(Video) ChampuRamayanam – Sundarakandam – Smt. Vidhya #30 – End

भोजचम्पूरामायणम् – सुन्दरकाण्डम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै (King Bhoja’s Champu-Ramayanam – Sundarakandam– Weekly online classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai). https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-kavyas/video-bhojas-champuramayanam-sundarakandam-vidhya-ramesh/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

(Video) ChampuRamayanam – Sundarakandam – Smt. Vidhya #29

भोजचम्पूरामायणम् – सुन्दरकाण्डम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै (King Bhoja’s Champu-Ramayanam – Sundarakandam– Weekly online classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai). https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-kavyas/video-bhojas-champuramayanam-sundarakandam-vidhya-ramesh/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

Kena Upanishad

केनोपनिषद्

प्रथमः खण्डः

मूलम् (1.1)

केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः ।
केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥

पदच्छेदः

केन इषितम् पतति प्रेषितम् मनः केन प्राणः प्रथमः प्र+एति युक्तः
केन इषिताम् वाचम् इमाम् वदन्ति चक्षुः श्रोत्रम् कः उ देवः युनक्ति

अन्वयः

मनः केन इषितं (च) प्रेषितं (च) (सत्) पतति ? केन युक्तः प्रथमः प्राणः प्रैति ? केन इषिताम् इमां वाचं (मनुष्याः) वदन्ति ? चक्षुः (च) श्रोत्रं (च) कः उ देवः युनक्ति ?

आकाङ्क्षा

  • पतति
    • किं पतति ? (कर्तृपदम्) मनः
    • कथं भूत्वा ? इषितं (च) प्रेषितं (च) (सत्)
    • केन इषितं प्रेषितं (च) ? केन
  • प्रैति
    • कः प्रैति ? प्राणः
      • कीदृशः प्राणः ? प्रथमः
      • कथंभूतः प्राणः ? युक्तः
        • केन युक्तः ? केन
      • वदन्ति
        • के वदन्ति ? (मनुष्याः) [इति अध्याहृतम्]
        • किं वदन्ति ? इमाम्
          • किं इमाम् ? वाचम्
            • कथंभूतां वाचम् ? इषिताम्
              • केन इषिताम् ? केन
            • युनक्ति
              • कः युनक्ति ? देवः
                • कीदृशः देवः ? कः उ [उ इति अवधारणपदम्]
              • किं युनक्ति ? श्रोत्रम्
                • पुनः किं च युनक्ति ? चक्षुः

पदार्थः / पदविवरणम्

  • इमाम् = इयम् शब्दः, स्त्रीलिङ्गः | प्रथमा इयम्, इमे, इमाः | द्वितीया इमाम्, इमे, इमाः
  • इषितम् = desired
  • पतति = falls (i.e., flows towards its subjects)
  • प्रेषितम् = sent
  • प्रैति = proceeds (to perform its respective functions)
  • युनक्ति = directs

मूलम् (1.2)

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यत्। वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः।
चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः। प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥२॥

पदच्छेदः

श्रोत्रस्य श्रोत्रम् मनसः मनः यत् वाचः ह वाचम् सः उ प्राणस्य प्राणः चक्षुषः चक्षुः अतिमुच्य धीराः प्रेत्य अस्मात् लोकात् अमृताः भवन्ति

अन्वयः

यत् श्रोत्रस्य श्रोत्रम्, मनसः मनः, वाचः ह वाचम्, सः उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषः चक्षुः । (एवं विदित्वा) श्रोत्रादिषु आत्मभावम् अतिमुच्य धीराः अस्मात् लोकात् प्रेत्य अमृताः भवन्ति ।

आकाङ्क्षा

  • (अस्ति)
    • कथंभूतः अस्ति ? प्राणः
      • कस्य प्राणः ? प्राणस्य
    • पुनः कथंभूतः अस्ति ? चक्षुः
      • कस्य चक्षुः ? चक्षुषः
    • कः ? सः उ [उ इति अवधारणपदम्]
      • कीदृशः सः ? यत् श्रोत्रम् (अस्ति)
        • कस्य श्रोत्रम् ? श्रोत्रस्य
      • पुनः कीदृशः सः ? यत् मनः (अस्ति)
        • कस्य मनः ? मनसः
      • पुनः कीदृशः सः ? यत् वाचम् (अस्ति)
        • कस्य वाचम् ? वाचः ह [ह इति अवधारणपदम्]
      • भवन्ति
        • कथंभूताः भवन्ति ? अमृताः
        • के भवन्ति ? धीराः
        • किं कृत्वा भवन्ति ? (विदित्वा)
          • कथं विदित्वा ? (एवम्)
        • पुनः किं कृत्वा भवन्ति ? अतिमुच्य
          • किम् अतिमुच्य ? आत्मभावम्
            • केषु अतिमुच्य ? श्रोत्रादिषु
          • पुनः किं कृत्वा भवन्ति ? प्रेत्य
            • कस्मात् प्रेत्य ? अस्मात्
              • कस्मात् अस्मात् ? लोकात्

पदार्थः / पदविवरणम्

  • अतिमुच्य = परित्यज्य
  • प्रेत्य = व्यावृत्य (having desisted)

मूलम् (1.3)

न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो
न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात्।
अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि।
इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥

पदच्छेदः

न तत्र चक्षुः गच्छति न वाक् गच्छति न उ मनः
न विद्मः न विजानीमः यथा एतत् अनुशिष्यात्
अन्यत् एव तत् विदितात् अथो अविदितात् अधि
इति शुश्रुम पूर्वेषाम् ये नः तत् वि+आचचक्षिरे

अन्वयः

तत्र चक्षुः न गछति । न वाक् न उ मनः गच्छति । (तत्) न विद्मः । यथा एतत् अनुशिष्यात् (तत् अपि) न विजानीमः । तत् विदितात् अन्यत् एव । अथो अविदितात् अधि इति पूर्वेषां शुश्रुमः ये नः तत् व्याचचक्षिरे ।

आकाङ्क्षा

  • शुश्रुमः (आसम्)
    • किषां (वचनम्) शुश्रुमः ? पूर्वेषाम्
      • कीदृशां पूर्वेषाम् ? ये व्याचचक्षिरे
        • किं व्याचचक्षिरे ? तत्
        • केभ्यः कृते व्याचचक्षिरे ? नः
      • किमिति (वचनम्) ? … इति
    • न गछति
      • किं न गछति ? चक्षुः
      • कस्मिन् (विषये) न गछति ? तत्र
      • पुनः किं न गछति ? वाक्
      • पुनः किं न गछति ? उ मनः
    • (तत्) न विद्मः ।
    • न विजानीमः
      • किं न विजानीमः ? यथा अनुशिष्यात्
        • किम् अनुशिष्यात् ? एतत्
      • (अस्ति)
        • कथम् अस्ति ? अन्यत् एव
          • कस्मात् अन्यत् ? विदितात्
        • किम् अन्यत् अस्ति ? तत्
      • अथो (अस्ति) |
        • कथम् अस्ति ? अधि
          • कस्मात् अधि ? अविदितात्

पदार्थः / पदविवरणम्

  • व्याचचक्षिरे = व्याख्यातवन्तः, विस्पष्टं कथितवन्तः
  • विद्मः = विजानीमः
  • अनुशिष्यात् = उपदिशेत्, शिष्यायेत्
  • अधि = उपरि अर्थे लक्षणया अन्यत्
  • अथो = संयोजकपदं चार्थे, अप्यर्थे
  • एव – अवधारणपदम्

मूलम् (1.4)

यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

पदच्छेदः

यत् वाचा अनभ्युदितम्  येन वाक् अभ्युद्यते
तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उपासते

अन्वयः

यत् वाचा अनभ्युदितम्। येन वाक् अभ्युद्यते। तत् एव त्वं ब्रह्म विद्धि । यत् इदम् उपासते इदं न ।

आकाङ्क्षा

  • विद्धि
    • कः विद्धि ? (त्वम्)
    • किमिति विद्धि ? ब्रह्म
    • किं ब्रह्म विद्धि ? तत् एव
      • कीदृशं तत् ? यत् अनभ्युदितम् (अस्ति)
        • कया अनभ्युदितम् ? वाचा
      • पुनः कीदृशं तत् ? येन अभ्युद्यते
        • का अभ्युद्यते ? वाक्
      • इदं न अस्ति
        • इदं किं न अस्ति ? (ब्रह्म)
        • कीदृशं इदम् ? यत् इदम् उपासते
          • कः उपासते ? (लोकः)

पदार्थः / पदविवरणम्

  • अनभ्युदितम् = न + अभ्युदितम् | अभि + उदितम् | अप्रकाशितम्, अनभ्युक्तम्
  • अभ्युद्यते = अभि + उद्यते | चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते, प्रयुज्यते
  • उपासते = ध्यायन्ति

मूलम् (1.5)

यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम्‌।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

पदच्छेदः

यत् मनसा न मनुते येन अहुः मनः मतम्‌
तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उमुपासते

अन्वयः

मनसा यत् न मनुते । येन मनः मतम् (इति ब्रह्मविदः) आहुः । तत् एव त्वं ब्रह्म विद्धि । यत् इदम् उपासते इदं न ।

आकाङ्क्षा

  • विद्धि
    • कः विद्धि ? (त्वम्)
    • किमिति विद्धि ? ब्रह्म
    • किं ब्रह्म विद्धि ? तत् एव
      • कीदृशं तत् ? यत् न मनुते
        • केन न मनुते ? मनसा
      • कीदृशं तत् ? येन मतम् इति आहुः
        • किं मतम् इति आहुः? मनः
        • मतम् इति के आहुः ? (ब्रह्मविदः)
      • इदं न अस्ति
        • इदं किं न अस्ति ? (ब्रह्म)
        • कीदृशं इदम् ? यत् इदम् उपासते
          • कः उपासते ? (लोकः)

पदार्थः / पदविवरणम्

  • मनुते
  • मतम्
  • मनसा
  • मनः = अत्र अन्तःकरणम्

मूलम् (1.6)

यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

पदच्छेदः

यत् चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति
तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उमुपासते

अन्वयः

यत् चक्शुषा न पश्यति । येन चक्षूंषि पश्यति। तत् एव त्वं ब्रह्म विद्धि। यत् इदम् उपासते इदं न ।

आकाङ्क्षा

  • विद्धि
    • कः विद्धि ? (त्वम्)
    • किमिति विद्धि ? ब्रह्म
    • किं ब्रह्म विद्धि ? तत् एव
      • कीदृशं तत् ? यत् न पश्यति
        • केन न पश्यति? चक्शुषा
      • कीदृशं तत् ? येन पश्यति
        • येन किं पश्यति? चक्षूंषि
      • इदं न अस्ति
        • इदं किं न अस्ति ? (ब्रह्म)
        • कीदृशं इदम् ? यत् इदम् उपासते
          • कः उपासते ? (लोकः)

पदार्थः / पदविवरणम्

  • चक्शुषा
  • चक्षूंषि

मूलम् (1.7)

यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम्‌ ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

पदच्छेदः

यत् श्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रम् इदम् श्रुतम्
तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उमुपासते

अन्वयः

यत् श्रोत्रेण न शृणोति। येन इदं श्रोत्रं श्रुतम् । तत् एव त्वं ब्रह्म विद्धि। यत् इदम् उपासते इदं न ।

आकाङ्क्षा

  • विद्धि
    • कः विद्धि ? (त्वम्)
    • किमिति विद्धि ? ब्रह्म
    • किं ब्रह्म विद्धि ? तत् एव
      • कीदृशं तत् ? यत् न शृणोति
        • केन न शृणोति ? श्रोत्रेण
      • कीदृशं तत् ? येन श्रुतम्
        • येन किं श्रुतम् ? इदम्
          • किं इदम् ? श्रोत्रम्
        • इदं न अस्ति
          • इदं किं न अस्ति ? (ब्रह्म)
          • कीदृशं इदम् ? यत् इदम् उपासते
            • कः उपासते ? (लोकः)

पदार्थः / पदविवरणम्

  • श्रोत्रम् = शब्देन्द्रीयम्

मूलम् (1.8)

यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

पदच्छेदः

यत् प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते
तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उमुपासते

अन्वयः

यत् प्राणेन न प्राणिति । येन प्राणः प्रणीयते । तत् एव त्वं ब्रह्म विद्धि। यत् इदम् उपासते इदं न ।

आकाङ्क्षा

  • विद्धि
    • कः विद्धि ? (त्वम्)
    • किमिति विद्धि ? ब्रह्म
    • किं ब्रह्म विद्धि ? तत् एव
      • कीदृशं तत् ? यत् न प्राणिति
        • केन न प्राणिति ? प्राणेन
      • कीदृशं तत् ? येन प्रणीयते
        • येन कः प्रणीयते ? प्राणः
      • इदं न अस्ति
        • इदं किं न अस्ति ? (ब्रह्म)
        • कीदृशं इदम् ? यत् इदम् उपासते
          • कः उपासते ? (लोकः)

पदार्थः / पदविवरणम्

  • प्राणिति = गन्धवत् विषयीकरोति
  • प्राणेन = घ्राणेन
  • प्राणः = पार्थिवनासिकापुटान्तरवस्थितः अन्तःकरणः, the organ of smell
  • प्रणीयते = प्रेष्यते, is impelled

द्वितीयः खण्डः

मूलम् (2.1)

यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम्‌।
यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम्‌ ॥

पदच्छेदः

यदि मन्यसे सुवेद इति दभ्रम् एव अपि नूनम् त्वम् वेत्थ ब्रह्मणः रूपम् यत् अस्य त्वम् यत् अस्य देवेषु अथ नु मीमांस्यम् एव ते मन्ये वीदितम्

अन्वयः

यदि सुवेद इति मन्यसे नूनं त्वं दभ्रम् एव अपि रूपं वेत्थ । (त्वं भूतेषु) अस्य यत् (रूपं वेत्थ) अपि च देवेषु अस्य यत् (रूपं वेत्थ, तत् सर्वं दभ्रम्) एव । अथ नु ते मीमांस्यम् एव । मन्ये वीदितम् ।

आकाङ्क्षा

  • वेत्थ
    • कथं वेत्थ ? अपि (अपि नाम)
    • कः वेत्थ ? त्वम्
    • किं वेत्थ ? रूपम्
    • कियत् वेत्थ ? दभ्रम् एव
      • कथं दभ्रम् एव ? नूनम्
      • कदा दभ्रम् एव वेत्थ ? यदि मन्यसे
        • कः मन्यसे ? त्वम्
        • किमिति मन्यसे ? सुवेद इति
      • (तत् सर्वं दभ्रम्) एव
        • किं तत् ? यत् (वेत्थ)
          • कः वेत्थ ? (त्वं – अत्र शिष्यः)
          • किं वेत्थ ? (रूपम्)
            • कस्य (रूपम्) ? अस्य
          • कुत्र वेत्थ ? (भूतेषु)
          • अपि च कुत्र वेत्थ ? अपि च देवेषु
        • मीमांस्यम् एव (भवति)
          • किं मीमांस्यम् ? (ब्रह्म)
          • कस्य मीमांस्यम् ? ते
          • कथं मीमांस्यम् ? नु
          • कदा मीमांस्यम् ? अथ
        • मन्ये [ इति शिष्यः वदति ]
          • कः मन्ये ? अहम् (अत्र शिष्यः)
          • किमिति मन्ये ? वीदितम् इति
            • किं वीदितम् इति ? (ब्रह्म)

पदार्थः / पदविवरणम्

  • नूनम् = निश्चयेन
  • दभ्रम् = अल्पम्
  • अपि = अपि नाम = प्रायः
  • अथ = इदानीम्
  • नु = अतः
  • ते = तुभ्यम् / तव (अत्र तव)

मूलम् (2.2)

नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च।
यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥

पदच्छेदः

न अहम् मन्ये सुवेद इति न उ न वेद इति वेद च
यः नः तत् वेद तत् वेद न उ न वेद इति वेद च

अन्वयः

अहं सुवेद इति न मन्ये। न उ वेद इति न (इति) वेद च । नः यः, तत् वेद (च), न उ वेद इति न (इति) वेद च, (सः) तत् वेद ।

आकाङ्क्षा

  • न मन्ये ।
    • कः न मन्ये ? अहम्
    • किमिति न मन्ये ? सुवेद इति
      • किं सुवेद इति ? (ब्रह्म)
      • कः सुवेद इति ? अहम्
    • वेद च |
      • कः वेद ? अहम्
      • किमिति वेद ? न उ वेद इति न (इति)
        • कः न वेद ? अहम्
      • वेद
        • किं वेद ? तत् (ब्रह्म)
        • कः वेद ? सः
          • कीदृशः सः ? यः वेद
            • केषां यः ? नः
            • किं वेद ? तत्
            • पुनः किमिति वेद ? न उ वेद इति न (इति)

पदार्थः / पदविवरणम्

  • अहं सुवेद इति न मन्ये indicates I know it as much as it can be known.
  • न उ वेद इति न (इति) वेद means I know that it is not that it is not known.
  • वेद = लट्लकारः एकवचनम्, प्रथमपुरुषे उत्तमपुरुषे च |
  • नः = अस्मान् / अस्मभ्यम् / अस्माकम् | अत्र अस्माकम्, अस्मासु इत्यर्थे |

मूलम् (2.3)

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः।
अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्‌ ॥

पदच्छेदः

यस्य अमतम् तस्य मतम् मतम् यस्य न वेद सः
अविज्ञातम् विजानताम् विज्ञातम् अविजानताम्

अन्वयः

(ब्रह्म) यस्य अमतं, तस्य मतम् | (ब्रह्म) यस्य मतं, सः न वेद । (यस्मात्) विजानतां (ब्रह्म) अविज्ञातम् | अविजानतां (ब्रह्म) विज्ञातम् |

आकाङ्क्षा

  • मतम् (अस्ति)
    • किं मतम् अस्ति ? (ब्रह्म)
    • कस्य मतम् ? तस्य
    • कीदृशस्य तस्य ? यस्य अमतम्
      • किं अमतम् ? (ब्रह्म)
    • न वेद
      • कः न वेद ? सः
      • कीदृशः सः ? यस्य मतम्
        • किं मतम् ? (ब्रह्म)
      • किमर्थं एतादृशं भवति ? (यस्मात्) अविज्ञातम् अस्ति
        • किम् अविज्ञातम् ? (ब्रह्म)
        • केषां कृते अविज्ञातम् ? विजानताम्
      • पुनः कथं अस्ति ? विज्ञातम् अस्ति
        • किं विज्ञातम् ? (ब्रह्म)
        • केषां कृते विज्ञातम् ? अविजानताम्

पदार्थः / पदविवरणम्

  • विजानताम् = ये ब्रह्म जानन्ति तेषाम्
  • अविजानताम् = ये ब्रह्म न जानन्ति तेषाम् | अत्र ये मनः, बुद्धि, इन्द्रियाणि एव आत्मा इति चिन्तयन्ति तादृशानाम् |

मूलम् (2.4)

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते ।
आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम्‌ ॥

पदच्छेदः

प्रतिबोधविदितम् मतम् अमृतत्वम् हि विन्दते
आत्मना विन्दते वीर्यम् विद्यया विन्दते अमृतम्‌

अन्वयः

(यदा ब्रह्म) प्रतिबोधविदितं भवति, (तदा तत्) मतम् | (तस्मात्) अमृतत्वं हि विन्दते । आत्मना वीर्यं विन्दते । विद्यया अमृतं विन्दते ।

आकाङ्क्षा

  • मतं भवति
    • किं मतं भवति ? तत् ब्रह्म
    • कदा मतं भवति ? यदा प्रतिबोधविदितं भवति तदा
      • किं प्रतिबोधविदितं भवति ? तत् ब्रह्म
    • तस्मात् किं ? तस्मात् हि विन्दते
      • किं विन्दते ? अमृतत्वम्
    • विन्दते
      • किं विन्दते ? वीर्यम्
      • केन विन्दते ? आत्मना
    • विन्दते
      • किं विन्दते ? अमृतम्
      • कया विन्दते ? विद्यया

पदार्थः / पदविवरणम्

  • वीर्यम् = बलं, सामर्थ्यम्
  • विन्दते = लभते

मूलम् (2.5)

इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः।
भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥

पदच्छेदः

इह चेत् अवेदीत् अथ सत्यम् अस्ति न चेत् इह अवेदीत् महती विनष्टिः
भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्य अस्मान् लोकात् अमृता भवन्ति

अन्वयः

इह अवेदीत् चेत् अथ सत्यम् अस्ति । इह न अवेदीत् चेत् (तदा) महती विनष्टिः (भवति) । (तस्मात्) धीराः भूतेषु भूतेषु विचित्य अस्मात् लोकात् प्रेत्य अमृताः भवन्ति ।

आकाङ्क्षा

  • सत्यम् अस्ति
    • कदा सत्यम् अस्ति ? अवेदीत् चेत् अथ
      • कुत्र अवेदीत् चेत् ? इह
    • विनष्टिः (भवति)
      • कीदृशी विनष्टिः (भवति) ? महती
      • कदा विनष्टिः (भवति) ? न अवेदीत् चेत् (तदा)
        • कुत्र न अवेदीत् चेत् ? इह
      • (तस्मात्) किम् ? अमृताः भवन्ति
        • के अमृताः भवन्ति ? धीराः
        • किंकृत्वा अमृताः भवन्ति ? विचित्य
          • कुत्र विचित्य ? भूतेषु भूतेषु
        • पुनः किंकृत्वा अमृताः भवन्ति ? प्रेत्य
          • कस्मात् प्रेत्य ? लोकात्
          • कस्मात् लोकात् ? अस्मात्

पदार्थः / पदविवरणम्

  • विनष्टिः = विनाशनं, जन्मजरामरणादिप्रबन्धाविच्छेदलक्षणा संसारगतिः
  • विचित्य = विज्ञाय, साक्षात्कृत्य

तृतीय खण्डः

मूलम् (3.1)

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त ।
त ऐक्शन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥

पदच्छेदः

ब्रह्म ह देवेभ्याः विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणः विजये देवाः अमहीयन्त
त ऐक्शन्त आस्माकम् एव अयम् विजयः अस्माकम् एव अयम् महिमा इति

अन्वयः

ब्रह्म ह देवेभ्यः विजिग्ये। तस्य ब्रह्मणः विजये देवाः अमहीयन्त । ते ऐक्शन्त विजयः अस्माकम् एव अस्माकम् एव अयं महिमा च इति ॥

आकाङ्क्षा

  • विजिग्ये
    • किं विजिग्ये ? ब्रह्म ह
    • केभ्यः कृते विजिग्ये ? देवेभ्यः
  • अमहीयन्त
    • काः अमहीयन्त ? देवाः
    • कस्मिन् विशये अमहीयन्त ? विजये
    • कस्य विजये ? तस्य
    • कस्य तस्य ? ब्रह्मणः
  • ऐक्शन्त
    • के ऐक्शन्त ? ते
    • किमिति ऐक्शन्त ? अस्माकम् एव इति
    • कः अस्माकम् एव ? विजयः
    • पुनः किमिति ऐक्शन्त ? अस्माकम् एव च
    • का अस्माकम् एव ? अयं महिमा

पदार्थः / पदविवरणम्

  • विजिग्ये = todo
  • ऐक्शन्त = मन्यन्ते
  • अमहीयन्त = पूजिताः अभावन्

मूलम् (3.2)

तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥

पदच्छेदः

तत् ह एषाम् विजज्ञौ तेभ्यः ह प्रादुर्बभूव तत् न व्यजानत किम् इदम् यक्षम् इति

अन्वयः

ब्रह्म ह एषां तत् विजज्ञौ । तेभ्यः सः प्रादुर्बभूव। तत् इदं यक्षं किम् इति न व्यजानत ॥

आकाङ्क्षा

  • विजज्ञौ
    • कः विजज्ञौ ? ब्रह्म ह
    • किं विजज्ञौ ? तत् (दर्पम् – the false pride)
      • केषां तत् ? एषाम् (देवानाम्)
    • प्रादुर्बभूव
      • कः प्रादुर्बभूव ? सः (यक्षः)
      • केभ्यः कृते प्रादुर्बभूव ? तेभ्यः (देवेभ्यः)
    • न व्यजानत
      • किमिति न व्यजानत ? तत् इदं यक्षं किम् इति

पदार्थः / पदविवरणम्

  • विजज्ञौ = विज्ञातवत्
  • व्यजानत = विज्ञातवन्तः

मूलम् (3.3)

तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ।

पदच्छेदः

ते अग्निम् अब्रुबन् जातवेदः एतत् विजानीहि किम् एतत् यक्षम् इति तथा इति ।

अन्वयः

ते अग्निम् अब्रुबन् जातवेदः किम् एतत् यक्षम् इति एतत् विजानीहि । तथा इति (अग्निः उक्तवान्)॥

आकाङ्क्षा

  • अब्रुबन्
    • अब्रुबन् ? अग्निम्
    • अब्रुबन् ? ते (देवाः)
    • किमिति अब्रुबन् ? हे जातवेदः ! विजानीहि
      • किं विजानीहि ? एतत्
      • किमिति विजानीहि ? किम् एतत् यक्षम् इति
    • (अग्निः उक्तवान्)
      • किमिति (अग्निः उक्तवान्) ? तथा इति

पदार्थः / पदविवरणम्

  • अब्रुबन् = todo
  • जातवेदः = जातं वेत्ति इति जातवेदाः | सकारान्तः जातवेदस् शब्दः, सम्बोधनम् | प्रथमाविभक्तौ जातवेदाः |

मूलम् (3.4)

तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥

पदच्छेदः

तत् अभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कः असि इति अग्निः अहम् अस्मि इति अब्रवीत् जातवेदाः वै अहम् अस्मि इति

सन्धिः

वै + अहम् = वायहम् (एचोऽयवायावः इति यान्तवान्त) = वा अहम् (लोपः शाकल्यस्य इति लोपः)

अन्वयः

(अग्निः) तत् अभ्यद्रवत् । तम् अभ्यवदत् कः असि इति । अहं अग्निः वै अस्मि जातवेदाः अहम् अस्मि इति अब्रवीत् ॥

आकाङ्क्षा

  • अभ्यद्रवत्
    • कं प्रति अभ्यद्रवत् ? तत्
    • कः अभ्यद्रवत् ? (अग्निः)
  • अभ्यवदत्
    • कं प्रति अभ्यवदत् ? तम् (अग्निम्)
    • किम् अभ्यवदत् ? (ब्रह्म)
    • किमिति अभ्यद्रवत् ? कः असि इति
  • अब्रवीत्
    • किमिति अब्रवीत् ? अस्मि इति
      • कः अस्मि ? अहं अग्निः वै
    • पुनः किमिति अब्रवीत् ? अस्मि इति
      • कः अस्मि ? जातवेदाः अहम्

पदार्थः / पदविवरणम्

  • अभ्यद्रवत् = todo

मूलम् (3.5)

तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥

पदच्छेदः

तस्मिन् त्वयि किं वीर्यम् इति अपि इदं सर्वं दहेयं यत् इदं पृथिव्याम् इति

अन्वयः

तस्मिन् त्वयि किं वीर्यम् इति । पृथिव्याम् इदं यत् अस्ति इदं सर्वम् अपि दहेयम् इति ॥

आकाङ्क्षा

  • किं वीर्यम् इति (ब्रह्म अपृच्छत्)
    • कुत्र वीर्यम् ? तस्मिन् त्वयि
  • दहेयम् इति (अग्निः अवदत्)
    • किं दहेयम् ? इदं सर्वम् अपि
    • किम् इदं सर्वम् ? इदं यत् अस्ति
    • कूत्र यत् अस्ति ? पृथिव्याम्

पदार्थः / पदविवरणम्

  • दहेयम्
  • वीर्यम्

मूलम् (3.6)

तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्शमिति ॥

पदच्छेदः

तस्मै तृणं निदधौ एतत् दह इति तत् उपप्रेयाय सर्वजवेन तत् न शशाक दग्धुं सः तत एव निववृते न एतत् आशकं विज्ञातुं यत् तत् यक्षम् इति ॥

अन्वयः

एतत् दह इति (उक्त्वा) तस्मै तृणं निदधौ । (अग्निः) सर्वजवेन तत् उपप्रेयाय। तत् दग्धुं न शशाक । सः ततः एव निववृते । यत् तत् यक्षम् इति एतत् विज्ञातुं न आशकम् ।

आकाङ्क्षा

  • निदधौ
    • कः निदधौ ? ब्रह्म
    • किं निदधौ ? तृणम्
    • कस्मै निदधौ ? तस्मै
    • किंकृत्वा निदधौ ? (उक्त्वा)
      • किमिति (उक्त्वा) ? एतत् दह इति
    • उपप्रेयाय
      • किम् उपप्रेयाय ? तत् (तृणम्)
      • कथम् उपप्रेयाय ? सर्वजवेन
      • कः उपप्रेयाय ? (अग्निः)
    • न शशाक
      • कः न शशाक ? (अग्निः)
      • किं कर्तुं न शशाक ? दग्धुम्
        • किं दग्धुं न शशाक ? तत् (तृणम्)
      • ततः एव निववृते
        • कः निववृते ? सः (अग्निः)
      • न आशकम् (इति अग्निः अवदत्)
        • किं कर्तुं न आशकम् ? एतत् विज्ञातुम्
          • किमिति विज्ञातुम् ? यत् तत् यक्षम् इति

पदार्थः / पदविवरणम्

  • निदधौ = स्थापितवत्
  • उपप्रेयाय = समीपं गतवान्
  • सर्वजवेन = सर्वोत्साहकृतेन वेगेन

मूलम् (3.7)

अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥

पदच्छेदः

अथ वायुम् अब्रुवन् वायो एतत् विजानिहि किम् एतत् यक्षम् इति तथा इति

अन्वयः

अथ वायुम् अब्रुवन् वायो किम् एतत् यक्षम् इति एतत् विजानिहि । तथा इति ।

आकाङ्क्षा

  • अथ अब्रुवन्
    • कं प्रति अब्रुवन् ? वायुम्
    • किमिति अब्रुवन् ? वायो! विजानिहि
      • किं विजानिहि ? एतत्
      • किमिति विजानिहि ? किम् एतत् यक्षम् इति
    • अवदत्
      • कः अवदत् ? वायुः
      • किमिति अवदत् ? तथा इति

पदार्थः / पदविवरणम्

  • वायो = वायुः, संबोदने

मूलम् (3.8)

तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत् कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥

पदच्छेदः

तत् अभ्यद्रवत् तम् अभ्यद्रवत् कः असि इति वायुः वै अहम् अस्मि इति अब्रवीत् मातरिश्वा वै अहम् अस्मि इति

अन्वयः

वायुः तत् अभ्यद्रवत् । तम् अभ्यवदत् कः असि इति । वायुः वै अहम् अस्मि इति मातरिश्वा वै अहम् अस्मि इति अब्रवीत् ।

आकाङ्क्षा

  • अभ्यद्रवत्
  • कं प्रति अभ्यद्रवत् ? तत् (ब्रह्म)
  • कः अभ्यद्रवत् ? वायुः
  • अभ्यवदत्
  • कं प्रति अभ्यवदत् ? तम् (वायुम्)
  • कः अभ्यवदत् ? (ब्रह्म)
  • किमिति अभ्यवदत् ? कः असि इति
  • अब्रवीत्
  • कः अब्रवीत् ? (वायुः)
  • किमिति अब्रवीत् ? वायुः वै अहम् अस्मि इति
  • पुनः किमिति अब्रवीत् ? मातरिश्वा वै अहम् अस्मि इति

पदार्थः / पदविवरणम्

  • वाति इति वायुः
  • मातरि अन्तरिक्षे श्वयति इति मातारीश्वा

मूलम् (3.9)

तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥

पदच्छेदः

तस्मिन् त्वयि किम् वीर्यम् इति अपि इदम् सर्वम् आददीय यत् इदम् पृथिव्याम् इति

अन्वयः

तस्मिन् त्वयि किं वीर्यम् इति। इदं सर्वम् अपि आददीय यत् इदं पृथिव्याम् इति ॥

आकाङ्क्षा

  • किं वीर्यम् इति (ब्रह्म अपृच्छत्)
    • कुत्र वीर्यम् ? तस्मिन् त्वयि
  • आददीय इति (वायुः अवदत्)
  • किम् आददीय ? इदं सर्वम् अपि
  • किम् इदं सर्वम् ? यत् इदम् अस्ति
  • कुत्र अस्ति ? पृथिव्याम्

पदार्थः / पदविवरणम्

  • आददीय = उड्डाययितुम्

मूलम् (3.10)

तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥

पदच्छेदः

तस्मै तृणम् निदधौ एतत् आदत्स्व इति तद् उपप्रेयाय सर्वजवेन तत् न शशाक आदातुम् सः ततः एव निववृते न एतत् अशकम् विज्ञातुम् यत् एतत् यक्षम् इति

अन्वयः

एतत् आदत्स्व इति तस्मै तृणं निदधौ । तद् सर्वजवेन उपप्रेयाय । तत् आदातुं न शशाक । ततः सः निववृते । यत् एतत् यक्षम् एतत् विज्ञातुं न अशकम् इति ॥

आकाङ्क्षा

  • निदधौ
    • किं (कर्ता) निदधौ ? (ब्रह्म)
    • किं (कर्म) निदधौ ? तृणम्
    • कस्मै निदधौ ? तस्मै (वायवे)
    • किमिति उक्त्वा निदधौ ? एतत् आदत्स्व इति
  • उपप्रेयाय
    • किम् उपप्रेयाय ? तत् (तृणम्)
    • कथम् उपप्रेयाय ? सर्वजवेन
    • कः उपप्रेयाय ? (वायुः)
  • न शशाक
    • कः न शशाक ? (वायुः)
    • किं कर्तुं न शशाक ? आदातुम्
      • किं आदातुं न शशाक ? तत् (तृणम्)
    • ततः निववृते
      • कः निववृते ? सः (वायुः)
    • न आशकम् इति (वायुः अवदत्)
      • किं कर्तुं न आशकम् ? एतत् विज्ञातुम्
        • किमिति विज्ञातुम् ? यत् एतत् यक्षम् इति

पदार्थः / पदविवरणम्

  • आदातुं = to move

मूलम् (3.11)

अथेन्द्रमब्रुवन् मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्यद्रवत् तस्मात्तिरोदधे ॥

पदच्छेदः

अथ इन्द्रम् अब्रुवन् मघवन् एतत् विजानीहि किम् एतत् यक्षम् इति तथा इति तत् अभ्यद्रवत् तस्मात् तिरोदधे

अन्वयः

अथ इन्द्रम् अब्रुवन् मघवन् किम् एतत् यक्षम् एतत् विजानीहि । तथा इति । तत् अभ्यद्रवत् तस्मात् तिरोदधे ॥

आकाङ्क्षा

  • अथ अब्रुवन्
    • कं प्रति अब्रुवन् ? इन्द्रम्
    • किमिति अब्रुवन् ? मघवन् ! विजानिहि
      • किं विजानिहि ? एतत्
      • किमिति विजानिहि ? किम् एतत् यक्षम् इति
    • (अवदत्)
      • कः अवदत् ? (इन्द्रः)
      • किमिति अवदत् ? तथा इति
    • अभ्यद्रवत्
      • कं प्रति अभ्यद्रवत् ? तत्
      • कः अभ्यद्रवत् ? (इन्द्रः)
    • तिरोदधे
      • कस्मात् तिरोदधे ? तस्मात्
      • किं तिरोदधे ? (ब्रह्म)

पदार्थः / पदविवरणम्

  • मघवन् = maghavaa prathamaa
  • तिरोदधे = todo

मूलम् (3.12)

स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमां हैमवतीं तां होवाच किमेतद्यक्शमिति ॥

पदच्छेदः

सः तस्मिन् एव आकाशे स्त्रियम् आजगाम बहुशोभमानां उमाम् हैमवतीम् ताम् ह उवाच किम् एतत् यक्षम् इति

अन्वयः

सः तस्मिन् एव आकाशे बहुशोभमानां स्त्रियम् आजगाम । तां हैमवतीम् उमाम् उवाच ह किम् एतत् यक्षम् इति ।

आकाङ्क्षा

  • आजगाम
    • काम् आजगाम ? स्त्रियम्
      • कीदृशां स्त्रियम् ? बहुशोभमानाम्
    • कुत्र आजगाम ? तस्मिन् एव आकाशे
    • कः आजगाम ? सः (इन्द्रः)
  • उवाच
    • कः उवाच ? (इन्द्रः)
    • कां प्रति उवाच ? तां उमाम्
      • कीदृशीं ताम् ? हैमवतीम्
    • किमिति उवाच ? ह किम् एतत् यक्षम् इति

पदार्थः / पदविवरणम्

  • आजगाम =

चतुर्थः खण्डः

मूलम्  (4.1)

सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

पदच्छेदः

सा ब्रह्म इति ह उवाच ब्रह्मणः वै एतत् विजये महीयध्वं इति  ततः ह एव विदाञ्चकार ब्रह्म इति

अन्वयः

सा एतत् ब्रह्म इति उवाच ह ब्रह्मणः विजये (यूयम्) एतत् महीयध्वं वै इति । ततः ह एव (एतत्) ब्रह्म इति विदाञ्चकार ॥

आकाङ्क्षा

  • उवाच
    • का उवाच ? सा (उमा)
    • किमिति उवाच ? एतत् ब्रह्म इति
    • पुनः किमिति उवाच ? महीयध्वं वै इति
      • कुत्र महीयध्वम् ? एतत्+विजये
        • कस्य विजये ? ब्रह्मणः
      • के महीयध्वम् ? (यूयम्)
    • विदाञ्चकार
      • कस्मात् विदाञ्चकार ? (यतः उमा उक्तवती) ततः ह एव
      • किमिति विदाञ्चकार ? (एतत्) ब्रह्म इति
      • कः विदाञ्चकार ? (इन्द्रः)

पदार्थः / पदविवरणम्

  • महीयध्वम् = महिमानं प्राप्नुथ you all attained the glory and rejoiced

मूलम्  (4.2)

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्शुस्ते ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

पदच्छेदः

तस्मात् वै एते देवाः अतितराम् इव अन्यान् देवान् यत् अग्निः वायुः इन्द्रः ते हि एनत् नेदिष्ठं पस्पर्शुः ते हि एनत् प्रथमः विदाञ्चकार ब्रह्म इति ॥

अन्वयः

यत् ते अग्निः वायुः इन्द्रः एनत् नेदिष्ठं पस्पर्शुः ते हि एनत् ब्रह्म इति प्रथमः विदाञ्चकार । तस्मात् वै एते देवाः अन्यान् देवान् अतितराम् इव ॥

आकाङ्क्षा

  • विदाञ्चकार
    • कथं विदाञ्चकार ? प्रथमः
    • किमिति विदाञ्चकार ? एनत् ब्रह्म इति
    • के विदाञ्चकार ? ते
      • के ते ? अग्निः वायुः इन्द्रः
    • किमर्थं ते प्रथमः ? यत् ते पस्पर्शुः
      • कथं पस्पर्शुः ? नेदिष्ठम्
      • किं पस्पर्शुः ? एनत् ब्रह्म

पदार्थः / पदविवरणम्

  • प्रथमः = प्रथमाः प्रधानाः
  • विदाञ्चकार = विदांचक्रुः

मूलम्  (4.3)

तस्माद् वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

पदच्छेदः

तस्मात् वै इन्द्रः अतितराम् इव अन्यान् देवान् सः हि एनत् नेदिष्ठं पस्पर्श सः हि एनत् प्रथमः विदाञ्चकार ब्रह्म इति

अन्वयः

सः हि एनत् नेदिष्ठं पस्पर्श | सः हि एनत् ब्रह्म इति प्रथमः विदाञ्चकार । तस्मात् वै इन्द्रः अन्यान् देवान् अतितराम् इव ॥

आकाङ्क्षा

  • पस्पर्श
    • कथं पस्पर्श ? नेदिष्ठम्
    • कं पस्पर्श ? एनत्
    • कः पस्पर्श ? सः हि
  • विदाञ्चकार
    • कथं विदाञ्चकार ? प्रथमः
    • किमिति विदाञ्चकार ? एनत् ब्रह्म इति
    • कः विदाञ्चकार ? सः हि
    • तस्मात् किम् ? तस्मात् अतितराम् इव
      • कः अतितराम् ? इन्द्रः वै
      • कान् अतितराम् ? अन्यान् देवान्

पदार्थः / पदविवरणम्

  • अतितराम् = अतिशेतेexcelled

मूलम्  (4.4)

तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा इतीन्न्यमीमिषदा इत्यधिदैवतम्‌ ॥

पदच्छेदः

तस्य एषः आदेशः यत् एतत् विद्युतः व्यद्युतत् आ३ इति इत् न्यमीमिषद् आ३ इति अधिदैवतम् ॥

अन्वयः

तस्य एषः आदेशः यत् एतत् विद्युतः व्यद्युतत् आ३ न्यमीमिषद् इति इत् आ३ इति अधिदैवतम् ॥

आकाङ्क्षा

  • एषः आदेशः (अस्ति)
    • कस्य आदेशः ? तस्य (ब्रह्मणः)
    • कथम् आदेशः ? अधिदैवतम्
    • किमिति आदेशः ? यत् एतत् विद्युतः व्यद्युतत् आ३ इति
    • पुनः किमिति आदेशः ? न्यमीमिषद् इति इत् आ३ इति

पदार्थः / पदविवरणम्

  • आदेशः = उपमोपदेशः instruction through analogy
  • आ३ = इव
  • विद्युतः व्यद्युतत् = flashes of lightening
  • न्यमीमिषद् = wink of the eye
  • अधिदैवतम् = देवताविषयम् with regards to the gods

मूलम्  (4.5)

अथाध्यात्मं यद्देतद् गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्यभीक्श्णं सङ्कल्पः ॥

पदच्छेदः

अथ अध्यात्मम् यत् एतत् गच्छति इव च मनः अनेन च एतत् उपस्मरति अभिक्षणम् सङ्कल्पः

अन्वयः

अथ अध्यात्मम् (आदेशः) । यत् एतत् गच्छति इव च मनः | एतत् अनेन अभिक्षणम् उपस्मरति सङ्कल्पः (क्रियते च) ॥

आकाङ्क्षा

  • अथ अध्यात्मम् आदेशः ।
  • मनः अस्ति
    • कथं मनः अस्ति ? यत् गच्छति इव
      • किं प्रति गच्छति ? एतत्
    • उपस्मरति
      • किं उपस्मरति ? एतत् (ब्रह्म)
      • केन उपस्मरति ? अनेन (मनसा)
      • कथम् उपस्मरति ? अभिक्षणम्
      • पुनः किं क्रियते ? सङ्कल्पः (क्रियते च)

पदार्थः / पदविवरणम्

  • अध्यात्मम् = प्रत्यगात्मविषयम् with reference to the Atman
  • उपस्मरति = समीपतः स्मरति

मूलम्  (4.6)

तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि हैनम् सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति॥

पदच्छेदः

तद्ध तद्वनम् नाम तद्वनम् इति उपासितव्यम् सः यः एतत् एवम् वेद अभि ह एनम् सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति

अन्वयः

तत् ह तद्वनं नाम। तस्मात् तद्वनम् इति उपासितव्यम् । स यः एतत् एवं वेद एनं सर्वाणि भूतानि अभिसंवाञ्छन्ति ॥

आकाङ्क्षा

  • तद्वनं नाम (अस्ति)
    • किं तद्वनम् ? तत् ह (ब्रह्म एव)
    • तस्मात् किम् ? तस्मात् उपासितव्यम् (अस्ति)
      • किमिति उपासितव्यम् ? तद्वनम् इति
    • अभिसंवाञ्छन्ति
      • कानि अभिसंवाञ्छन्ति ? सर्वाणि भूतानि
      • किम् अभिसंवाञ्छन्ति ? एनम्
      • कीदृशम् एनम् ? यः वेद सः
        • कथं वेद ? एवम्
        • किं वेद ? एतत् (ब्रह्म)

पदार्थः / पदविवरणम्

  • तद्वनम् = तत् वननीयं संभजनीयम् one that is most desired
  • उपासितव्यम् = चिन्तनीयम्
  • संवाञ्छन्ति = प्रार्थयन्ते

मूलम्  (4.7)

उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद् ब्राह्मीं वाव त उपनिषदमब्रूमेति ॥

पदच्छेदः

उपनिषदम् भो ब्रुहि इति उक्ता ते उपनिषत् ब्राह्मीं वाव ते उपनिषदम् अब्रूम इति

अन्वयः

भोः उपनिषदं ब्रुहि इति (शिष्यः अवदत्) । ते उपनिषत् उक्ता | ब्राह्मीं वाव उपनिषदं ते अब्रूम इति (गुरुः अवदत्) ।

आकाङ्क्षा

  • (शिष्यः अवदत्)
    • किमिति अवदत् ? भोः ब्रुहि इति
      • कां ब्रुहि ? उपनिषदम्
    • (गुरुः अवदत्)
      • किमिति अवदत् ? उक्ता इति
        • का उक्ता ? उपनिषत्
        • कस्मै उक्ता ? ते (शिष्याय)
      • पुनः किमिति अवदत् ? अब्रूम इति
        • कस्मै अब्रूम ? ते
        • काम् अब्रूम ? उपनिषदम्
          • कीदृशीम् उपनिषदम् ? ब्राह्मीं वाव

पदार्थः / पदविवरणम्

  • उपनिषत् = the secret knowledge

मूलम्  (4.8)

तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम्‌ ॥

पदच्छेदः

तस्यै तपः दमः कर्म इति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यम् आयतनम्

अन्वयः

तपः दमः कर्म इति तस्यै प्रतिष्ठा । वेदाः सर्वाङ्गानि । सत्यम् आयतनम् ॥

आकाङ्क्षा

  • प्रतिष्ठा अस्ति
    • कस्यै प्रतिष्ठा ? तस्यै (ब्रह्मविद्यायै)
    • के प्रतिष्ठा ? तपः दमः कर्म इति
  • सर्वाङ्गानि अस्ति
    • के सर्वाङ्गानि ? वेदाः
  • आयतनम् अस्ति
    • किं आयतनम् ? सत्यम्

पदार्थः / पदविवरणम्

  • प्रतिष्ठा = आश्रयः / पादम् (Basic requirement is penance, self-control and action for the chitta shuddhi)
  • आयतनम् = निवासस्थानम्

मूलम्  (4.9)

यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥

पदच्छेदः

यः वै एताम् एवम् वेद अपहत्य पाप्मानम् अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति

अन्वयः

यः वै एताम् एवं वेद सः पाप्मानम् अपहत्य अनन्ते ज्येये स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति ॥

आकाङ्क्षा

  • प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति
    • कुत्र प्रतितिष्ठति ? स्वर्गे लोके
      • कीदृशे स्वर्गे लोके ? ज्येये
      • पुनः कीदृशे स्वर्गे लोके ? अनन्ते
    • किंकृत्वा प्रतितिष्ठति ? अपहत्य
      • किम् अपहत्य ? पाप्मानम्
    • कः प्रतितिष्ठति ? सः
      • कीदृशः सः ? यः वै वेद
        • कथं वेद ? एवम्
        • कां वेद ? एताम् (ब्रह्मविद्याम्)

पदार्थः / पदविवरणम्

  • ज्येये = ज्यायसि सर्वमहत्तरे

मूलम्  (शान्तिमन्त्रम्)

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुःश्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि ।सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु । तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

References:

These notes are meant only to assist the Sanskrit students.  Please refer the numerous commentaries available on Kena Upanishad to understand the purport.

Other references

Anand class.jpeg