Chapter 3 – Bhagavad Gita

श्रीमद्भगवद्गीता – तृतीयोऽध्याय: – कर्मयोगः

https://youtu.be/bs74d94cEMI?list=PLTWf5ZhGT362bTE1mUXj1BjGsBbeIMcr4

श्लोकः १

अर्जुन उवाच
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १ ॥

पदच्छेदः

ज्यायसी चेत् कर्मणः ते मता बुद्धिः जनार्दन । तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥

अन्वयः

जनार्दन ! केशव ! बुद्धिः कर्मणः ज्यायसी (इति) ते मता चेत्, तत् घोरे कर्मणि मां किं नियोजयसि ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = जनार्दन[ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • सम्बोधनम् = केशव[ अ. पुं. संप्र. क. ]
  • “चेत्” वाक्यांशः
    • क्रिया = (अस्ति)
    • कर्ता = मता [ आ. स्त्री. प्र. एक. ] (पुंलिङ्गे मत:, नपुंसकलिङ्गे मतम्)
    • कर्तृविशेषणम् = ते (तव) [ युष्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
  • कर्मवाक्याम्
    • कर्ता = बुद्धिः [ इ. स्त्री. प्र. एक. ]
    • वाक्यांशः
        • कर्तृविधेयविशेषणम् = ज्यायसी [ स. स्त्री. प्र. एक. ]
        • निर्धारणम् = कर्मणः [ न. नपुं. प. एक. ]
      • संयोजकम् = (इति)
  • संयोजकम् = “चेत्” [ अव्ययम् ]
  • (तर्हि) वाक्यांशः
    • क्रिया = नियोजयसि [ नि + युज् “युजिर् योगे” (उभयपदी) + णिच्, पर. लट्. मपु. एक. ]
    • प्रश्नवाचकतादर्थ्यम् = किम् [ म. नपुं. प्र. एक. ] (किमर्थम् इति अर्थे)
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = त्वम् [ युष्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
    • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = माम् [ अस्मद् द. त्रि. द्वि. एक. ]
    • अधिकरणम् = कर्मणि [ न. नपुं. स. एक. ]
    • अधिकरणवेशषणम् = घोरे [ अ. नपुं. स. एक. ]
    • संयोजकम् = “तत्” [ द. नपुं. प्र. एक. ]  (तर्हि इति अर्थे)
  • सन्धि:
    • कर्मणस्ते = कर्मणः + ते, विसर्गसन्धि:, सकारदेश:
    • बुद्धिर्जनार्दन = बुद्धिः + जनार्दन, विसर्गसन्धि:, रेफादेश:
  • कृदन्त:
    • The Krut कृत् pratyayaas like ल्यु, ल्युट्, घञ्, अप्, क्तिन्, ण्वुल्, तृच् get attached to dhaatus.
    • मता =   मन् + क्त (कर्मणि वर्तमाने).  Note: Certain roots conveying the meaning of “believe / want / decide / worship” can be used in कर्मणि वर्त्माने | Eg.  believe मतः, want इष्टः , decide निर्णीतः, worship पूजितः and अर्चितः |
    • जनार्दन: = जन + अर्द + णिच् + ल्यु (कर्तरि) The affix “ल्यु” refers to the person who gets the action to happen (कारयति). Another example is मधुसूदन: = मधु + सूद् + णिच् + ल्यु, मधुं सूदयति, one who gets the demon, Madhu, to be killed. There are clear rules regarding which pratyaya or affix can go with which group of dhaatus or roots. The affix “ल्यु” may be used after a verbal root belonging to the group headed by “नन्दि”, whose first dhaatu in this list is नन्द्.
    • जनान् अर्दयति । “अर्द गतौ याचने च” । जना: यथा पुरुशार्थान् याचन्ते तथा करोति इत्यर्थ: । Janaardanah = one who gets the people to beg (for the purusharthas). पुरुशार्थान् प्राप्तुं जनान् प्रेरयति ।
    • There is also another derivation stated for Janaardana based on the other sense in which the root arda is used. “अर्द हिंसायाम्” जनम् अर्दयति = जनम् मारयति । Krishna is called Janaardana as he killed the demon named Jana.
  • तद्धितान्त:
    • The तद्धित् प्रत्यय: or suffix are applied to the stems or प्रातिपदिकम् of nouns or सुबन्ता: like the कृत् प्रत्यय: or suffix that are applied to the roots धातु: of the verbs or तिङन्ता: ।
    • ज्यायसी = प्रशस्य / वृद्ध + ईयसुन् (ज्य इति आदेश:) प्रातिपदिकम् – प्रशस्य or वृद्ध । ईयसुन् प्रत्ययान्तं प्रातिपदिकम् – श्रेयस् or ज्यायस् । पुंलिङ्गे — ज्यायान्, ज्यायांसौ, ज्यायांस: स्त्रीलिङ्गे – ज्यायसी, ज्यायस्यौ, ज्यायस्य: नपुंलिङ्गे — ज्याय:, ज्यायसी, ज्यायांसि

तात्पर्यम्
हे भगवन् ! यदि कर्मणः अपेक्षया ज्ञानमेव श्रेष्ठमिति भवान् अभिप्रैति तर्हि मां किमर्थं क्रूरे युद्धकर्मणि नियोजयसि ?

श्लोकः २

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चत्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ २ ॥

पदच्छेदः

व्यामिश्रेण इव वाक्येन बुद्धिं मोहयसि इव मे तत् एकं वद निश्चत्य येन श्रेयः अहम् आप्नुयाम् ॥ २ ॥

अन्वयः

व्यामिश्रेण इव वाक्येन मे बुद्धिं मोहयसि इव । तद् येन अहं श्रेयः आप्नुयाम् (तादृशम्) एकं निश्चित्य वद ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • वाक्यांशः
      • क्रिया = मोहयसि [ मुह् “मुह वैचित्त्ये” + णिच्, पर. लट्. मपु. एक. ]
      • उपमावाचकम् = इव [ अव्ययम् ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = त्वम् [ युष्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = बुद्धिं [ इ. स्त्री. द्वि. एक. ]
      • सम्बन्धिः = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • करणम् = वाक्येन [ अ. नपुं. तृ. एक. ]
      • वाक्यांशः
        • करणविशेषणम् = व्यामिश्रेण [ अ. नपुं. तृ. एक. ]
        • उपमावाचकम् = इव [ अव्ययम् ]
      • द्वितीयवाक्यम्
        • “तत्” वाक्यांशः
          • क्रिया = वद [ वद “वद व्यक्तायां” पर. लोट्. मपु. एक. ]
          • कर्म = (तत्)
          • कर्ता = (त्वम्)
          • वाक्यांशः
            • प्राक्कालिकक्रिया = निश्चित्य [ नि: + चि “चिञ् चयने” + ल्यप्, अव्ययम् ]
            • कर्म = तत् [ त. नपुं. द्वि. एक. ]
            • कर्मविशेषणम् = एकम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
            • कर्ता = त्वम् [ युष्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
          • “येन” वाक्यांशः
            • क्रिया = आप्नुयाम् [ आप् “आप्लृ व्याप्तौ” पर. विधिलिङ्. उपु. एक. ]
            • कर्म = श्रेयः [ स. नपुं. द्वि. एक. ]
            • कर्ता = अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
            • करणम् = येन [ यत् त. पुं. तृ. एक. ]
          • सन्धि:
            • व्यामिश्रेणेव = व्यामिश्रेण+इव, गुणसन्धि:
            • मोहयसीव = मोहयसि+इव, सवर्नदीर्घसन्धि:
            • तदेकम् = तत्+एकम्, जश्त्वसन्धि:
            • श्रेयोऽहम् = श्रेयः+अहम्, विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण:, पूर्वरूपं च ।
          • कृदन्त:
            • निश्चित्य = नि: + चि “चिञ् चयने” + ल्यप्
          • तद्धितान्त:
            • श्रेय: = प्रशस्य + ईयसुन् (श्र इति आदेश:) ईयसुन् प्रत्ययान्तं प्रातिपदिकम् – श्रेयस् । पुं. — श्रेयान्, श्रेयांसौ, श्रेयांसः | स्त्री — श्रेयाः, श्रेयसौ, श्रेयसः | नपुं. — श्रेयः, श्रेयसी, श्रेयांसि |

तात्पर्यम्

हे कृष्ण ! ज्ञानस्य श्रेष्ठत्वेन कर्मणश्च कर्तव्यत्वेन उपदिशन् मां भ्रामयन् असि । अतः येन अहं श्रेयः प्राप्नुयां तन्निश्चित्य वद ।

श्लोक: ३

श्रीभगवानुवाच
लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।

ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

लोके अस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मया अनघ ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३ ॥

अन्वयः

अनघ ! अस्मिन् लोके पुरा मया ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां (निष्ठा) कर्मयोगेन योगिनाम् (निष्ठा) (इति) द्विविधा निष्ठा प्रोक्ता ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियागर्भकर्म = (कर्मणि) प्रोक्ता [ आ. स्त्री. प्र. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • कर्म = (कर्मणि) निष्ठा [ आ. स्त्री. प्र. एक. ]
      • कर्मविशेषणम् = (कर्मणि) द्विविधा [ आ. स्त्री. प्र. एक. ]
      • कर्मविशेषणवाक्यांशः
        • वाक्यांशः
          • कर्म = (निष्ठा)
          • सम्बन्धिः = साङ्ख्यानाम् [ अ. पुं. ष. बहु. ]
          • करणम् = ज्ञानयोगेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
        • वाक्यांशः
          • कर्म = (निष्ठा)
          • सम्बन्धिः = योगिनाम् [ न. पुं. ष. बहु. ]
          • करणम् = कर्मयोगेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
        • संयोजकम् = (इति)
      • कर्ता = (कर्मणि) मया [ अस्मद् द. त्रि. तृ. एक. ]
      • अधिकरणम् = लोके [ अ. पुं. स. एक. ]
      • अधिकरणविशेषणम् = अस्मिन् [ तद् द. पुं. स. एक. ]
      • कालवाचकम् = पुरा [ अव्ययम् ]
    • सन्धि:
      • लोकेऽस्मिन् = लोके अस्मिन्, पूर्वरूपसन्धि: ।
      • मयानघ = मया अनघ, सवर्णदीर्घसन्धि: ।
    • समास:
      • अनघ: = न विद्यते अघं यस्य स: – नञ्बहुव्रीहिः ।
      • द्विविधा = द्वौ विधौ(प्रकारौ) यस्यां सा – बहुव्रीहिः |
      • ज्ञानयोग: = ज्ञानम् एव योग: – अवधारणापूर्वपदकर्मधारय: ।
      • कर्मयोग: = कर्म एव योग: – अवधारणापूर्वपदकर्मधारय: ।
    • कृदन्त:
      • निष्ठा = नि + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” + अङ् (भावे) । व्यवस्था: इत्यर्थ: ।
      • प्रोक्ता = प्र + वच् “वच परिभाषणे” + क्त (कर्मणि) ।
    • तद्धितान्त:
      • योगिनाम् = योग + इनि (मतुबर्थे) । योग: एषाम् एषु वा अस्ति इति योगी । तेषाम् ।
      • साङ्ख्यानाम् = सङ्ख्या + अण् (भावार्थे) सङ्ख्य । सङ्ख्यायां (भुद्धौ) भवा: साङ्ख्य: । तेषाम् ।

तात्पर्यम्

हे अर्जुन ! साङ्ख्यानां कृते ज्ञानमार्गः योगिनां कृते कर्ममार्गः इति द्विविधो मार्गः मया प्रागेव प्रोक्तः ।

श्लोक: ४

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

न कर्मणाम् अनारम्भात् नैष्कर्म्यं पुरुषः अश्नुते न च संन्यसनात् एव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥

अन्वयः

पुरुषः कर्मणाम् अनारम्भात् नैष्कर्म्यं न अश्नुते । (कर्मणाम्) संन्यसनात् एव सिद्धिं च न समधिगच्छति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = अश्नुते [ अश् “अशू व्याप्तौ संघाते च” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • कर्म = नैष्कर्म्यम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • हेतुवाचकम् = अनारम्भात् [ अ. पुं. प. एक. ]
      • सम्बन्धिः = कर्मणाम् [ न. नपुं. ष. बहु. ]
    • कर्ता = पुरुषः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = समधिगच्छति [ सम् + अधि + गम् “गम्ऌ गतौ” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • कर्म = सिद्धिम् [ इ. पुं. द्वि. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • हेतुवाचकम् = अनारम्भात् [ अ. पुं. प. एक. ]
      • सम्बन्धिः = (कर्मणाम्)
      • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
  • सन्धि:
    • अनारम्भान्नैष्कर्म्यम् = अनारम्भात् + नैष्कर्म्यम् – अनुनासिकसन्धि: ।
    • पुरुषोऽश्नुते = पुरुषः + अश्नुते – विसर्गसन्धि: (सकार: ) रेफ:, उकार:, गुण:, पूर्वरूपं च ।
    • संन्यसनादेव = संन्यसनात् + एव – जश्त्वसन्धि: ।
    • संन्यसनात् = सम् + न्यसनात् – अनुस्वार: ।
  • समास:
    • अनारम्भात् = न आरम्भ: अनारम्भ: – नञ्तत्पुरुष: ।
  • कृदन्त:
    • संन्यसनात् = सम् + नि + अस् “अस भुवि” + ल्युट् (भावे) संन्यसनम् । तस्मात् ।
  • तद्धितान्त:
    • नैष्कर्म्यम् = नैष्कर्म + ष्यञ् । निष्कर्मण: भाव: इत्यर्थ: ।

तात्पर्यम्

मनुष्यः कर्मणः अनाचरणेन निष्कर्मतां न लभते । तथा कर्मत्यागमात्रेण आत्मज्ञानमपि न विन्दति ।

श्लोक: ५

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

न हि कश्चित् क्षणम् अपि जातु तिष्ठति अकर्मकृत् कार्यते हि अवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैः गुणैः ॥ ५ ॥

अन्वयः

कश्चित् जातु क्षणमपि अकर्मकृत् न हि तिष्ठति । प्रकृतिजैः गुणैः हि अवशः सर्वः कर्म कार्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = तिष्ठति[ स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = कश्चित् [ अव्ययम् ]
    • कर्तृविशेषणम् = अकर्मकृत् [ त. पुं. प्र. एक. ]
    • कालवाचकम् = क्षणम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
    • कालवाचकम् = जातु [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया = कार्यते [ कृ “डुकृञ् करणे” + णिच् , उभ. (अत्र आ.) कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • (कर्मणि) णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = कर्म [ न. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = सर्वः [ अव्ययम् ]
    • कर्मविशेषणम् = अवशः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • (कर्मणि) णिजन्तप्रयोजककर्ता = गुणैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् = प्रकृतिजैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
  • सन्धि:
    • तिष्ठत्यकर्मकृत् = तिष्ठति अकर्मकृत् – यण्सन्धि: ।
    • ह्यवशः = हि अवशः – यण्सन्धि: ।
    • प्रकृतिजैर्गुणैः = प्रकृतिजैः गुणैः – विसर्गसन्धि:, रेफादेश: ।
  • समास:
    • अकर्मकृत् = न कर्मकृत् – नञ्तत्पुरुष: ।
    • अवशः = न अवश: – नञ्तत्पुरुष: ।
  • कृदन्त:
    • वश: = वश् “वश कान्तौ” + अच् (कर्मणि) ।
    • कर्मकृत् = कर्म करोति इति कर्मकृत् – कर्मन् + कृ “डुकृञ् करणे” + क्विप् (Note:  क्विप् प्रत्ययः indicates the person who does the action denoted by the verb).

तात्पर्यम्

यः कोऽपि कदापि क्षणकालमपि कर्मरहितः सन् न भवति यतः सर्वेऽपि प्रकृतिसम्भूतैः विकारैः विवशाः सन्तः कर्मकरणे प्रवर्तन्ते ।

श्लोक: ६

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ६ ॥

अन्वयः

यः विमूढात्मा कर्मेन्द्रियाणि संयम्य इन्द्रियार्थान् मनसा स्मरन् आस्ते सः मिथ्याचारः (इति) उच्यते ।

पदपरिचय:

  • “य:” वाक्यांशः
    • क्रिया =आस्ते [ आस् “आस उपवेशने” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्ता = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = विमूढात्मा [ न. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम्= स्मरन् [ त. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्म = इन्द्रियार्थान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
      • करणम् = मनसा [ स. नपुं. तृ. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • प्राक्कालिकक्रिया = संयम्य [ सम् + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् प्रत्यय: । अव्ययम् ]
      • कर्म = कर्म+इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • “स:” वाक्यांशः
      • (कर्मणि) क्रिया = उच्यते [ वच “वच परिभाषणे” पर. कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्मवाक्यांशः
        • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृविधेयविशेषणम् = मिथ्याचारः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
        • संयोजकम् = (इति)
      • सन्धि:
        • य आस्ते = य: आस्ते, विसर्गसन्धि: (लोप:)
        • स उच्यते = स: उच्यते, विसर्गसन्धि: (लोप:)
      • समास:
        • कर्मेन्द्रियाणि = कर्मेण: इन्द्रियाणि – षष्ठीतत्पुरुष: ।
        • इन्द्रियार्थान् = इन्द्रियाणाम् अर्था:, तान् – षष्ठीतत्पुरुष: ।
        • विमूढात्मा = विमूढ: आत्मा यस्य स: – बहुव्रीहि: ।
        • मिथ्याचारः = मिश्या आचार: यस्य स: – बहुव्रीहि: ।
      • कृदन्त:
        • संयम्य = सम् + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् प्रत्यय: ।
        • स्मरन् = स्मृ “स्मृ चिन्तायाम्” + शतृ प्रत्यय: (कर्तरि) ।
        • विमूढ: = वि + मुह् “मुह वैचित्त्ये” + क्त प्रत्यय: (कर्तरि) ।

तात्पर्यम्

यः अविवेकी पुरुषः इन्द्रियाणि निरुध्य चित्तेन विषयान् चिन्तयन् भवति सः पुरुषः कपटाचारः इति कथ्यते ।

श्लोक: ७

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

य: तु इन्द्रियाणि मनसा नियम्य आरभते अर्जुन कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् असक्तः स: विशिष्यते ॥ ७ ॥

अन्वयः

अर्जुन ! यः तु असक्तः इन्द्रियाणि मनसा नियम्य कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् आरभते सः विशिष्यते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = अर्जुन [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • “यः” वाक्यांशः
    • क्रिया = आरभते [ आङ् + रभ् “रभ रभास्ये” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्म = कर्मयोगम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • करणम् = कर्मेन्द्रियैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = नियम्य [ नि + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् प्रत्यय: । अव्ययम् ]
      • कर्म = इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
      • करणम् = मनसा [ स. नपुं. तृ. एक. ]
    • कर्ता = असक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • अवधारणम् = तु [ अव्ययम् ]
  • “सः” वाक्यांशः
    • क्रिया = विशिष्यते [ वि + शिष् “शिष्ऌ विशेषणे” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धि:
    • यस्त्विन्द्रियाणि = यः + त्विन्द्रियाणि – विसर्गसन्धिः (सकारः) ।
    • त्विन्द्रियाणि = तु + इन्द्रियाणि – यण् सन्धिः ।
    • नियम्यारभतेऽर्जुन = नियम्य + आरभतेऽर्जुन – सवर्णदीर्घसन्धिः ।
    • आरभतेऽर्जुन = आरभते + अर्जुन – पूर्वरूपसन्धिः ।
  • समास:
    • असक्तः = न सक्तः – नञ्तत्पुरुष: ।
    • कर्मयोगम् = कर्म एव योगः, तम् – अवधारणापूर्वपदकर्मधारय: ।
    • कर्मेन्द्रियैः = कर्मणाम् + इन्द्रियानि, तैः – षष्ठीतत्पुरुष: ।
  • कृदन्त:
    • नियम्य = नि + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् प्रत्यय: ।
    • सक्तः = सञ्ज् “षञ्ज सङ्गे” + क्त प्रत्यय: (कर्तरि) ।

तात्पर्यम्

अर्जुन ! यः मनुष्यः चित्तेन ज्ञानेन्द्रियाणि वशीकृत्य सङ्गरहितः सन् वाक्पाण्यादिभिः कर्म प्रारभते सः मनुष्यः श्रेष्ठः इति परिगण्यते ।

श्लोक: ८

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायः हि अकर्मणः शरीरयात्रा अपि च ते न प्रसिद्ध्येत् अकर्मणः ॥ ८ ॥

अन्वयः

त्वं नियतं कर्म कुरु । कर्म हि अकर्मणः ज्यायः । अकर्मणः ते शरीरयात्रापि न प्रसिद्ध्येत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = कुरु [ कृ “डुकृञ् करणे” उभ. (अत्र पर.) लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्म = कर्म [ न. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = नियतम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = त्वम् [ युष्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = ज्यायः [ स. पुं. प्र. एक. ]
      • निर्धारणम् = अकर्मणः [ न. नपुं. प. एक. ]
    • कर्ता = कर्म [ न. नपुं. प्र. एक. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = प्रसिद्ध्येत् [ प्र + सिध् “षिधु संराद्धौ” पर. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = शरीरयात्रा [ आ. स्त्री. प्र. एक. ]
      • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
      • सम्बन्धिः = ते (तव) [ युष्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • हेतुवाचकम् = अकर्मणः [ न. नपुं. प. एक. ]
  • सन्धि:
    • ज्यायो हि = ज्यायः + हि – विसर्गसन्धिः (सकारः) रेफः, उकारः, गुणः ।
    • ह्यकर्मणः = हि + अकर्मणः – यण्सन्धिः ।
    • शरीरयात्रापि = शरीरयात्रा + अपि – सवर्णदीर्घसन्धिः ।
  • समास:
    • शरीरयात्रा = शरीरस्य यात्रा – षष्ठितत्पुरुषः ।
    • अकर्मणः = न कर्म, तस्मात् – नञ्तत्पुरुषः ।
  • कृदन्त:
    • नियतम् = नि + यम् “यम उपरमे” + क्त (कर्मणि)
  • तद्धितान्तः
    • ज्यायः = प्रशस्य / वृद्ध + ईयसून् (ज्य इति आदेशः)

तात्पर्यम्

भवान् नित्यं यस्मिन् कर्मणि अधिकृतः तत् कर्म आचरतु । कर्मणः अनाचरणात् कर्माचरणं श्रेष्ठं वर्तते । किञ्च कर्माभावे भवतः शरीरसंरक्षणमपि कर्तुं न शक्यते ।

श्लोक: ९

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

यज्ञार्थात् कर्मणः अन्यत्र लोकः अयं कर्मबन्धनः तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९॥

अन्वयः

यज्ञार्थात् कर्मणः अन्यत्र अयं लोकः कर्मबन्धनः (भवति) । कौन्तेय !  तदर्थं मुक्तसङ्गः कर्म समाचर ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = कौन्तेय [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम् = कर्मबन्धनः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्ता = लोकः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = अयम् [ इदम् म. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • विषयवाचकम् = अन्यत्र [ अव्ययम् ]
      • उपपदपञ्चमी = कर्मणः [ न. नपुं. प. एक. ]
      • पञ्चम्यन्तविशेषणम् = यज्ञार्थात् [ अ. नपुं. प. एक. ]
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रिया = समाचर [ सम् + आङ् + चर “चर गतिभक्षणयो:” पर. लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्म = कर्म [ न. नपुं. द्वि. एक. ]
      • तादर्थ्यम् = तदर्थम् (अत्र यज्ञार्थम् इत्यर्थः) [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = (त्वम्)
      • कर्तृविशेषणम् = मुक्तसङ्गः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • सन्धि:
      • कर्मणोऽन्यत्र = कर्मणः अन्यत्र – विसर्गसन्धिः (सकारः) रेफः, उकारः, गुणः ।
      • लोकोऽयम् = लोकः अयम् – विसर्गसन्धिः (सकारः) रेफः, उकारः, गुणः ।
    • समास:
      • कर्मबन्धनः = कर्म बन्धनं यस्य सः – बहुव्रीहिः ।
      • मुक्तसङ्गः = मुक्तः सङ्गः येन / यस्मात् सः – बहुव्रीहिः ।
    • कृदन्त:
      • बन्धनम् = बन्ध “बन्ध बन्धने” + ल्युट् | (करणे) बध्यते अनेन इत्यर्थः |

तात्पर्यम्

येन विष्णोः प्राप्तिः भवति ततोऽतिरिक्तं सर्वमपि कर्म जनानां बन्धकं भवति । तस्मात् फलापेक्षारहितः सन् शास्त्रोक्तं स्वकीयं कर्म समाचर ।

श्लोक: १०

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥

पदच्छेदः

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः अनेन प्रसविष्यध्वम् एष वः अस्तु इष्टकामधुक् ॥ १० ॥

अन्वयः

प्रजापतिः पुरा सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा उवाच । अनेन (यज्ञेन) प्रसविष्यध्वम् । एषः वः इष्टकामधुक् अस्तु ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = उवाच [ ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि” पर. लिट्. प्रपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = सृष्ट्वा [ अव्ययम् ]
      • कर्म = प्रजाः [ आ. स्त्री. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = सहयज्ञाः [ आ. स्त्री. द्वि. बहु. ]
    • कालवाचकम् = पुरा [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = प्रजापतिः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्मवाक्यम्
      • क्रिया = प्रसविष्यध्वम्  [ प्र + सू “षूङ् प्राणिगर्भविमोचने” आ. लोट्. मपु. एक. ] (प्रसूध्वम् | अत्र प्रसविष्यध्वम्  इति आर्षप्रयोगः)
      • करणम् = अनेन [ इदम् म. पुं. तृ. एक. ]
      • करणविशेषणम् = (यज्ञेन)
      • कर्ता = (यूयम्)
    • कर्मवाक्यम्
      • क्रिया = अस्तु [ अस् अस भुविपर. लोट्. प्रपु. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविधेयविशेषणम्  = इष्टकामधुक्  [ इष्टकामधुह्  ]
        • सम्बन्धिः = वः (युष्माकम्) [ युष्मद् द. त्रि. ष. बहु. ]
      • कर्ता = एषः [ एतद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धि:
  • पुरोवाच = पुरा वाच – गुणसन्धिः |
  • एष वः = एषः वः – विसर्गसन्धिः (लोपः) |
  • वोऽस्तु = वः अस्तु – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण:, पूर्वरूपं च ।
  • अस्त्विष्टकामधुक् = अस्तु इष्टकामधुक् – यण्सन्धि: |
  • समास:
    • सहयज्ञाः = यज्ञेन सह वर्तन्ते – बहुव्रीहिः |
    • प्रजापतिः = प्रजानां पतिः – षष्ठीतत्पुरुषः |
    • इष्टकामधुक्
      • इष्टाश्च ते कामाश्च इष्टकामाः – कर्मधारयः |
      • इष्टकामान् दोग्धि – कर्तरि क्चिप् उपपदसमासश्च |
  • कृदन्त:
    • सृष्ट्वा = सृज् “सृज विसर्गे” + क्त्वा प्रत्यय: |

तात्पर्यम्

सृष्टिकर्ता कल्पादौ वर्णोचितकर्मणा सह प्रजाः सृष्ट्वा अनेन कर्मणा भवन्तः वृद्धिं प्राप्नुवन्तु, इदं कर्म भवताम् अभीष्टदायकं भवतु इत्यवदत् ।

श्लोक: ११

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

देवान् भावयत अनेन ते देवाः भावयन्तु वः परस्परं भावयन्तः श्रेयः परम् अवाप्स्यथ ॥ ११ ॥

अन्वयः

अनेन (यज्ञेन) देवान् भावयत । ते देवाः वः भावयन्तु । (एवम्) परस्परं भावयन्तः परं श्रेयः अवाप्स्यथ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = भावयत [ भू “भू सत्तायाम्” + णिच्, पर. लोट्. मपु. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = देवान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = (यूयम्)
    • करणम् = अनेन [ इदम् म. पुं. तृ. एक. ]
    • करणविशेषणम् = (यज्ञेन)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = भावयन्तु [ भू “भू सत्तायाम्” + णिच्, पर. लोट्. प्रपु. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = वः (युष्मान्) [ युष्मद् द. त्रि. द्वि. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = ते [ तद् द. पुं. प्र. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् = देवाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = अवाप्स्यथ [ अव + आप् “आप्ऌ व्याप्तै” पर. लृट्. मपु. बहु. ]
    • कर्म = श्रेयः [ श्रेयस् स. नपुं. द्वि. एक. ] (श्रेयः श्रेयसी श्रेयांसि)
    • कर्मविशेषणम् = परम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्ता = भावयन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
      • क्रियाविशेषणम् = परस्परम् [ अव्ययम् ]
      • क्रियाविशेषणम् = (एवम्)
  • सन्धिः
    • भावयतानेन = भावयत अनेन – सवर्णदीर्घसन्धि: ।
    • देवा भावयन्तु = देवाः भावयन्तु – विसर्गसन्धि: (लोपः) |
  • कृदन्तः
    • भावयन्तः = भू  “भू सत्तायाम्” + णिच् + शतृ प्रत्ययः  |

श्लोक: १२

इष्टान्भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

इष्टान् भोगान् हि वः देवाः दास्यन्ते यज्ञभाविताः तैः दत्तान् अप्रदाय एभ्यः यः भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ १२ ॥

अन्वयः

यज्ञभाविताः देवाः वः इष्टान् भोगान् हि दास्यन्ते । तैः दत्तान् एभ्यः अप्रदाय यः भुङ्क्ते सः स्तेनः एव ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = दास्यन्ते [ दा “डुदाञ् दाने” (उभय) आ. लृट्. प्रपु. बहु. ]
    • कर्म = भोगान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
    • कर्मविशेषणम् = इष्टान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • सम्प्रदानम् = वः (युष्मभ्यम्) [ युष्मद् द. त्रि. च. बहु. ]
    • कर्ता = देवाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् = यज्ञभाविताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रिया = भुङ्क्ते [ भुङ्क् “भुज पालनाभ्यवहारयो:” (Note: पालने पर.) आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • प्राक्कालिकक्रिया = अप्रदाय [ अव्ययम् ]
        • सम्प्रदानम् = एभ्यः [ इदम् म. पुं. च. बहु. ]
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रियागर्भकर्म= दत्तान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
        • (कर्मणि) कर्ता = तैः [ तद् द. पुं. तृ. बहु. ]
      • कर्ता = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रिया = (अस्ति)
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = स्तेनः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • सन्धिः
      • वो देवाः = वः देवाः – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण: |
      • देवा दास्यन्ते = देवाः दास्यन्ते – विसर्गसन्धि: (लोपः) |
      • तैर्दत्तान् = तैः दत्तान् – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ: |
      • अप्रदायैभ्यः = अप्रदाय एभ्यः – वृद्धिसन्धिः |
      • अप्रदायैभ्यो यः = अप्रदायैभ्यः यः – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण: |
      • यो भुङ्क्ते = यः भुङ्क्ते – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण: |
      • स्तेन एव = स्तेनः एव – विसर्गसन्धि: (लोपः) |
    • समासः
      • यज्ञभाविताः = यज्ञेन भाविताः – तृतीयातत्पुरुषः |
      • अप्रदाय = न प्रदाय – नञ्तत्पुरुषः |
    • कृदन्तः
      • इष्टान् = इष् “इषु इच्छायाम्” + क्त (कर्मणि), तान् |
      • दत्तान् = दा “डुदाञ् दाने” + क्त (कर्मणि), तान् |
      • प्रदाय = प्र + दा “डुदाञ् दाने” + ल्यप् |

श्लोक: १३

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः भुञ्जते ते तु अघं पापाः ये पचन्ति आत्मकारणात् ॥ १३ ॥

अन्वयः

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः सर्वकिल्बिषैः मुच्यन्ते । ये पापाः आत्मकारणात् पचन्ति ते तु अघं भुञ्जते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया = मुच्यन्ते [ मुच् “मुचॢ मोक्षणे” (उभय) आ. कर्मणि लट्. प्रपु. बहु. ]
    • (कर्मणि) कर्म = सन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यज्ञशिष्टाशिनः [ न. पुं. प्र. बहु. ]
    • (कर्मणि) कर्ता = सर्वकिल्बिषैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रिया = पचन्ति [ पच् “डुपचष् पाके” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
      • हेतुवाचकम् = आत्मकारणात् [ अ. नपुं. प. एक. ]
      • कर्ता = पापाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् = ये [ यद् द. पुं. प्र. बहु. ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
    • “ते” वाक्यांश:
      • क्रिया = भुञ्जते [ भुज्“भुज् पालनाभ्यवहारयोः” उभय आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = अघम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = ते [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
      • अवधारणम् = तु [ अव्ययम् ]
    • सन्धिः
      • सन्तो मुच्यन्ते = सन्तः मुच्यन्ते – विसर्गसन्धिः सकारः रेफः, उकारः, गुणः |
      • त्वघम् = तु अघम् – यण्सन्धि: |
      • पापा ये = पापाः ये – विसर्गसन्धिः लोपः |
      • पचन्त्यात्मकारणात् = पचन्ति आत्मकारणात् – यण्सन्धि: |
    • समासः
      • यज्ञशिष्टाशिनः
        • यज्ञस्य शिष्टम् यज्ञशिष्टम् – षष्ठीतत्पुरुषः |
        • यज्ञशिष्टम् अशितुं शीलं येषां तेयज्ञशिष्टाशिनः – कर्तरि णिनि उपपदतत्पुरुषः |
      • आत्मकारणात् = आत्मा एव कारणम् , तस्मात् – कर्मधारयः |
    • कृदन्तः
      • सन्तः = अस् “अस भुवि” + शतृ |

श्लोकः १४

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यः यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

अन्नात् भवन्ति भूतानि पर्जन्यात् अन्नसम्भवः यज्ञात् भवति पर्जन्यः यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥

अन्वयः

अन्नात् भूतानि भवन्ति । पर्जन्यात् अन्नसम्भवः (भवति) । पर्जन्यः यज्ञात् भवति । यज्ञः कर्मसमुद्भवः भवति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = भवन्ति [ भू “भू सत्तायाम्”, पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • अपादानम् = अन्नात् [ अ. नपुं. प. एक. ]
    • कर्ता = भूतानि [ अ. नपुं. प्र. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • अपादानम् = पर्जन्यात् [ अ. पुं. प. एक. ]
    • कर्ता = अन्नसम्भवः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = भवति [ भू “भू सत्तायाम्”, पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • अपादानम् = यज्ञात् [ अ. पुं. प. एक. ]
    • कर्ता = पर्जन्यः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रिया = भवति [ भू “भू सत्तायाम्”, पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = कर्मसमुवः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्ता = यज्ञः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः       
    • अन्नाद्भवन्ति = अन्नात् + भवन्ति – जश्त्वसन्धिः |
    • पर्जन्यो यज्ञः = पर्जन्यः + यज्ञः – विसर्गसन्धिः, सकारः, रेफः, उकारः, गुणः |
  • समासः
    • अन्नसम्भवः = अन्नस्य सम्भवः – षष्ठीतत्पुरुषः |
    • कर्मसमुद्भवः = कर्म समुद्भवं यस्य सः – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • समुद्भवः  = सम् + उत् + भू “भू सत्तायाम्” + अप् (भावे) |

श्लोकः १५

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्
 ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्म अक्षरसमुद्भवं तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥

अन्वयः

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि । ब्रह्म अक्षरसमुद्भवं (विद्धि) । तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्ता = (त्वम्)
    • कर्मविधेयविशेषणम् = ब्रह्मोद्भवम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्म = कर्म [ कर्मन् न. नपुं. द्वि. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (विद्धि)
    • कर्ता = (त्वम्)
    • कर्मविधेयविशेषणम्  = अक्षरसमुद्भवम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्म = ब्रह्म [ ब्रह्मन् न. नपुं. द्वि. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = प्रतिष्ठितम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • अधिकरणम् = यज्ञे [ अ. पुं. स. एक. ]
      • कालवाचकम् = नित्यम् [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = ब्रह्म [ ब्रह्मन् न. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = सर्वगतम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • हेतुवाचकम् = तस्मात् [ तद् द. पुं. प. एक. ]
  • सन्धिः
    • ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् = ब्रह्म अक्षरसमुद्भवम्, सवर्णदीर्घसन्धि: ।
  • समासः
    • ब्रह्मोद्भवम् = ब्रह्म उद्भवं यस्य तत् – बहुव्रीहिः |
    • अक्षरसमुद्भवम् = अक्षरं समुद्भवं यस्य तत्  – बहुव्रीहिः |
    • सर्वगतम् = सर्वं गतम् – द्वितीयातत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • प्रतिष्ठितम् = प्र + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” + क्त |
    • गतम् = गम् “गम्ऌ गतौ” + क्त प्रत्ययः |
    • उद्भवम् =उद् + भू “भू सत्तायाम्” + अच् (कर्तरि) | उध्भवतीति उद्भवम् |

श्लोकः १६

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

एवं प्रवर्तितं चक्रं न अनुवर्तयति इह यः अघायुः इन्द्रियारामः मोघं पार्थ सः जीवति ॥ १६ ॥

अन्वयः

पार्थ ! यः एवं प्रवर्तितं चक्रं इह न अनुवर्तयति अघायुः इन्द्रियारामः सः मोघं जीवति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = पार्थ! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुवर्तयति [ अनु + वृत् “वृतु वर्तने” + णिच्, (Note: वृत् is आत्मनेपदी | णिच् will make it उभयपदी) अत्र पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • स्थानवाचकम् = इह [ अव्ययम् ]
      • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = चक्रम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्मविशेषणम् = प्रवर्तितम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
        • क्रियाविशेषणम् = एवम् [ अव्ययम् ]
      • णिजन्तप्रयोजककर्ता = यः [ द. पुं. प्र. एक. ]
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रिया = जीवति [ जीव् “जीव प्राणधारणे” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • क्रियाविशेषणम् = मोघम् [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = इन्द्रियारामः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = अघायुः [ उ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    • नानुवर्तयति = न अनुवर्तयति – सवर्णदीर्घसन्धि: ।
    • अनुवर्तयतीह = अनुवर्तयति इह – सवर्णदीर्घसन्धि: ।
    • अघायुरिन्द्रियारामः = अघायुः  इन्द्रियारामः- विसर्गसन्धि: सकार: रेफ: |
    • इन्द्रियारामो मोघम् = इन्द्रियारामः मोघम् – विसर्गसन्धि: उकार:, गुण: ।
    • स जीवति = सः जीवति – विसर्गसन्धि: लोपः |
  • समासः
    •  अघायुः = अघम् आयुः यस्य सः – बहुव्रीहिः |
    • इन्द्रियारामः = इन्द्रियैः आरामः – तृतीयातत्पुरुषः |
  • कृदन्त:
    • प्रवर्तितम् = प्र + वृत् “वृतु वर्तने” + णिच्  + क्त प्रत्ययः (कर्मणि) |
    • आरामः = आङ् + रम् “रम क्रीडायाम्” + घञ् (कर्तरि) | (Note: घञ् प्रत्ययः conveys the sense in Bhaave Prayogah – Eg. त्यज् + घञ् = त्यागः).

श्लोकः १७

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टः तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

यः तु आत्मारतिः एव स्यात् आत्मतृप्तः च मानवः आत्मनि एव च सन्तुष्टः तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥

अन्वयः

यः तु मानवः आत्मरतिः एव आत्मतृप्तः आत्मन्येव सन्तुष्टः च स्यात् तस्य कार्यं न विद्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रिया = स्यात् [ अस् “अस भुवि” पर. विधिलिङ्ग. प्रपु. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविधेयविशेषणम्  = आत्मरतिः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
        • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = आत्मतृप्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्तृविधेयविशेषणम् = सन्तुष्टः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
        • अधिकरणम् = आत्मनि [ न. पुं. स. एक. ]
        • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = यः [ द. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = मानवः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • “तस्य” वाक्यांश:
      • क्रिया = विद्यते [ विद् “विद सत्तायाम्” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्ता = कार्यम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • सम्बन्धिः = तस्य [ द. पुं. ष. एक. ]
  • सन्धिः
  • यस्तु = यः तु – विसर्गः सकारः |
  • त्वात्मरतिः = तु आत्मरतिः – यण् सन्धिः |
  • आत्मरतिरेव = आत्मरतिः एव – विसर्गः रेफः |
  • स्यादात्मतृप्तः = स्यात् आत्मतृप्तः – जश्त्वसन्धिः |
  • आत्मतृप्तश्च = आत्मातृप्तः च – विसर्गः सकारः, श्चुत्वसन्धिः |
  • आत्मन्येव = आत्मनि एव – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • आत्मरतिः = आत्मनि रतिः यस्य सः – बहुव्रीहिः |
    • आत्मतृप्तः = आत्मना तृप्तः – तृतीयातत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • तृप्तः = तृप् “तृप तृप्तौ” + क्त (कर्तरि) |
    • सन्तुष्टः = सम् + तुष् “तुष प्रीतौ“+ क्त (कर्तरि) |
  • तद्धितान्तः
    • मानवः = मनु + अण् (अपत्यार्थे) | मनोः अपत्यं पुमान् |

श्लोकः १८

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

न एव तस्य कृतेन अर्थः न अकृतेन इह कश्चन न च अस्य सर्वभूतेषु कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥

अन्वयः

इह तस्य कृतेन अकृतेन कश्चन अर्थः न (अस्ति) एव । अस्य च सर्वभूतेषु कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः न (अस्ति)।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (अस्ति)
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = अर्थः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = कश्चन [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • करणम् = कृतेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
      • करणम् = अकृतेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
      • सम्बन्धिः = तस्य [ अ. पुं.  ष. एक. ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (अस्ति)
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = अर्थव्यपाश्रयः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्धिः = अस्य [ इदम् म. पुं. ष. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = कश्चित् [ अव्ययम् ]
      • निर्धारणम् = सर्वभूतेषु [ अ. नपुं. स. एक. ]
  • सन्धिः
  • नैव = न एव – वृद्धिः |
  • कृतेनार्थः = कृतेन अर्थः – सवर्णदीर्घः |
  • अर्थो न = अर्थः न – विसर्गसन्धिः (सकारः) रेफः, उकारः, गुणः ।
  • नाकृतेनेह = न अकृतेन – सवर्णदीर्घः |
  • अकृतेनेह = अकृतेन इह – गुणः |
  • चास्य = च अस्य – सवर्णदीर्घः |
  • कश्चिदर्थव्यपाश्रयः = कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः – जश्त्वसन्धिः |
  • समासः
    • अकृतेन = न कृतम्, तेन – नञ्तत्पुरुषः |
    • अर्थव्यपाश्रयः = अर्थाय व्यपाश्रयः – चतुर्थीतत्पुरुषः |
    • सर्वभूतेषु = साराणि च तानि भूतानि च, तेषु – कर्मधारयः |
  • कृदन्तः
    • कृतेन = कृ “डुकृञ् करणे” + क्त (कर्मणि) कृतः, तेन |

श्लोकः १९

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

तस्मात् असक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर असक्तः हि आचरन् कर्म परम् आप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥

अन्वयः

तस्मात् असक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तः हि कर्म आचरन् पूरुषः परम् आप्नोति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = समाचर [ सम् + आङ् + चर् “चर गतिभक्षणयोः” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्म = कर्म [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = कार्यम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कालवाचकम् = सततम् [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = (त्वम्)
    • कर्तृविशेषणम् = असक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • हेतुवाचकम् = तस्मात् [ तद् द. नपुं. प. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = आप्नोति [ आप्  “आप्लृ व्याप्तौ”  पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्म = परम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = पूरुषः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = आचरन् [ त. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्म = कर्म [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = असक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
  • तस्मादसक्तः = तस्मात् असक्तः – जश्त्वसन्धिः |
  • असक्तो हि = असक्तः हि – विसर्गसन्धिः उकारः, गुणः ।
  • ह्याचरन् = हि आचरन् – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • असक्तः = न सक्तः – नञ्तत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • सक्तः = सञ्ज्  “षञ्ज सङ्गे” + क्तः |
    • आचरन् = आङ् + चर “चर गतिभक्षणयो:” + शतृ |

श्लोकः २०

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥

पदच्छेदः

कर्मणा एव हि संसिद्धिम् आस्थिताः जनकादयः लोकसङ्ग्रहम् एव अपि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥

अन्वयः

जनकादयः कर्मणा एव हि संसिद्धिम् आस्थिताः । लोकसङ्ग्रहम् अपि सम्पश्यन् (कर्म) कर्तुम् अर्हसि एव ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविधेयविशेषणम् = आस्थिताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
      • कर्म = संसिद्धिम् [ इ. स्त्री. द्वि. एक. ]
      • हेतुवाचकम् = कर्मणा [ कर्मन् न. नपुं. तृ. एक. ]
      • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = जनकादयः [ जनकादि इ. पुं. प्र. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = अर्हसि [ अर्ह “अर्ह पूजायाम्” पर. लट्. मपु. एक. ]
    • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • उद्देष्यक्रिया = कर्तुम् [ अव्ययम् ]
      • कर्म = (कर्म)
    • कर्ता = (त्वम्)
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = सम्पश्यन् [ सम्पश्यत् त. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्म = लोकसङ्ग्रहम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • समुच्चयम् = अपि [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
    • कर्मणैव = कर्मणा एव – वृद्धिः |
    • आस्थिता जनकादयः = आस्थिताः जनकादयः – विसर्गः लोपः |
    • एवापि = एव अपि – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • लोकसंग्रहम् = लोकस्य सङ्ग्रहः – षष्ठीतत्पुरुषः |
    • जनकादयः = जनकः आदिः येषां ते – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • संसिद्धिम् = सम् + सिध् “षिधु संराद्धौ” +क्तिन् (भावे) | (Note: The affix क्तिन् is used when a word in the feminine gender denoting a ‘mere action’ denoted by the root is to be expressed).
    • आस्थिताः = आ + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” + क्त |
    • सङ्ग्रहम् = सम् + ग्रह् “ग्रह उपादाने” + अच् (भावे ), सङ्ग्रहः | तम् |
    • सम् + दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” + शतृ |
    • कर्तुम् = कृ “डुकृञ् करणे” + तुमुन् |

श्लोकः २१

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

यत् यत् आचरति श्रेष्ठः तत् तत् एव इतरः जनः सः यत् प्रमाणं कुरुते लोकः तत् अनुवर्तते ॥ २१ ॥

अन्वयः

श्रेष्ठः यत् यत् आचरति इतरः जनः तत् तत् एव आचरति । सः यत् प्रमाणं कुरुते लोकः तत् अनुवर्तते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = आचरति [ आङ् + चर् “चर गतौ” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = यत् [ त. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = श्रेष्ठः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = (आचरति)
      • कर्म = तत् [ द. नपुं. द्वि. एक. ]
      • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = जनः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम्  = इतरः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = कुरुते [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = प्रमाणम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • कर्मविशेषणम् = यत् [ द. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = सः [ द. पुं. प्र. एक. ]
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुवर्तते [ अनु + वृत् “वृतु वर्तने” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = तत् [ द. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = लोकः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
  • यद्यदाचरति = यत् यत् आचरति – जश्त्वः |
  • श्रेष्ठस्तत् = श्रेष्ठः तत् – विसर्गः सकारः |
  • तदेव = तत् एव – जश्त्वः |
  • एवेतरः = एव इतरः – गुणः |
  • स यत्प्रमाणम् = सः यत्प्रमाणम् – विसर्गः लोपः |
  • इतरो जनः = इतरः जनः – विसर्गः उकारः गुणः |
  • लोकस्तत् = लोकः तत् – विसर्गः सकारः |
  • तदनुवर्तते = तत् अनुवर्तते – जश्त्वः |
  • कृदन्तः
    • प्रमाणम् = प्र + मा + ल्युट् (करणे) (Note: The verb form is used as the object. गम् धातोः ल्युट् रूपं गमनम् ) प्रमीयते ज्ञायते अनेन इति प्रमाणम् |
    • श्रेष्ठः = प्रशस्य + इष्ठन् (अतिशये) | ( श्र इति आदेशः )

श्लोकः २२

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

न मे पार्थ अस्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन न अनवाप्तम् अवाप्तव्यं वर्ते एव च कर्मणि ॥ २२ ॥

अन्वयः

पार्थ ! त्रिषु लोकेषु मे किञ्चन कर्तव्यं न अस्ति । अनवाप्तम् अवाप्तव्यं च न अस्ति । (तथापि) कर्मणि एव (अहं) वर्ते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = पार्थ! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = अस्ति [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = कर्तव्यम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्धिः = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = किञ्चन [ अव्ययम् ]
    • अधिकरणम् = लोकेषु [ अ. पुं. स. बहु. ]
    • अधिकरणविशेषणम् = त्रिषु [ अ. पुं. स. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (अस्ति)
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = अनवाप्तम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = अवाप्तव्यम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = वर्ते [ वृत् “वृतु वर्तने” आ. लट्. उपु. एक. ]
    • अधिकरणम् = कर्मणि [ न. नपुं. स. एक. ]
    • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • संयोजकम् = (तथापि)
    • कर्ता = (अहम्)
  • सन्धिः
  • पार्थास्ति = पार्थ अस्ति – सवर्णदीर्घः |
  • नानवाप्तम् = न अनवाप्तम् – सवर्णदीर्घः |
  • वर्त एव = वर्ते एव – अयादेशः, यकारलोपः प्रकृतिभावश्च |
  • समासः
    • अनवाप्तम् = न अवाप्तम् – नञ्तत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • कर्तव्यम् = कृ “डुकृञ् करणे” + तव्यत् (कर्मणि ) |
    • अवाप्तम् = अव + आप् “आप्ऌ व्याप्तौ” + क्त (कर्मणि) |
    • अवाप्तव्यम् = अव + आप् “आप्ऌ व्याप्तौ” + तव्यत् (कर्मणि ) |

श्लोकः २३

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

यदि हि अहं न वर्तेयं जातु कर्मणि अतन्द्रितः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ २३ ॥

अन्वयः

पार्थ ! यदि अहं कर्मणि जातु अतन्द्रितः न वर्तेयम् (तर्हि) सर्वशः मनुष्याः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = पार्थ! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यदि” वाक्यांश:
      • क्रिया = वर्तेयम् [  वृत् “वृतु वर्तने” आ. विधिलिङ्. उपु. एक. ]
        (उपु. वर्तेय वर्तेवहि वर्तेमहि) अत्र आर्षः |
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = अतन्द्रितः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
        • अधिकरणम् = कर्मणि [ न. नपुं. स. एक. ]
        • कालवाचकम् = जातु [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
      • संयोजकम् = यदि [ अव्ययम् ]
    • (तर्हि) वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुवर्तन्ते [ अनु + वृत् “वृतु वर्तने” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • क्रियाविशेषणम् = सर्वशः [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्म = वर्त्म [ न. नपुं. प्र. एक. ]
        • सम्बन्धिः = मम [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
        • कर्ता = मनुष्याः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
  • सन्धिः
    • ह्यहम् = हि अहम् – यण् सन्धिः |
    • कर्मण्यतन्द्रितः = कर्मणि अतन्द्रितः – यण् सन्धिः |
    • वर्त्मानुवर्तन्ते = वर्त्म अनुवर्तन्ते – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • अतन्द्रितः = न तन्द्रितः – नञ्तत्पुरुषः |
  • तद्धितान्तः
    • सर्वशः = सर्व + शस् (स्वार्थे)
    • तन्द्रितः = तन्द्रा + इतच् | (तन्द्रा अस्य सञ्जाता) (Note: The affix इतच्comes in the sense of ‘that whereof this is observed’ after the word in the Nominative 1st-Case in construction. In this case, the person in whom तन्द्रा or जाड्यम् is observed)

श्लोकः २४

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
ङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

उत्सीदेयुः इमे लोकाः न कुर्यां कर्म चेत् अहम् सङ्करस्य च कर्ता स्याम् उपहन्याम् इमाः प्रजाः ॥ २४ ॥

अन्वयः

अहं कर्म न कुर्यां चेत् (तर्हि) इमे लोकाः उत्सीदेयुः । सङ्करस्य च कर्ता स्याम् । इमाः प्रजाः उपहन्याम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “चेत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = कुर्याम् [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र पर. विधिलिङ्. उपु. एक. ]
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • कर्म = कर्म [ न. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
      • संयोजकम् = चेत् [ अव्ययम् ]
    • (तर्हि) वाक्यांश:
      • क्रिया = उत्सीदेयुः [  उत् + सद् “षद्लृ  विशरणगत्यवसादनेषु” पर. विधिलिङ्. प्रपु. बहु. ]
      • कर्ता = लोकाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् = इमे [ इदम् म. पुं. प्र. एक. ] (प्र. अयम् इमौ इमे )
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = स्याम् [ अस् “अस भुवि” पर. विधिलिङ्ग. उपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = कर्ता [ ऋ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्धिः = सङ्करस्य [ अ. पुं. ष. एक. ]
    • कर्ता = (अहम्)
    • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = उपहन्याम् [ उप + हन् “हन हिंसागत्यो:” पर. विधिलिङ्. उपु. एक. ]
    • कर्म = प्रजाः [ आ. स्त्री. द्वि. बहु. ]
    • कर्मविशेषणम् = इमाः [ म. स्त्री. द्वि. बहु. ] ( प्र. इयम् इमे इमाः )
    • कर्ता = (अहम्)
  • सन्धिः
  • उत्सीदेयुरिमे = उत्सीदेयुः इमे – विसर्गः रेफः |
  • लोका न = लोकाः न – विसर्गः लोपः |
  • चेदहम् = चेत् अहम् – जश्त्वः |
  • कृदन्तः
    • सङ्करस्य = सम् + कृ “डुकृञ् करणे” + अच् (भावे) सङ्करः, तस्य |
    • कर्ता = कृ “डुकृञ् करणे” + तृच् (कर्तरि) |

श्लोकः २५

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तः चिकिर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

सक्ताः कर्मणि अविद्वांसः यथा कुर्वन्ति भारत कुर्यात् विद्वान् तथा असक्तः चिकिर्षुः लोकसङ्ग्रहम् ॥ २५ ॥

अन्वयः

भारत ! अविद्वांसः कर्मणि सक्ताः यथा कुर्वन्ति तथा विद्वान् असक्तः लोकसङ्ग्रहं चिकीर्षुः (कर्म) कुर्यात् ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = भारत [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यथा” वाक्यांश:
      • क्रिया = कुर्वन्ति [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
      • कर्म = (कर्म)
      • कर्ता = अविद्वांसः [ स. पुं. प्र. बहु. ]
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = सक्ताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
        • अधिकरणम् = कर्मणि [ न. नपुं. स. एक. ]
      • संयोजकम् = यथा [ अव्ययम् ]
    • “तथा” वाक्यांश:
      • क्रिया = कुर्यात् [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र पर. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = (कर्म)
      • कर्ता = विद्वान् [ विद्वस् स. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = असक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = चिकीर्षुः [ उ. पुं. प्र. एक. ]
        • कर्म = लोकसङ्ग्रहम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • संयोजकम् = तथा [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
    • कर्मण्यविद्वांसः = कर्मणि अविद्वांसः – यण् सन्धिः |
    • अविद्वांसो यथा = अविद्वांसः यथा – विसर्गः उकारः, गुणः |
    • कुर्याद्विद्वान् = कुर्यात् विद्वान् – जश्त्वः |
    • विद्वांस्तथा = विद्वान् तथा – रुत्वम्, अनुस्वारागमः, विसर्गः सत्वं च |
    • तथासक्तः = तथा असक्तः – सवर्णदीर्घः |
    • चिकिर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् = चिकिर्षुः लोकसङ्ग्रहम् – विसर्गः रेफः |
  • समासः
    • लोकसङ्ग्रहः  = लोकस्य सङ्ग्रहः – षष्ठीतत्पुरुषः, तम् ।
  • कृदन्तः
    • विद्वान् = विद् + शतृ (कर्तरि) |
    • सक्तः = सञ्ज् “षञ्ज सङ्गे” + क्त प्रत्यय: (कर्तरि) ।
  • सन्नन्तः
    • चिकीर्षुः = कृ “डुकृञ् करणे” + सन् + उ (कर्तरि) | कर्तुम् इच्छुः |

श्लोकः २६

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

न बुद्धिभेदं जनयेत् अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥

अन्वयः

(विद्वान्) कर्मसङ्गिनाम् अज्ञानां बुद्धिभेदं न जनयेत् । युक्तः (कर्म) समाचरन् विद्वान् सर्वकर्माणि जोषयेत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = जनयेत् [जन् “जनी प्रादुर्भावे” + णिच्, आत्. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = बुद्धिभेदम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • सम्बन्धिः = अज्ञानाम् [ अ. नपुं. ष. बहु. ]
      • सम्बन्धिविशेषणम् = कर्मसङ्गिनाम् [ न. पुं. ष. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = (विद्वान्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = जोषयेत् [ जुष् “जुषी प्रीतिसेवनयोः” + णिच्, उभय (अत्र) पर. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
    • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = सर्वकर्माणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = विद्वान् [ विद्वस् स. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = युक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = समाचरन् [ त. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्म = (कर्म)
  • सन्धिः
  • जनयेदज्ञानाम् = जनयेत् अज्ञानाम् – जश्त्वः |
  • समासः
    • बुद्धिभेदम् = बुद्धेः भेदः, तम् – षष्ठीतत्पुरुषः |
    • कर्मसङ्गिनाम्
      • कर्मसङ्गः = कर्मणि सङ्गः – सप्तमीतत्पुरुषः |
      • कर्मसङ्गिनः = कर्मसङ्गः एषाम् एषु वा अस्तीति (मतुबर्थे इनिपर्ययः), तेषाम् |
    • अज्ञानाम् – जानन्ति इति ज्ञाः | न ज्ञाः अज्ञाः, तेषाम् – नञ्बहुव्रीहिः |
    • सर्वकर्माणि – सर्वाणि कर्माणि – कर्मधारयः |
  • कृदन्तः
    • युक्तः = युज् “युजिर् योगे” + क्त (कर्तरि) |
    • समाचरन् = सम् + आङ् + चर् + शतृ (कर्तरि) |

श्लोकः २७

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ २७॥

पदच्छेदः

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः अहङ्कारविमूढात्मा कर्ता अहम् इति मन्यते ॥ २७ ॥

अन्वयः

कर्माणि प्रकृतेः गुणैः सर्वशः क्रियमाणानि (भवन्ति)| अहङ्कारविमूढात्मा कर्ता अहम् इति मन्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविधेयविशेषणम् = क्रियमाणानि [ अ. नपुं. प्र. बहु. ]
      • क्रियाविशेषणम् = सर्वशः [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • करणम् = गुणैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
        • सम्बन्धिः = प्रकृतेः [ इ. स्त्री. ष. एक. ]
    • कर्ता = कर्माणि [ न. नपुं. प्र. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = मन्यते [ मन् “मन ज्ञाने”, आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मवाक्यम्
      • क्रिया = (अस्मि)
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
      • कर्ता = कर्ता [ ऋ. पुं. प्र. एक. ]
      • संयोजकम् = इति [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = अहङ्कारविमूढात्मा [ न. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    •  कर्ताहम् = कर्ता अहम् – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • अहङ्कारविमूढात्मा
      • अहङ्कारविमूढः = अहङ्कारेन विमूढः – तृतीयातत्पुरुषः |
      • अहङ्कारविमूढात्मा = अहङ्कारविमूढः आत्मा यस्य सः – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • प्रकृतेः = प्र + कृ “डुकृञ् करणे” + क्तिन्  (कर्तरि) प्रकृतिः, तस्याः
    • क्रियमाणानि = कृ “डुकृञ् करणे” + शानच् (कर्मणि)
  • तद्धितान्तः
    • सर्वशः = सर्व + शस् (प्रकारार्थे) |

श्लोकः २८

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

तत्त्ववित् तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः गुणाः गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥

अन्वयः

महाबाहो ! गुणकर्मविभागयोः तत्त्ववित् तु गुणाः गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = महाबाहो! [ उ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = सज्जते [ सज्ज “षस्ज् गतौ” उभय. अत्र आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = मत्वा [ अव्ययम् ]
      • कर्म-वाक्यम्
        • क्रिया = वर्तन्ते [ वृत् “वृतु वर्तने” आ. लट्. प्रपु. बहु. ]
        • कर्ता = गुणाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
        • अधिकरणम् = गुणेषु [ अ. पुं. स. बहु. ]
        • संयोजकम् = इति [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्ता = तत्त्ववित् [ द. पुं. प्र. एक. ]
        • अवधारणम् = तु [ अव्ययम् ]
        • सम्बन्धिः = गुणकर्मविभागयोः [ अ. पुं. ष. द्वि. ]
  • सन्धिः
  • गुणा गुणेषु = गुणाः गुणेषु – विसर्गः लोपः |
  • वर्तन्त इति = वर्तन्ते इति – यान्तावान्तादेशः, यलोपः |
  • समासः
    • गुणकर्मविभागयोः
      • गुणकर्मणी = गुणः च कर्म च – द्वन्द्वः |
      • गुणकर्मविभागः = गुणकर्मणोः विभागः – षष्ठीतत्पुरुषः | तयोः |
    • तत्त्ववित् = तत्त्वं वेत्ति इति – कर्तरि क्विप् उपपदसमासश्च |
  • कृदन्तः
    • मत्वा = मन् “मन ज्ञाने” + क्त्वा

श्लोकः २९

प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

प्रकृतेः गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु तान् अकृत्स्नविदः मन्दान् कृत्स्नवित् न विचालयेत् ॥ २९ ॥

अन्वयः

प्रकृतेः गुणसम्मूढाः गुणकर्मसु सज्जन्ते । अकृत्स्नविदः मन्दान् तान् कृत्स्नवित् न विचालयेत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = सज्जन्ते [ सज्ज “षस्ज् गतौ” उभय. अत्र आ. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • अधिकरणम् = गुणकर्मसु [ न. नपुं. स. बहु. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = गुणसम्मूढाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • सम्बन्धिः = प्रकृतेः [ इ. स्त्री. ष. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = विचालयेत् [ वि + चल् “चल कम्पने” + णिञ् पर. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = कृत्स्नवित् [ द. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = तान् [ द. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = अकृत्स्नविदः [ द. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = मन्दान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
  • सन्धिः
  • प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः = प्रकृतेः गुणसम्मूढाः – विसर्गः रेफः |
  • अकृत्स्नविदो मन्दान् = अकृत्स्नविदः मन्दान् – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • कृत्स्नविन्न = कृत्स्नवित् न – परसवर्णः |
  • समासः
    • गुणसम्मूढाः = गुणैः सम्मूढाः – तृतीयातत्पुरुषः |
    • गुणकर्मसु
      • गुणानां कर्माणि गुणकर्माणि – षष्ठीतत्पुरुषः । तेषु |
      • गुणाः कर्माणि च गुणकर्माणि – द्वन्द्वः  ।  तेषु |
    • अकृत्स्नवित्
      • कृत्स्नं वेत्ति कृत्स्नवित् – कर्तरि क्विप् उपपदसमासश्च ।
      • न कृस्त्नवित् – नञ्तत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • प्रकृतिः = प्र + कृ “डुकृञ् करणे” + क्तिन्  (कर्तरि) |
    • सम्मूढाः = सम् + मुह् “मुह वैचित्त्ये” + क्त | (कर्तरि)

श्लोकः ३०

मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्य अध्यात्मचेतसा निराशीः निर्ममः भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३० ॥

अन्वयः

अध्यात्मचेतसा सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य निराशीः निर्ममः विगतज्वरः भूत्वा युध्यस्व ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = युध्यस्व [ युज् “युजिर् योगे” आ. लोट्. मपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = सन्न्यस्य [ अव्ययम् ]
      • अधिकरणम् = मयि [ अस्मद् द. त्रि. स. एक. ]
    • कर्म = कर्माणि [ न. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • कर्मविशेषणम् = सर्वाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • करणम् = अध्यात्मचेतसा [ स. नपुं. तृ. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = भूत्वा [ अव्ययम् ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = विगतज्वरः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = निर्ममः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = निराशीः [ स. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्ता = (त्वम्)
  • सन्धिः
  • संन्यस्याध्यात्मचेतसा = संन्यस्य अध्यात्मचेतसा – सवर्णदीर्घः |
  • निराशीर्निर्ममः = निराशीः निर्ममः – विसर्गः रेफः |
  • निर्ममो भूत्वा = निर्ममः भूत्वा – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • समासः
    • अध्यात्मचेतसा
      • आत्मनि इति अध्यात्मम् – अव्ययीभावः |
      • अध्यात्मनि चेतः अध्यात्मचेतः – सप्तमीतत्पुरुषः | तेन |
    • वेगतज्वरः = विगतः ज्वरः यस्मात् सः – बहुव्रीहिः |
    • निराशीः = निर्गता आशीः यस्मात् सः – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • सन्न्यस्य =  सम् + नि + अस् “अस भुवि” + ल्यप्
    • भूत्वा = भू “भू सत्तायाम्” + क्त्वा

श्लोकः ३१

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

ये मे मतम् इदं नित्यम् अनुतिष्ठन्ति मानवाः श्रद्धावन्तः अनसूयन्तः मुच्यन्ते ते अपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥

अन्वयः

ये मानवाः मे इदं मतं नित्यम् अनुतिष्ठन्ति, अनसूयन्तः श्रद्धावन्तः ते अपि कर्मभिः मुच्यन्ते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुतिष्ठन्ति [ अनु + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
      • क्रियाविशेषणम् = नित्यम् [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्म = मतम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् = इदम् [ म. नपुं. द्वि. एक. ]
        • सम्बन्धिः = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
      • कर्ता = ये [ द. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् = मानवाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
    • “ते” वाक्यांश:
      • क्रिया = मुच्यन्ते [ मुच् “मुचॢ मोक्षणे” (उभय) आ. कर्मणि लट्. प्रपु. बहु. ]
      • (कर्मणि) कर्म = ते [ तद् द. पुं. प्र. बहु. ]
      • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अनसूयन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = श्रद्धावन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = कर्मभिः [ न. नपुं. तृ. बहु. ]
  • सन्धिः
    • श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तः = श्रद्धावन्तः अनसूयन्तः – विसर्गसन्धि: उकार:, गुण:, पूर्वरूपं च ।
    • अनसूयन्तो मुच्यन्ते = अनसूयन्तः मुच्यन्ते – विसर्गसन्धि: उकार:, गुण: |
    • तेऽपि = ते अपि  – पूर्वरूपम् ।
  • समासः
    • अनसूयन्तः =  न असूयन्तः – नञ्तत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • असूयन्तः = असूय + शतृ (कर्तरि) | Note: The dhatu असूय is derived from असु “असु उपतापे” + यक् प्रत्यय by 3|1|27 कण्ड्वादिभ्यो यक्. Such dhatus are called आतिदेशिकधातव: | In this particular case the meaning remains unchanged.
  • तद्धितान्तः
    • श्रद्धावन्तः = श्रद्धा + मतुप् | श्रद्धा एषाम् एषु वा अस्ति |

श्लोकः ३२

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३२ ॥

पदच्छेदः

ये तु एतत् अभ्यसूयन्तः न अनुतिष्ठन्ति मे मतम् सर्वज्ञानविमूढान् तान् विद्धि नष्टान् अचेतसः ॥ ३२ ॥

अन्वयः

ये तु अभ्यसूयन्तः मे एतत् मतं न अनुतिष्ठन्ति सर्वज्ञानविमूढान् अचेतसः तान् नष्टान् विद्धि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुतिष्ठन्ति [ अनु + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्म = मतम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् = एतत् [ द. नपुं. द्वि. एक. ]
        • सम्बन्धिः = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
      • कर्ता = अभ्यसूयन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् = ये [ द. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = तु [ अव्ययम् ]
    • “तान्” वाक्यांश:
      • क्रिया = विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्मविधेयविशेषणम् = नष्टान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्म = तान् [ द. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = सर्वज्ञानविमूढान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = अचेतसः [ स. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्ता = (त्वम्)
  • सन्धिः
  • त्वेतत् = तु एतत् – यण् सन्धिः |
  • एतदभ्यसूयन्तः= एतत् अभ्यसूयन्तः – जश्त्वः
  • अभ्यसूयन्तो न = अभ्यसूयन्तः न – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • नानुतिष्ठन्ति = न अनुतिष्ठन्ति – सवर्णदीर्घः |
  • सर्वज्ञानविमूढांस्तान् = सर्वज्ञानविमूढान् तान् – रुत्वम्, अनुस्वारागमः, विसर्गः सत्वं च |
  • समासः
    • सर्वज्ञानविमूढान्
      • सर्वाणि ज्ञानानि सर्वज्ञानानि – कर्मधारयः |
      • सर्वज्ञानेषु विमूढाः – सप्तमीतत्पुरुषः | तान् |
    • अचेतसः = नास्ति चेतः येषां ते – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • अभ्यसूयन्तः = अभि + असू + शतृ (कर्तरि) |
    • नष्टान् = नश् “णश् अदर्शने“ + क्त (कर्तरि) नष्टः | तान् |

श्लोकः ३३

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥

पदच्छेदः

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेः ज्ञानवान् अपि प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥

अन्वयः

ज्ञानवान् अपि स्वस्याः प्रकृतेः सदृशं चेष्टते । भूतानि प्रकृतिं यान्ति । निग्रहः किं करिष्यति ?

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = चेष्टते [ चेष्ट “चेष्ट चेष्टायाम्” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियाविशेषणम् = सदृशम् [अव्ययम् ]
      • सम्बन्धिः = प्रकृतेः [ इ. स्त्री. ष. एक. ]
      • सम्बन्धिपदसम्बन्धिः = स्वस्याः [ स्वा आ. स्त्री. ष. एक. ] (Note: प्रथमा         — स्वा स्वे स्वाः | षष्ठी — स्वस्याः स्वयोः स्वासाम्)
    • कर्ता = ज्ञानवान् [ त. पुं. प्र. एक. ]
    • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = यान्ति [ या “या प्रापणे” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • कर्म = प्रकृतिम् [ इ. स्त्री. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = भूतानि [ अ. नपुं. प्र. बहु. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = करिष्यति [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र पर. लृट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रश्नवाचककर्म = किम् [ म. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = निग्रहः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    • प्रकृतेर्ज्ञानवान् = प्रकृतेः ज्ञानवान् – विसर्गः रेफः |
  • तद्धितः
    • ज्ञानवान् = ज्ञान + मतुप् | ज्ञानम् अस्य अस्मिन् वा अस्ति |

श्लोकः ३४

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४ ॥

पदच्छेदः

इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ तयोः न वशमागच्छेत् तौ हि अस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४ ॥

अन्वयः

इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोः वशं न आगच्छेत् । तौ हि अस्य परिपन्थिनौ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (स्तः)
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविधेयविशेषणम् = व्यवस्थितौ [ अ. पुं. प्र. द्वि. ]
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणम् = अर्थे [ अ. पुं. स. एक. ]
        • सम्बन्धिः = इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य (सर्वेषामपि इन्द्रियाणाम् इत्यर्थः ) [ अ. नपुं. ष. एक. ]
    • कर्ता = रागद्वेषौ [ अ. पुं. प्र. द्वि. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = आगच्छेत् [ आङ् + गम् “गम्ऌ गतौ” पर. लोट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्म = वशम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • सम्बन्धिः = तयोः [ द. पुं. ष. द्वि. ]
    • कर्ता = (सः)
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = (स्तः)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = परिपन्थिनौ [ अ. पुं. प्र. द्वि. ]
      • सम्बन्धिः = अस्य [ इदम् म. पुं. ष. एक. ]
    • कर्ता = तौ [ द. पुं. प्र. द्वि. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
  • इन्द्रियस्येन्द्रियस्य = इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य – गुणः |
  • इन्द्रियस्यार्थे = इन्द्रियस्य अर्थे – सवर्णदीर्घः |
  • तयोर्न = तयोः न – विसर्गः रेफः |
  • ह्यस्य = हि अस्य – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • रागद्वेषौ = रागश्च द्वेषश्च – द्वन्द्वः |
  • कृदन्तः
    • व्यवस्थितौ = वि + अव + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” + क्त (कर्तरि) |

श्लोकः ३५

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३५ ॥

पदच्छेदः

श्रेयान् स्वधर्मः विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मः भयावहः ॥ ३५ ॥

अन्वयः

स्वनुष्ठितात् परधर्मात् विगुणः स्वधर्मः श्रेयान् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः । परधर्मः भयावहः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = श्रेयान् [ श्रेयस् स. पुं. प्र. एक ] (श्रेयान् श्रेयांसौ श्रेयांसः)
    • कर्ता = स्वधर्मः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = विगुणः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • अपादानम् = परधर्मात् [ अ. पुं. प. एक. ]
    • अपादानविशेषणम् = स्वनुष्ठितात् [ अ. पुं. प. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = श्रेयः [ श्रेयस् स. नपुं. प्र. एक ] (श्रेयः श्रेयसी श्रेयांसि)
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = निधनम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • अधिकरणम् = स्वधर्मे [ अ. पुं. स. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = भयावहः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्ता = परधर्मः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
  • स्वधर्मो विगुणः = स्वधर्मः विगुणः – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • परधर्मो भयावहः = परधर्मः भयावहः – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • तद्धितान्तः
    • श्रेयान् = प्रशस् / वृद्ध + इयसून् (श्र इति आदेशः ) |

श्लोकः ३६

अर्जुन उवाच
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ ॥

पदच्छेदः

अथ केन प्रयुक्तः अयं पापं चरति पूरुषः अनिच्छन् अपि वार्ष्णेय बलात् इव नियोजितः ॥ ३६ ॥

अन्वयः

वार्ष्णेय ! अथ केन प्रयुक्तः अनिच्छन् अपि बलात् नियोजितः इव अयं पूरुषः पापं चरति ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = वार्ष्णेय! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = चरति [ चर “चर गतिभक्षणयो:” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्म = पापम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = पूरुषः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = अयम् [ इदम् म. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = नियोजितः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • हेतुवाचकम् = बलात् [ अ. नपुं. प. एक. ]
      • उपमावाचकम् = इव [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = अनिच्छन् [ त. पुं. प्र. एक. ]
      • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) कृयागर्भकर्तृविशेषणम्  = प्रयुक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) प्रश्नवाचककर्ता = केन [ किम् म. नपुं. तृ. एक. ]
    • संयोजकम् = अथ [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
    • प्रयुक्तोऽयम् = प्रयुक्तः अयम् – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण:, पूर्वरूपं च ।
    • अनिच्छन्नपि = अनिच्छन् अपि – ङमुडागमसन्धिः |
    • बलादिव = बलात् इव – जश्त्वः |
  • कृदन्तः
    • प्रयुक्तः = प्र + युज् “युजिर् योगे” + क्त (कर्मणि) |
    • इच्छन् = इष् “इषु इच्छायाम्” + शतृ (कर्तरि ) |
    • नियोजितः = नि + युज् “युजिर् योगे” + क्त (कर्मणि) |
  • तद्धितान्तः
    • वार्ष्णेय = वृष्णि + ञ्यङ् (अपत्यार्थे ), तत्सम्बुद्धौ |

श्लोकः ३७

श्रीभगवानुवाच
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुवः ।

महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ३७ ॥

पदच्छेदः

कामः एषः क्रोधः एषः रजोगुणसमुवः महाशनः महापाप्मा विद्धि एनम् इह वैरिणम् ॥ ३७ ॥

अन्वयः

एषः कामः एषः क्रोधः रजोगुणसमुवः महाशनः महापाप्मा च अस्ति । (अतः) इह एनं वैरिणं विद्धि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (अस्ति)
    • कर्ता = कामः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = एषः [ एतद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • समुच्चयवाक्याम्
      • क्रिया = (अस्ति)
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = महाशनः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = महापाप्मा [ न. पुं. प्र. एक. ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = क्रोधः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = एषः [ एतद् द. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम्  = रजोगुणसमुवः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मविधेयविशेषणम् = वैरिणम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्म = एनम् (इमम्) [ इदम् म. पुं. द्वि. एक. ]
    • स्थानवाचकपदम् = इह [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = (त्वम्)
  • सन्धिः
  • काम एषः = कामः एषः – विसर्गः लोपः |
  • एष क्रोधः = एषः क्रोधः – विसर्गः लोपः |
  • क्रोध एषः = क्रोधः एषः – विसर्गः लोपः |
  • एष रजोगुणसमुवः = एषः रजोगुणसमुवः – विसर्गः लोपः |
  • महाशनो महापाप्मा = महाशनः महापाप्मा – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • विद्ध्येनम् = विद्धि एनम् – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • रजोगुणसमुवः = रजोगुणात् समुद्भवः – पञ्चमीतत्पुरुषः |
    • रजोगुणसमुवः
      • रजोगुणः = रजः च तद्गुणः च – कर्मधारयः |
      • रजोगुणसमुद्भवः = रजोगुणः समुद्भवः यस्य सः– बहुव्रीहिः |
    • महाशनः = महत् अशनं यस्य सः – बहुव्रीहिः |
    • महापाप्मा = महत् पाप्म यस्मिन् सः – बहुव्रीहिः |
  • तद्धितान्तः
    • वैरी = वैर + इनि (मतुबर्थे) वैरम् अस्य अस्मिन् वा अस्ति |

श्लोकः ३८

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥

पदच्छेदः

धूमेन आव्रियते वह्निः यथादर्शः मलेन च यथा उल्बेन आवृतः गर्भः तथा तेन इदम् आवृतम् ॥ ३८ ॥

अन्वयः

यथा धूमेन वह्निः आव्रियते, यथा मलेन आदर्शः, यथा उल्बेन च गर्भः तथा इदं (ज्ञानम्) तेन आवृतम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यथा” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया = आव्रियते [ आङ् + वृ “वृञ् आवरणे“ उभय अत्र आत्. कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्म = वह्निः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = धूमेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
      • संयोजकम् = यथा [ अव्ययम् ]
    • “यथा” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया = (आव्रियते)
      • (कर्मणि) कर्म = आदर्शः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = मलेन [ अ. नपुं. तृ. एक. ]
      • संयोजकम् = यथा [ अव्ययम् ]
    • “यथा” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया = (आव्रियते)
      • (कर्मणि) कर्म = गर्भः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = उल्बेन [ अ. नपुं. तृ. एक. ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
      • संयोजकम् = यथा [ अव्ययम् ]
    • “तथा” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियागर्भकर्म = आवृतम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्म = (ज्ञानम्)
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = इदम् [ म. नपुं. द्वि. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = तेन [ तद् द. पुं. तृ. एक. ]
      • संयोजकम् = तथा [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
  • धूमेनाव्रियते = धूमेन आव्रियते – सवर्णदीर्घः |
  • वह्निर्यथा = वह्निः यथा – विसर्गः रेफः |
  • यथादर्शः = यथा आदर्शः – सवर्णदीर्घः |
  • यथादर्शो मलेन = यथादर्शः मलेन – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • यथोल्बेन = यथा उल्बेन – गुणः |
  • उल्बेनावृतः = उल्बेन आवृतः – सवर्णदीर्घः |
  • आवृतो गर्भः = आवृतः गर्भः – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • गर्भस्तथा = गर्भः तथा – विसर्गः सकारः |
  • तेनेदम् = तेन इदम् – गुणः |
  • कृदन्तः
    • आवृतम् = आङ् + वृ “वृञ् आवरणे“+क्त (कर्मणि) |

श्लोकः ३९

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ३९ ॥

पदच्छेदः

आवृतं ज्ञानम् एतेन ज्ञानिनः नित्यवैरिणा कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेण अनलेन च ॥ ३९ ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! ज्ञानिनः नित्यवैरिणा कामरूपेण दुष्पूरेण अनलेन च एतेन ज्ञानम् आवृतम् ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = कौन्तेय! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियागर्भकर्म= आवृतम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • (कर्मणि) कर्म = ज्ञानम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • (कर्मणि) कर्ता = एतेन [ एतद् द. पुं. तृ. एक. ]
    • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = कामरूपेण [ अ. पुं. तृ. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = नित्यवैरिणा [ न. पुं. तृ. एक. ]
      • सम्बन्धिः = ज्ञानिनः [ न. पुं. ष. एक. ]
    • वाक्यांश:
      •  (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = अनलेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणविशेषणम् = दुष्पूरेण [ अ. पुं. तृ. एक. ]
    • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
    • ज्ञानिनो नित्यवैरिणा = ज्ञानिनः नित्यवैरिणा – विसर्गः उकारः, गुणः |
    • दुष्पूरेणानलेन = दुष्पूरेण अनलेन – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • नित्यवैरिणा = नित्यं वैरी – सुप् समासः |
    • कामरूपेण = कामेन रूपाणि यस्य सः – बहुव्रीहिः | तेन |
  • तद्धितान्तः
    • ज्ञानी = ज्ञान + इनि (मतुबर्थे) ज्ञानं अस्य अस्मिन् वा अस्ति |
    • वैरी = वैर + इनि (मतुबर्थे) वैरम् अस्य अस्मिन् वा अस्ति |

श्लोकः ४०

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ४० ॥

पदच्छेदः

इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः अस्य अधिष्ठानमुच्यते एतैः विमोहयति एषः ज्ञानम् आवृत्य देहिनम् ॥ ४० ॥

अन्वयः

इन्द्रियाणि, मनः, बुद्धिः (च) अस्य अधिष्ठानम् उच्यते । एषः (कामः) एतैः ज्ञानम् आवृत्य देहिनं विमोहयति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = उच्यते [ वच “वच परिभाषणे” पर. कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मवाक्यम्
      • क्रिया = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविधेयविशेषणम्  = अधिष्ठानम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • सम्बन्धिः = अस्य [ इदम् म. पुं. ष. एक. ]
      • कर्ता = इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. प्र. बहु. ]
      • कर्ता = मनः [ स. नपुं. प्र. एक. ]
      • कर्ता = बुद्धिः [ इ. स्त्री. प्र. एक. ]
      • संयोजकम् = (च)
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रिया = विमोहयति [ वि + मुह् “मुह वैचित्त्ये” + णिच् पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = देहिनम् [ न. पुं. द्वि. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • प्राक्कालिकक्रिया = आवृत्य [ अव्ययम् ]
        • कर्म = ज्ञानम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • करणम् = एतैः [ एतद् द. पुं. तृ. बहु. ]
      • णिजन्तप्रयोजककर्ता = (कामः)
      • कर्तृविशेषणम् = एषः [ एतद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    • मनो बुद्धिः = मनः बुद्धिः – विसर्गः उकारः, गुणः |
    • बुद्धिरस्य = बुद्धिः अस्य – विसर्गः रेफः |
    • एतैर्विमोहयति  = एतैः विमोहयति – विसर्गः रेफः |
    • विमोहयत्येषः = विमोहयति एषः – यण् सन्धिः |
    • एष ज्ञानम् = एषः ज्ञानम्  – विसर्गः लोपः |
  • कृदन्तः
    • अधिष्ठानम् = अधि + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” + ल्युट् (अधिकरणे )
    • आवृत्य = आङ् + वृत् “वृतु वर्तने” + ल्यप् |

श्लोकः ४१

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४१ ॥

पदच्छेदः

तस्मात् त्वम् इन्द्रियाणि आदौ नियम्य भरतर्षभ पाप्मानं प्रजहि हि एनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४१ ॥

अन्वयः

भरतर्षभ ! तस्मात् त्वम् आदौ इन्द्रियाणि नियम्य ज्ञानविज्ञाननाशनं पाप्मानम् एनं प्रजहि हि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = भरतर्षभ! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = प्रजहि [ प्र + हन् “हन हिंसागत्योः” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = नियम्य [ अव्ययम् ]
      • कर्म = इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
      • कालवाचकम् = आदौ [ इ. पुं. स. एक. ]
    • कर्म = एनम् (इमम्) [ इदम् म. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = ज्ञानविज्ञाननाशनम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = पाप्मानम् [ पाप्मन् न. पुं. द्वि. एक. ]
    • हेतुवाचकम् = तस्मात् [ तद् द. नपुं. प. एक. ]
    • कर्ता = त्वम् [ युष्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    • इन्द्रियाण्यादौ = इन्द्रियाणि आदौ – यण् सन्धिः |
    • ह्येनम् = हि एनम् – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • भरतर्षभः = भरतः ऋषभः इव – उपमितसमासः (कर्मधारयः) |
    • ज्ञानविज्ञाननाशनम्
      • ज्ञानविज्ञाने = ज्ञानं च विज्ञानं च – द्वन्द्वः |
      • ज्ञानविज्ञानयोः नाशनम् – षष्ठीतत्पुरुषः | तत् |
    • ज्ञानविज्ञाननाशनम्
      • ज्ञानविज्ञाने = ज्ञानं च विज्ञानं च – द्वन्द्वः |
      • नाशकरः  = नाशं करोति इति– उपपदतत्पुरुषः ।
      • ज्ञानविज्ञाननाशनः  = ज्ञानविज्ञानयोः नाशकरः – षष्ठीतत्पुरुषः | तत् |
  • कृदन्तः
    • नियम्य = नि + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् |

श्लोकः ४२

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ४२ ॥

पदच्छेदः

इन्द्रियाणि पराणि आहुः इन्द्रियेभ्यः परं मनः मनसः तु परा बुद्धिः यः बुद्धेः परतः तु सः ॥ ४२ ॥

अन्वयः

इन्द्रियाणि पराणि आहुः । इन्द्रियेभ्यः परं मनः, मनसः परा बुद्धिः, यः बुद्धेः परतः सः (आत्मा) अस्ति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = आहुः (ब्रुवान्ति) [ ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • कर्मविधेयविशेषणम् = पराणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • कर्म = इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • संयोजकम् = (इति)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = मनः [ स. नपुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = परम् [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • निर्धारणम् = इन्द्रियेभ्यः [ अ. नपुं. प. बहु. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = बुद्धिः [ इ. स्त्री. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = परा [ आ. स्त्री. प्र. एक. ]
      • निर्धारणम् = मनसः [ स. नपुं. प. एक. ]
  • चतुर्थवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रिया = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविधेयविशेषणम्  = परतः [ अव्ययम् ]
        • निर्धारणम् = बुद्धेः [ इ. स्त्री. प. एक. ]
        • अवधारणम् = तु [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रिया = अस्ति [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = (आत्मा)
  • सन्धिः
    • पराण्याहुः = पराणि आहुः – यण् सन्धिः |
    • आहुरिन्द्रियेभ्यः = आहुः इन्द्रियेभ्यः – विसर्गः रेफः |
    • मनसस्तु = मनसः तु – विसर्गः सकारः |
    • बुद्धिर्यः = बुद्धिः यः – विसर्गः रेफः |
    • यो बुद्धेः = यः बुद्धेः – विसर्गः उकारः, गुणः |
    • परतस्तु = परतः तु – विसर्गः सकारः |
  • तद्धितान्तः
    • परतः = पर + तसिः (प्रथमाविभक्त्यन्तात् स्वार्थे तसिः )

श्लोकः ४३

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ४३ ॥

पदच्छेदः

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्य आत्मानम् आत्मना जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ४३ ॥

अन्वयः

महाबाहो ! एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा आत्मना आत्मानं संस्तभ्य कामरूपं दुरासदं शत्रुं जहि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = महाबाहो! [ उ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = जहि [ हन् “हन हिंसागत्योः” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = बुद्ध्वा [ अव्ययम् ]
      • क्रियाविशेषणम् = एवम् [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्म = परम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • निर्धारणम् = बुद्धेः [ इ. स्त्री. प. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = संस्तभ्य [ अव्ययम् ]
      • कर्म = आत्मानम् [ न. पुं. द्वि. एक. ]
      • करणम् = आत्मना [ न. पुं. तृ. एक. ]
    • कर्म = शत्रुम् [ उ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = दुरासदम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = कामरूपम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = (त्वम्)
  • सन्धिः
    • संस्तभ्यात्मानम् = संस्तभ्य आत्मानम् – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • कामरूपम् = कामः रूपं यस्य सः कामरूपः – बहुव्रीहिः | तम् ।
    • दुरासदम्  = दुःखेन आसदः (आसादनं प्राप्तिः) यस्य सः दुरासदः  – बहुव्रीहिः | तम् |
  • कृदन्तः
    • संस्तभ्य = सम् + स्तम्भ् “स्तम्भु प्रतिघाते” + ल्यप् |
    • बुद्ध्वा = बुध् “बुध अवगमने” + क्त्वा |

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  2. Gita Sopanam (I and II) and Praveshah (I) by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  6. http://gita-grammar.blogspot.in/ Sow. Medha Michika’s blog with Grammatical aspects
  7. https://sa.wikipedia.org/s/6j8  कर्मयोगः
  8. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site
  9. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 1 https://youtu.be/SSdwGffICxU
  10. https://dhaatusingeetaa.wordpress.com/
  11. sanskritdocuments.org