Sri Jayadeva’s Gita Govindam

गीतगोविन्दम्

॥ पञ्चमः सर्गः – साकांक्षपुण्डरीकाक्षः ॥
स (सह) +आकांक्ष + पुण्डरीकाक्षः

अहमिह निवसामि याहि राधां अनुनय मद्वचनेन चानयेथाः ।

इति मधुरिपुणा सखी नियुक्ता स्वयमिदमेत्य पुनर्जगाद राधाम् ॥ ३

पदच्छेदः

अहम् इह निवसामि याहि राधाम् अनुनय मत्-वचनेन च आनयेथाः इति मधुरिपुणा सखी नियुक्‌ता स्वयम् इदम् एत्य पुनः जगाद राधाम्

अन्वयः

“अहम् इह निवसामि | (त्वम्) याहि | (त्वम्) राधां मद्वचनेन अनुनय | (त्वं ताम्) आनयेथाः” इति मधुरिपुणा नियुक्‌ता सखी स्वयं राधाम् एत्य पुनः इदं जगाद |

पदपरिचय:

  • जगाद [ गद्“गदँ व्यक्तायां वाचि”, लिट् लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् ] (द्विकर्मकक्रिया)
    • का ? सखी
      • कीदृशी सखी ? नियुक्‌ता
        • केन नियुक्‌ता ? मधुरिपुणा
      • किं कृत्वा ? एत्य
        • कथम् एत्य ? स्वयम् पुनः
        • काम् ? राधाम्
      • किम् (वचनम्) ? इदम्
      • किमिति (वचनम्) ? … इति
        • निवसामि
          • कुत्र ? इह
          • कः ? अहम्
        • याहि
          • का ? (त्वम्)
        • अनुनय
          • काम् ? राधाम्
          • केन ? मद्वचनेन
          • का ? (त्वम्)
        • आनयेथाः [ आ + नि “णीञ् प्रापणे” + णिच्, आ. विधिलङ्. मपु. एक. ]
          • काम् ? (ताम्)
          • का ? (त्वम्)

॥ गीतम् १० ॥

वहति मलयसमीरे मदनमुपनिधाय ।

स्फुटति कुसुमनिकरे विरहिहृदयदलनाय ॥

तव विरहे वनमाली सखि सीदति ॥ १ ॥

पदच्छेदः

वहति मलय-समीरे मदनम् उपनिधाय स्फुटति कुसुम निकरे विरहि हृदय-दलनाय तव विरहे वनमाली सखि सीदति |

अन्वयः

सखि | मदनम् उपनिधाय मलय-समीरे वहति (सति) कुसुम-निकरे विरहि-हृदय-दलनाय स्फुटति (सति) तव विरहे वनमाली सीदति |

पदपरिचय:

  • सखि
  • सीदति
    • कः ? वनमाली
    • कस्मिन् (विषये) ? विरहे
      • कस्याः ? तव
    • कदा ? वहति (सति)
      • कस्मिन् वहति (सति) ? मलय-समीरे
    • किं कृत्वा ? उपनिधाय
      • कम् ? मदनम्
    • पुनः कदा ? स्फुटति (सति) [ विकसति ]
      • किमर्थम् (स्फुटति) ? विरहि-हृदय-दलनाय
      • कस्मिन् स्फुटति (सति) ? कुसुम-निकरे [ निकरः – समूहः ]

दहति शिशिरमयूखे मरणमनुकरोति ।

पतति मदनविशिखे विलपति विकलतरोऽति ॥ २ ॥

पदच्छेदः

दहति शिशिर-मयूखे मरणम् अनुकरोति पतति मदन-विशिखे विलपति विकलतरः अति |

अन्वयः

शिशिर-मयूखे दहति (सति) मरणम् अनुकरोति | मदन-विशिखे पतति (सति) विकलतरः अति विलपति |

पदपरिचय:

  • अनुकरोति
    • कः ? वनमाली
    • किम् ? मरणम्
    • कदा ? दहति (सति)
      • कस्मिन् दहति (सति) ? शिशिर-मयूखे [ शिशिरः – शीतलः ; मयूखः – किरणः ; शिशिरमयूखः – चन्द्रः  ]
    • विलपति
      • कः ? (सः)
      • कथंभूतः ? अति-विकलतरः [ विकल – खिन्न ; तरप् प्रत्ययः ]
      • कदा ? पतति (सति)
        • कस्मिन् पतति (सति) ? मदन-विशिखे [ मदन-विशिखः = काम-बाणः ]

ध्वनति मधुपसमूहे श्रवणमपिदधाति

मनसि लितविरहे निशि निशि रुजमुपयाति ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

ध्वनति मधुप-समूहे श्रवणम् अपिदधाति मनसि चलित-विरहे निशि निशि रुजम् उपयाति |

अन्वयः

मधुप-समूहे ध्वनति (सति) श्रवणम् अपिदधाति | निशि निशि चलित-विरहे मनसि रुजम् उपयाति |

पदपरिचय:

  • अपिदधाति [ आच्छादयति ]
    • कः ? (सः)
    • किम् ? श्रवणम् (कर्णं)
    • कदा ? ध्वनति (सति)
      • कस्मिन् ध्वनति (सति) ? मधुप-समूहे
    • उपयाति
      • कः ? (सः)
      • किम् ? रुजम् [ पीडाम् ]
      • कदा ? निशि निशि
      • कुत्र ? मनसि
        • कीदृशे मनसि ? चलित-विरहे (विरहात् मनसः क्षुब्धदशा) [ अत्र वलित-विरहे इति पाठभेदः अप्यस्ति | वलित = ]

वसति विपिनविताने त्यजति ललितधाम ।

लुठति धरणिशयने बहुविलपति तव नाम ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

वसति विपिन-विताने त्यजति ललित-धाम लुठति धरणि-शयने बहु विलपति तव नाम |

अन्वयः

(सः) विपिन-विताने वसति | (सः) ललित-धाम त्यजति | (सः) धरणि-शयने लुठति | (सः) तव नाम बहु विलपति |

पदपरिचय:

  • वसति
    • कः ? (सः)
    • कुत्र ? विपिन-विताने [ विपिनम् = वनम् ; वितानः / वितानम् = गहनम् ]
  • त्यजति
    • कः ? (सः)
    • किम् ? ललित-धाम (धामन् शब्दः नकारान्तः नपुंसकः)
  • लुठति [ सञ्चलति ]
    • कः ? (सः)
    • कुत्र ? शयने
    • कीदृशे ? धरणि
  • विलपति
    • कः ? (सः)
    • कियत् ? बहु
    • किम् ? नाम
      • कस्याः ? तव

रणति पिकसमवाये प्रतिदिशमनुयाति ।
हसति मनुजनिचये विरहमपलपति नेति ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

रणति पिक-समवाये प्रति-दिशम् अनुयाति हसति मनुज-निचये विरहम् अपलपति न इति |

अन्वयः

पिक-समवाये रणति (सति) प्रति-दिशम् अनुयाति |  मनुज-निचये हसति (सति) (सः) “न” इति विरहम् अपलपति |

पदपरिचय:

  • अनुयाति
    • कः ? (सः)
    • कुत्र ? प्रति-दिशम्
    • कदा ? रणति (सति) [ ध्वणति ]
      • कस्मिन् रणति (सति) ? पिक-समवाये [ पिकः – कोकिलः ]
    • अपलपति [ निगूहयति ]
      • कः ? (सः)
      • कम् ? विरहम्
      • किमिति ? “न” इति
      • कदा ? हसति (सति)
        • कस्मिन् हसति (सति) ? मनुज-निचये [ निचयः = समूहः ]

स्फुरति कलरवरावे स्मरति मणितमेव

तव रतिसुखविभवे गणयति सुगुणमतीव ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

स्फुरति कलरव-रावे स्मरति मणितम् एव तव रति-सुख-विभवे गणयति सुगुणम् अतीव

अन्वयः  

कलरव-रावे स्फुरति (सति) मणितम् एव स्मरति | तव रति-सुख-विभवे अतीव सुगुणं गणयति |

पदपरिचय:

  • स्मरति
    • कः ? (सः)
    • किम् एव ? मणितम् एव [ कामकेलौ नार्याः गद्गदध्वनिः ]
    • कदा ? स्फुरति (सति) [ व्यक्तं भवति ]
      • कस्मिन् स्फुरति (सति) ? कलरव-रावे [ कलरवः – कपोतः / कोकिलः ; रावः – चीत्कारः ]
    • गणयति
      • कः ? (सः)
      • किम् ? सुगुणम्
        • कियत् ? अतीव
      • कस्मिन् विषये ? रति-सुख-विभवे
        • कस्याः ? तव

त्वदभिशुभमासं वदति नरि शृणोति ।

तमपि जपति सरसं युवतिषु न रतिमुपैति ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

त्वत्-अभिध-शुभद-मासम् वदति नरि शृणोति तम् अपि जपति सरसम् युवतिषु न रतिम् उपैति

अन्वयः

नरि वदति (सति) त्वत्+अभिध+शुभद+मासं शृणोति | तम् अपि सरसं जपति | युवतिषु रतिं न उपैति |

पदपरिचय:

  • शृणोति
    • कः ? (सः)
    • किम् ? त्वदभिधशुभदमासम्
    • कदा ? वदति (सति)
      • कस्मिन् वदति (सति) ? नरि
    • जपति
      • कः ? (सः)
      • कथम् ? स-रसम्
      • कम् अपि ? तम् अपि
    • न उपैति
      • कः ? (सः)
      • काम् ? रतिम्
      • कासु ? युवतिषु

भणति कविजयदेवे विरहविलसितेन ।

मनसि रभसविभवे हरिरुदयतु सुकृतेन ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

भणति कवि-जयदेवे विरह-विलसितेन मनसि रभस-विभवे हरिः उदयतु सुकृतेन

अन्वयः 

कवि-जयदेवे विरह-विलसितेन भणति (सति) रभस-विभवे सुकृतेन मनसि हरिः उदयतु |

पदपरिचय:

  • उदयतु [ उत् + ई “ई गतौ” लोट्लकारः प्रथमपुरुषः ]
    • कः ? हरिः
    • कुत्र ? मनसि
      • कीदृशे ? रभस-विभवे [ प्रेमोत्साहः यत्र विभवति तादृशे ]
    • केन (कारणेन) उदयतु ? सुकृतेन (एतस्य काव्यस्य पठनेन श्रवणेन च)
    • केन (कारणेन) उदयतु ? विरह-विलसितेन (कारणेन) (जयदेवेन कृतेन एतेन विरह-विलसितेन वचनेन)
    • कदा ? भणति (सति (
      • कस्मिन् भणति (सति) ? कवि-जयदेवे

References:

पूर्वं यत्र समं त्वया रतिपतेरासादितः सिद्धयस्तस्मिन्नेव निकुञ्जमन्मथमहातीर्थे पुनर्माधवः ।

ध्यायंस्त्वामनिशं जपन्नपि तवैवालापमन्त्रावलीं भूयस्त्वत्कुचकुम्भनिर्भरपरीरम्भामृतं वाञ्छति ॥ ३

पदच्छेदः

पूर्वम् यत्र समम् त्वया रतिपतेः आसादिताः सिद्धयः तस्मिन् एव निकुञ्ज-मन्मथ-महातीर्थे पुनः माधवः ध्यायन् त्वाम् अनिशम् जपन् अपि तव एव आलाप-मन्त्रावलीम् भूयः त्वत्-कुचकुम्भ-निर्भर-परीरम्भामृतम् वाञ्छति

अन्वयः

पूर्वं यत्र (कृष्णेन) त्वया समं (त्वया सह) रतिपतेः सिद्धयः आसादिताः पुनः तस्मिन् एव निकुञ्ज-मन्मथ-महातीर्थे माधवः त्वाम् अनिशं ध्यायन् तव एव आलाप-मन्त्रावलीं जपन् अपि भूयः त्वत्-कुच-कुम्भ-निर्भर-परीरम्भामृतं वाञ्छति |

पदपरिचय:

  • भूयः वाञ्छति
    • कः ? माधवः
    • किम् ? त्वत्-कुचकुम्भ-निर्भर-परीरम्भामृतम् [ कुचकुम्भौ – पयोधरौ ; निर्भर – अपरिमाण ; परिरम्भः – आलिङ्गनम् ;  निर्भरपरीरम्भामृतम् = निर्भरपरीरम्भं एव अमृतम् ]
    • किं कुर्वन् ? ध्यायन्
      • काम् ? त्वाम्
      • कदा ? अनिशम्
    • पुनः किं कुर्वन् ? जपन् अपि
      • किं जपन् ? आलापमन्त्रावलीम् [आलाप+मन्त्र+आवलीम्]
        • कस्य ? तव एव
      • कुत्र ? निकुञ्ज-मन्मथ-महातीर्थे
        • कीदृशे ? पुनः तस्मिन् एव
        • पुनः कीदृशे ? यत्र आसादिताः
          • काः आसादिताः ? सिद्धयः
            • कस्य ? रतिपतेः
          • कया समम् (कया सह) आसादिताः ? त्वया समम् (त्वया सह)
          • कदा आसादिताः ? पूर्वम्

अष्टपदि ११

रतिसुखसारे गतमभिसारे मदनमनोहरवेशम् ।

न कुरु नितम्बिनि गमनविलम्बनमनुसर तं हृदयेशम् ॥

धीरसमीरे यमुनातीरे वसति वने वनमाली

गोपीपीनपयोधरमर्दनचञ्चलकरयुगशाली॥ १ ॥

पदच्छेदः

रति-सुख-सारे गतम् अभिसारे मदन-मनोहर-वेशम् न कुरु नितम्बिनि गमन-विलम्बनम् अनुसर तम् हृदय-ईशम् गोपी-पीन-पयोधर-मर्दन-चञ्चल-कर-युग-शाली धीर-समीरे यमुना-तीरे वसति वने वनमाली

अन्वयः  

(हे) नितम्बिनि | (त्वं) गमन-विलम्बनं न कुरु | (त्वं) रति-सुख-सारे अभिसारे (तत्र) गतं, मदन-मनोहर-वेशं, हृदयेशं, तम् अनुसर | धीर-समीरे यमुना-तीरे वने गोपी-पीन-पयोधर-मर्दन-चञ्चल-कर-युग-शाली वनमाली वसति |

पदपरिचय:

  • (हे) नितम्बिनि | [ नितम्बः  = जघनः ; निबिड-नितम्बः अस्ति इति इनि प्रत्ययः ]
  • न कुरु
    • किम् ? गमन-विलम्बनम्
    • का ? त्वम्
  • अनुसर
    • कम् ? तम्
      • कीदृशम् ? गतम्
        • कुत्र ? अभिसारे [ अभिसारः – सङ्केतस्थानः ]
          • कीदृशे ? रति-सुख-सारे
        • पुनः कीदृशम् ? हृदयेशम् [ हृदय+ईशम्]
        • पुनः कीदृशम् ? मदन-मनोहर-वेशम्
      • का ? त्वम्
    • वसति
      • कुत्र ? वने
        • कीदृशे ? यमुना-तीरे
          • कीदृशे यमुना-तीरे ? धीर-समीरे
        • कः ? वनमाली
          • कीदृशः ? गोपी-पीन-पयोधर-मर्दन-चञ्चल-कर-युग-शाली [ पीन – आपूरित ; मर्दन – पेषण ]

नामसमेतं कृतसङ्केतं वादयते मृदुवेणुम् ।
बहु मनुतेऽतनु ते तनुसंगतपवनचलितमपि रेणुम् ॥ २ ॥
पदच्छेदः

नाम-समेतम् कृत-सङ्केतम् वादयते मृदु-वेणुम् बहु मनुते अतनु ते तनु-संगत-पवन-चलितम् अपि रेणुम्

अन्वयः

(तव) नाम-समेतं कृत-सङ्केतं मृदु-वेणुं वादयते | ते तनु-संगत-पवन-चलितं रेणुम् अपि बहु अतनु मनुते |

पदपरिचय:

  • वादयते
    • कः ? (सः)
    • कम् ? मृदु-वेणुम्
    • कथम् ? कृत-सङ्केतम् [ इङ्गिततया सूचितम्]
    • पुनः कथम्? (तव) नामसमेतम्
  • मनुते
    • कः ? (सः)
    • किमिति ? अतनु [ अतनु = अनल्पम् | ननु इति पाठभेदः | ननु = निश्चयेण ]
    • कियत् ? बहु
    • कम् अपि ? रेणुम् अपि [ रेणुः = धूलिः ]
      • कीदृशम् ? तनु-संगत-पवन-चलितम्
        • कस्याः ? ते

पतति पतत्रे विचलति पत्रे शङ्कितभवदुपयानम् ।
रचयति शयनं सचकितनयनं पश्यति तव पन्थानम् ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

पतति पतत्रे विचलति पत्रे शङ्कित-भवत्-उप-यानम् रचयति शयनम् स-चकित-नयनम् पश्यति तव पन्थानम्

अन्वयः

पतत्रे पतति (सति) पत्रे विचलति (सति) सः शङ्कित-भवत्-उपयानं स-चकित-नयनं तव पन्थानं पश्यति, शयनं रचयति |

पदपरिचय:

  • पश्यति
    • कः ? सः
    • कथम् ? स-चकित-नयनम्
    • पुनः कथम् ? शङ्कित-भवत्-उपयानम् [ शङ्कित – अनुमित ; उपयानम् – आगमनम् ]
    • कम् ? पन्थानम् [ पथिन् नकारान्तः पुल्लिङ्गः शब्दः | प्रथमाविभक्तौ – पन्थाः पन्थानौ पन्थानः; द्वितीया – पन्थानम् पन्थानौ पथः ]
      • कस्याः ? तव
    • कदा ? पतति (सति)
      • कस्मिन् पतति (सति) ? पतत्रे [ पतत्रम् – पिच्छम् ]
    • पुनः कदा ? विचलति (सति)
      • कस्मिन् विचलति (सति) ? पत्रे
    • पुनः सः किं करोति ? रचयति
      • किम् ? शयनम्

मुखरमधीरं त्यज मञ्जीरं रिपुमिव केलिषुलोलम् ।
चल सखि कुञ्जं सतिमिरपुञ्जं शीलय नीलनिचोलम् ॥ ४ ॥
पदच्छेदः

मुखरम् अधीरम् त्यज मञ्जीरम् रिपुम् इव केलिषु लोलम् चल सखि कुञ्जम् स-तिमिर-पुञ्जम् शीलय नील-निचोलम्

अन्वयः

हे सखि | केलिषु लोलम् अधीरं मुखरं मञ्जीरं रिपुम् इव त्यज | स-तिमिर-पुञ्जं कुञ्जं चल | नील-निचोलं शीलय |

पदपरिचय:

  • हे सखि
  • त्यज
    • का ? (त्वम्)
    • किं त्यज ? मञ्जीरम् [ नूपुरम् – anklet ]
      • कीदृशम् ? मुखरम् [ स-शब्दम् ]
      • पुनः कीदृशम् ? अधीरम् [ चञ्चलम् ]
      • पुनः कीदृशम् ? लोलम् [ अतिचपलम् ]
        • कस्मिन् समये ? केलिषु [ केलिः – रासक्रीडा ]
      • किमिव त्यज ? रिपुम् इव
    • चल
      • का ? (त्वम्)
      • कुत्र ? कुञ्जम्
        • कीदृशम् ? स-तिमिर-पुञ्जम्
      • शीलय (धारय)
        • का ? (त्वम्)
        • कं शीलय ? नील-निचोलम् [ निचोलः – वसनम् ]

उरसि मुरारेरुपहितहारे घन इव तरलबलाके ।
डिदिव पीते रतिविपरीते राजसि सुकृतविपाके ॥ ५ ॥
पदच्छेदः

उरसि मुरारेः उपहित-हारे घने इव तरल-बलाके तडित् इव पीते रति-विपरीते राजसि सुकृत-विपाके

अन्वयः

हे पीते | सुकृत-विपाके रति-विपरीते मुरारेः उपहित-हारे उरसि तरल-बलाके घने तडित् इव (त्वं) राजसि |

पदपरिचय:

  • हे पीते [ पीता – गौराङ्गी ]
  • राजसि [ ज्वलसि / ज्वलिष्यसि | “वर्तमानसामीप्ये वर्तमानात् वा” इति लट्लकारः ]
    • का राजसि ? (त्वम्)
    • कदा राजसि ? सुकृत-विपाके [ विपाकः – फलस्वरूपम् ]
    • पुनः कदा राजसि ? रति-विपरीते [ विपरीत – इतरथा (असामान्य) ]
    • कुत्र राजसि ? उरसि [ उरः – वक्षः | उरस् सकारान्तः नपुंसकलिङ्गः शब्दः | प्रथमाविभक्तौ उरः उरसी उरांसी ]
      • कीदृशे उरसि ? उपहित-हारे [ उपहितः – संयोजितः ; हारः – माला ]
      • कस्य उरसि ? मुरारेः
    • किमिव राजसि ? तडित् इव [ तडित् – विद्युत् | तडित् – तकारन्तः स्त्रीलिङ्गः शब्दः | प्रथमाविभक्तौ तडित् तडितौ तडितः ]
      • कुत्र तडित् इव ? घने [ घनः – मेघः ]
        • कीदृशे घने ? तरल-बलाके [ तरल – चञ्चल ; बलाकाः – वकपङ्क्तिः ]

विगलितवसनं परिहृतरसनं घटय जघनमपिधानम् ।
किसलयशयने पङ्कजनयने निधिमिव हर्षनिदानम् ॥ ६ ॥
पदच्छेदः

विगलित-वसनम् परिहृत-रसनम् घटय जघनम् अपिधानम्

किसलय-शयने पङ्कज-नयने निधिम् इव हर्ष-निदानम्

अन्वयः

हे पङ्कज-नयने | किसलय-शयने विगलित-वसनं परिहृत-रसनम् अपिधानं जघनं निधिम् इव हर्ष-निदानं घटय |

पदपरिचय:

  • हे पङ्कज-नयने
  • घटय [ घट् “घट सङ्घाते” लोट्लकारः मध्यमपुरुषः एकवचनम् | अत्र कुरु इति अर्थः ]
    • का ? त्वम्
    • कथम् घटय ? हर्ष-निदानम् [ निदानम् – निकेतनम् ]
    • किमिव घटय ? निधिम् इव
    • किं घटय ? जघनम् [ कटिपुरोभागम् ]
      • कीदृशं जघनम् ? विगलित-वसनम् [ विगलति – स्रंसते ]
      • पुनः कीदृशं जघनम् ? परिहृत-रसनम् [ रशना – मेखला / काञ्ची ]
      • पुनः कीदृशं जघनम् ? अपिधानम् [अपिधानम् – अ-पिधानम् – आच्छादन-रहितम् ]
    • कुत्र ? किसलय-शयने [ किसलयम् – तरुणकम् / पल्लवः (sprout) | किशलय-शयने इति पाठभेदः ]

हरिरभिमानी रजनिरिदानीमियमपि याति विरामम् ।
कुरु मम वचनं सत्वररचनं पूरय मधुरिपुकामम् ॥ ७ ॥
पदच्छेदः

हरिः अभिमानी रजनिः इदानीम् इयम् अपि याति विरामम् कुरु मम वचनम् स-त्वर-रचनम् पूरय मधु-रिपु-कामम्

अन्वयः

हरिः अभिमानी (अस्ति) | इदानीम् इयं रजनिः अपि विरामं याति | मम स-त्वर-रचनं वचनं कुरु | मधु-रिपु-कामं पूरय |

पदपरिचय:

  • अस्ति
    • कथम् ? अभिमानी [ अतिशयेन त्वां मानयति इति अर्थः ]
    • कः ? हरिः
  • याति
    • किम् ? विरामम्
    • का ? रजनिः अपि [ रजनिः – रात्रिः ]
      • का रजनिः ? इयम्
    • कदा ? इदानीम्
  • कुरु
    • का ? (त्वम्)
    • कथं कुरु ? स-त्वर-रचनम् [ रचना – अनुष्ठानम् ]
    • किम् ? वचनम्
      • कस्याः ? मम

श्रीजयदेवे कृतहरिसेवे भणति परमरमणीयम् ।
प्रमुदितहृदयं हरिमतिसदयं नमत सुकृतकमनीयम् ॥ ८ ॥
पदच्छेदः

श्रीजयदेवे कृत-हरि-सेवे भणति परम-रमणीयम् प्रमुदित-हृदयम् हरिम् अति-सदयम् नमत सुकृत-कमनीयम्

अन्वयः

कृत-हरि-सेवे श्रीजयदेवे भणति (सति) प्रमुदित-हृदयं परम-रमणीयम् अति-सदयं सुकृत-कमनीयं हरिं (यूयं) नमत |

पदपरिचय:

  • नमत
    • के ? (यूयम्)
    • कम् ? हरिम्
      • कीदृशम् ? सुकृत-कमनीयम् [ सुकृतेन कमनीयः – शोभन-कार्यैः कारणैः वाञ्चनीयः ]
      • पुनः कीदृशम् ? अति-सदयम् [ स-दयः – कृपालुः ]
      • पुनः कीदृशम् ? परम-रमणीयम्
      • पुनः कीदृशम् ? प्रमुदित-हृदयम् [ प्रमुदित – सदा आनन्दित ]
    • कदा ? भणति (सति)
      • कस्मिन् भणति (सति) ? श्रीजयदेवे
      • कीदृशे श्रीजयदेवे ? कृत-हरि-सेवे

विकिरति मुहुः श्वासान्दिशाः पुरो मुहुरीक्षते

प्रविशति मुहुः कुञ्जं गुञ्जन्मुहुर्बहु ताम्यति ।
रचयति मुहुः शय्यां पर्याकुलं मुहुरीक्षते

मदनकदनक्लान्तः कान्ते प्रियस्तव वर्तते ॥ ३
पदच्छेदः

विकिरति मुहुः श्वासान् दिशाः प्रविशति मुहुः कुञ्जम् गुञ्जन् मुहुः बहु ताम्यति रचयति मुहुः शय्याम् पर्याकुलम् मुहुः ईक्षते मदन-कदन-क्लान्तः कान्ते प्रियः तव वर्तते

अन्वयः

हे कान्ते | तव प्रियः मुहुः श्वासान् विकिरति | मुहुः पुरः दिशाः ईक्षते | मुहुः गुञ्जन् सः कुञ्जम् प्रविशति | मुहुः बहु ताम्यति | मुहुः शय्याम् रचयति | मुहुः पर्याकुलम् ईक्षते | तव प्रियः मदन-कदन-क्लान्तः वर्तते |

पदपरिचय:

  • हे कान्ते
  • विकिरति [ विकिरति – विक्षिपति | वि + कॄ “कॄ विक्षेपे” ]
    • कथम् ? मुहुः [ पुनःपुनः ]
    • कान् ? श्वासान्
    • कः ? प्रियः
      • कस्याः ? तव
    • ईक्षते
      • कः ? (सः)
      • कथम् ? मुहुः
      • काः (कर्मपदम्) ? दिशाः [ आशाः इति पाठभेदः | आशाः – आशस् शब्दः – दिशः ]
        • कुत्र / कीदृशाः ? पुरः [ अग्रतः ]
      • प्रविशति
        • कः ? (सः)
        • कथम् ? मुहुः
        • किम् ? कुञ्जम्
      • ताम्यति [ ग्लायति – be uneasy and pained | तम् “तमुँ काङ्क्षायाम्” ]
        • कः ? (सः)
        • किं कुर्वन् ? गुञ्जन् [ buzzing ]
        • कथम् ? मुहुः
        • कियत् ? बहु
      • रचयति
        • कः ? (सः)
        • कथम् ? मुहुः
        • काम् ? शय्याम्
      • ईक्षते
        • कः ? (सः)
        • कथम् ? मुहुः
        • पुनः कथम् ? पर्याकुलम् [ परि+आकुलम् | परितः आकुलम् | आकुलम् – व्याकुलम् ]
      • वर्तते
        • कः ? प्रियः
          • कस्याः ? तव
        • कथम् ? मदन-कदन-क्लान्तः [ कदनम् – पीडा | क्लान्तः – श्रान्तः / कातरः ]

त्वद्वाम्येन समं समग्रमधुना तिग्मांशुरस्तं गतो

गोविन्दस्य मनोरथेन च समं प्राप्तं तमः सान्द्रताम् ।
कोकानां करुणस्वनेन सदृशी दीर्घा मदभ्यर्थना

तन्मुग्धे विफलं विलम्बनमसौ रम्योऽभिसारक्षणः ॥ ३७
पदच्छेदः

त्वत्-वाम्येन समम् समग्रम् अधुना तिग्मांशुः अस्तम् गतः गोविन्दस्य मनोरथेन च समम् प्राप्तम् तमः सान्द्रताम् कोकानाम् करुण-स्वनेन सदृशी दीर्घा मत्-अभ्यर्थना तत् मुग्धे विफलम् विलम्बनम् असौ रम्यः अभिसार-क्षणः

अन्वयः

मुग्धे | अधुना त्वत्-वाम्येन समं (सह) समग्रं तिग्मांशुः अस्तं गतः | गोविन्दस्य मनोरथेन च समं (सह) तमः सान्द्रतां प्राप्तम् (अस्ति) | कोकानाम् करुण-स्वनेन सदृशी मत्-अभ्यर्थना दीर्घा (अस्ति) | तत् विलम्बनम् विफलम् (भवति) | असौ अभिसार-क्षणः रम्यः (भवति) |

पदपरिचय:

  • मुग्धे [ मुग्धा – मूढा ]
  • गतः
    • कः ? तिग्मांशुः [ सूर्यः ]
    • किम् / काम् अवस्थाम् ? अस्तम्
    • केन सह तिग्मांशुः ? त्वद्-वाम्येन समम् [ वाम्यम् – वामता – प्रतिकूलता ]
    • कियत् ? समग्रम्
    • कदा ? अधुना
  • प्राप्तम् (अस्ति)
    • किं प्राप्तम् [ कर्तृपदम् ] ? तमः [ तमस् इति सकारान्तः नपुंसकलिङ्गः ]
      • कस्य मनोरथेन ? गोविन्दस्य
    • केन सह तमः ? मनोरथेन समम् [ मनोरथः – अनुरागः ]
    • किं प्राप्तम् [ कर्मपदम् ] ? सान्द्रताम् [ सान्द्रता – निबिडता – denseness ]
  • दीर्घा (अस्ति)
    • का ? मत्-अभ्यर्थना [ अभ्यर्थना – प्रार्थना – अनुरोधना ]
      • केन सदृशी ? करुण-स्वनेन सदृशी [ करुणस्वनः – करुणामय-स्वरः ]
        • केषाम् ? कोकानाम् [ कोकाः – चक्रवाकपक्षिणः ]
      • विफलम् (भवति)
        • किम् ? विलम्बनम्
          • किं विलम्बनम् ? तत्
        • असौ रम्यः (भवति)
          • कः ? अभिसार-क्षणः [ क्षणः – कालः ]

सा माम् द्रक्ष्यति वक्ष्यति स्मरकथाम् प्रत्यङ्गमालिङ्गनैः

प्रीतिम् यास्यति रंस्यते सखि समागत्येति चिन्ताकुलः।

स त्वाम् पश्यति वेपते पुलकयत्यानन्दति स्वेद्यति

प्रत्युद्गच्छति मूर्च्छति स्थिरतमःपुञ्जे निकुञ्जे स्थितः॥ ३८ (उत्तरे एतद्श्लोकः ३८-तमः अस्ति)

पदच्छेदः

सा माम् द्रक्ष्यति वक्ष्यति स्मर कथाम् प्रति-अङ्गम् आलिङ्गनैः प्रीतिम् यास्यति रंस्यते सखि समागत्य इति चिन्ता+आकुलः सः त्वाम् पश्यति वेपते पुलकयति आनन्दति स्वेद्यति प्रति+उत्+गच्छति मूर्च्छति स्थिर-तमःपुञ्जे निकुञ्जे स्थितः

अन्वयः

सखि | सः स्थितः स्थिर-तमःपुञ्जे निकुञ्जे “सा समागत्य मां द्रक्ष्यति | स्मर-कथां वक्ष्यति | प्रत्यङ्गम् आलिङ्गनैः प्रीतिं यास्यति | रंस्यते” इति चिन्ताकुलः त्वां पश्यति | वेपते | पुलकयति | आनन्दति | स्वेद्यति | प्रत्युद्गच्छति | मूर्च्छति |

पदपरिचय:

  • सखि
  • पश्यति
    • काम् ? त्वाम्
    • कः ? सः
      • कीदृशः ? स्थितः
        • कुत्र ? निकुञ्जे
        • कीदृशे ? स्थिर-तमःपुञ्जे
      • कीदृशः ? चिन्ताकुलः
      • किमिति चिन्ताकुलः ? … इति
        • द्रक्ष्यति
          • कम् ? माम्
          • किं कृत्वा ? समागत्य
          • का ? सा
        • वक्ष्यति
          • किम् ? स्मर-कथाम्
          • का ? सा
        • यास्यति
          • किम् ? प्रीतिम्
          • कैः कारणेन ? आलिङ्गनैः
            • कथम् ? प्रत्यङ्गम्
          • का ? सा
        • रंस्यते
          • का ? सा
        • सः किं किं करोति ? पुलकयति वेपते आनन्दति स्वेद्यति प्रत्युद्गच्छति मूर्च्छति च |

आश्लेषादनु चुम्बनादनु नखोल्लेखादनु स्वान्तज-

प्रोद्बोधादनु संभ्रमादनु रतारम्भादनु प्रीतयोः ।
अन्यार्थं गतयोर्भ्रमान्मिलितयोः सम्भाषणैर्जानतो-

र्दम्पत्योरिह को न को न तमसि व्रीडाविमिश्रो रसः ॥ ३ (दक्षिणे एतद्श्लोकः ३८-तमः अस्ति)

पदच्छेदः

आश्लेषात् अनु चुम्बनात् अनु नख-उल्लेखात् अनु स्वान्त-ज-प्र-उद्बोधात् अनु संभ्रमात् अनु रतारंभात् अनु प्रीतयोः अन्य-अर्थम् गतयोः भ्रमात् मिलितयोः सम्भाषणैः जानतोः दम्पत्योः इह कः न कः न तमसि व्रीडा-विमिश्रः रसः

अन्वयः

अन्यार्थम् गतयोः भ्रमात् मिलितयोः सम्भाषणैः जानतोः आश्लेषात् अनु चुम्बनात् अनु नखोल्लेखात् अनु स्वान्तजप्रोद्बोधात् अनु संभ्रमात् अनु रतारंभात् अनु प्रीतयोः दम्पत्योः इह तमसि व्रीडा-विमिश्रः रसः कः न (अस्ति) | कः (रसः) न (अस्ति) |

पदपरिचय:

  • कः रसः न (अस्ति) ? [ सर्वे रसाः सन्ति इत्यर्थः ]
    • कीदृशः रसः? व्रीडा-विमिश्रः [ व्रीडा – लज्जा ; विमिश्रः – मिश्रितः ]
      • कयोः ? दम्पत्योः
      • कीदृशयोः ? गतयोः
        • किमर्थम् (गतयोः) ? अन्यार्थम्
      • पुनः कीदृशयोः ? मिलितयोः
        • कस्मात् अनन्तरम् (मिलितयोः) ? भ्रमात् (भ्रमात् अनन्तरम्)
      • पुनः कीदृशयोः ? जानतोः
        • कैः कारणैः जानतोः ? सम्भाषणैः
      • पुनः कीदृशयोः ? प्रीतयोः [ परितोषं गतयोः ]
        • कस्मात् अनु प्रीतयोः ? रतारंभात् अनु [ रत+आरम्भः ]
        • कस्मात् अनु (रतारंभः) ? संभ्रमात् अनु [ संभ्रमः – विस्मयः ]
        • कस्मात् अनु (संभ्रमः) ? स्वान्तजप्रोद्बोधात् अनु [ स्व+अन्त+जम् – कामम् ; प्र+उत्+बोधः – प्रकाशनः ]
        • कस्मात् अनु (स्वान्तजप्रोद्बोधः) ? नखोल्लेखात् अनु [ नख+उत्+लेखात् ]
        • कस्मात् अनु (नखोल्लेखः) ? चुम्बनात् अनु
        • कस्मात् अनु (चुम्बनम्) ? आश्लेषात् अनु [ आश्लेषणम् = आलिङ्गनम् ]
      • कुत्र भवति ? इह
      • कदा भवति ? तमसि

सभयचकितं विन्यस्यन्तीं दृशौ तिमिरे पथि

प्रतितरु मुहुः स्थित्वा मन्दं पदानि वितन्वतीम् ।
कथमपि रहः प्राप्तामङ्गैरनङ्गतरङ्गिभिः

सुमुखि सुभगः पश्यन्स त्वामुपैतु कृतार्थताम् ॥ ३
पदच्छेदः

स-भय-चकितं विन्यस्यन्तीं दृशौ तिमिरे पथि प्रति-तरुः मुहुः स्थित्वा मन्दं पदानि वितन्वतीम् कथम् अपि रहः प्राप्ताम् अङ्गैः अनङ्ग-तरङ्गिभिः सुमुखि सुभगः पश्यन् सः त्वाम् उपैतु कृत-अर्थताम्
अन्वयः  

सुमुखि | सुभगः सः स-भय-चकितम्‌ तिमिरे दृशौ पथि विन्यस्यन्तीम्‌, प्रतितरुः मुहुः स्थित्वा, मन्दम्‌ पदानि वितन्वतीम्, अनङ्गतरङ्गिभिः अङ्गैः (उपलक्षितां), कथम् अपि, रहः प्राप्ताम्, त्वां पश्यन् कृतार्थताम् उपैतु

पदपरिचय:

  • सुमुखि
  • उपैतु [ प्राप्नोतु ]
    • काम् ? कृतार्थताम् [ साफल्यम् ]
    • कः ? सः
    • कीदृशः ? सुभगः [ भाग्यवान् ]
    • किं कुर्वन् सः ? पश्यन्
      • कां पश्यन् ? त्वाम्
      • कीदृशीं त्वाम् ? प्राप्ताम्
        • कुत्र ? रहः [ निर्जने स्थले / एकान्ते ]
        • पुनः कथम् (प्राप्ताम्) ? कथम् अपि
        • किं कृत्वा प्राप्ताम् ? स्थित्वा
          • कुत्र ? मुहुः प्रतितरु
        • किं कुर्वतीम् ? वितन्वतीम् [ वि+ तन् “तनुँ विस्तारे” + वतुप् प्रत्ययः | विक्षिपतीम् – stretching ]
          • कथम् ? मन्दम्
          • किम् ? पदम्
        • पुनः कीदृशीं त्वाम् ? अङ्गैः (अङ्गैः उपलक्षिताम्)
          • कीदृशैः अङ्गैः ? अनङ्ग-तरङ्गिभिः [ अनङ्गः – कामः ]
        • पुनः कीदृशीं त्वाम् ? विन्यस्यन्तीम्‌ [ निक्षिपन्तीम् ]
          • कथम् ? स-भय-चकितम्‌
          • के द्वे विन्यस्यन्तीम्‌ ? दृशौ [ नेत्रे ]
          • कुत्र ? पथि
          • कदा ? तिमिरे

राधामुग्धमुखारविन्दमधुपस्त्रैलोक्यमौलिस्थली

नेपथ्योचितनीलरत्नमवनीभारावतारान्तकः।

स्वच्छन्दं व्रजसुन्दरीजनमनस्तोषप्रदोषोदयः

कंसध्वंसनधूमकेतुरवतु त्वाम् देवकीनन्दनः॥ ४० ||

पदच्छेदः

राधा-मुग्ध-मुख-अरविन्द-मधुपः त्रैलोक्य-मौलि-स्थली नेपथ्य-उचित-नील-रत्नम् अवनी-भार-अवतार-अन्तकः स्वच्छन्दम् व्रज-सुन्दरी-जन-मनः-तोष-प्रदोष-उदयः कंस-ध्वंसन-धूमकेतुः अवतु त्वाम् देवकी-नंदनः

अन्वयः

राधा-मुग्ध-मुख-अरविन्द-मधुपः त्रैलोक्य-मौलि-स्थली नेपथ्य-उचित-नील-रत्नम् अवनी-भार-अवतार-अन्तकः स्वच्छन्दम् व्रज-सुन्दरी-जन-मनः-तोष-प्रदोष-उदयः कंस-ध्वंसन-धूमकेतुः देवकी-नंदनः त्वाम् अवतु |

पदपरिचय:

  • अवतु [ रक्षतु ]
    • कं / कां ? त्वाम्
    • कः ? देवकी-नंदनः
    • कीदृशः ? राधा-मुग्ध-मुख-अरविन्द-मधुपः [ मुग्ध – सुन्दर ; मधुपः – भ्रमरः ]
    • पुनः कथं भूतः ? त्रैलोक्य-मौलि-स्थली-नेपथ्य-उचित-नील-रत्नम् [ मौलि-स्थली – शिरोभागः ; नेपथ्योचित – अलङ्कारभुतम् ]
    • पुनः कीदृशः ? अवनी-भार-अवतार-अन्तकः [ अवनी – जगत् ; अन्तकः – नाशकः ]
    • पुनः कीदृशः ? व्रज-सुंदरी-जन-मनः-तोष-प्रदोष-उदयः [ प्रदोषः – सायङ्कालः ; प्रदोष-उदयः – चन्द्रः ]
      • कथम् उदयति ? स्वच्छन्दम् [ स्व-इच्छया ]
    • पुनः कीदृशः ? कंस-ध्वंसन-धूमकेतुः [ धूमकेतुः – केतुः comet, indicating a potential threat ]

॥ इति श्रीगीतगोविन्देऽभिसारिकवर्णने साकाङ्क्षपुण्डरीकाक्षो नाम पञ्चमः सर्गः ॥

॥ इति श्रीगीतगोविन्दे अभिसारिक-वर्णने स-आकाङ्क्ष-पुण्डरीकाक्षः नाम पञ्चमः सर्गः ॥

Sarga Six

गीतगोविन्दम्

https://sa.wikisource.org/wiki/गीतगोविन्दम्/कुण्ठवैकुण्ठः

http://www.giirvaani.in/giirvaani/gg_utf/gg_6_utf/gg_6_sans_utf.htm

॥ षष्ठः सर्गः ॥
॥ कुण्ठवैकुण्ठः ॥

अथ तां गन्तुमशक्तां चिरमनुरक्तां लतागृहे दृष्ट्वा ।
तच्चरितं गोविन्दे मनसिजमन्दे सखी प्राह ॥ ४१ ॥

पदच्छेदः

अथ तां गन्तुम् अशक्ताम् चिरम् अनुरक्तां लता-गृहे दृष्ट्वा तत् चरितं गोविन्दे मनसिज-मन्दे सखी प्र+आह

अन्वयः

अथ चिरम् अनुरक्तां तां राधां लता-गृहे गन्तुम् अशक्ताम् दृष्ट्वा सखी मनसिज-मन्दे गोविन्दे, तत् चरितं प्राह |

पदपरिचय:

  • प्राह [ प्र-आह – अवदत् ]
    • किम् ? चरितम्
      • किम् चरितम् ? तत्
    • का ? सखी
    • कं प्राह ? गोविन्दे [ गोविन्दम् इति अर्थः | गोविन्दः वचनस्य अधिकरणमिति वक्तव्यम्।
      • कीदृशे ? मनसिज-मन्दे [ मनसि जातम् अत्र दुःखम्, मन्दः – निरुत्साही ]
      • Note: Vaiyaakaranas say, अधिकरणविवक्षया सप्तमी। विवक्षातः कारकाणि भवन्ति is our cardinal rule. The kaaraka-relationship of any padaartha depends on the intention to be conveyed. Hence, we can have the same object being represented as different kaarakas.  For example, we can say स्थाल्यां पचति  when we intend to represent the vessel as अधिकरण, and also स्थाली पचति when we intend to represent the vessel as kartaa. Similarly here, Govinda is intended as adhikarana and not as karma. Hence Saptami. – This clarification was provided by Smt. Sowmya Krishnapur.
    • कदा ? अथ
    • किं कृत्वा ? दृष्ट्वा
      • कां दृष्ट्वा ? ताम् (राधाम्)
        • किदृशाम् ? अनुरक्ताम् [ अनुरक्ता = अनुरागिणी ]
          • कियत् ? चिरम्
        • पुनः किदृशाम् ? अशक्ताम्
          • किं कर्तुम्? गन्तुम्
        • कुत्र (तिष्ठन्तीम्) ? लता-गृहे (तिष्ठन्तीम्)
      • The following form is kept just as a sample. Not followed in the other verses.
      • प्रथमवाक्यम्
        • क्रियापदम् = प्राह
        • कर्मपदम् = चरितम्
          • कर्मविशेषणम्= तत्
        • कर्तृपदम् = सखी
        • काल-सूचक-संयोजकपदम् = अथ
        • पूर्वकालीन-क्रिया = दृष्ट्वा
          • कर्मपदम् = ताम्
            • कर्मविशेषणम् = अशक्ताम्
              • तुमुनन्तपदम् = गन्तुम्
                • देशाधिकरणम् (औपश्लेषिकम्) = गोविन्दे to be corrected
                  • अधिकरण-विशेषणम् = मनसिज-मन्दे
                • क्रियागर्भ-कर्मविषेषणम् = अनुरक्ताम्
                  • क्रियाविशेषणम् = चिरम्
                  • देशाधिकरणम् (औपश्लेषिकम्) = लता-गृहे

॥ गीतम् १२ ॥

पश्यति दिशि दिशि रहसि भवन्तम् ।
तदधरमधुरमधूनि पिबन्तम् ॥
नाथ हरे जगन्नाथ हरे सीदति राधाऽवासगृहे – ध्रुवम् ॥ १ ॥
पदच्छेदः

पश्यति दिशि दिशि रहसि भवन्तम् तत्-अधर-मधुर-मधूनि पिबन्तम् नाथ हरे जगन्नाथ हरे सीदति राधा आवासगृहे ध्रुवम्

अन्वयः

नाथ | जगन्नाथ | हरे | रहसि दिशि दिशि तदधर-मधुर-मधूनि पिबन्तं भवन्तं पश्यति | राधा आवासगृहे सीदति | ध्रुवं सीदति |

पदपरिचय:

  • हे नाथ
  • हे जगन्नाथ
  • हे हरे
  • पश्यति
    • का पश्यति ? राधा
    • कम् पश्यति ? भवन्तम्
      • कीदृशम् भवन्तम् ? पिबन्तम्
        • किं पिबन्तम्? तत्-अधर-मधुर-मधूनि [ मधूनि – सुधा ]
      • कथं पश्यति ? रहसि
      • कुत्र पश्यति ? दिशि दिशि
    • सीदति [ अवसन्ना भवति | अतीव दुःखम् अनुभवति ]
      • कथम् ? ध्रुवम् [ निश्चयेण ]
      • कुत्र ? आवासगृहे [ सङ्केतभवने ]
      • का? राधा

त्वदभिसरणरभसेन वलन्ती ।
पतति पदानि कियन्ति चलन्ती ॥ २ ॥
पदच्छेदः

त्वत्-अभिसरण-रभसेन वलन्ती पतति पदानि कियन्ति चलन्ती

अन्वयः

त्वदभिसरण-रभसेन वलन्ती कियन्ति पदानि चलन्ती पतति |

पदपरिचय:

  • पतति
    • का ? सा (राधा)
    • किं कुर्वती ? वलन्ती [ वल “वल्ल संवरणे संचरणे च” + शतृ प्रत्ययः – अत्र संचरणम्]
      • केन वलन्ती ? त्वदभिसरण-रभसेन (अभिसरणम् – मेलनम् ; रभस – उत्साहः/हर्षः)
    • पुनः किं कुर्वती ? चलन्ती
      • कियत् चलन्ती ? कियन्ति पदानि [ प्रथमाविभक्तौ – कियत्/कियद् कियन्ती कियन्ति ]

विहितविशदबिसकिसलयवलया ।
जीवति परमिह तव रतिकलया ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

विहित-विशद-बिस-किसलय-वलया जीवति परम् इह तव रति-कलया

अन्वयः

इह विहित-विशद-बिस-किसलय-वलया तव परं रति-कलया जीवति |

पदपरिचय:

  • जीवति
    • का ? (सा राधा)
      • कीदृशी सा ? विहित-विशद-बिस-किसलय-वलया [ वलयम् – आच्छादनम्; विहितम् – कृतम्; विशदम् – मृदु; बिसम् – कमलम् (अत्र विस इति पाठभेदः) ; किसलयम् – तरुणकम् / पल्लवः sprout | काम-जन्य-संताप-मोचनार्थम् तादृशं करोति ]
    • केन कारणेन ? परम् रति-कलया [ परम् – केवलम्; कला – आवेशं, तीव्र इच्छा, यथा चन्द्रकलायाः वृद्धिः भवति ]
      • कस्य रतिः ? तव
    • कुत्र ? इह

मुहुरवलोकितमण्डनलीला ।
मधुरिपुरहमिति भावनशीला ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

मुहुः अवलोकित-मण्डन-लीला मधु-रिपुः अहम् इति भावन-शीला

अन्वयः

  • मुहुः अवलोकित-मण्डन-लीला, “अहम् मधुरिपुः” इति भावन-शीला (राधा आवासगृहे सीदति)|

पदपरिचय:

  • आवासगृहे सीदति
    • का ? (सा राधा)
    • कथंभूता सा ? अवलोकित-मण्डन-लीला [ अवलोकित- = दृष्ट- ; मण्डनम् = भूषणम्; लीला = विलासः / स्त्रियाः क्रीडा यत्र सा तस्याः प्रियस्य वेशं स्वस्मिन् धरति ]
      • कथम् अवलोकितम् ? मुहुः
    • पुनः कथंभूता सा ? भावन-शीला
    • किमिति भावना ? … इति
      • अस्मि
      • कथंभूता अस्मि ? मधु-रिपुः
      • का ? अहम्

त्वरितमुपैति न कथमभिसारम् ।
हरिरिति वदति सखीमनुवारम् ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

त्वरितम् उपैति न कथम् अभिसारम् हरिः इति वदति सखीम् अनुवारम्

अन्वयः

“हरिः त्वरितम् अभिसारं कथं न उपैति” इति सखीम् अनुवारं वदति |

पदपरिचय:

  • वदति
    • कथम् ? अनुवारम्
    • काम् ? सखीम्
    • का? सा
    • किमिति ? कथम् न उपैति [ आगच्छति ] इति
      • कथम् न उपैति ? त्वरितम्
      • कुत्र ? अभिसारम्
      • कः ? हरिः

श्लिष्यति चुम्बति जलधरकल्पम् ।
हरिरुपगत इति तिमिरमनल्पम् ॥ ६ ॥
पदच्छेदः

श्लिष्यति चुम्बति जलधर-कल्पम् हरिः उपगतः इति तिमिरम् अनल्पम्
अन्वयः

हरिः उपगतः इति अनल्पम् तिमिरम् जलधर-कल्पम् श्लिष्यति | चुम्बति |
पदपरिचय:

  • श्लिष्यति (आलिङ्गति)
    • का? सा
    • किम् ? तिमिरम् (अन्धकारः)
      • कीदृशं तिमिरम् ? अनल्पम्
      • पुनः कीदृशं तिमिरम् ? जलधर-कल्पम् [ जलधरः – मेघः ; कल्पम् – सदृशम् ]
    • किमिति ? उपगतः (आगतः) इति (इति चिन्तयन्ती)
      • कः ? हरिः
    • पुनः किं करोति? चुम्बति

भवति विलम्बिनि विगलितलज्जा ।
विलपति रोदिति वासकसज्जा ॥ ७ ॥
पदच्छेदः

भवति विलम्बिनि विगलित-लज्जा विलपति रोदिति वासक-सज्जा

अन्वयः

भवति विलम्बिनि (सति) विगलित-लज्जा वासक-सज्जा विलपति | रोदिति |

पदपरिचय:

  • विलपति [ परिशोचति / अनुरोदिति ]
    • का? वासक-सज्जा [ नायकस्य आगमनार्थं विलासगृहे सर्वाः व्यवस्थाः या करोति सा वासकसज्जावस्थां प्राप्ता नायिका भवति ]
    • कथं भूता ? विगलित-लज्जा [ विगलित.. – प्रनष्ट.. ]
    • कदा? विलम्बिनि (सति)
      • कस्मिन् विलम्बिनि (सति) ? भवति
    • पुनः किं करोति? रोदिति

श्रीजयदेवकवेरिदमुदितम् ।
रसिकजनं तनुतामतिमुदितम् ॥ ८ ॥
पदच्छेदः

श्री-जयदेव-कवेः इदम् उदितम् रसिक-जनम् तनुताम् अति-मुदितम्

अन्वयः

श्री-जयदेव-कवेः इदम् उदितं रसिक-जनम् अति-मुदितं तनुताम्

पदपरिचय:

  • तनुताम् [ कुरुताम् / साधयताम् | तन् “तनु विस्तारे” लोट्लकारः प्रथमपुरुषः एक वचनम् | लट्-लकारे – तनुते / तनोति ]
    • किम् (तनुताम्) [ कर्ता ] ? उदितम् [ उदित.. – उक्त.. | नपुंसकलिङ्गः ]
      • किम् (उदितम्) ? इदम् [ मकारान्तः इदम् शब्दः नपुंसकलिङ्गे | पुल्लिङ्गे अयम् | स्त्रीलिङ्गे इयम् ]
      • कस्य (उदितम्) ? श्री-जयदेव-कवेः
    • किम् (तनुताम्) [ कर्म ] ? रसिक-जनम् [ रसिकजनानां हृदयानि ]
    • कथम् (तनुताम्) ? अति-मुदितम् [ मुदित.. – प्रीत… ]

विपुलपुलकपालिः स्फीतसीत्कारमन्त-र्जनितजडिमकाकुव्याकुलं व्याहरन्ती ।
तव कितव विधत्तेऽमन्दकन्दर्पचिन्तां रसजलधिनिमग्ना ध्यानलग्ना मृगाक्षी ॥ ३८ ॥
पदच्छेदः
विपुल-पुलक-पालिः स्फीत-सीत्कारम् अन्तः-जनित-जडिम-काकु-व्याकुलं व्याहरन्ती ।
तव कितव विधत्ते अमन्द-कन्दर्प-चिन्तां रस-जलधि-निमग्ना ध्यान-लग्ना मृग+अक्षी

अन्वयः

(हे) कितव | विपुल-पुलक-पालिः रस-जलधि-निमग्ना ध्यान-लग्ना स्फीत-सीत्कारं (कुर्वती) अन्तर्जनित-जडिम-काकु-व्याकुलं व्याहरन्ती मृगाक्षी तव अमन्द-कन्दर्प-चिन्तां विधत्ते |

पदपरिचय:

  • हे कितव [ कितवः – धूर्तः / वञ्चकः ]
  • विधत्ते [ वि + धा “डुधाञ् धारणपोषणयोः” ] (विधाय (परिकल्प्य) इति पाठभेदः ]
    • किं विधत्ते ? अमन्द-कन्दर्प-चिन्ताम् [ अमन्द.. – अदिशयित.. / गाढ.. ; कन्दर्प – काम]
      • कस्य चिन्ताम् ? तव
    • का? मृगाक्षी
    • कथम्भूता ? विपुल-पुलक-पालिः [ विपुलः – महति; पुलकः  – रोमाञ्चः ; पालिः – पङ्क्तिः ]
    • पुनः कथम्भूता ? स्फीत-सीत्कारम् (कुर्वती) [ स्फीत.. – प्रवृद्ध.. ; सीत्कारम् – सीत् इति शब्दः आनन्देन वा दुःखेन वा क्रियते ]
    • किं कुर्वती ? व्याहरन्ती [ भाषमाणा ]
      • किं व्याहरन्ती ? अन्तः-जनित-जडिम-काकु-व्याकुलम् [ जडिमम् – अस्फुटत्वम् / जाड्यम्;  काकु – ध्वनिविकारविशेषणम् ; व्याकुल… – भ्रान्त.. ; अस्फुटत्वेन कारणेन काकु जनिता अस्ति | तया काक्वा व्याकुलम्  ]
    • पुनः कथम्भूता ? रस-जलधि-निमग्ना [ शृङ्गार-सागरे-निमग्ना ]
    • पुनः कथम्भूता ? ध्यान-लग्ना

अङ्गेष्वाभरणं करोति बहुशः पत्रेऽपि सञ्चारिणि
प्राप्तं त्वां परिशङ्कते वितनुते शय्यां चिरं ध्यायति ।

इत्याकल्पविकल्पतल्परचनासङ्कल्पलीलाशत-
व्यासक्तापि विना त्वया वरतनुर्नैषा निशां नेष्यति ॥ ३९ ॥

पदच्छेदः

अङ्गेषु आभरणम् करोति बहुशः पत्रे अपि सञ्चारिणि प्राप्तम् त्वाम् परिशङ्कते वितनुते शय्याम् चिरम् ध्यायति इति आकल्प-विकल्प-तल्परचना-सङ्कल्प-लीलाशत-व्यासक्ता अपि विना त्वया वरतनुः न एषा निशाम् नेष्यति |

अन्वयः

वरतनुः एषा अङ्गेषु बहुशः आभरणं करोति | पत्रे अपि सञ्चारिणि (सति) त्वां प्राप्तं परिशङ्कते | शय्यां वितनुते | चिरं ध्यायति | आकल्प-विकल्प-तल्प-रचना-सङ्कल्प-लीलाशत-व्यासक्ता अपि त्वया विना निशां न नेष्यति |

पदपरिचय:

  • करोति [ अत्र धरति इति अर्थः ]
    • का ? वरतनुः [ वर.. – श्रेष्ट.. ; तनुः (स्त्रीलिङ्गः) – शरीरः ]
      • का वरतनुः ? एषा
    • किम् ? आभरणम्
    • कथम् ? बहुशः [ पुनःपुनः त्यक्वा धारयति इति सूचितम् ]
    • कुत्र? अङ्गेषु
  • परिशङ्कते
    • का ? एषा
    • किम् इति ? प्राप्तम् (इति)
      • कं प्राप्तम् इति ? त्वाम्
    • कदा ? सञ्चारिणि (सति) अपि [ सञ्चारणम् – चलनम् ]
      • कस्मिन् सञ्चारिणि (सति) ? पत्रे
    • वितनुते [ रचयति ]
      • का ? एषा
      • काम् ? शय्याम्
    • ध्यायति
      • का ? एषा
      • कियत् ? चिरम्
    • न नेष्यति [ नेष्यति – यापयिष्यति ; नी “नी प्रापणे” – लिङलकारः – भविष्यत्कालः | लट्लकारे – नयति/नयते ]
      • का ? एषा
      • काम् ? निशाम्
      • केन विना ? त्वया विना
      • कथं भूता ? आकल्प-विकल्प-तल्परचना-सङ्कल्पलीलाशत-व्यासक्ता अपि [ आकल्प.. – भूषण.. (यतः सा आभरणं करोति) ; विकल्प.. – वितर्क.. (यतः सा परिशङ्कते); तल्प-रचना – शय्या-रचना ; सङ्कल्प.. – परिकल्पित.. ; लीला-शतम् – विलाससमुहः ; व्यासक्ता – विनिवेशिताचित्ता ; यद्यपि सा एतद् सर्वं करतो तथापि रात्र्याः यापनं कर्तुं न शक्नोति इति अर्थः ]

किम् विश्राम्यसि कृष्णभोगिभवने भाण्डीरभूमिरुहि
भ्रातर्याहि नदृष्टिगोचरमितस्सानन्दनन्दास्पदम्।
रधायावचनम् तदध्वगमुखान्नन्दान्तिकेगोपतो
गोविन्दस्यजयन्ति सायमतिथिप्राशस्त्यगर्भागिरः॥  ४० ॥

पदच्छेदः

किम् विश्राम्यसि कृष्ण-भोगि-भवने भाण्डीर-भूमिरुहि
भ्रातः याहि न दृष्टि-गोचरम् इतः स-आनन्द-नन्द-आस्पदम्
रधायाः वचनम् तत् अध्वग-मुखात् नन्द-अन्तिके गोपतः
गोविन्दस्य जयन्ति सायम् अतिथि-प्राशस्त्य-गर्भाः गिरः

अन्वयः

“हे भ्रातः | कृष्ण-भोगि-भवने भाण्डीर-भूमि-रुहि किं विश्राम्यसि ? सानन्दनन्दास्पदं न दृष्टिगोचरम् | इतः (तत्र) याहि |” अध्वग-मुखात् (श्रुतं) तत् रधायाः वचनं गोपतः गोविन्दस्य नन्द-अन्तिके सायम् अतिथि-प्राशस्त्य-गर्भाः गिरः जयन्ति | { राधायाः वचनम् अध्वग-मुखात् श्रुतस्य गोविन्दस्य गिरः जयन्ति }

पदपरिचय:

  • जयन्ति [ विजयं प्राप्नुवन्ति ]
  • कः ? गिरः [ वचनानि | गिर् इति रेफान्तः शब्दः, स्त्रीलिङ्गः, बहुवचनम् | प्रथमाविभक्तौ – गीः गिरौ गिरः ]
    • कस्य गिरः ? गोविन्दस्य
      • किं कुर्वतः गोविन्दस्य ? गोपतः [ गुप्ती कुर्वन् इति अर्थः | गोपतः = गुप् “गुपँ गोपने” + शतृ प्रत्ययः, गोपन्, तस्य | लट्-लकारे – गोपते/जुगुप्सते ]
    • कीदृशः गिरः ? अतिथि-प्राशस्त्य-गर्भाः [ प्राशस्त्यम् – प्रशंसादिरूपम् ; गर्भाः – अन्तर्भूताः ]
    • कदा ? सायम्
    • कुत्र ? नन्द-अन्तिके [ अन्तिके इति अव्ययम् | समीपे इति अर्थः ]
    • कस्मात् (श्रुतम्)? अध्वग-मुखात् [ अध्वगः – पतिकः ]
    • किम् (श्रुतम्) ? वचनम्
      • किम् वचनम् ? तत्
      • कयाः वचनम् ? रधायाः
      • किं इति वचनम् ? … (इति)
        • हे भ्रातः [ भ्राता = सहोदरः | भातृ इति ऋकारान्तः शब्दः ]
        • किं विश्राम्यसि ? [ किमर्थं अत्र विश्रामं करोसि ? अत्र मा कुरु इत्यर्थः ]
          • कः ? त्वम्
          • कुत्र ? भाण्डीर-भूमिरुहि [ भाण्डीरः – वटः ; भूमिरुहः – वृक्षः – भूमेः वर्धते इति अर्थः ; (2) द्वितीयः श्लेशार्थः | राधायाः तलम् ]
            • कीदृशे ? कृष्णभोगिभवने [ कृष्णस्य भोगिभवनं यस्मिन् सः कृष्णभोगिभवनः, तस्मिन् | कृष्ण-भोगि-भवनम् (1) कृष्ण-सर्पस्य-आश्रय-स्थानम् (2) द्वितीयः श्लेशार्थः | सम्भोगविशिष्टस्य कृष्णस्य विहरणस्थानम् ]
          • न दृष्टिगोचरम् (किम्) ? [ न द्रष्टुं शक्नोति वा ? ]
            • किम् (कर्ता) ? सानन्द-नन्द-आस्पदम् [ स-आनन्द = आनन्देन सहितम्;  नन्दः – कृष्णस्य पिता ; आस्पदम् – निवासः ]
            • कुतः ? इतः
          • याहि [ गच्छ | या “या प्रापणे” मध्यमपुरुषः लोट्लकारः | लट्लकारे प्रथमाविभक्तौ – याति यातः यान्ति | लोट्लकारे प्रथमाविभक्तौ – यातु / यातात् याताम् यान्तु ]
            • कः ? त्वम्

॥ इति गीतगोविन्दे वासकसज्जावर्णने कुण्ठवैकुण्ठो नाम षष्ठः सर्गः ॥