • ल्यबन्त-वाक्यांश:
          • ल्यबन्तपदम् = उद्दिश्य
          • कर्मपदम् = फलम्
        • संयोजकपदम् = वा
      • अवधारणम् = पुनः
      • क्रियाविशेषणम् = परिक्लिष्टम्
      • संयोजकपदम् = च
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= स्मृतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = दानम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = तत्

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।

असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

अदेशकाले यत् दानम् अपात्रेभ्यः च दीयते असत्कृतम् अवज्ञातं तत् तामसम् उदाहृतम् ॥ २२ ॥

अन्वयः

अदेशकाले असत्कृतम् अवज्ञातं च अपात्रेभ्यः यत् दानं दीयते तत् (दानम्) तामसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = दीयते
      • कर्मपदम् = दानम्
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • सम्प्रदानपदम् = अपात्रेभ्यः
      • क्रियाविशेषणम् = असत्कृतम्
      • क्रियाविशेषणम् = अवज्ञातम्
      • संयोजकपदम् = च
      • कालवाचकपदम् = अदेशकाले
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= उदाहृतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = (दानम्)
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = तत्

ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।

ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

ॐ तत् सत् इति निर्देशः ब्रह्मणः त्रिविधः स्मृतः ब्राह्मणाः तेन वेदाः च यज्ञाः च विहिताः पुरा ॥

अन्वयः

ॐ तत् सत् इति त्रिविधः निर्देशः ब्रह्मणः स्मृतः । तेन ब्राह्मणाः वेदाः च यज्ञाः च पुरा विहिताः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = स्मृतः
      • सम्बन्ध-पदम् = ब्रह्मणः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = निर्देशः
      • कर्तृविशेषणम् = त्रिविधः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = ॐ
        • कर्तृपदम् = तत्
        • कर्तृपदम् = सत्
        • संयोजकपदम् = इति
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = (भवन्ति)
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= विहिताः
        • कालवाचकपदम् = पुरा
        • (कर्मणि) कर्मपदम् = ब्राह्मणाः
        • कर्मपदम् = वेदाः
        • कर्मपदम् = यज्ञाः
        • संयोजकपदम् = च
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = तेन

स्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।

प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

तस्मात् ओम् इति उदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥

अन्वयः

तस्मात् ब्रह्मवादिनां विधानोक्ताः यज्ञदानतपःक्रियाः ओम् इति उदाहृत्य सततं प्रवर्तन्ते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रवर्तन्ते
    • कालवाचकपदम् = सततम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = उदाहृत्य
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = ओम्
        • संयोजकपदम् = इति
      • कर्तृपदम् = यज्ञदानतपःक्रियाः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = विधानोक्ताः
        • सम्बन्ध-पदम् = ब्रह्मवादिनाम्
      • कारणवाचकपदम् = तस्मात्

तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।

दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

तत् इति अनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः दानक्रियाः च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥

अन्वयः

मोक्षकाङ्क्षिभिः तत् इति (उदाहृत्य) फलम् अनभिसन्धाय विविधाः यज्ञतपःक्रियाः दानक्रियाः च क्रियन्ते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = क्रियन्ते
    • वाक्यांश:
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) कर्मपदम् = यज्ञतपःक्रियाः
        • कर्मविशेषणम् = विविधाः
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = दानक्रियाः
      • संयोजकपदम् = च
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = अनभिसन्धाय
      • कर्मपदम् = फलम्
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = (उदाहृत्य)
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = तत्
        • संयोजकपदम् = इति
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मोक्षकाङ्क्षिभिः

सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।

प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

सद्भावे साधुभावे च सत् इति एतत् प्रयुज्यते प्रशस्ते कर्मणि तथा सत् शब्दः पार्थः युज्यते ॥

अन्वयः

पार्थ ! सद्भावे साधुभावे च सत् इति एतत् प्रयुज्यते तथा प्रशस्ते कर्मणि सत् शब्दः युज्यते ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “(यथा)” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = प्रयुज्यते
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = एतत्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = सत्
        • संयोजकपदम् = इति
      • अधिकरणपदम् = सद्भावे
      • अधिकरणपदम् = साधुभावे
      • संयोजकपदम् = च
      • संयोजकपदम् = (यथा)
    • “तथा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = युज्यते
      • कर्मपदम् = शब्दः
      • कर्मविशेषणम् = सत्
      • कालवाचक-वाक्यांश:
        • ज्ञापक-क्रियापदम् = प्रशस्ते
        • क्रिया-आश्रय-कर्तृपदम् = कर्मणि
        • सतिसप्तमि-पदम् = (सति)
      • संयोजकपदम् = तथा

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।

कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सत् इति च उच्यते कर्म च एव तदर्थीयं सत् इति एव अभिधीयते ॥

अन्वयः

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सत् इति च उच्यते । तदर्थीयं कर्म च एव सत् इति एव अभिधीयते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उच्यते
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सत्
      • संयोजकपदम् = इति
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = स्थितिः
      • अधिकरणपदम् = यज्ञे
      • अधिकरणपदम् = तपसि
      • अधिकरणपदम् = दाने
      • संयोजकपदम् = च
    • संयोजकपदम् = च
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभिधीयते
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सत्
      • संयोजकपदम् = इति
    • अवधारणम् = एव
    • वाक्यांश:
    • कर्तृपदम् = कर्म
    • कर्तृविशेषणम् = तदर्थीयम्
    • संयोजकपदम् = च
    • अवधारणम् = एव

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।

असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपः तप्तं कृतं च यत् असत् इति उच्यते पार्थ न च तत् प्रेत्य न इह ॥ २८ ॥

अन्वयः

पार्थ ! अश्रद्धया हुतं दत्तं तपः तप्तं कृतं च यत् असत् इति उच्यते तत् प्रेत्य न इह नो ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = उच्यते
      • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = असत्
      • संयोजकपदम् = इति
      • कर्तृविशेषणम् = यत्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = हुतम्
        • कर्तृपदम् = दत्तम्
        • वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् = तपः
          • कर्तृविशेषणम् = तप्तम्
        • कर्तृपदम् = कृतम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • वाक्यांश:
          • स्थानवाचकपदम् = प्रेत्य
          • प्रतिषेधपदम् = न
        • वाक्यांश:
          • स्थानवाचकपदम् = इह
          • प्रतिषेधपदम् = नो
        • कर्तृपदम् = तत्

References –

  1. 13 Feb 2016 दिनाङ्के नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6wa  श्रद्धात्रयविभागयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwas, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site