Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 25 – Shatrau mitre putre bandhau

25. शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ

मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ

सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं

सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ।।२५।।

पदच्छेद:

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रह+सन्धौ सर्वस्मिन् अपि पश्य आत्मानं

सर्वत्र उत्सृज भेद अज्ञानम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = कुरु [ कृ “डुकृञ् करणे” उभ. लोट्. मपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = मा [ अव्ययम् ]
    • कर्मपदम् =यत्नम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • विषयवाचकपदम् = विग्रह+सन्धौ [ इ. पुं. स. एक. ]
    • विषयवाचक-विशेषण-वाक्यांश:
      • विषयवाचकपदम् = शत्रौ [ उ. पुं. स. एक. ]
      • विषयवाचकपदम् = मित्रे [ अ. पुं. स. एक. ]
      • विषयवाचकपदम् = पुत्रे [ अ. पुं. स. एक. ]
      • विषयवाचकपदम् = बन्धौ [ उ. पुं. स. एक. ]
      • सम्योजकपदम् = (वा)
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्य [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =आत्मानम् [ न. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = सर्वस्मिन् [ सर्व अ. पुं. स. एक. ]
      • विशेषण-सूचक-पदम् = अपि [ अव्ययम् ]
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = उत्सृज [ उत् + सृज् “सृज विसर्गे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्मपदम् = भेद+अज्ञानम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • स्थानवाचकपदम् = सर्वत्र [ अव्ययम् ]

अन्वय:

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ विग्रह+सन्धौ यत्नं मा कुरु | सर्वस्मिन् अपि आत्मानं पश्य |

सर्वत्र भेदाज्ञानम् उत्सृज ।

सार:

पुर्वाक्तार्थमेवानुवदति | शत्रो विरोधो न, मित्रे स्नेहोऽपि न | एवं पुत्र बन्धौ, विग्रहसन्धौ च यत्नं मा कुरु | भेदरूपमज्ञानं परित्यज्य निर्ममो निरहङ्कार: च भव |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • सर्वस्मिन्नपि = सर्वस्मिन् अपि – ङमुडागमसन्धि: |
    • सर्वत्रोत्सृज = सर्वत्र उत्सृज – गुणसन्धि: |
    • भेदाज्ञानम् = भेद अज्ञानम् – सवर्नदीर्घसन्धि: |
  • समास:
    • भेदाज्ञानम् – भेदनिमित्तं अज्ञानम् – शाकपार्थिवादिसमास: (मद्यमपदलोप:) |
    • विग्रहश्च सन्धिश्च अनयोः समाहारः विग्रहसन्धि: – समाहारद्वन्द्वः ।
  • अन्य विषय:
    • [Note from Ms. Sowmya]
      • विग्रहश्च सन्धिश्च अनयोः समाहारः विग्रहसन्धि: भवति | विग्रहसन्धिम् नास्ति | अमादेश is only for akaaraantas.
      • Actually, since it is compulsory neuter gender, the form should be विग्रहसन्धिनि।There is a rule तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद्गालवस्य, which gives neuter-words an optional form similar to the masculine word, but only when it is a भाषितपुंस्क।  Probably here, since the word सन्धि is masculine, in the same meaning, the optional masculine form is used for the samaasa also.

Śatrau mitrē putrē bandhau
mā kuru yatnaṁ vigrahasandhau |
sarvasminnapi paśyātmānaṁ
sarvatrōtsr̥ja bhēdājñānam || 25 ||

Be impartial to thy friend, foe or son. Do not make distinction of them. With equal mind in all, thou attain the state of bliss very soon.

Advertisements

Bhagavad Gita – Chapter 11 – Part 1

श्रीमद्भगवद्गीता – एकादशोऽध्याय: – विश्वरूपदर्शनयोगः – भाग: १

अर्जुन उवाच –

मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।

यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ १ ॥

पदच्छेदः

मदनुग्रहाय परमं गुह्यम् अध्यात्मसञ्ज्ञितम् यत् त्वया उक्तं वचः तेन मोहः अयं विगतः मम ॥ १ ॥

अन्वयः

मदनुग्रहाय परमं गुह्यम् अध्यात्मसञ्ज्ञितम् यत् वचः त्वया उक्तं तेन मम अयं मोहः विगतः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • कर्म-वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम् =उक्तम्
        • (कर्मणि) कर्मपदम् =वचः
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = त्वया
      • कर्मविशेषणम् =यत्
      • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
        • कर्मपदम् =गुह्यम्
        • कर्मविशेषणम् =परमम्
      • कर्मविशेषणम् =अध्यात्मसञ्ज्ञितम्
      • सम्प्रदानपदम् = मदनुग्रहाय
    • “तेन” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= विगतः
      • कर्मपदम् =मोहः
      • कर्मविशेषणम् =मम
      • कर्मविशेषणम् =अयम्

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।

त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ २ ॥

पदच्छेदः

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशः मया त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यम् अपि च अव्ययम् ॥ २ ॥

अन्वयः

कमलपत्राक्ष ! भूतानां भवाप्ययौ हि विस्तरशः त्वत्तः मया श्रुतौ । अव्ययं माहात्म्यम् अपि च (श्रुतम्) ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कमलपत्राक्ष
  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= श्रुतौ
    • क्रियाविशेषणम् = विस्तरशः
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) कर्मपदम् =भवाप्ययौ
      • सम्बन्ध-पदम् = भूतानां
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = हि
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
    • अपादानपदम् = त्वत्तः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= (श्रुतम्)
    • (कर्मणि) कर्मपदम् =अव्ययम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् =माहात्म्यम्
    • सम्योजकपदम् = च
    • सम्योजकपदम् = अपि

एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।

द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

एवम् एतत् यथा आत्थ त्वम् आत्मानं परमेश्वर द्रष्टुम् इच्छामि ते रूपम् ऐश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥

अन्वयः

परमेश्वर ! पुरुषोत्तम ! त्वं आत्मानं यथा आत्थ, एवम् एतत् ते ऐश्वरं रूपं द्रष्टुम् इच्छामि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = परमेश्वर
  • सम्बोधनपदम् = पुरुषोत्तम
  • “यथा” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = आत्थ [ ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि” पर. लट्. मपु. एक. ]
      मद्यम पुरुष रूपाणि – ब्रवीषि / आत्थ, ब्रूथ: / आहथु:, ब्रूथ |
    • क्रियाविशेषणम् = यथा
    • कर्मपदम् =आत्मानम्
    • कर्तृपदम् = त्वम्
  • “एवम्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = इच्छामि [ इच्छ “इष इच्छायाम्” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्म-वाक्यांश:
      • तुमुनन्तपदम् =द्रष्टुम् [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” + तुमुन् प्रत्यय: ]
      • क्रियाविशेषणम् = एवम्
      • कर्मपदम् =एतत्
      • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
        • कर्मविशेषणम् =रूपम्
        • कर्मविशेषणम् =ऐश्वरम्
        • सम्बन्ध-पदम् = ते
      • कर्तृपदम् = (अहम्)

मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।

योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

मन्यसे यदि तत् शक्यं मया द्रष्टुम् इति प्रभो योगेश्वर ततः मे त्वं दर्शय आत्मानम् अव्ययम् ॥ ४ ॥

अन्वयः

प्रभो ! योगेश्वर ! तत् मया द्रष्टुं शक्यम् इति यदि मन्यसे, ततः त्वम् अव्ययम् आत्मानं मे दर्शय ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = प्रभो
  • सम्बोधनपदम् = योगेश्वर
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यदि” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = मन्यसे [ मन् “मन ज्ञाने” आ. लट्. मपु. एक. ]
      • कर्म-वाक्यम्
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= शक्यम्
        • तुमुनन्तपदम् =द्रष्टुम् [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” + तुमुन् प्रत्यय: ]
        • (कर्मणि) कर्मपदम् =तत् [ तद् द. नपुं. प्र. एक. ]
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
        • सम्योजकपदम् = इति
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • “तत:” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = दर्शय [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. णिजन्त: लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्मपदम् =आत्मानम्
      • कर्मविशेषणम् =अव्ययम्
      • कर्तृपदम् = त्वम्
      • सम्प्रदानपदम् = मे (मह्यम्)
      • सम्योजकपदम् = ततः

श्रीभगवानुवाच –

पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः ।

नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशः अथ सहस्रशः नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५ ॥

अन्वयः

पार्थ ! शतशः अथ सहस्रशः नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च मे रूपाणि पश्य ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्य [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =रूपाणि
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =नानाविधानि
      • कर्मविशेषणम् =शतशः
      • कर्मविशेषणम् =सहस्रशः
      • सम्योजकपदम् = अथ
    • कर्मविशेषणम् =दिव्यानि
    • कर्मविशेषणम् =नानावर्णाकृतीनि
    • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।

बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

पश्य आदित्यान् वसून् रुद्रान् अश्विनौ मरुतः तथा बहूनि अदृष्टपूर्वाणि पश्य आश्चर्याणि भारत ॥ ६ ॥

अन्वयः

भारत ! आदित्यान् वसून् रुद्रान् अश्विनौ तथा मरुतः पश्य, अदृष्टपूर्वाणि बहूनि आश्चर्याणि पश्य ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = भारत
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्य [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =आदित्यान्
    • कर्मपदम् =वसून्
    • कर्मपदम् =रुद्रान्
    • कर्मपदम् =अश्विनौ
    • कर्मपदम् =मरुतः
    • सम्योजकपदम् = तथा
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्य [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =आश्चर्याणि
    • कर्मविशेषणम् =बहूनि
    • कर्मविशेषणम् =अदृष्टपूर्वाणि
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।

मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

इह एकस्थं जगत् कृत्स्नं पश्य अद्य सचराचरम् मम देहे गुडाकेश यत् च अन्यत् द्रष्टुम् इच्छसि ॥ ७ ॥

अन्वयः

गुडाकेश ! अद्य एकस्थं सचराचरं कृत्स्नं जगत् अन्यत् च यत् द्रष्टुम् इच्छसि (तत्) इह मम देहे पश्य ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = गुडाकेश
  • “यत्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = इच्छसि [ इच्छ “इष इच्छायाम्” पर. लट्. मपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • तुमुनन्तपदम् =द्रष्टुम् [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” + तुमुन् प्रत्यय: ]
      • कर्मपदम् =यत्
      • कर्मविशेषणम् =अन्यत्
    • कर्मपदम् =जगत्
    • कर्मविशेषणम् =कृत्स्नम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =एकस्थम्
      • कर्मविशेषणम् =सचराचरम्
    • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कालवाचकपदम् = अद्य
  • “तत्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = पश्य [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =(तत्)
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • स्थानवाचकपदम् = इह
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = देहे
      • सम्बन्ध-पदम् = मम

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।

दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ ८ ॥

पदच्छेदः1

न तु मां शक्यसे द्रष्टुम् अनेन एव स्वचक्षुषा दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगम् ऐश्वरम् ॥ ८ ॥

अन्वयः

अनेन स्वचक्षुषा एव मां द्रष्टुं न शक्यसे । ते दिव्यं चक्षुः ददामि । ऐश्वरं मे योगं पश्य ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शक्यसे [ शक् “शक मर्षणे” उभ. लट्. मपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् =न
    • वाक्यांश:
      • तुमुनन्तपदम् =द्रष्टुम् [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” + तुमुन् प्रत्यय: ]
      • क्रियाविशेषणम् =एव
      • कर्मपदम् =माम्
    • करणवाचकपदम् = स्वचक्षुषा
    • करणविशेषणम् = अनेन
    • कर्तृपदम् = त्वम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = ददामि [ दा “डुदाञ् दाने” उभ. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =चक्षुः
    • कर्मविशेषणम् = दिव्यम्
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • सम्प्रदानपदम् = ते (तुभ्यम्)
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्य [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =योगम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्मविशेषणम् =ऐश्वरम्
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

सञ्जय उवाच –

एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।

दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

एवम् उक्त्वा ततः राजन् महायोगेश्वरः हरिः दर्शयामास पार्थाय परमं रूपम् ऐश्वरम् ॥ ९ ॥

अन्वयः

राजन् ! महायोगेश्वरः हरिः एवम् उक्त्वा ततः परमम् ऐश्वरं रूपं पार्थाय दर्शयामास ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = राजन्
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = दर्शयामास [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. णिजन्त: लिट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =रूपम्
    • कर्मविशेषणम् =परमम्
    • कर्मविशेषणम् =ऐश्वरम्
    • कर्तृपदम् = हरिः
    • कर्तृविशेषणम् =महायोगेश्वरः
    • सम्योजकपदम् = ततः
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् =उक्त्वा [ वद् “वद व्यक्तायां वाचि” + क्त्वा, अव्ययम् ]
      • क्रियाविशेषणम् =एवम्

अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।

अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १० ॥

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १० ॥

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥

अन्वयः

(तच्च रूपम्) अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधं दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनं सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतोमुखम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (आसीत्)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनेकवक्त्रनयनम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनेकाद्भुतदर्शनम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनेकदिव्याभरणम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दिव्यानेकोद्यतायुधम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दिव्यमाल्याम्बरधरं
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दिव्यगन्धानुलेपनं
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सर्वाश्चर्यमयं
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = देवम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनन्तं
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = विश्वतोमुखम्
    • कर्तृपदम् = (पूर्वस्मिन् श्लोके उक्तं तत् रूपम्)

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।

यदि भाः सदृशी सा स्यात्भासस्तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेत् युगपत् उत्थिता यदि भाः सदृशी सा स्यात् भासः तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥

अन्वयः

यदि दिवि सूर्यसहस्रस्य भाः उत्थिता भवेत् सा महात्मनः तस्य भासः सदृशी स्यात् ।

पदपरिचय:

  • “यदि” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = भवेत् [ भू “भू सत्तायाम्”, पर. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= उत्थिता
      • क्रियाविशेषणम् = युगपत्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = भाः [ स. स्त्री. प्र. एक. ]
      • सम्बन्ध-पदम् = सूर्यसहस्रस्य
    • अधिकरणपदम् = दिवि
    • सम्योजकपदम् = यदि
  • “सा” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = स्यात् [ अस् “अस भुवि” पर. विधिलिङ्ग. उपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सदृशी
      • सम्बन्ध-पदम् = भासः
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = महात्मनः
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = तस्य
    • कर्तृपदम् = सा

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।

अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

तत्र एकस्थं जगत् कृत्स्नं प्रविभक्तम् अनेकधा अपश्यत् देवदेवस्य शरीरे पाण्डवः तदा ॥ १३ ॥

अन्वयः

तदा पाण्डवः अनेकधा प्रविभक्तं कृत्स्नं जगत् तत्र देवदेवस्य शरीरे एकस्थम् अपश्यत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अपश्यत् [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लङ्. प्रपु. एक. ]
    • कर्म-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =एकस्थम्
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = शरीरे
        • सम्बन्ध-पदम् = देवदेवस्य
      • स्थानवाचकपदम् = तत्र
    • कर्मपदम् =जगत्
    • कर्मविशेषणम् =कृत्स्नम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= प्रविभक्तम्
      • क्रियाविशेषणम् = अनेकधा
    • कर्तृपदम् = पाण्डवः
    • कालवाचकपदम् = तदा

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।

प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

ततः स विस्मयाविष्टः हृष्टरोमा धनञ्जयः प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिः अभाषत ॥ १४ ॥

अन्वयः

ततः हृष्टरोमा सः विस्मयाविष्टः धनञ्जयः शिरसा देवं प्रणम्य कृताञ्जलिः अभाषत ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभाषत [ भाष “भाष व्यक्तायाम्” आ. लङ्. प्रपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = कृताञ्जलिः
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = प्रणम्य
        • कर्मपदम् =देवम्
        • करणवाचकपदम् = शिरसा
      • कर्तृपदम् = धनञ्जयः
      • कर्तृविशेषणम् =सः
      • कर्तृविशेषणम् =हृष्टरोमा
      • कर्तृविशेषणम् =विस्मयाविष्टः
      • कालवाचकपदम् = ततः (तदा)

अर्जुन उवाच-

पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।

ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

पश्यामि देवान् तव देव देहे सर्वान् तथा भूतविशेषसङ्घान् ब्रह्माणम् ईशं कमलासनस्थम् ऋषीन् च सर्वान् उरगान् च दिव्यान् ॥ १५ ॥

अन्वयः

देव ! तव देहे सर्वान् देवान् तथा भूतविशेषसङ्घान् कमलासनस्थं ब्रह्माणम् ईशं सर्वान् ऋषीन् च दिव्यान् उरगान् च पश्यामि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = देव
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यामि [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = देवान्
      • कर्मविशेषणम् =सर्वान्
    • कर्मपदम् = भूतविशेषसङ्घान्
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =ब्रह्माणम्
      • कर्मविशेषणम् =कमलासनस्थम्
    • कर्मपदम् = ईशम्
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =ऋषीन्
      • कर्मविशेषणम् =सर्वान्
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =उरगान्
      • कर्मविशेषणम् =दिव्यान्
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • सम्योजकपदम् = तथा
    • सम्योजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = देहे
      • सम्बन्ध-पदम् = तव

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।

नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतः अनन्तरूपम् न अन्तं न मध्यं न पुनः तव आदिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ १५ ॥

अन्वयः

विश्वेश्वर, विश्वरूप ! अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं सर्वतः अनन्तरूपं त्वाम् पश्यामि । तव आदिं न, मध्यं न, पुनः अन्तं न पश्यामि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = विश्वेश्वर
  • सम्बोधनपदम् = विश्वरूप
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यामि [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =त्वाम्
    • कर्मविशेषणम् =अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = अनन्तरूपम्
      • स्थानवाचकपदम् = सर्वतः (सर्वत्र)
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यामि [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् =न
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =आदिम्
      • कर्मपदम् =मध्यम्
      • कर्मपदम् =अन्तम्
      • सम्बन्ध-पदम् = तव
    • सम्योजकपदम् = पुनः
    • कर्तृपदम् = (अहम्)

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।

पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वत: दीप्तिमन्तम् पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिम् अप्रमेयम् ॥ १७ ॥

अन्वयः

त्वां किरीटिनं गदिनं चक्रिणं तेजोराशिं सर्वत: दीप्तिमन्तं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिम् अप्रमेयं दुर्निरीक्ष्यं च पश्यामि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यामि [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =त्वाम्
    • कर्मविशेषणम् = किरीटिनम्
    • कर्मविशेषणम् = गदिनम्
    • कर्मविशेषणम् = चक्रिणम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = तेजोराशिम्
      • कर्मविशेषणम् = दीप्तिमन्तम्
      • स्थानवाचकपदम् = सर्वत:
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = दीप्तानलार्कद्युतिम्
      • स्थानवाचकपदम् = समन्तात्
    • कर्मविशेषणम् = अप्रमेयम्
    • कर्मविशेषणम् = दुर्निरीक्ष्यम्
    • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = (अहम्)

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

त्वम् अक्षरं परमं वेदितव्यं त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम् त्वम् अव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनः त्वं पुरुषः मतः मे ॥ १८ ॥

अन्वयः

त्वं परमं वेदितव्यम् अक्षरम् | त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम् | त्वम् अव्ययः, शाश्वतधर्मगोप्ता | त्वं सनातनः पुरुषः (इति) मे मतः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = परमम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वेदितव्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अक्षरम्
    • कर्तृपदम् = त्वम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = निधानम्
      • कर्तृविशेषणम् = परम्
      • सम्बन्ध-पदम् = विश्वस्य
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = अस्य
    • कर्तृपदम् = त्वम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अव्ययः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = शाश्वतधर्मगोप्ता
    • कर्तृपदम् = त्वम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = पुरुषः
        • कर्तृविशेषणम् = सनातनः
      • कर्तृपदम् = त्वम्
      • सम्योजकपदम् = (इति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = मतः
      • सम्बन्ध-पदम् = मे (मम)

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।

पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वम् इदं तपन्तम् ॥ १९ ॥

अन्वयः

अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रं दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा इदं विश्वं तपन्तं त्वां पश्यामि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यामि [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =त्वाम्
    • कर्मविशेषणम् =अनादिमध्यान्तम्
    • कर्मविशेषणम् =अनन्तवीर्यम्
    • कर्मविशेषणम् =अनन्तबाहुम्
    • कर्मविशेषणम् =शशिसूर्यनेत्रम्
    • कर्मविशेषणम् =दीप्तहुताशवक्त्रम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= तपन्तम्
      • कर्मपदम् =विश्वम्
      • कर्मविशेषणम् =इदम्
      • करणवाचकपदम् = स्वतेजसा
    • कर्तृपदम् = (अहम्)

References –

  1. 29th Nov 2015 दिनाङ्के नारायण नम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6my विश्वरूपदर्शनयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Page status – <Some updates are pending>

Bhagavad Gita – Chapter 10 – Part 3

श्रीमद्भगवद्गीता – दशमोऽध्याय: – विभूतियोगः – भाग: ३

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।

भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

स्वयम् एव आत्मना आत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५ ॥

अन्वयः

पुरुषोत्तम, भूतभावन, भूतेश, देवदेव, जगत्पते ! त्वं स्वयम् एव आत्मना आत्मानं वेत्थ ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = पुरुषोत्तम [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • सम्बोधनपदम् = भूतभावन [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • सम्बोधनपदम् = भूतेश [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • सम्बोधनपदम् = देवदेव [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • सम्बोधनपदम् = जगत्पते [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • क्रियापदम् =वेत्थ [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लट्. मप्र. एक. ]
  • क्रियाविशेषणम् =स्वयम् [ अव्ययम् ]
  • कर्मपदम् =आत्मानम् [ न. स्त्री. द्वि. एक. ]
  • करणवाचकपदम् = आत्मना [ न. स्त्री. तृ. एक. ]
  • कर्तृपदम् =त्वम्  [ युष्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
  • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव [ अव्ययम् ]

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।

याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

वक्तुम् अर्हसि अशेषेण दिव्याः हि आत्मविभूतयः याभिः विभूतिभिः लोकान् इमान् त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १६ ॥

अन्वयः

याभिः विभूतिभिः त्वम् इमान् लोकान् व्याप्य तिष्ठसि, (या:) आत्मविभूतयः दिव्याः, (त्वम्)  (ता:) अशेषेण वक्तुम् अर्हसि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “याभि” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् =तिष्ठसि [ स्था “ष्टा गतिनिवृत्तौ” पर. लट्. मपु. एक. ]
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = व्याप्य [ वि + आप् “आप्लृ व्याप्तौ” + ल्यप् प्रत्यय:, अव्ययम् ]
        • कर्मपदम् =लोकान्
        • कर्मविशेषणम् =इमान्
      • कर्तृपदम् = त्वम् [युष्मद् द. त्रि. प्र. एक.]
      • करणवाचकपदम् = विभूतिभिः
      • करणविशेषणम् = याभिः
    • “या:” वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दिव्याः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हि
      • कर्तृपदम् =आत्मविभूतयः [ इ. स्त्री. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् =(या:)
    • “ता:” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् =अर्हसि [ अर्ह “अर्ह पूजायाम्” पर. लट्. मपु. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • तुमुनन्तपदम् =वक्तुम् [ वद “वद व्यक्तायां” + तुमुन् प्रत्यय:, अव्ययम् ]
        • क्रियाविशेषणम् =अशेषेण [ अव्ययम् ]
      • कर्मपदम् =ताः [ तद् द. स्त्री. द्वि. बहु. ]
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)

कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।

केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

कथं विद्याम् अहं योगिन् त्वां सदा परिचिन्तयन् केषु केषु च भावेषु चिन्त्यः असि भगवन् मया ॥ १७ ॥

अन्वयः

योगिन् ! अहं सदा त्वां परिचिन्तयन् कथं विद्याम् ? भगवन् ! मया केषु केषु च भावेषु चिन्त्यः असि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • सम्बोधनपदम् = योगिन्[ न. पुं. सम्. एक. ]
    • क्रियापदम् =विद्याम् [ विद् “विद ज्ञाने” पर. विधिलिङ्. उपु. एक. ]
    • प्रश्नवाचक-क्रियाविशेषणम् = कथम् [ अव्ययम् ]
    • कर्मपदम् =त्वाम् [युष्मद् द. त्रि. द्वि. एक.]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= परिचिन्तयन् [ परि + चिन्त् “चिति स्मृत्याम्” + शतृ प्रत्यय:, त. पुं. प्र. एक. ]
      • क्रियाविशेषणम् =सदा [ अव्ययम् ]
      • कर्मपदम् =त्वाम् [युष्मद् द. त्रि. द्वि. एक.]
    • कर्तृपदम् = अहम् [अस्मद् द. त्रि. प्र. एक.]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • सम्बोधनपदम् = भगवन्[ म. पुं. सम्. एक. ]
    • क्रियापदम् = असि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. मपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= चिन्त्यः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = (त्वम्)
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया [ अस्मद् द. त्रि. तृ. एक.]
      • अधिकरणपदम् = भावेषु [ अ. पुं. स. बहु. ]
      • प्रश्नवाचक-अधिकरण-विशेषणम् = केषु [ किम् म. पुं. स. बहु. ]
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।

भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

विस्तरेण आत्मनः योगं विभूतिं च जनार्दन भूयः कथय तृप्तिः हि शृण्वतः नास्ति मे अमृतम् ॥ १८ ॥

अन्वयः

जनार्दन ! आत्मनः योगं विभूतिं च विस्तरेण भूयः कथय । अमृतं शृण्वतः मे तृप्तिः नास्ति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = जनार्दन
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =कथय [ कथ “कथ वाक्यप्रबन्धे” उभ. लोट्. मपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = विस्तरेण
    • क्रियाविशेषणम् = भूयः
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =योगं
      • कर्मपदम् =विभूतिं
      • सम्योजकपदम् = च
      • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
    • द्वितीयवाक्यम् ।
      • क्रियापदम् = अस्ति [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • क्रियाविशेषणम् = न [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् =तृप्तिः
        • सम्बन्ध-पदम् = मे (मम)
        • सम्बन्ध-विशेषण-वाक्यांश:
          • क्रिया-गर्भ-सम्बन्ध-पदम् = शृण्वतः [ त. पुं. ष. एक. ]
          • कर्मपदम् =अमृतम्

श्रीभगवान् उवाच –

हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।

प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

हन्त ते कथयिष्यामि दिव्याः हि आत्मविभूतयः प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ न अस्ति अन्तः विस्तरस्य मे ॥ १९ ॥

अन्वयः

कुरुश्रेष्ठ ! हन्त | (या:) आत्मविभूतयः दिव्याः हि, (ता:) ते प्राधान्यतः कथयिष्यामि । मे विस्तरस्य अन्तः नास्ति ।

पदपरिचय:

    • सम्बोधनपदम् = कुरुश्रेष्ठ
    • उद्घोषणपदम् = हन्त
    • प्रथमवाक्यम्
      • (या:) वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् = दिव्याः
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हि
        • कर्तृपदम् = आत्मविभूतयः
        • कर्मविशेषणम् = (या:)
      • (ता:) वाक्यांश:
        • क्रियापदम् =कथयिष्यामि [ कथ “कथ वाक्यप्रबन्धे” उभ. लृट्. उपु. एक. ]
        • कर्मपदम् =(ता:)
        • कर्मविशेषणम् =प्राधान्यतः
        • सम्प्रदानपदम् = ते (तुभ्यम्)
        • कर्तृपदम् =(अहम्)
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = अस्ति [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
        • क्रियाविशेषणम् = न [ अव्ययम् ]
        • वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् =अन्तः
          • सम्बन्ध-पदम् = विस्तरस्य
          • सम्बन्ध-विशेषण-सूचक-पदम् = मे (मम)

    अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।

अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ २० ॥

पदच्छेदः

अहम् आत्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः अहम् आदिः च मध्यं च भूतानाम् अन्तः एव च ॥ २० ॥

अन्वयः

गुडाकेश ! अहं सर्वभूताशयस्थितः आत्मा | अहम् एव भूतानाम् आदिः च मध्यं च अन्तः च ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = गुडाकेश
  • प्रथमवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =आत्मा
      • कर्तृविशेषणम् =सर्वभूताशयस्थितः
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =आदिः
      • कर्तृपदम् =मध्यम्
      • कर्तृपदम् =अन्तः
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
      • सम्बन्ध-पदम् = भूतानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
    • कर्तृविशेषणम् =एव

आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।

मरीचीर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

आदित्यानाम् अहं विष्णुः ज्योतिषां रविः अंशुमान् मरीचीः मरुताम् अस्मि नक्षत्राणाम् अहं शशी ॥ २१ ॥

अन्वयः

अहम् आदित्यानां विष्णुः, ज्योतिषाम् अंशुमान् रविः, मरुतां मरीचिः अस्मि | अहं नक्षत्राणाम् शशी ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =विष्णुः
      • सम्बन्ध-पदम् = आदित्यानाम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =रविः
      • कर्तृविशेषणम् =अंशुमान्
      • सम्बन्ध-पदम् = ज्योतिषाम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =मरीचिः
      • सम्बन्ध-पदम् = मरुताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =शशी
      • सम्बन्ध-पदम् = नक्षत्राणाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।

इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

वेदानां सामवेदः अस्मि देवानाम् अस्मि वासवः इन्द्रियाणां मनः च अस्मि भूतानाम् अस्मि चेतना ॥ २२ ॥

अन्वयः

वेदानां सामवेदः अस्मि । देवानां वासवः अस्मि । इन्द्रियाणां मनः च अस्मि । भूतानां चेतना अस्मि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =सामवेदः
      • सम्बन्ध-पदम् = वेदानां
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =वासवः
      • सम्बन्ध-पदम् = देवानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =मनः
      • सम्बन्ध-पदम् = इन्द्रियाणाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =चेतना
      • सम्बन्ध-पदम् = भूतानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।

वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

रुद्राणां शङ्करः च अस्मि वित्तेशः यक्षरक्षसाम् वसूनां पावकः च अस्मि मेरुः शिखरिणाम् अहम् ॥ २३ ॥

अन्वयः

रुद्राणां शङ्करः च अस्मि । यक्षरक्षसां वित्तेशः, वसूनां पावकः, शिखरिणां मेरुः च अहम् अस्मि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =शङ्करः
      • सम्बन्ध-पदम् = रुद्राणाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =वित्तेशः
      • सम्बन्ध-पदम् = यक्षरक्षसाम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =पावकः
      • सम्बन्ध-पदम् = वसूनाम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =मेरुः
      • सम्बन्ध-पदम् = शिखरिणाम्
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =अहम्

पुरोधसांच मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।

सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् सेनानीनाम् अहं स्कन्दः सरसाम् अस्मि सागरः ॥ २४ ॥

अन्वयः

पार्थ ! पुरोधसां मुख्यं बृहस्पतिं मां विद्धि । सेनानीनां स्कन्दः अहम् । सरसां सागरः अस्मि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =माम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =बृहस्पतिम्
      • कर्मविशेषणम् =मुख्यम्
      • सम्बन्ध-पदम् = पुरोधसाम्
    • कर्तृपदम् =(त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =स्कन्दः
      • सम्बन्ध-पदम् = सेनानीनाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =सागरः
      • सम्बन्ध-पदम् = सरसाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

 

महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।

यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

महर्षीणां भृगुः अहं गिराम् अस्मि एकम् अक्षरम् यज्ञानां जपयज्ञः अस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ २५ ॥

अन्वयः

अहं महर्षीणां भृगुः । गिराम् एकम् अक्षरम् अस्मि । यज्ञानां जपयज्ञः अस्मि । स्थावराणां हिमालयः (अस्मि) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =भृगुः
      • सम्बन्ध-पदम् = महर्षीणाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =अक्षरम्
      • कर्तृविशेषणम् =एकम्
      • सम्बन्ध-पदम् = गिराम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =जपयज्ञः
      • सम्बन्ध-पदम् = यज्ञानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =हिमालयः
      • सम्बन्ध-पदम् = स्थावराणाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।

गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६ ॥

अन्वयः

सर्ववृक्षाणाम् अश्वत्थः, देवर्षीणां नारदः, गन्धर्वाणां चित्ररथः, सिद्धानां कपिलः मुनिः, च (अस्मि) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =अश्वत्थः
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्ववृक्षाणाम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =नारदः
      • सम्बन्ध-पदम् = देवर्षीणाम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =चित्ररथः
      • सम्बन्ध-पदम् = गन्धर्वाणाम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =कपिलः
      • कर्तृविशेषणम् =मुनिः
      • सम्बन्ध-पदम् = सिद्धानाम्
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =अहम्

उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।

ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

उच्चैःश्रवसम् अश्वानां विद्धि माम् अमृतोद्भवम् ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७ ॥

अन्वयः

अश्वानाम् अमृतोद्भवम् उच्चैःश्रवसं, गजेन्द्राणाम् ऐरावतं, नराणां नराधिपं च मां विद्धि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =माम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् =उच्चैःश्रवसम्
      • कर्मविशेषणम् =अमृतोद्भवम्
      • सम्बन्ध-पदम् = अश्वानाम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = ऐरावतम्
      • सम्बन्ध-पदम् = गजेन्द्राणाम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् =नराधिपम्
      • सम्बन्ध-पदम् = नराणाम्
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =(त्वम्)

आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।

प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

आयुधानाम् अहं वज्रं धेनूनाम् अस्मि कामधुक् प्रजनः च अस्मि कन्दर्पः सर्पाणाम् अस्मि वासुकिः ॥ २८ ॥

अन्वय:

अहम् आयुधानां वज्रं अस्मि | धेनूनां कामधुक् अस्मि | प्रजनः कन्दर्पः | सर्पाणां वासुकिः च अस्मि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =वज्रम्
      • सम्बन्ध-पदम् = आयुधानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =कामधुक्
      • सम्बन्ध-पदम् = धेनूनाम्
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =कन्दर्पः
      • सम्बन्ध-पदम् = प्रजनः
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =वासुकिः
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्पाणाम्
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =(अहम्)

अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।

पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

अनन्तः च अस्मि नागानां वरुणः यादसाम् अहम् पितॄणाम् अर्यमा च अस्मि यमः संयमताम् अहम् ॥ २९ ॥

अन्वयः

नागानां अनन्तः च अस्मि । अहं यादसां वरुणः । पितॄणां च अर्यमा अस्मि । संयमतां यमः अहम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =अनन्तः
      • सम्बन्ध-पदम् = नागानाम्
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =वरुणः
      • सम्बन्ध-पदम् = यादसाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =अर्यमा
      • सम्बन्ध-पदम् = पितॄणाम्
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =यमः
      • सम्बन्ध-पदम् = संयमताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।

मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

प्रह्लादः च अस्मि दैत्यानां कालः कलयताम् अहम् मृगाणां च मृगेन्द्रः अहं वैनतेयः च पक्षिणाम् ॥ ३० ॥

अन्वयः

दैत्येषु प्रह्लादः च अस्मि । अहं कलयत्सु कालः । अहं मृगेषु मृगेन्द्रः च । पक्षिषु वैनतेयः च ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =प्रह्लादः
      • विषयवाचकपदम् = दैत्येषु
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =कालः
      • विषयवाचकपदम् = कलयत्सु
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =मृगेन्द्रः
      • विषयवाचकपदम् = मृगेषु
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =वैनतेयः
      • विषयवाचकपदम् = पक्षिषु
    • कर्तृपदम् =अहम्

पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।

झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

पवनः पवताम् अस्मि रामः शस्त्रभृताम् अहम् झषाणां मकरः च अस्मि स्रोतसाम् अस्मि जाह्नवी ॥ ३१ ॥

अन्वयः

अहं पवतां पवनः अस्मि, शस्त्रभृतां रामः, झषाणां मकरः अस्मि, स्रोतस‌ां च जाह्नवी अस्मि।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =पवनः
      • सम्बन्ध-पदम् = पवताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =रामः
      • सम्बन्ध-पदम् = शस्त्रभृताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =मकरः
      • सम्बन्ध-पदम् = झषाणाम्
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =जाह्नवी
      • सम्बन्ध-पदम् = स्रोतस‌ाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]

सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।

अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥३२॥

पदच्छेदः

सर्गाणाम् आदिः अन्तः च मध्यम् च एव अहम् अर्जुन। अध्यात्मविद्या विद्यानाम् वादः प्रवदताम् अहम् ॥३२॥

अन्वयः

अर्जुन | अहम् एव सर्गाणाम् आदिः अन्तः मध्यं च, विद्यानाम् अध्यात्मविद्या, अहं प्रवदतां वादः।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = आदिः
      • कर्तृविशेषणम् = अन्तः
      • कर्तृविशेषणम् = मध्यम्
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्गाणाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =अध्यात्मविद्या
      • सम्बन्ध-पदम् = विद्यानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =वादः
      • सम्बन्ध-पदम् = प्रवदताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।

अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ॥ ३३ ॥

पदच्छेदः

अक्षराणाम् अकारः अस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च अहम् एव अक्षयः कालः धाता अहं विश्वतोमुखः ॥ ३३ ॥

अन्वयः

अक्षराणाम् अकारः अस्मि । सामासिकस्य द्वन्द्वः च । अहम् एव अक्षयः कालः । अहं विश्वतोमुखः धाता ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =अकारः
      • सम्बन्ध-पदम् = अक्षराणाम्
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =द्वन्द्वः
      • सम्बन्ध-पदम् = सामासिकस्य
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =कालः
      • कर्तृविशेषणम् = अक्षयः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =धाता
      • कर्तृविशेषणम् = विश्वतोमुखः
    • कर्तृपदम् =अहम्

मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।

कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४ ॥

पदच्छेदः

मृत्युः सर्वहरः च अहम् उद्भवः च भविष्यताम् कीर्तिः श्रीः वाक् च नारीणां स्मृतिः मेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४ ॥

अन्वयः

अहं सर्वहरः मृत्युः च । भविष्यताम् उद्भवः च । नारीणां कीर्तिः, श्रीः, वाक्, स्मृतिः, मेधा, धृतिः, क्षमा च ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =मृत्युः
      • कर्तृविशेषणम् =सर्वहरः
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =उद्भवः
      • सम्बन्ध-पदम् = भविष्यताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =कीर्तिः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =श्रीः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =वाक्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =स्मृतिः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =मेधा
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =धृतिः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =क्षमा
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
      • सम्बन्ध-पदम् = नारीणाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।

मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५ ॥

पदच्छेदः

बृहत् साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसाम् अहम् मासानां मार्गशीर्षः अहम् ऋतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५ ॥

अन्वयः

तथा साम्नां बृहत्साम । अहं छन्दसां गायत्री । अहं मासानां मार्गशीर्षः । ऋतूनां कुसुमाकरः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =बृहत्साम
      • सम्बन्ध-पदम् = साम्नाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
    • सम्योजकपदम् = तथा
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =गायत्री
      • सम्बन्ध-पदम् = छन्दसाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =मार्गशीर्षः
      • सम्बन्ध-पदम् = मासानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =कुसुमाकरः
      • सम्बन्ध-पदम् = ऋतूनाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।

जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३६ ॥

पदच्छेदः

द्यूतं छलयताम् अस्मि तेजः तेजस्विनाम् अहम् जयः अस्मि व्यवसायः अस्मि सत्त्वं सत्त्ववताम् अहम् ॥ ३६ ॥

अन्वयः

छलयतां द्यूतम् अस्मि । अहं तेजस्विनां तेजः । जयः अस्मि । व्यवसायः अस्मि । अहं सत्त्ववतां सत्त्वम् |

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =द्यूतम्
      • सम्बन्ध-पदम् = छलयताम्
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = तेजः
      • सम्बन्ध-पदम् = तेजस्विनाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = जयः
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = व्यवसायः
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • पञ्चमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =सत्त्वम्
      • सम्बन्ध-पदम् = सत्त्ववताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।

मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥ ३७ ॥

पदच्छेदः

वृष्णीनां वासुदेवः अस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः मुनीनाम् अपि अहं व्यासः कवीनाम् उशना कविः ॥ ३७ ॥

अन्वयः

वृष्णीनां वासुदेवः अस्मि । पाण्डवानां धनञ्जयः । मुनीनाम् अपि अहं व्यासः । कवीनाम् उशना कविः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =वासुदेवः
      • सम्बन्ध-पदम् = वृष्णीनाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =धनञ्जयः
      • सम्बन्ध-पदम् = पाण्डवानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • सम्योजकपदम् = अपि
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =व्यासः
      • सम्बन्ध-पदम् = मुनीनाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =उशना
      • कर्तृविशेषणम् =कविः
      • सम्बन्ध-पदम् = कवीनाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।

मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ ३८ ॥

पदच्छेदः

दण्डः दमयताम् अस्मि नीतिः अस्मि जिगीषताम् मौनं च एव अस्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवताम् अहम् ॥ ३८ ॥

अन्वयः

दमयतां दण्डः अस्मि । जिगीषतां नीतिः अस्मि । गुह्यानां मौनं च एव अस्मि । ज्ञानवतां ज्ञानम् अहम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =दण्डः
      • सम्बन्ध-पदम् = दमयताम्
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =नीतिः
      • सम्बन्ध-पदम् = जिगीषताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • सम्योजकपदम् = च
    • सम्योजकपदम् = एव
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =मौनं
      • सम्बन्ध-पदम् = गुह्यानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =ज्ञानम्
      • सम्बन्ध-पदम् = ज्ञानवताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।

न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ ३९ ॥

पदच्छेदः

यत् च अपि सर्वभूतानां बीजं तत् अहम् अर्जुन न तत् अस्ति विना यत् स्यात् मया भूतं चराचरम् ॥ ३९ ॥

अन्वयः

अर्जुन ! सर्वभूतानां यत् बीजं तत् अपि अहम् । मया विना चराचरं भूतं यत् स्यात् तत् (अहं) नास्ति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = अर्जुन
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् =बीजम्
        • सम्बन्ध-पदम् = सर्वभूतानाम्
      • कर्तृपदम् =यत्
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्मि)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तत्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपि
      • कर्तृपदम् =अहम्
    • द्वितीयवाक्यम्
      • “यत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = स्यात् [ अस् “अस भुवि” पर. विधिलिङ्ग. उपु. एक. ]
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् =भूतम्
          • कर्तृविशेषणम् =चराचरम्
          • वाक्यांश:
            • करणवाचकपदम् = मया
            • सम्योजकपदम् = विना
          • कर्तृपदम् =यत्
        • “तत्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = अस्ति [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
          • क्रियाविशेषणम् =न
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = (अहम्)
          • कर्तृपदम् =तत्

नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।

एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ ४० ॥

पदच्छेदः

न अन्तः अस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप एषः तु उद्देशतः प्रोक्तः विभूतेः विस्तरः मया ॥ ४० ॥

अन्वयः

परन्तप ! मम दिव्यानां विभूतीनाम् अन्तः न अस्ति । मया एषः विभूतेः विस्तरः तु उद्देशतः प्रोक्तः ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = परन्तप
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अस्ति [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =अन्तः
      • सम्बन्ध-पदम् = विभूतीनाम्
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = दिव्यानाम्
      • सम्बन्ध-विशेषण-सूचक-पदम् = मम
    • द्वितीयवाक्यम्
      • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= प्रोक्तः
        • क्रियाविशेषणम् = उद्देशतः
        • वाक्यांश:
          • (कर्मणि) कर्मपदम् =विस्तरः
          • सम्बन्ध-पदम् = विभूतेः
        • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् =एषः
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् =मया
        • सम्योजकपदम् = तु

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।

तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम् ॥ ४१ ॥

पदच्छेदः

यत् यत् विभूतिमत् सत्त्वं श्रीमदूर्जितम् एव वा तत् तत् एव अवगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम् ॥ ४१ ॥

अन्वयः

यद्यत् विभूतिमत् श्रीमत् ऊर्जितम् एव वा सत्त्वं तत्तत् एव मम तेजोंऽशसम्भवम् (इति) त्वम् अवगच्छ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
  • “यत्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् =(अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =विभूतिमत्
      • कर्तृपदम् =श्रीमत्
      • कर्तृपदम् =ऊर्जितम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव
      • सम्योजकपदम् = वा
    • कर्तृपदम् =सत्त्वम्
    • कर्तृविशेषणम् = यत्
  • “तत्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = अवगच्छ [ अव + गम् “गम्ऌ गतौ” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्म-वाक्यम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् =तेजोंऽशसम्भवम्
        • सम्बन्दपदम् = मम
      • कर्तृपदम् =तत्
      • कर्तृविशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • कर्तृपदम् =त्वम्

अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।

विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ ४२ ॥

पदच्छेदः

अथवा बहुना एतेन किं ज्ञातेन तव अर्जुन विष्टभ्य अहम् इदं कृत्स्नम् एकांशेन स्थितः जगत् ॥ ४२ ॥

अन्वयः

अर्जुन ! अथवा एतेन बहुना ज्ञातेन तव किम् (अस्ति) ? अहम् इदं कृत्स्नं जगत् एकांशेन विष्टभ्य स्थितः ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = अर्जुन
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्ति)
    • वाक्याश:
      • प्रश्नवाचकपदम् = किम्
      • सम्बन्ध-पदम् = तव
    • करणवाचकपदम् = ज्ञातेन
    • करणविशेषण-सूचक-पदम् = बहुना
    • करणविशेषणम् = एतेन
    • सम्योजकपदम् = अथवा
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =स्थितः
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = विष्टभ्य [ वि + ष्टभ् + ल्यप् प्रत्यय: ]
        • करणवाचकपदम् = एकांशेन
        • कर्मपदम् =जगत्
        • कर्मविशेषणम् =कृत्स्नम्
        • कर्मविशेषणम् =इदम्
      • कर्तृपदम् =अहम्

References –

  1. 28th Nov 2015 दिनाङ्के नारायण नम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6mx वर्गः विभूतियोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Page status – <Some updates are pending>

Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 24 – Tvayi mayi chaanyatra

24. त्वयि मयि चान्यत्र– “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णु-

र्व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः ।

भव समचित्तः सर्वत्र त्वं

वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ।।२४।।

पाठभेद:

त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णुः

व्यर्थं कुप्यसि सर्वसहिष्णुः

सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं

सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ।।२४।।

पदच्छेद:

त्वयि मयि च अन्यत्र एकः विष्णुः व्यर्थं कुप्यसि मयि असहिष्णुः भव समचित्तः सर्वत्र त्वं वाञ्छसि अचिरात् यदि विष्णुत्वम्।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =एकः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • अधिकरणपदम् = त्वयि [ युष्मद् द. त्री. स. एक. ]
      • अधिकरणपदम् = मयि [ अस्मद् द. त्री. स. एक. ]
      • स्थानवाचकपदम् = अन्यत्र [ अव्ययम् ]
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =विष्णुः  [ उ. पुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =कुप्यसि [ कुप्  “कुप् क्रोधे” पर. लट्. मपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = व्यर्थम् [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =त्वम् [ युष्मद् द. त्री. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =असहिष्णुः [ उ. पुं. प्र. एक. ]
      • अधिकरणपदम् = मयि [ अस्मद् द. त्री. स. एक. ]
    • तृतीयवाक्यम्
      • “यदि” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् =वाञ्छसि [ वाञ्छ्  “वाछि इच्छायाम्” पर. लट्. मपु. एक. ]
        • क्रियाविशेषणम् = अचिरात् [ अव्ययम् ]
        • कर्मपदम् =विष्णुत्वम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृपदम् =त्वम् [ युष्मद् द. त्री. प्र. एक. ]
        • सम्योजकपदम् = यदि [ अव्ययम् ]
      • (तर्हि) वाक्यांश:
        • क्रियापदम् =भव [भू “भू सत्तायाम्” पर. लोट्. मपु. एक. ]
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = समचित्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृपदम् =त्वम् [ युष्मद् द. त्री. प्र. एक. ]
        • विषयवाचकपदम् = सर्वत्र [ अव्ययम् ]

अन्वय:

त्वयि मयि च अन्यत्रै एकः विष्णुः | असहिष्णुः त्वं  व्यर्थं मयि कुप्यसि | यदि त्वं  विष्णुत्वं अचिरात् वाञ्छसि (तर्हि) सर्वत्र समचित्तः भव |

सार:

विष्णु: व्यापनशील: सर्वव्यापि विष्णु: परमात्मैव सर्वशरीरेषु तथा प्रपञ्चे सर्वत्र च वर्तते | अतोत्वं अहं च एक एव | यदि परोऽस्ति तर्हि कोप: युज्यते | पराभावात् कोपादिकं न युज्यते इत्यर्थ: | त्वं अनामयं पदम् विष्णुत्वं मोक्षं वाञ्छसि चेत् सर्वत्र समचित्तो भव |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • चान्यत्रैक: = च अन्यत्र – सवर्नदीर्घसन्धि: |
    • अन्यत्रैक: = अन्यत्र एक: – वृद्धिसन्धि: |
    • एको विष्णु: = एक: विष्णु: – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण: |
    • विष्णुर्व्यर्थम् = विष्णु: व्यर्थम् – विसर्ग सन्धि:, रेफादेश: |
    • मय्यसहिष्णुः = मयि असहिष्णुः – यण्सन्धि: |
    • वाञ्छस्यचिरात् = वाञ्छसि अचिरात् – यण्सन्धि: |
    • अचिराद्यदि = अचिरात् यदि – जश्त्वसन्धि: |
  • विग्रह:
    • असहिष्णुः
      • सहिष्णुः = सोढुं शीलम् अस्य अस्ति इति |
      • असहिष्णुः = न सहिष्णुः – नञ् तत्पुरुष: |

Tvayi mayi cān’yatraikō viṣṇu-
rvyarthaṁ kupyasi mayyasahiṣṇuḥ |
Bhava samacittaḥ sarvatra tvaṁ
vāñchasyacirādyadi viṣṇutvam || 24 ||

In thee, in me and in all dwells the Lord. Why do thou impatiently hate me in others? See me in all and leave off the ideas of I and you.

<page status – some more updates pending >

Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 5

Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोक: ५

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

न हि कश्चित् क्षणम् अपि जातु तिष्ठति अकर्मकृत् कार्यते हि अवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैः गुणैः ॥ ५ ॥

अन्वयः

कश्चित् जातु क्षणमपि अकर्मकृत् न हि तिष्ठति । प्रकृतिजैः गुणैः हि अवशः सर्वः कर्म कार्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = तिष्ठति[ स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = कश्चित् [ अव्ययम् ]
    • कर्तृविशेषणम् = अकर्मकृत् [ त. पुं. प्र. एक. ]
    • कालवाचकम् = क्षणम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
    • कालवाचकम् = जातु [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया = कार्यते [ कृ “डुकृञ् करणे” + णिच् , उभ. (अत्र आ.) कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • (कर्मणि) णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = कर्म [ न. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = सर्वः [ अव्ययम् ]
    • कर्मविशेषणम् = अवशः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • (कर्मणि) णिजन्तप्रयोजककर्ता = गुणैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् = प्रकृतिजैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
  • सन्धि:
    • तिष्ठत्यकर्मकृत् = तिष्ठति अकर्मकृत् – यण्सन्धि: ।
    • ह्यवशः = हि अवशः – यण्सन्धि: ।
    • प्रकृतिजैर्गुणैः = प्रकृतिजैः गुणैः – विसर्गसन्धि:, रेफादेश: ।
  • समास:
    • अकर्मकृत् = न कर्मकृत् – नञ्तत्पुरुष: ।
    • अवशः = न अवश: – नञ्तत्पुरुष: ।
  • कृदन्त:
    • वश: = वश् “वश कान्तौ” + अच् (कर्मणि) ।
    • कर्मकृत् = कर्म करोति इति कर्मकृत् – कर्मन् + कृ “डुकृञ् करणे” + क्विप् (Note:  क्विप् प्रत्ययः indicates the person who does the action denoted by the verb).

तात्पर्यम्

यः कोऽपि कदापि क्षणकालमपि कर्मरहितः सन् न भवति यतः सर्वेऽपि प्रकृतिसम्भूतैः विकारैः विवशाः सन्तः कर्मकरणे प्रवर्तन्ते ।

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  2. Gita Praveshah – prathamabhaaga by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Sandhih by G. Mahaabaleshvarabhattah, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://sa.wikipedia.org/s/6j8 कर्मयोगः
  8. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 5  https://youtu.be/NLxT6ZDRjmc

Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 23 – Kastvam koham

23. कस्त्वं कोऽहम्– “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

  • श्लोक:

    कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः

    का मे जननी को मे तातः ।

    इति परिभावय सर्वमसारम्

    विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् ।।२३।।

    पदच्छेद:

    क: त्वं क: अहं कुत आयातः का मे जननी क: मे तातः इति परिभावय सर्वम् असारम् विश्वं त्यक्त्वा स्वप्न+विचारम् ।

    पदपरिचय:

    • प्रथमवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = क: [ किम् म. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् =त्वम् [ युष्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
    • द्वितीयवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = क: [ किम् म. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् =अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
    • तृतीयवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = कुत: (कस्मात्) [ अव्ययम् ]
      • कर्तृपदम् =आयातः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • चतुर्थवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = का [ किम् म. स्त्री. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् =जननी [ ई. स्त्री. प्र. एक. ]
      • सम्बन्दपदम् = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • पञ्चमवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = क: [ किम् म. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् =तातः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्दपदम् = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • षष्ठवाक्यम्
      • क्रियापदम् =परिभावय [ परि + भू “भू सत्तायाम्” + णिजन्त: पर. लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्म-वाक्यम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = असारम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृपदम् =विश्वम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृविशेषणम् =सर्वम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • सम्योजकपदम् = इति [ अव्ययम् ]
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् =त्यक्त्वा [ त्यज् “त्यज हानौ” + क्त्वा प्रत्यय:, अव्ययम् ]
        • कर्मपदम् = विश्वम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् =स्वप्न+विचारम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]

    अन्वय:

    क: त्वम् ? क: अहम् ? कुत: आयातः ? का मे जननी ? क: मे तातः ?

    स्वप्न+विचारं विश्वम् त्यक्त्वा सर्वं विश्वम् असारम् इति परिभावय ।

    सार:

    त्वं क: ? अहं क: ? अहं कस्मात् देशात् आयात: ? मम जननी का? तात: क: ? स्वप्नमायासदृशमिदं जगत् त्यक्त्वा सर्वमिदं मातापित्रादिव्यवाहारजातं तुच्छमत एव न काम्यम् इति वारं वारं चिन्तय |

    व्याकरणम्

    • सन्धि:
      • कस्त्वम् = क: त्वम् – विसर्गसन्धि:, सकार: |
      • कोऽहम् = को अहम् – पूर्वरुपसन्धि:, क: + अहम् – विसर्गसन्धि:, उकार: |
      • को मे = क: मे – विसर्गसन्धि:, उकार: |
    • विग्रह:
      • स्वप्नाविचारम् – स्वप्ने विचार: – सप्तमीतत्पुरुष: | तम् |

     

    Kastvaṁ kō̕haṁ kuta āyātaḥ
    kā mē jananī kō mē tātaḥ |
    Iti paribhāvaya sarvamasāram
    viśvaṁ tyaktvā svapnavicāram || 23 ||

     

    Think deep who thou art and who am I. Wherefrom do we come? Who is thy mother and who is thy father? Thou will understand that every one is evanescent. Hence give up these dreamy ideas about the world renouncing all.

    Source for the purport in Sanskrit  – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

  • English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana (http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)
  • Click this link for Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site
  • Click this link for the entire text of Bhaja Govindam भज गोविन्दम् with word-to-word English meaning by Sri Veeraswamy Krishnaraj of www.bhagavadgitausa.com

<page status – some more updates pending >

Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 22 – Ratyaacharpatavirachitakanthah

22. रथ्याचर्पटविरचितकन्थः – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

रथ्याचर्पटविरचितकन्थः
पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः ।
योगी योगनियोजितचित्तो
रमते बालोन्मत्तवदेव ।।२२।।

पाठभेद:

रथ्यार्पटविरचितकन्थः
पुण्यापुण्यविवर्जितपान्थः
योगी योगनियोजितचित्तो
रमते बालोन्मत्तवदेव ।।२२।।

पदच्छेद:

रथ्या+चर्पट+विरचित+कन्थः   पुण्य+अपुण्य+विवर्जित+पन्थः  योगी योग+नियोजित+चित्त:  रमते  बाल+उन्मत्त+वत् एव  |

पदपरिचय:

  • क्रियापदम् =रमते [ रम् “रमु क्रीडायाम्” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
  • क्रियाविशेषणम् = बाल+उन्मत्त+वत् [ अव्ययम् ]
  • कर्तृपदम् =योगी [ न. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृविशेषणम् =रथ्या+चर्पट+विरचित+कन्थः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृविशेषणम् =पुण्य+अपुण्य+विवर्जित+पन्थः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृविशेषणम् =योग+नियोजित+चित्त: [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव [ अव्ययम् ]

अन्वय:

रथ्या+चर्पट+विरचित+कन्थः   पुण्य+अपुण्य+विवर्जित+पन्थः  योग+नियोजित+चित्त:  योगी एव बाल+उन्मत्त+वत् रमते  |

सार:

योगेन आत्मसाक्षात्कारसम्पन्न: रथ्यायां समुपलब्धेन जीर्णपटेन कन्थां धरन् उन्मत्त: पान्थ: इव पुण्यापुण्याभ्यां विवर्जितश्च सन् बाल इव उन्मत्त इव च लोकेऽस्मिन् क्रीडति |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • बालोन्मत्तवदेव = बाल+उन्मत्त+वत् एव- जश्त्वसन्धि: |
    • योगनियोजितचित्तो रमते = योग+नियोजित+चित्त: रमते – विसर्गसन्धि: उकार: |
  • विग्रह:
    • रथ्याचर्पटविरचितकन्थः
      • रथ्याचर्पट: = रथ्याया: चर्पट: – षष्टितत्पुरुष:
      • रथ्याचर्पटेन विरचिता कन्था यस्य स: = रथ्याचर्पटविरचितकन्थः – बहुव्रीहि: |
    • पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः
      • विवर्जित: – विशेषेण वर्जित: |
      • पुण्यापुण्ये – पुण्यं च अपुण्यं च – द्वन्द्व: |
      • पुण्यापुण्यविवर्जित: – पुण्यापुण्याभ्यां विवर्जित: |
      • पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः – पुण्यापुण्यविवर्जित: पन्था यस्य स: – बहुव्रीहि |
    • योगनियोजितचित्त:
      • योगनियोजितचित्त: – योगे नियोजितं चित्तं येन स: – बहुव्रीहि |
    • बालोन्मत्तवत्
      • बालोन्मत्ताभ्यां तुल्यम् – बालोन्मत्तवत् |

Rathyācarpaṭaviracitakanthaḥ
puṇyāpuṇyavivarjitapanthaḥ |
Yōgī yōganiyōjitacittō
ramatē bālōnmattavadēva || 22 ||

The meditative, centred always in meditation, roams carefree like a child, wearing the rags picked up from streets, without the duality of even sin or virtue in his mind.

<page status – some more updates pending >