Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 25 – Shatrau mitre putre bandhau

25. शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ

मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ

सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं

सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ।।२५।।

पदच्छेद:

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रह+सन्धौ सर्वस्मिन् अपि पश्य आत्मानं

सर्वत्र उत्सृज भेद अज्ञानम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = कुरु [ कृ “डुकृञ् करणे” उभ. लोट्. मपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = मा [ अव्ययम् ]
    • कर्मपदम् =यत्नम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • विषयवाचकपदम् = विग्रह+सन्धौ [ इ. पुं. स. एक. ]
    • विषयवाचक-विशेषण-वाक्यांश:
      • विषयवाचकपदम् = शत्रौ [ उ. पुं. स. एक. ]
      • विषयवाचकपदम् = मित्रे [ अ. पुं. स. एक. ]
      • विषयवाचकपदम् = पुत्रे [ अ. पुं. स. एक. ]
      • विषयवाचकपदम् = बन्धौ [ उ. पुं. स. एक. ]
      • सम्योजकपदम् = (वा)
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्य [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =आत्मानम् [ न. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = सर्वस्मिन् [ सर्व अ. पुं. स. एक. ]
      • विशेषण-सूचक-पदम् = अपि [ अव्ययम् ]
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = उत्सृज [ उत् + सृज् “सृज विसर्गे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्मपदम् = भेद+अज्ञानम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • स्थानवाचकपदम् = सर्वत्र [ अव्ययम् ]

अन्वय:

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ विग्रह+सन्धौ यत्नं मा कुरु | सर्वस्मिन् अपि आत्मानं पश्य |

सर्वत्र भेदाज्ञानम् उत्सृज ।

सार:

पुर्वाक्तार्थमेवानुवदति | शत्रो विरोधो न, मित्रे स्नेहोऽपि न | एवं पुत्र बन्धौ, विग्रहसन्धौ च यत्नं मा कुरु | भेदरूपमज्ञानं परित्यज्य निर्ममो निरहङ्कार: च भव |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • सर्वस्मिन्नपि = सर्वस्मिन् अपि – ङमुडागमसन्धि: |
    • सर्वत्रोत्सृज = सर्वत्र उत्सृज – गुणसन्धि: |
    • भेदाज्ञानम् = भेद अज्ञानम् – सवर्नदीर्घसन्धि: |
  • समास:
    • भेदाज्ञानम् – भेदनिमित्तं अज्ञानम् – शाकपार्थिवादिसमास: (मद्यमपदलोप:) |
    • विग्रहश्च सन्धिश्च अनयोः समाहारः विग्रहसन्धि: – समाहारद्वन्द्वः ।
  • अन्य विषय:
    • [Note from Ms. Sowmya]
      • विग्रहश्च सन्धिश्च अनयोः समाहारः विग्रहसन्धि: भवति | विग्रहसन्धिम् नास्ति | अमादेश is only for akaaraantas.
      • Actually, since it is compulsory neuter gender, the form should be विग्रहसन्धिनि।There is a rule तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद्गालवस्य, which gives neuter-words an optional form similar to the masculine word, but only when it is a भाषितपुंस्क।  Probably here, since the word सन्धि is masculine, in the same meaning, the optional masculine form is used for the samaasa also.

Śatrau mitrē putrē bandhau
mā kuru yatnaṁ vigrahasandhau |
sarvasminnapi paśyātmānaṁ
sarvatrōtsr̥ja bhēdājñānam || 25 ||

Be impartial to thy friend, foe or son. Do not make distinction of them. With equal mind in all, thou attain the state of bliss very soon.

Bhagavad Gita – Chapter 11 – Part 1

श्रीमद्भगवद्गीता – एकादशोऽध्याय: – विश्वरूपदर्शनयोगः – भाग: १

अर्जुन उवाच –

मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।

यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ १ ॥

पदच्छेदः

मदनुग्रहाय परमं गुह्यम् अध्यात्मसञ्ज्ञितम् यत् त्वया उक्तं वचः तेन मोहः अयं विगतः मम ॥ १ ॥

अन्वयः

मदनुग्रहाय परमं गुह्यम् अध्यात्मसञ्ज्ञितम् यत् वचः त्वया उक्तं तेन मम अयं मोहः विगतः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • कर्म-वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम् =उक्तम्
        • (कर्मणि) कर्मपदम् =वचः
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = त्वया
      • कर्मविशेषणम् =यत्
      • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
        • कर्मपदम् =गुह्यम्
        • कर्मविशेषणम् =परमम्
      • कर्मविशेषणम् =अध्यात्मसञ्ज्ञितम्
      • सम्प्रदानपदम् = मदनुग्रहाय
    • “तेन” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= विगतः
      • कर्मपदम् =मोहः
      • कर्मविशेषणम् =मम
      • कर्मविशेषणम् =अयम्

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।

त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ २ ॥

पदच्छेदः

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशः मया त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यम् अपि च अव्ययम् ॥ २ ॥

अन्वयः

कमलपत्राक्ष ! भूतानां भवाप्ययौ हि विस्तरशः त्वत्तः मया श्रुतौ । अव्ययं माहात्म्यम् अपि च (श्रुतम्) ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कमलपत्राक्ष
  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= श्रुतौ
    • क्रियाविशेषणम् = विस्तरशः
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) कर्मपदम् =भवाप्ययौ
      • सम्बन्ध-पदम् = भूतानां
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = हि
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
    • अपादानपदम् = त्वत्तः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= (श्रुतम्)
    • (कर्मणि) कर्मपदम् =अव्ययम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् =माहात्म्यम्
    • सम्योजकपदम् = च
    • सम्योजकपदम् = अपि

एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।

द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

एवम् एतत् यथा आत्थ त्वम् आत्मानं परमेश्वर द्रष्टुम् इच्छामि ते रूपम् ऐश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥

अन्वयः

परमेश्वर ! पुरुषोत्तम ! त्वं आत्मानं यथा आत्थ, एवम् एतत् ते ऐश्वरं रूपं द्रष्टुम् इच्छामि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = परमेश्वर
  • सम्बोधनपदम् = पुरुषोत्तम
  • “यथा” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = आत्थ [ ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि” पर. लट्. मपु. एक. ]
      मद्यम पुरुष रूपाणि – ब्रवीषि / आत्थ, ब्रूथ: / आहथु:, ब्रूथ |
    • क्रियाविशेषणम् = यथा
    • कर्मपदम् =आत्मानम्
    • कर्तृपदम् = त्वम्
  • “एवम्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = इच्छामि [ इच्छ “इष इच्छायाम्” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्म-वाक्यांश:
      • तुमुनन्तपदम् =द्रष्टुम् [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” + तुमुन् प्रत्यय: ]
      • क्रियाविशेषणम् = एवम्
      • कर्मपदम् =एतत्
      • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
        • कर्मविशेषणम् =रूपम्
        • कर्मविशेषणम् =ऐश्वरम्
        • सम्बन्ध-पदम् = ते
      • कर्तृपदम् = (अहम्)

मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।

योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

मन्यसे यदि तत् शक्यं मया द्रष्टुम् इति प्रभो योगेश्वर ततः मे त्वं दर्शय आत्मानम् अव्ययम् ॥ ४ ॥

अन्वयः

प्रभो ! योगेश्वर ! तत् मया द्रष्टुं शक्यम् इति यदि मन्यसे, ततः त्वम् अव्ययम् आत्मानं मे दर्शय ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = प्रभो
  • सम्बोधनपदम् = योगेश्वर
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यदि” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = मन्यसे [ मन् “मन ज्ञाने” आ. लट्. मपु. एक. ]
      • कर्म-वाक्यम्
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= शक्यम्
        • तुमुनन्तपदम् =द्रष्टुम् [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” + तुमुन् प्रत्यय: ]
        • (कर्मणि) कर्मपदम् =तत् [ तद् द. नपुं. प्र. एक. ]
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया
        • सम्योजकपदम् = इति
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • “तत:” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = दर्शय [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. णिजन्त: लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्मपदम् =आत्मानम्
      • कर्मविशेषणम् =अव्ययम्
      • कर्तृपदम् = त्वम्
      • सम्प्रदानपदम् = मे (मह्यम्)
      • सम्योजकपदम् = ततः

श्रीभगवानुवाच –

पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः ।

नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशः अथ सहस्रशः नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५ ॥

अन्वयः

पार्थ ! शतशः अथ सहस्रशः नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च मे रूपाणि पश्य ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्य [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =रूपाणि
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =नानाविधानि
      • कर्मविशेषणम् =शतशः
      • कर्मविशेषणम् =सहस्रशः
      • सम्योजकपदम् = अथ
    • कर्मविशेषणम् =दिव्यानि
    • कर्मविशेषणम् =नानावर्णाकृतीनि
    • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।

बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

पश्य आदित्यान् वसून् रुद्रान् अश्विनौ मरुतः तथा बहूनि अदृष्टपूर्वाणि पश्य आश्चर्याणि भारत ॥ ६ ॥

अन्वयः

भारत ! आदित्यान् वसून् रुद्रान् अश्विनौ तथा मरुतः पश्य, अदृष्टपूर्वाणि बहूनि आश्चर्याणि पश्य ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = भारत
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्य [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =आदित्यान्
    • कर्मपदम् =वसून्
    • कर्मपदम् =रुद्रान्
    • कर्मपदम् =अश्विनौ
    • कर्मपदम् =मरुतः
    • सम्योजकपदम् = तथा
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्य [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =आश्चर्याणि
    • कर्मविशेषणम् =बहूनि
    • कर्मविशेषणम् =अदृष्टपूर्वाणि
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।

मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

इह एकस्थं जगत् कृत्स्नं पश्य अद्य सचराचरम् मम देहे गुडाकेश यत् च अन्यत् द्रष्टुम् इच्छसि ॥ ७ ॥

अन्वयः

गुडाकेश ! अद्य एकस्थं सचराचरं कृत्स्नं जगत् अन्यत् च यत् द्रष्टुम् इच्छसि (तत्) इह मम देहे पश्य ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = गुडाकेश
  • “यत्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = इच्छसि [ इच्छ “इष इच्छायाम्” पर. लट्. मपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • तुमुनन्तपदम् =द्रष्टुम् [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” + तुमुन् प्रत्यय: ]
      • कर्मपदम् =यत्
      • कर्मविशेषणम् =अन्यत्
    • कर्मपदम् =जगत्
    • कर्मविशेषणम् =कृत्स्नम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =एकस्थम्
      • कर्मविशेषणम् =सचराचरम्
    • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कालवाचकपदम् = अद्य
  • “तत्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = पश्य [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =(तत्)
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • स्थानवाचकपदम् = इह
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = देहे
      • सम्बन्ध-पदम् = मम

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।

दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ ८ ॥

पदच्छेदः1

न तु मां शक्यसे द्रष्टुम् अनेन एव स्वचक्षुषा दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगम् ऐश्वरम् ॥ ८ ॥

अन्वयः

अनेन स्वचक्षुषा एव मां द्रष्टुं न शक्यसे । ते दिव्यं चक्षुः ददामि । ऐश्वरं मे योगं पश्य ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शक्यसे [ शक् “शक मर्षणे” उभ. लट्. मपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् =न
    • वाक्यांश:
      • तुमुनन्तपदम् =द्रष्टुम् [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” + तुमुन् प्रत्यय: ]
      • क्रियाविशेषणम् =एव
      • कर्मपदम् =माम्
    • करणवाचकपदम् = स्वचक्षुषा
    • करणविशेषणम् = अनेन
    • कर्तृपदम् = त्वम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = ददामि [ दा “डुदाञ् दाने” उभ. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =चक्षुः
    • कर्मविशेषणम् = दिव्यम्
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • सम्प्रदानपदम् = ते (तुभ्यम्)
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्य [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =योगम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्मविशेषणम् =ऐश्वरम्
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

सञ्जय उवाच –

एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।

दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

एवम् उक्त्वा ततः राजन् महायोगेश्वरः हरिः दर्शयामास पार्थाय परमं रूपम् ऐश्वरम् ॥ ९ ॥

अन्वयः

राजन् ! महायोगेश्वरः हरिः एवम् उक्त्वा ततः परमम् ऐश्वरं रूपं पार्थाय दर्शयामास ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = राजन्
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = दर्शयामास [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. णिजन्त: लिट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =रूपम्
    • कर्मविशेषणम् =परमम्
    • कर्मविशेषणम् =ऐश्वरम्
    • कर्तृपदम् = हरिः
    • कर्तृविशेषणम् =महायोगेश्वरः
    • सम्योजकपदम् = ततः
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् =उक्त्वा [ वद् “वद व्यक्तायां वाचि” + क्त्वा, अव्ययम् ]
      • क्रियाविशेषणम् =एवम्

अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।

अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १० ॥

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १० ॥

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥

अन्वयः

(तच्च रूपम्) अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधं दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनं सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतोमुखम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (आसीत्)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनेकवक्त्रनयनम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनेकाद्भुतदर्शनम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनेकदिव्याभरणम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दिव्यानेकोद्यतायुधम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दिव्यमाल्याम्बरधरं
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दिव्यगन्धानुलेपनं
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सर्वाश्चर्यमयं
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = देवम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनन्तं
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = विश्वतोमुखम्
    • कर्तृपदम् = (पूर्वस्मिन् श्लोके उक्तं तत् रूपम्)

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।

यदि भाः सदृशी सा स्यात्भासस्तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेत् युगपत् उत्थिता यदि भाः सदृशी सा स्यात् भासः तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥

अन्वयः

यदि दिवि सूर्यसहस्रस्य भाः उत्थिता भवेत् सा महात्मनः तस्य भासः सदृशी स्यात् ।

पदपरिचय:

  • “यदि” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = भवेत् [ भू “भू सत्तायाम्”, पर. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= उत्थिता
      • क्रियाविशेषणम् = युगपत्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = भाः [ स. स्त्री. प्र. एक. ]
      • सम्बन्ध-पदम् = सूर्यसहस्रस्य
    • अधिकरणपदम् = दिवि
    • सम्योजकपदम् = यदि
  • “सा” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = स्यात् [ अस् “अस भुवि” पर. विधिलिङ्ग. उपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सदृशी
      • सम्बन्ध-पदम् = भासः
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = महात्मनः
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = तस्य
    • कर्तृपदम् = सा

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।

अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

तत्र एकस्थं जगत् कृत्स्नं प्रविभक्तम् अनेकधा अपश्यत् देवदेवस्य शरीरे पाण्डवः तदा ॥ १३ ॥

अन्वयः

तदा पाण्डवः अनेकधा प्रविभक्तं कृत्स्नं जगत् तत्र देवदेवस्य शरीरे एकस्थम् अपश्यत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अपश्यत् [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लङ्. प्रपु. एक. ]
    • कर्म-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =एकस्थम्
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणपदम् = शरीरे
        • सम्बन्ध-पदम् = देवदेवस्य
      • स्थानवाचकपदम् = तत्र
    • कर्मपदम् =जगत्
    • कर्मविशेषणम् =कृत्स्नम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= प्रविभक्तम्
      • क्रियाविशेषणम् = अनेकधा
    • कर्तृपदम् = पाण्डवः
    • कालवाचकपदम् = तदा

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।

प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

ततः स विस्मयाविष्टः हृष्टरोमा धनञ्जयः प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिः अभाषत ॥ १४ ॥

अन्वयः

ततः हृष्टरोमा सः विस्मयाविष्टः धनञ्जयः शिरसा देवं प्रणम्य कृताञ्जलिः अभाषत ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभाषत [ भाष “भाष व्यक्तायाम्” आ. लङ्. प्रपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = कृताञ्जलिः
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = प्रणम्य
        • कर्मपदम् =देवम्
        • करणवाचकपदम् = शिरसा
      • कर्तृपदम् = धनञ्जयः
      • कर्तृविशेषणम् =सः
      • कर्तृविशेषणम् =हृष्टरोमा
      • कर्तृविशेषणम् =विस्मयाविष्टः
      • कालवाचकपदम् = ततः (तदा)

अर्जुन उवाच-

पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।

ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

पश्यामि देवान् तव देव देहे सर्वान् तथा भूतविशेषसङ्घान् ब्रह्माणम् ईशं कमलासनस्थम् ऋषीन् च सर्वान् उरगान् च दिव्यान् ॥ १५ ॥

अन्वयः

देव ! तव देहे सर्वान् देवान् तथा भूतविशेषसङ्घान् कमलासनस्थं ब्रह्माणम् ईशं सर्वान् ऋषीन् च दिव्यान् उरगान् च पश्यामि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = देव
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यामि [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = देवान्
      • कर्मविशेषणम् =सर्वान्
    • कर्मपदम् = भूतविशेषसङ्घान्
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =ब्रह्माणम्
      • कर्मविशेषणम् =कमलासनस्थम्
    • कर्मपदम् = ईशम्
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =ऋषीन्
      • कर्मविशेषणम् =सर्वान्
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =उरगान्
      • कर्मविशेषणम् =दिव्यान्
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
    • सम्योजकपदम् = तथा
    • सम्योजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = देहे
      • सम्बन्ध-पदम् = तव

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।

नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतः अनन्तरूपम् न अन्तं न मध्यं न पुनः तव आदिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ १५ ॥

अन्वयः

विश्वेश्वर, विश्वरूप ! अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं सर्वतः अनन्तरूपं त्वाम् पश्यामि । तव आदिं न, मध्यं न, पुनः अन्तं न पश्यामि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = विश्वेश्वर
  • सम्बोधनपदम् = विश्वरूप
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यामि [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =त्वाम्
    • कर्मविशेषणम् =अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = अनन्तरूपम्
      • स्थानवाचकपदम् = सर्वतः (सर्वत्र)
    • कर्तृपदम् = (अहम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यामि [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् =न
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =आदिम्
      • कर्मपदम् =मध्यम्
      • कर्मपदम् =अन्तम्
      • सम्बन्ध-पदम् = तव
    • सम्योजकपदम् = पुनः
    • कर्तृपदम् = (अहम्)

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।

पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वत: दीप्तिमन्तम् पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिम् अप्रमेयम् ॥ १७ ॥

अन्वयः

त्वां किरीटिनं गदिनं चक्रिणं तेजोराशिं सर्वत: दीप्तिमन्तं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिम् अप्रमेयं दुर्निरीक्ष्यं च पश्यामि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यामि [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =त्वाम्
    • कर्मविशेषणम् = किरीटिनम्
    • कर्मविशेषणम् = गदिनम्
    • कर्मविशेषणम् = चक्रिणम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = तेजोराशिम्
      • कर्मविशेषणम् = दीप्तिमन्तम्
      • स्थानवाचकपदम् = सर्वत:
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = दीप्तानलार्कद्युतिम्
      • स्थानवाचकपदम् = समन्तात्
    • कर्मविशेषणम् = अप्रमेयम्
    • कर्मविशेषणम् = दुर्निरीक्ष्यम्
    • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = (अहम्)

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

त्वम् अक्षरं परमं वेदितव्यं त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम् त्वम् अव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनः त्वं पुरुषः मतः मे ॥ १८ ॥

अन्वयः

त्वं परमं वेदितव्यम् अक्षरम् | त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम् | त्वम् अव्ययः, शाश्वतधर्मगोप्ता | त्वं सनातनः पुरुषः (इति) मे मतः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = परमम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = वेदितव्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अक्षरम्
    • कर्तृपदम् = त्वम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = निधानम्
      • कर्तृविशेषणम् = परम्
      • सम्बन्ध-पदम् = विश्वस्य
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = अस्य
    • कर्तृपदम् = त्वम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अव्ययः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = शाश्वतधर्मगोप्ता
    • कर्तृपदम् = त्वम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = पुरुषः
        • कर्तृविशेषणम् = सनातनः
      • कर्तृपदम् = त्वम्
      • सम्योजकपदम् = (इति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = मतः
      • सम्बन्ध-पदम् = मे (मम)

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।

पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वम् इदं तपन्तम् ॥ १९ ॥

अन्वयः

अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रं दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा इदं विश्वं तपन्तं त्वां पश्यामि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यामि [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =त्वाम्
    • कर्मविशेषणम् =अनादिमध्यान्तम्
    • कर्मविशेषणम् =अनन्तवीर्यम्
    • कर्मविशेषणम् =अनन्तबाहुम्
    • कर्मविशेषणम् =शशिसूर्यनेत्रम्
    • कर्मविशेषणम् =दीप्तहुताशवक्त्रम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= तपन्तम्
      • कर्मपदम् =विश्वम्
      • कर्मविशेषणम् =इदम्
      • करणवाचकपदम् = स्वतेजसा
    • कर्तृपदम् = (अहम्)

References –

  1. 29th Nov 2015 दिनाङ्के नारायण नम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6my विश्वरूपदर्शनयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Page status – <Some updates are pending>

Bhagavad Gita – Chapter 10 – Part 3

श्रीमद्भगवद्गीता – दशमोऽध्याय: – विभूतियोगः – भाग: ३

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।

भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

स्वयम् एव आत्मना आत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५ ॥

अन्वयः

पुरुषोत्तम, भूतभावन, भूतेश, देवदेव, जगत्पते ! त्वं स्वयम् एव आत्मना आत्मानं वेत्थ ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = पुरुषोत्तम [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • सम्बोधनपदम् = भूतभावन [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • सम्बोधनपदम् = भूतेश [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • सम्बोधनपदम् = देवदेव [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • सम्बोधनपदम् = जगत्पते [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • क्रियापदम् =वेत्थ [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लट्. मप्र. एक. ]
  • क्रियाविशेषणम् =स्वयम् [ अव्ययम् ]
  • कर्मपदम् =आत्मानम् [ न. स्त्री. द्वि. एक. ]
  • करणवाचकपदम् = आत्मना [ न. स्त्री. तृ. एक. ]
  • कर्तृपदम् =त्वम्  [ युष्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
  • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव [ अव्ययम् ]

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।

याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

वक्तुम् अर्हसि अशेषेण दिव्याः हि आत्मविभूतयः याभिः विभूतिभिः लोकान् इमान् त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १६ ॥

अन्वयः

याभिः विभूतिभिः त्वम् इमान् लोकान् व्याप्य तिष्ठसि, (या:) आत्मविभूतयः दिव्याः, (त्वम्)  (ता:) अशेषेण वक्तुम् अर्हसि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “याभि” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् =तिष्ठसि [ स्था “ष्टा गतिनिवृत्तौ” पर. लट्. मपु. एक. ]
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = व्याप्य [ वि + आप् “आप्लृ व्याप्तौ” + ल्यप् प्रत्यय:, अव्ययम् ]
        • कर्मपदम् =लोकान्
        • कर्मविशेषणम् =इमान्
      • कर्तृपदम् = त्वम् [युष्मद् द. त्रि. प्र. एक.]
      • करणवाचकपदम् = विभूतिभिः
      • करणविशेषणम् = याभिः
    • “या:” वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दिव्याः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हि
      • कर्तृपदम् =आत्मविभूतयः [ इ. स्त्री. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् =(या:)
    • “ता:” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् =अर्हसि [ अर्ह “अर्ह पूजायाम्” पर. लट्. मपु. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • तुमुनन्तपदम् =वक्तुम् [ वद “वद व्यक्तायां” + तुमुन् प्रत्यय:, अव्ययम् ]
        • क्रियाविशेषणम् =अशेषेण [ अव्ययम् ]
      • कर्मपदम् =ताः [ तद् द. स्त्री. द्वि. बहु. ]
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)

कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।

केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

कथं विद्याम् अहं योगिन् त्वां सदा परिचिन्तयन् केषु केषु च भावेषु चिन्त्यः असि भगवन् मया ॥ १७ ॥

अन्वयः

योगिन् ! अहं सदा त्वां परिचिन्तयन् कथं विद्याम् ? भगवन् ! मया केषु केषु च भावेषु चिन्त्यः असि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • सम्बोधनपदम् = योगिन्[ न. पुं. सम्. एक. ]
    • क्रियापदम् =विद्याम् [ विद् “विद ज्ञाने” पर. विधिलिङ्. उपु. एक. ]
    • प्रश्नवाचक-क्रियाविशेषणम् = कथम् [ अव्ययम् ]
    • कर्मपदम् =त्वाम् [युष्मद् द. त्रि. द्वि. एक.]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= परिचिन्तयन् [ परि + चिन्त् “चिति स्मृत्याम्” + शतृ प्रत्यय:, त. पुं. प्र. एक. ]
      • क्रियाविशेषणम् =सदा [ अव्ययम् ]
      • कर्मपदम् =त्वाम् [युष्मद् द. त्रि. द्वि. एक.]
    • कर्तृपदम् = अहम् [अस्मद् द. त्रि. प्र. एक.]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • सम्बोधनपदम् = भगवन्[ म. पुं. सम्. एक. ]
    • क्रियापदम् = असि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. मपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= चिन्त्यः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = (त्वम्)
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = मया [ अस्मद् द. त्रि. तृ. एक.]
      • अधिकरणपदम् = भावेषु [ अ. पुं. स. बहु. ]
      • प्रश्नवाचक-अधिकरण-विशेषणम् = केषु [ किम् म. पुं. स. बहु. ]
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।

भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

विस्तरेण आत्मनः योगं विभूतिं च जनार्दन भूयः कथय तृप्तिः हि शृण्वतः नास्ति मे अमृतम् ॥ १८ ॥

अन्वयः

जनार्दन ! आत्मनः योगं विभूतिं च विस्तरेण भूयः कथय । अमृतं शृण्वतः मे तृप्तिः नास्ति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = जनार्दन
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =कथय [ कथ “कथ वाक्यप्रबन्धे” उभ. लोट्. मपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = विस्तरेण
    • क्रियाविशेषणम् = भूयः
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =योगं
      • कर्मपदम् =विभूतिं
      • सम्योजकपदम् = च
      • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
    • द्वितीयवाक्यम् ।
      • क्रियापदम् = अस्ति [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • क्रियाविशेषणम् = न [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् =तृप्तिः
        • सम्बन्ध-पदम् = मे (मम)
        • सम्बन्ध-विशेषण-वाक्यांश:
          • क्रिया-गर्भ-सम्बन्ध-पदम् = शृण्वतः [ त. पुं. ष. एक. ]
          • कर्मपदम् =अमृतम्

श्रीभगवान् उवाच –

हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।

प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

हन्त ते कथयिष्यामि दिव्याः हि आत्मविभूतयः प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ न अस्ति अन्तः विस्तरस्य मे ॥ १९ ॥

अन्वयः

कुरुश्रेष्ठ ! हन्त | (या:) आत्मविभूतयः दिव्याः हि, (ता:) ते प्राधान्यतः कथयिष्यामि । मे विस्तरस्य अन्तः नास्ति ।

पदपरिचय:

    • सम्बोधनपदम् = कुरुश्रेष्ठ
    • उद्घोषणपदम् = हन्त
    • प्रथमवाक्यम्
      • (या:) वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् = दिव्याः
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हि
        • कर्तृपदम् = आत्मविभूतयः
        • कर्मविशेषणम् = (या:)
      • (ता:) वाक्यांश:
        • क्रियापदम् =कथयिष्यामि [ कथ “कथ वाक्यप्रबन्धे” उभ. लृट्. उपु. एक. ]
        • कर्मपदम् =(ता:)
        • कर्मविशेषणम् =प्राधान्यतः
        • सम्प्रदानपदम् = ते (तुभ्यम्)
        • कर्तृपदम् =(अहम्)
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = अस्ति [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
        • क्रियाविशेषणम् = न [ अव्ययम् ]
        • वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् =अन्तः
          • सम्बन्ध-पदम् = विस्तरस्य
          • सम्बन्ध-विशेषण-सूचक-पदम् = मे (मम)

    अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।

अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ २० ॥

पदच्छेदः

अहम् आत्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः अहम् आदिः च मध्यं च भूतानाम् अन्तः एव च ॥ २० ॥

अन्वयः

गुडाकेश ! अहं सर्वभूताशयस्थितः आत्मा | अहम् एव भूतानाम् आदिः च मध्यं च अन्तः च ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = गुडाकेश
  • प्रथमवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =आत्मा
      • कर्तृविशेषणम् =सर्वभूताशयस्थितः
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =आदिः
      • कर्तृपदम् =मध्यम्
      • कर्तृपदम् =अन्तः
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
      • सम्बन्ध-पदम् = भूतानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
    • कर्तृविशेषणम् =एव

आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।

मरीचीर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

आदित्यानाम् अहं विष्णुः ज्योतिषां रविः अंशुमान् मरीचीः मरुताम् अस्मि नक्षत्राणाम् अहं शशी ॥ २१ ॥

अन्वयः

अहम् आदित्यानां विष्णुः, ज्योतिषाम् अंशुमान् रविः, मरुतां मरीचिः अस्मि | अहं नक्षत्राणाम् शशी ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =विष्णुः
      • सम्बन्ध-पदम् = आदित्यानाम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =रविः
      • कर्तृविशेषणम् =अंशुमान्
      • सम्बन्ध-पदम् = ज्योतिषाम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =मरीचिः
      • सम्बन्ध-पदम् = मरुताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =शशी
      • सम्बन्ध-पदम् = नक्षत्राणाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।

इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

वेदानां सामवेदः अस्मि देवानाम् अस्मि वासवः इन्द्रियाणां मनः च अस्मि भूतानाम् अस्मि चेतना ॥ २२ ॥

अन्वयः

वेदानां सामवेदः अस्मि । देवानां वासवः अस्मि । इन्द्रियाणां मनः च अस्मि । भूतानां चेतना अस्मि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =सामवेदः
      • सम्बन्ध-पदम् = वेदानां
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =वासवः
      • सम्बन्ध-पदम् = देवानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =मनः
      • सम्बन्ध-पदम् = इन्द्रियाणाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =चेतना
      • सम्बन्ध-पदम् = भूतानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।

वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

रुद्राणां शङ्करः च अस्मि वित्तेशः यक्षरक्षसाम् वसूनां पावकः च अस्मि मेरुः शिखरिणाम् अहम् ॥ २३ ॥

अन्वयः

रुद्राणां शङ्करः च अस्मि । यक्षरक्षसां वित्तेशः, वसूनां पावकः, शिखरिणां मेरुः च अहम् अस्मि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =शङ्करः
      • सम्बन्ध-पदम् = रुद्राणाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =वित्तेशः
      • सम्बन्ध-पदम् = यक्षरक्षसाम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =पावकः
      • सम्बन्ध-पदम् = वसूनाम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =मेरुः
      • सम्बन्ध-पदम् = शिखरिणाम्
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =अहम्

पुरोधसांच मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।

सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् सेनानीनाम् अहं स्कन्दः सरसाम् अस्मि सागरः ॥ २४ ॥

अन्वयः

पार्थ ! पुरोधसां मुख्यं बृहस्पतिं मां विद्धि । सेनानीनां स्कन्दः अहम् । सरसां सागरः अस्मि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =माम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =बृहस्पतिम्
      • कर्मविशेषणम् =मुख्यम्
      • सम्बन्ध-पदम् = पुरोधसाम्
    • कर्तृपदम् =(त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =स्कन्दः
      • सम्बन्ध-पदम् = सेनानीनाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =सागरः
      • सम्बन्ध-पदम् = सरसाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

 

महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।

यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

महर्षीणां भृगुः अहं गिराम् अस्मि एकम् अक्षरम् यज्ञानां जपयज्ञः अस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ २५ ॥

अन्वयः

अहं महर्षीणां भृगुः । गिराम् एकम् अक्षरम् अस्मि । यज्ञानां जपयज्ञः अस्मि । स्थावराणां हिमालयः (अस्मि) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =भृगुः
      • सम्बन्ध-पदम् = महर्षीणाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =अक्षरम्
      • कर्तृविशेषणम् =एकम्
      • सम्बन्ध-पदम् = गिराम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =जपयज्ञः
      • सम्बन्ध-पदम् = यज्ञानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =हिमालयः
      • सम्बन्ध-पदम् = स्थावराणाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।

गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६ ॥

अन्वयः

सर्ववृक्षाणाम् अश्वत्थः, देवर्षीणां नारदः, गन्धर्वाणां चित्ररथः, सिद्धानां कपिलः मुनिः, च (अस्मि) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =अश्वत्थः
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्ववृक्षाणाम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =नारदः
      • सम्बन्ध-पदम् = देवर्षीणाम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =चित्ररथः
      • सम्बन्ध-पदम् = गन्धर्वाणाम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =कपिलः
      • कर्तृविशेषणम् =मुनिः
      • सम्बन्ध-पदम् = सिद्धानाम्
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =अहम्

उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।

ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

उच्चैःश्रवसम् अश्वानां विद्धि माम् अमृतोद्भवम् ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७ ॥

अन्वयः

अश्वानाम् अमृतोद्भवम् उच्चैःश्रवसं, गजेन्द्राणाम् ऐरावतं, नराणां नराधिपं च मां विद्धि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =माम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् =उच्चैःश्रवसम्
      • कर्मविशेषणम् =अमृतोद्भवम्
      • सम्बन्ध-पदम् = अश्वानाम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = ऐरावतम्
      • सम्बन्ध-पदम् = गजेन्द्राणाम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् =नराधिपम्
      • सम्बन्ध-पदम् = नराणाम्
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =(त्वम्)

आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।

प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

आयुधानाम् अहं वज्रं धेनूनाम् अस्मि कामधुक् प्रजनः च अस्मि कन्दर्पः सर्पाणाम् अस्मि वासुकिः ॥ २८ ॥

अन्वय:

अहम् आयुधानां वज्रं अस्मि | धेनूनां कामधुक् अस्मि | प्रजनः कन्दर्पः | सर्पाणां वासुकिः च अस्मि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =वज्रम्
      • सम्बन्ध-पदम् = आयुधानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =कामधुक्
      • सम्बन्ध-पदम् = धेनूनाम्
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =कन्दर्पः
      • सम्बन्ध-पदम् = प्रजनः
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =वासुकिः
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्पाणाम्
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =(अहम्)

अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।

पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

अनन्तः च अस्मि नागानां वरुणः यादसाम् अहम् पितॄणाम् अर्यमा च अस्मि यमः संयमताम् अहम् ॥ २९ ॥

अन्वयः

नागानां अनन्तः च अस्मि । अहं यादसां वरुणः । पितॄणां च अर्यमा अस्मि । संयमतां यमः अहम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =अनन्तः
      • सम्बन्ध-पदम् = नागानाम्
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =वरुणः
      • सम्बन्ध-पदम् = यादसाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =अर्यमा
      • सम्बन्ध-पदम् = पितॄणाम्
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =यमः
      • सम्बन्ध-पदम् = संयमताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।

मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

प्रह्लादः च अस्मि दैत्यानां कालः कलयताम् अहम् मृगाणां च मृगेन्द्रः अहं वैनतेयः च पक्षिणाम् ॥ ३० ॥

अन्वयः

दैत्येषु प्रह्लादः च अस्मि । अहं कलयत्सु कालः । अहं मृगेषु मृगेन्द्रः च । पक्षिषु वैनतेयः च ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =प्रह्लादः
      • विषयवाचकपदम् = दैत्येषु
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =कालः
      • विषयवाचकपदम् = कलयत्सु
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =मृगेन्द्रः
      • विषयवाचकपदम् = मृगेषु
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =वैनतेयः
      • विषयवाचकपदम् = पक्षिषु
    • कर्तृपदम् =अहम्

पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।

झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

पवनः पवताम् अस्मि रामः शस्त्रभृताम् अहम् झषाणां मकरः च अस्मि स्रोतसाम् अस्मि जाह्नवी ॥ ३१ ॥

अन्वयः

अहं पवतां पवनः अस्मि, शस्त्रभृतां रामः, झषाणां मकरः अस्मि, स्रोतस‌ां च जाह्नवी अस्मि।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =पवनः
      • सम्बन्ध-पदम् = पवताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =रामः
      • सम्बन्ध-पदम् = शस्त्रभृताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =मकरः
      • सम्बन्ध-पदम् = झषाणाम्
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =जाह्नवी
      • सम्बन्ध-पदम् = स्रोतस‌ाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]

सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।

अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥३२॥

पदच्छेदः

सर्गाणाम् आदिः अन्तः च मध्यम् च एव अहम् अर्जुन। अध्यात्मविद्या विद्यानाम् वादः प्रवदताम् अहम् ॥३२॥

अन्वयः

अर्जुन | अहम् एव सर्गाणाम् आदिः अन्तः मध्यं च, विद्यानाम् अध्यात्मविद्या, अहं प्रवदतां वादः।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = आदिः
      • कर्तृविशेषणम् = अन्तः
      • कर्तृविशेषणम् = मध्यम्
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्गाणाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =अध्यात्मविद्या
      • सम्बन्ध-पदम् = विद्यानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =वादः
      • सम्बन्ध-पदम् = प्रवदताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।

अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ॥ ३३ ॥

पदच्छेदः

अक्षराणाम् अकारः अस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च अहम् एव अक्षयः कालः धाता अहं विश्वतोमुखः ॥ ३३ ॥

अन्वयः

अक्षराणाम् अकारः अस्मि । सामासिकस्य द्वन्द्वः च । अहम् एव अक्षयः कालः । अहं विश्वतोमुखः धाता ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =अकारः
      • सम्बन्ध-पदम् = अक्षराणाम्
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =द्वन्द्वः
      • सम्बन्ध-पदम् = सामासिकस्य
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =कालः
      • कर्तृविशेषणम् = अक्षयः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =धाता
      • कर्तृविशेषणम् = विश्वतोमुखः
    • कर्तृपदम् =अहम्

मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।

कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४ ॥

पदच्छेदः

मृत्युः सर्वहरः च अहम् उद्भवः च भविष्यताम् कीर्तिः श्रीः वाक् च नारीणां स्मृतिः मेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४ ॥

अन्वयः

अहं सर्वहरः मृत्युः च । भविष्यताम् उद्भवः च । नारीणां कीर्तिः, श्रीः, वाक्, स्मृतिः, मेधा, धृतिः, क्षमा च ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =मृत्युः
      • कर्तृविशेषणम् =सर्वहरः
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =उद्भवः
      • सम्बन्ध-पदम् = भविष्यताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =कीर्तिः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =श्रीः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =वाक्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =स्मृतिः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =मेधा
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =धृतिः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =क्षमा
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
      • सम्बन्ध-पदम् = नारीणाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।

मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५ ॥

पदच्छेदः

बृहत् साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसाम् अहम् मासानां मार्गशीर्षः अहम् ऋतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५ ॥

अन्वयः

तथा साम्नां बृहत्साम । अहं छन्दसां गायत्री । अहं मासानां मार्गशीर्षः । ऋतूनां कुसुमाकरः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =बृहत्साम
      • सम्बन्ध-पदम् = साम्नाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
    • सम्योजकपदम् = तथा
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =गायत्री
      • सम्बन्ध-पदम् = छन्दसाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =मार्गशीर्षः
      • सम्बन्ध-पदम् = मासानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =कुसुमाकरः
      • सम्बन्ध-पदम् = ऋतूनाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।

जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३६ ॥

पदच्छेदः

द्यूतं छलयताम् अस्मि तेजः तेजस्विनाम् अहम् जयः अस्मि व्यवसायः अस्मि सत्त्वं सत्त्ववताम् अहम् ॥ ३६ ॥

अन्वयः

छलयतां द्यूतम् अस्मि । अहं तेजस्विनां तेजः । जयः अस्मि । व्यवसायः अस्मि । अहं सत्त्ववतां सत्त्वम् |

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =द्यूतम्
      • सम्बन्ध-पदम् = छलयताम्
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = तेजः
      • सम्बन्ध-पदम् = तेजस्विनाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = जयः
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = व्यवसायः
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • पञ्चमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् =सत्त्वम्
      • सम्बन्ध-पदम् = सत्त्ववताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।

मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥ ३७ ॥

पदच्छेदः

वृष्णीनां वासुदेवः अस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः मुनीनाम् अपि अहं व्यासः कवीनाम् उशना कविः ॥ ३७ ॥

अन्वयः

वृष्णीनां वासुदेवः अस्मि । पाण्डवानां धनञ्जयः । मुनीनाम् अपि अहं व्यासः । कवीनाम् उशना कविः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =वासुदेवः
      • सम्बन्ध-पदम् = वृष्णीनाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =धनञ्जयः
      • सम्बन्ध-पदम् = पाण्डवानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • सम्योजकपदम् = अपि
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =व्यासः
      • सम्बन्ध-पदम् = मुनीनाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =उशना
      • कर्तृविशेषणम् =कविः
      • सम्बन्ध-पदम् = कवीनाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।

मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ ३८ ॥

पदच्छेदः

दण्डः दमयताम् अस्मि नीतिः अस्मि जिगीषताम् मौनं च एव अस्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवताम् अहम् ॥ ३८ ॥

अन्वयः

दमयतां दण्डः अस्मि । जिगीषतां नीतिः अस्मि । गुह्यानां मौनं च एव अस्मि । ज्ञानवतां ज्ञानम् अहम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =दण्डः
      • सम्बन्ध-पदम् = दमयताम्
    • कर्तृपदम् =(अहम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =नीतिः
      • सम्बन्ध-पदम् = जिगीषताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =अस्मि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. उपु. एक. ]
    • सम्योजकपदम् = च
    • सम्योजकपदम् = एव
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =मौनं
      • सम्बन्ध-पदम् = गुह्यानाम्
    • कर्तृपदम् =अहम्
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =ज्ञानम्
      • सम्बन्ध-पदम् = ज्ञानवताम्
    • कर्तृपदम् =अहम्

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।

न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ ३९ ॥

पदच्छेदः

यत् च अपि सर्वभूतानां बीजं तत् अहम् अर्जुन न तत् अस्ति विना यत् स्यात् मया भूतं चराचरम् ॥ ३९ ॥

अन्वयः

अर्जुन ! सर्वभूतानां यत् बीजं तत् अपि अहम् । मया विना चराचरं भूतं यत् स्यात् तत् (अहं) नास्ति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = अर्जुन
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् =बीजम्
        • सम्बन्ध-पदम् = सर्वभूतानाम्
      • कर्तृपदम् =यत्
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्मि)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तत्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपि
      • कर्तृपदम् =अहम्
    • द्वितीयवाक्यम्
      • “यत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = स्यात् [ अस् “अस भुवि” पर. विधिलिङ्ग. उपु. एक. ]
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् =भूतम्
          • कर्तृविशेषणम् =चराचरम्
          • वाक्यांश:
            • करणवाचकपदम् = मया
            • सम्योजकपदम् = विना
          • कर्तृपदम् =यत्
        • “तत्” वाक्यांश:
          • क्रियापदम् = अस्ति [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
          • क्रियाविशेषणम् =न
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = (अहम्)
          • कर्तृपदम् =तत्

नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।

एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ ४० ॥

पदच्छेदः

न अन्तः अस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप एषः तु उद्देशतः प्रोक्तः विभूतेः विस्तरः मया ॥ ४० ॥

अन्वयः

परन्तप ! मम दिव्यानां विभूतीनाम् अन्तः न अस्ति । मया एषः विभूतेः विस्तरः तु उद्देशतः प्रोक्तः ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = परन्तप
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अस्ति [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =अन्तः
      • सम्बन्ध-पदम् = विभूतीनाम्
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = दिव्यानाम्
      • सम्बन्ध-विशेषण-सूचक-पदम् = मम
    • द्वितीयवाक्यम्
      • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= प्रोक्तः
        • क्रियाविशेषणम् = उद्देशतः
        • वाक्यांश:
          • (कर्मणि) कर्मपदम् =विस्तरः
          • सम्बन्ध-पदम् = विभूतेः
        • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् =एषः
        • (कर्मणि) कर्तृपदम् =मया
        • सम्योजकपदम् = तु

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।

तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम् ॥ ४१ ॥

पदच्छेदः

यत् यत् विभूतिमत् सत्त्वं श्रीमदूर्जितम् एव वा तत् तत् एव अवगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम् ॥ ४१ ॥

अन्वयः

यद्यत् विभूतिमत् श्रीमत् ऊर्जितम् एव वा सत्त्वं तत्तत् एव मम तेजोंऽशसम्भवम् (इति) त्वम् अवगच्छ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
  • “यत्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् =(अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =विभूतिमत्
      • कर्तृपदम् =श्रीमत्
      • कर्तृपदम् =ऊर्जितम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव
      • सम्योजकपदम् = वा
    • कर्तृपदम् =सत्त्वम्
    • कर्तृविशेषणम् = यत्
  • “तत्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = अवगच्छ [ अव + गम् “गम्ऌ गतौ” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्म-वाक्यम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् =तेजोंऽशसम्भवम्
        • सम्बन्दपदम् = मम
      • कर्तृपदम् =तत्
      • कर्तृविशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • कर्तृपदम् =त्वम्

अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।

विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ ४२ ॥

पदच्छेदः

अथवा बहुना एतेन किं ज्ञातेन तव अर्जुन विष्टभ्य अहम् इदं कृत्स्नम् एकांशेन स्थितः जगत् ॥ ४२ ॥

अन्वयः

अर्जुन ! अथवा एतेन बहुना ज्ञातेन तव किम् (अस्ति) ? अहम् इदं कृत्स्नं जगत् एकांशेन विष्टभ्य स्थितः ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = अर्जुन
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्ति)
    • वाक्याश:
      • प्रश्नवाचकपदम् = किम्
      • सम्बन्ध-पदम् = तव
    • करणवाचकपदम् = ज्ञातेन
    • करणविशेषण-सूचक-पदम् = बहुना
    • करणविशेषणम् = एतेन
    • सम्योजकपदम् = अथवा
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्मि)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =स्थितः
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = विष्टभ्य [ वि + ष्टभ् + ल्यप् प्रत्यय: ]
        • करणवाचकपदम् = एकांशेन
        • कर्मपदम् =जगत्
        • कर्मविशेषणम् =कृत्स्नम्
        • कर्मविशेषणम् =इदम्
      • कर्तृपदम् =अहम्

References –

  1. 28th Nov 2015 दिनाङ्के नारायण नम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6mx वर्गः विभूतियोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Page status – <Some updates are pending>

Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 24 – Tvayi mayi chaanyatra

24. त्वयि मयि चान्यत्र– “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णु-

र्व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः ।

भव समचित्तः सर्वत्र त्वं

वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ।।२४।।

पाठभेद:

त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णुः

व्यर्थं कुप्यसि सर्वसहिष्णुः

सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं

सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ।।२४।।

पदच्छेद:

त्वयि मयि च अन्यत्र एकः विष्णुः व्यर्थं कुप्यसि मयि असहिष्णुः भव समचित्तः सर्वत्र त्वं वाञ्छसि अचिरात् यदि विष्णुत्वम्।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =एकः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • अधिकरणपदम् = त्वयि [ युष्मद् द. त्री. स. एक. ]
      • अधिकरणपदम् = मयि [ अस्मद् द. त्री. स. एक. ]
      • स्थानवाचकपदम् = अन्यत्र [ अव्ययम् ]
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =विष्णुः  [ उ. पुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =कुप्यसि [ कुप्  “कुप् क्रोधे” पर. लट्. मपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = व्यर्थम् [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =त्वम् [ युष्मद् द. त्री. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =असहिष्णुः [ उ. पुं. प्र. एक. ]
      • अधिकरणपदम् = मयि [ अस्मद् द. त्री. स. एक. ]
    • तृतीयवाक्यम्
      • “यदि” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् =वाञ्छसि [ वाञ्छ्  “वाछि इच्छायाम्” पर. लट्. मपु. एक. ]
        • क्रियाविशेषणम् = अचिरात् [ अव्ययम् ]
        • कर्मपदम् =विष्णुत्वम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृपदम् =त्वम् [ युष्मद् द. त्री. प्र. एक. ]
        • सम्योजकपदम् = यदि [ अव्ययम् ]
      • (तर्हि) वाक्यांश:
        • क्रियापदम् =भव [भू “भू सत्तायाम्” पर. लोट्. मपु. एक. ]
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = समचित्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृपदम् =त्वम् [ युष्मद् द. त्री. प्र. एक. ]
        • विषयवाचकपदम् = सर्वत्र [ अव्ययम् ]

अन्वय:

त्वयि मयि च अन्यत्रै एकः विष्णुः | असहिष्णुः त्वं  व्यर्थं मयि कुप्यसि | यदि त्वं  विष्णुत्वं अचिरात् वाञ्छसि (तर्हि) सर्वत्र समचित्तः भव |

सार:

विष्णु: व्यापनशील: सर्वव्यापि विष्णु: परमात्मैव सर्वशरीरेषु तथा प्रपञ्चे सर्वत्र च वर्तते | अतोत्वं अहं च एक एव | यदि परोऽस्ति तर्हि कोप: युज्यते | पराभावात् कोपादिकं न युज्यते इत्यर्थ: | त्वं अनामयं पदम् विष्णुत्वं मोक्षं वाञ्छसि चेत् सर्वत्र समचित्तो भव |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • चान्यत्रैक: = च अन्यत्र – सवर्नदीर्घसन्धि: |
    • अन्यत्रैक: = अन्यत्र एक: – वृद्धिसन्धि: |
    • एको विष्णु: = एक: विष्णु: – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण: |
    • विष्णुर्व्यर्थम् = विष्णु: व्यर्थम् – विसर्ग सन्धि:, रेफादेश: |
    • मय्यसहिष्णुः = मयि असहिष्णुः – यण्सन्धि: |
    • वाञ्छस्यचिरात् = वाञ्छसि अचिरात् – यण्सन्धि: |
    • अचिराद्यदि = अचिरात् यदि – जश्त्वसन्धि: |
  • विग्रह:
    • असहिष्णुः
      • सहिष्णुः = सोढुं शीलम् अस्य अस्ति इति |
      • असहिष्णुः = न सहिष्णुः – नञ् तत्पुरुष: |

Tvayi mayi cān’yatraikō viṣṇu-
rvyarthaṁ kupyasi mayyasahiṣṇuḥ |
Bhava samacittaḥ sarvatra tvaṁ
vāñchasyacirādyadi viṣṇutvam || 24 ||

In thee, in me and in all dwells the Lord. Why do thou impatiently hate me in others? See me in all and leave off the ideas of I and you.

<page status – some more updates pending >

Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 5

Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोक: ५

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

न हि कश्चित् क्षणम् अपि जातु तिष्ठति अकर्मकृत् कार्यते हि अवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैः गुणैः ॥ ५ ॥

अन्वयः

कश्चित् जातु क्षणमपि अकर्मकृत् न हि तिष्ठति । प्रकृतिजैः गुणैः हि अवशः सर्वः कर्म कार्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = तिष्ठति[ स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = कश्चित् [ अव्ययम् ]
    • कर्तृविशेषणम् = अकर्मकृत् [ त. पुं. प्र. एक. ]
    • कालवाचकम् = क्षणम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
    • कालवाचकम् = जातु [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया = कार्यते [ कृ “डुकृञ् करणे” + णिच् , उभ. (अत्र आ.) कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • (कर्मणि) णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = कर्म [ न. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = सर्वः [ अव्ययम् ]
    • कर्मविशेषणम् = अवशः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • (कर्मणि) णिजन्तप्रयोजककर्ता = गुणैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् = प्रकृतिजैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
  • सन्धि:
    • तिष्ठत्यकर्मकृत् = तिष्ठति अकर्मकृत् – यण्सन्धि: ।
    • ह्यवशः = हि अवशः – यण्सन्धि: ।
    • प्रकृतिजैर्गुणैः = प्रकृतिजैः गुणैः – विसर्गसन्धि:, रेफादेश: ।
  • समास:
    • अकर्मकृत् = न कर्मकृत् – नञ्तत्पुरुष: ।
    • अवशः = न अवश: – नञ्तत्पुरुष: ।
  • कृदन्त:
    • वश: = वश् “वश कान्तौ” + अच् (कर्मणि) ।
    • कर्मकृत् = कर्म करोति इति कर्मकृत् – कर्मन् + कृ “डुकृञ् करणे” + क्विप् (Note:  क्विप् प्रत्ययः indicates the person who does the action denoted by the verb).

तात्पर्यम्

यः कोऽपि कदापि क्षणकालमपि कर्मरहितः सन् न भवति यतः सर्वेऽपि प्रकृतिसम्भूतैः विकारैः विवशाः सन्तः कर्मकरणे प्रवर्तन्ते ।

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  2. Gita Praveshah – prathamabhaaga by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Sandhih by G. Mahaabaleshvarabhattah, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://sa.wikipedia.org/s/6j8 कर्मयोगः
  8. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 5  https://youtu.be/NLxT6ZDRjmc

Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 23 – Kastvam koham

23. कस्त्वं कोऽहम्– “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

  • श्लोक:

    कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः

    का मे जननी को मे तातः ।

    इति परिभावय सर्वमसारम्

    विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् ।।२३।।

    पदच्छेद:

    क: त्वं क: अहं कुत आयातः का मे जननी क: मे तातः इति परिभावय सर्वम् असारम् विश्वं त्यक्त्वा स्वप्न+विचारम् ।

    पदपरिचय:

    • प्रथमवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = क: [ किम् म. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् =त्वम् [ युष्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
    • द्वितीयवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = क: [ किम् म. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् =अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
    • तृतीयवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = कुत: (कस्मात्) [ अव्ययम् ]
      • कर्तृपदम् =आयातः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • चतुर्थवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = का [ किम् म. स्त्री. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् =जननी [ ई. स्त्री. प्र. एक. ]
      • सम्बन्दपदम् = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • पञ्चमवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = क: [ किम् म. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् =तातः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्दपदम् = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • षष्ठवाक्यम्
      • क्रियापदम् =परिभावय [ परि + भू “भू सत्तायाम्” + णिजन्त: पर. लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्म-वाक्यम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = असारम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृपदम् =विश्वम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृविशेषणम् =सर्वम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • सम्योजकपदम् = इति [ अव्ययम् ]
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् =त्यक्त्वा [ त्यज् “त्यज हानौ” + क्त्वा प्रत्यय:, अव्ययम् ]
        • कर्मपदम् = विश्वम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् =स्वप्न+विचारम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]

    अन्वय:

    क: त्वम् ? क: अहम् ? कुत: आयातः ? का मे जननी ? क: मे तातः ?

    स्वप्न+विचारं विश्वम् त्यक्त्वा सर्वं विश्वम् असारम् इति परिभावय ।

    सार:

    त्वं क: ? अहं क: ? अहं कस्मात् देशात् आयात: ? मम जननी का? तात: क: ? स्वप्नमायासदृशमिदं जगत् त्यक्त्वा सर्वमिदं मातापित्रादिव्यवाहारजातं तुच्छमत एव न काम्यम् इति वारं वारं चिन्तय |

    व्याकरणम्

    • सन्धि:
      • कस्त्वम् = क: त्वम् – विसर्गसन्धि:, सकार: |
      • कोऽहम् = को अहम् – पूर्वरुपसन्धि:, क: + अहम् – विसर्गसन्धि:, उकार: |
      • को मे = क: मे – विसर्गसन्धि:, उकार: |
    • विग्रह:
      • स्वप्नाविचारम् – स्वप्ने विचार: – सप्तमीतत्पुरुष: | तम् |

    Kastvaṁ kō̕haṁ kuta āyātaḥ
    kā mē jananī kō mē tātaḥ |
    Iti paribhāvaya sarvamasāram
    viśvaṁ tyaktvā svapnavicāram || 23 ||

    Think deep who thou art and who am I. Wherefrom do we come? Who is thy mother and who is thy father? Thou will understand that every one is evanescent. Hence give up these dreamy ideas about the world renouncing all.

    Source for the purport in Sanskrit  – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

  • English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana (http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)
  • Click this link for Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site
  • Click this link for the entire text of Bhaja Govindam भज गोविन्दम् with word-to-word English meaning by Sri Veeraswamy Krishnaraj of www.bhagavadgitausa.com

<page status – some more updates pending >

Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 22 – Ratyaacharpatavirachitakanthah

22. रथ्याचर्पटविरचितकन्थः – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

रथ्याचर्पटविरचितकन्थः
पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः ।
योगी योगनियोजितचित्तो
रमते बालोन्मत्तवदेव ।।२२।।

पाठभेद:

रथ्यार्पटविरचितकन्थः
पुण्यापुण्यविवर्जितपान्थः
योगी योगनियोजितचित्तो
रमते बालोन्मत्तवदेव ।।२२।।

पदच्छेद:

रथ्या+चर्पट+विरचित+कन्थः   पुण्य+अपुण्य+विवर्जित+पन्थः  योगी योग+नियोजित+चित्त:  रमते  बाल+उन्मत्त+वत् एव  |

पदपरिचय:

  • क्रियापदम् =रमते [ रम् “रमु क्रीडायाम्” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
  • क्रियाविशेषणम् = बाल+उन्मत्त+वत् [ अव्ययम् ]
  • कर्तृपदम् =योगी [ न. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृविशेषणम् =रथ्या+चर्पट+विरचित+कन्थः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृविशेषणम् =पुण्य+अपुण्य+विवर्जित+पन्थः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृविशेषणम् =योग+नियोजित+चित्त: [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव [ अव्ययम् ]

अन्वय:

रथ्या+चर्पट+विरचित+कन्थः   पुण्य+अपुण्य+विवर्जित+पन्थः  योग+नियोजित+चित्त:  योगी एव बाल+उन्मत्त+वत् रमते  |

सार:

योगेन आत्मसाक्षात्कारसम्पन्न: रथ्यायां समुपलब्धेन जीर्णपटेन कन्थां धरन् उन्मत्त: पान्थ: इव पुण्यापुण्याभ्यां विवर्जितश्च सन् बाल इव उन्मत्त इव च लोकेऽस्मिन् क्रीडति |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • बालोन्मत्तवदेव = बाल+उन्मत्त+वत् एव- जश्त्वसन्धि: |
    • योगनियोजितचित्तो रमते = योग+नियोजित+चित्त: रमते – विसर्गसन्धि: उकार: |
  • विग्रह:
    • रथ्याचर्पटविरचितकन्थः
      • रथ्याचर्पट: = रथ्याया: चर्पट: – षष्टितत्पुरुष:
      • रथ्याचर्पटेन विरचिता कन्था यस्य स: = रथ्याचर्पटविरचितकन्थः – बहुव्रीहि: |
    • पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः
      • विवर्जित: – विशेषेण वर्जित: |
      • पुण्यापुण्ये – पुण्यं च अपुण्यं च – द्वन्द्व: |
      • पुण्यापुण्यविवर्जित: – पुण्यापुण्याभ्यां विवर्जित: |
      • पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः – पुण्यापुण्यविवर्जित: पन्था यस्य स: – बहुव्रीहि |
    • योगनियोजितचित्त:
      • योगनियोजितचित्त: – योगे नियोजितं चित्तं येन स: – बहुव्रीहि |
    • बालोन्मत्तवत्
      • बालोन्मत्ताभ्यां तुल्यम् – बालोन्मत्तवत् |

Rathyācarpaṭaviracitakanthaḥ
puṇyāpuṇyavivarjitapanthaḥ |
Yōgī yōganiyōjitacittō
ramatē bālōnmattavadēva || 22 ||

The meditative, centred always in meditation, roams carefree like a child, wearing the rags picked up from streets, without the duality of even sin or virtue in his mind.

<page status – some more updates pending >

Bhaja Govindam भज गोविन्दम्

This content is based on a page that was earlier present in www.bhagavadgitausa.com which had copyright© Veeraswamy Krishnaraj. I hereby thank Sri V. Krishnaraj as I am unable to reach him at myumbra-bgusa@yahoo.com to get his permission. I have made some changes to the content. For the grammatical aspects of each shloka, please refer the individual pages in this site under the category “Bhaja Govindam”.

Note that this content will undergo changes. You may come back later to check for updates or mail me (nivedita(dot)yrsk(at)gmail(dot)com) to get a file with better formatted text like the one shown below. I am unable to upload the file due to technical issues (i.e., formatting problems and file type issues).

Sample Bhaja Govindam content

1) Faustian knowledge does not liberate you.
भज गोविन्दं भज गोविन्दं
गोविन्दं भज मूढमते ।
संप्राप्ते सन्निहिते काले
न हि न हि रक्षति डुकृञ् करणे ।।01।।
bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ
gōvindaṃ bhaja mūḍhamate,
samprāpte sannihite kāle
na hi na hi rakṣati ḍukṛñ karaṇe.(01)
 भज1 गोविन्दं2 भज3 गोविन्दं4 गोविन्दं5 भज6 मूढमते7 संप्राप्तेसन्निहिते9 काले10 न हि11 न हि12 रक्षति13 डुकृञ् करणे14

bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ gōvindaṃ bhaja mūḍhamate samprāpte  sannihite  kāle na hi na hi rakṣati ḍukṛñ karaṇe

1 2 3 4 5 6 7
भज1 गोविन्दं2 भज3 गोविन्दं4 गोविन्दं5 भज6 मूढमते7
bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ gōvindaṃ bhaja mūḍhamate
Worship Govinda worship Govinda Govinda worship O Fool
8 9 10 11 12 13 14
संप्राप्ते8 सन्निहिते9 काले10 न हि11 न हि12 रक्षति13 डुकृञ् करणे14
samprāpte sannihite kāle na hi na hi rakṣati ḍukṛñ karaṇe
when available set time never certainly never certainly protect grammar rules like“ḍukṛñ karaṇe”
 भज गोविन्दं =  bhaja gōvindaṃ1  =  Worship govinda; भज गोविन्दं =   bhaja gōvindaṃ2 =  worship Govinda; गोविन्दं =  Govinda;  मूढमते =  mūḍhamate4 =  O Fool;  संप्राप्ते =  samprāpte5 =  when available; सन्निहिते काले =  sannihite kāle6 =  set time; न हि =  na hi7 =  never certainly; न हि =  na hi8 =  never certainly; रक्षति  =  rakṣati9 =  protect; डुकृञ् करणे =  ḍukṛñ karaṇe10 =  grammar rule .(01) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

Worship Govinda, worship Govinda, worship Govinda, O fool. When the Time comes for departure, rules of grammar will not save you. 01

2) Give up desires; entertain good thoughts. Be contented with what you have.
मूढ जहीहि धनागमतृष्णां
कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम् ।
यल्लभसे निजकर्मोपात्तं
वित्तम् तेन विनोदय चित्तम् ।। 02 ।।
mūḍha jahīhi dhanāgamatṛṣṇāṃ
kuru sadbuddhiṃ manasi vitṛṣṇām,
yallabhase nijakarmopāttaṃ
vittaṃ tena vinodaya cittam.(02)
मूढ1 जहीहि2 धन  आगम3 तृष्णां4 कुरु5 सद्बुद्धिं6 मनसि7 वितृष्णामं8 यत्9  लभसे10 निज कर्म11 उपात्तं12 वित्तमं13 तेन14 विनोदय15 चित्तम्16

mūḍha Jahīhi dhana agama tṛṣṇāṃ kuru sadbuddhiṃ manasi vitṛṣṇām yat labhase nijakarma upāttaṃ vittaṃ tena vinodaya cittam

1 2 3 4 5 6 7 8
मूढ1 जहीहि2 धन  आगम3 तृष्णां4 कुरु5 सद्बुद्धिं6 मनसि7 वितृष्णामं8
mūḍha Jahīhi dhana agama tṛṣṇāṃ kuru sadbuddhiṃ manasi vitṛṣṇām
Fool give up desire to acquire wealth entertain good thoughts in [your] mind free of desire
9 10 11 12 13 14 15 16
यत्9 लभसे10 निज कर्म11 उपात्तं12 वित्तमं13 तेन14 विनोदय15 चित्तम्16
yat Labhase nijakarma upāttaṃ vittaṃ Tena vinodaya Cittam
Whatever you gain by your own actions obtained wealth That be happy in your mind
मूढ =  mūḍha1 =  Fool!;  जहीहि धन  आगम तृष्णां =  jahīhi2 dhana āgama3 tṛṣṇāṃ=  give up desire to acquire wealth (give up-wealth-acquiring-desire);  कुरु5 सद्बुद्धिं6 मनसि7 वितृष्णामं8 =  kuru sadbuddhiṃ manasi vitṛṣṇām3 =  entertain good thoughts in [your] mind free of desire (entertain-good thoughts-in [your] mind- devoid of desire);   यत्9  लभसे10 निज कर्म112 उपात्तं12 =  yat labhase nija karma upāttaṃ4 =   Whatever you gain by your own actions (whatever-you gain-your own-actions-obtained); वित्तमं13 तेन14 विनोदय15 चित्तम्16 =  vittaṃ tena vinodaya cittam=  be happy in your mind with that wealth (wealth-with that-be happy- in [your] mind);  (02) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

Verse 02. O fool, give up the thirst for wealth; rub out your desire; develop (invite) good thoughts in your mind; whatever your actions bring to you by way of wealth, be happy with it in your mind.

 

3) Don’t go berserk on seeing a woman with shapely breasts and beautiful navel….

 

नारीस्तनभर नाभीदेशं

दृष्ट्वा मागामोहावेशम् .

एतन्मांसावसादि विकारं

मनसि विचिन्तय वारं वारम् ||३||

nārīstanabharanābhīdeśam
dṛṣṭvā mā gā mohāveśam,
etan-maṃsavasādi-vikāraṃ
manasi vicintaya vāraṃ vāraṃ (3)
नारी1 स्तन भर2 नाभीदेशं3 दृष्ट्वा4 मा5 गाः6 मोह आवेशम्7 एतत्8 मांस9 वस10 आदि11 विकारं12 मनसि13 विचिन्तय14 वारं15 वारम्16
Nārī  stana bhara Nābhīdeśam dṛṣṭvā mā gāḥ moha āveśam Etat māṃsa vasa  ādi vikāraṃ manasi vicintaya vāraṃ vāraṃ
1 2 3 4 5 6 7 8
नारी1 स्तन भर2 नाभीदेशं3 दृष्ट्वा4 मा5 गाः6 मोह आवेशम्7 एतत्8
nārī stana bhara Nābhīdeśam dṛṣṭvā gāḥ moha āveśam Etat
of women the weight of their breasts their navel seeing do not fall victim delusional ecstasy this [is]
9 10 11 12 13 14 15 16
मांस9 वस10 आदि11 विकारं12 मनसि13 विचिन्तय14 वारं15 वारम्16
māṃsa vasa ādi vikāraṃ manasi vicintaya vāraṃ vāraṃ
flesh fat such things transformation in [your] mind consider again Again
नारी1 =  nārī =  of women; स्तन भर2 =  stana bhara =  the weight of their breasts; नाभीदेशं3 =  nābhīdeśam =  their navel;  दृष्ट्वा4 =  dṛṣṭvā =  seeing; मा5 =  mā =  do not; गाः6  =  gāḥ = fall victim;  मोह आवेशम्7 =  moha āveśam =  delusional ecstasy; etat8 =  etat =  this [is] māṃsa9 =  māṃsa =  flesh; वस10  =  vasa =  fat; आदि11 =  ādi =  such things; विकारं12 =  vikāraṃ =  transformation; मनसि13  =  manasi =  in [your] mind; विचिन्तय14 =  vicintaya =  consider; वारं वारम्15 =  vāraṃ vāraṃ =  again and again/many times.  (3) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

Verse 3.  Having seen a woman with full breasts and a beautiful navel, don’t go into a fit of crushing infatuation. It is mere modification of flesh and fat; think it well in your mind, think it well again.

 

4) Live a fruitful life apart from evil ways of the world.

 

नलिनीदलगत जलमतितरलं

तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् |

विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं

लोकं शोकहतं च समस्तम् ||४||

nalinīdalagatajalam atitaralam
tadvaj-jīvitam atiśayacapalam,
viddhi vyādhy-abhimāna-grastaṃ
lokaṃ śokahataṃ ca samastaṃ.(4)

 

नलिनी-दल-गत-जलम्1 अति2 तरलं3 तद्वत्4 जीवितम्5 अतिशय6 चपलम्7 विद्धि8 व्याधि9 अभिमान10 ग्रस्तं11 लोकं12 शोक13 हतं14 15समस्तम्16

Nalinīdalagatajalam  ati Taralam tadvat jīvitam atiśaya capalam viddhi vyādhi abhimāna  grastaṃ lokaṃ śoka hataṃ ca samastaṃ

1 2 3 4 5 6 7 8
नलिनी-दल-गत-जलम्1 अति2 तरलं3 तद्वत्4 जीवितम्5 अतिशय6 चपलम्7 विद्धि8
Nalinīdalagatajalam ati Taralam tadvat jīvitam atiśaya capalam Viddhi
The water remaining untattached on the lotus leaf extremely moves to and fro Similarly life excessively unsteady understand
9 10 11 12 13 14 15 16
व्याधि9 अभिमान10 ग्रस्तं11 लोकं12 शोक13 हतं14 15 समस्तम्16
vyādhi abhimāna grastaṃ lokaṃ śoka hataṃ ca samastaṃ
disease conceit is seized world misery is struck and all [whole]
नलिनी-दल-गत-जलम्1=  (nalinī =  lotus lake; dala =  leaf; gata =  unattached; jalam =  water) The water remaining untattached on the lotus leaf;  अति2 =  taralam =  moves to and fro; अति2 =  ati =  extremely.  तद्वत्4 =  tadvat =  Similarly; विद्धि8  =  viddhi =  understand; अतिशय6 =  atiśaya =  excessively; चपलम्7 =  capalam =  unsteady; जीवितम्5 =  jīvitam =  life;  ग्रस्तं11 =  grastaṃ =  is seized; [with] व्याधि9 =  vyādhi =  disease; च15 =  ca =  and; अभिमान10 =  abhimāna =  conceit.  समस्तम्16 =  samastaṃ =  all [whole]; लोकं12 =   lokaṃ =  world; हतं14 =  hataṃ =  is struck; [with] शोक13 =  śoka =  misery.  (04) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

Verse 4. A drop of water on a lotus leaf moves to and fro; likewise, know for sure, this wonderful and yet up-and-down life is prone to diseases and seized by conceit; know that the whole world is struck by misery. Worship Govinda. (04)

 

Verse 5. Wealth invites company; penury invites loneliness.
यावद्वित्तोपार्जन सक्तः

स्तावन्निज परिवारो रक्तः |

पश्चाज्जीवति जर्जर देहे

वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे ||५||

yāvad-vittopārjana-sakta-
stāvannija parivaro raktaḥ
paścajjivati jarjara dehe
vārtām ko’pi na pṛcchati gehe.(5)
यावत्1  वित्त2  उपार्जन3  सक्तः4  तावत्5  निजपरिवारः6  रक्तः7  पश्चात्8 जीवति9 जर्जर10 देहे11 वार्तां12 को अपि13 14 पृच्छति15गेहे16

Yāvat vita upārjana saktaḥ tāvat nijaparivāraḥ raktaḥ paścāt jīvati jarjara dehe vārtām ko’pi na pṛcchati gehe

1 2 3 4 5 6 7 8
यावत्1 वित्त2 उपार्जन3 सक्तः4 तावत्5 निजपरिवारः6 रक्तः7 पश्चात्8
Yāvat Vita upārjana saktaḥ tāvat nijaparivāraḥ raktaḥ paścāt
As long as wealth to earn is able so long your family have affinity Later
9 10 11 12 13 14 15 16
जीवति9 जर्जर10 देहे11 वार्तां12 को अपि13 14 पृच्छति15 गेहे16
Jīvati jarjara dehe vārtām ko’pi na pṛcchati gehe
Live decrepit body a word no one utters in the house
यावत्1 =  Yāvat =  As long as; [one has] वित्त2 =  vitta =  wealth; [and] सक्तः4 =  saktaḥ =  is able;  उपार्जन3 =  upārjana =  to earn;  तावत्5 =  tāvat =  so long ; निजपरिवारः6 =  nijaparivāraḥ =  your family; रक्तः7 =  raktaḥ =  have affinity; [to you]. पश्चात्8 =  paścāt =  later; [when you]जीवति9 =  jīvati =  live; [with a] जर्जर10 =  jarjara =  decrepit; देहे11 =  dehe =  body; न14 कः अपि13 = na ko’pi = no one;पृच्छति15 =  pṛcchati =  utters; वार्तां12 =  vārtām =  a word; [to you] गेहे16 =  gehe =  in the house .(5) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

As long as you have wealth and are able to earn, your family is attached to you.  Later, when you live with a decrepit body, no one in the household utters a word to you. (05)

 

 

Verse 6. Breath is life; body without life is feared.
यावत्पवनो निवसति देहे

तावत्पृच्छति कुशलं गेहे |

गतवति वायौ देहापाये

भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ||६||

 

yāvat-pavano nivasati dehe
tāvat-pṛcchati kuśalam gehe,
gatavati vāyau dehāpāye
bhāryā bibhyati tasmin kāye.(6)
यावत्1  पवनः2 निवसति3 देहे4 तावत्5  पृच्छति6 कुशलं7 गेहे8 गतवति9 वायौ10 देह11 अपाये12 भार्या13 बिभ्यति14 तस्मिन्15  काये16 ||६||

Yāvat pavanaḥ nivasati dehe tāvat pṛcchati kuśalam gehe gatavati vāyau dehāpāye bhāryā bibhyati tasmin kāye.(6)

1 2 3 4 5 6 7 8
यावत्1 पवनः2 निवसति3 देहे4 तावत्5 पृच्छति6 कुशलं7 गेहे8
yāvat pavanaḥ Nivasati dehe tāvat pṛcchati kuśalam Gehe
As long as Breath Dwells in the body so long enquire welfare at home
9 10 11 12 13 14 15 16
गतवति9 वायौ10 देह11 अपाये12 भार्या13 बिभ्यति14 तस्मिन्15 काये16
Gatavati Vāyau Deha apāye bhārya bibhyati tasmin Kāye
Leaves Breath the body at the end wife is afraid of that Body
यावत्1  =  yāvat =  As long as; पवनः2 =  pavanaḥ =  breath; निवसति3 =  nivasati =  dwells; देहे4 =  dehe =  in the body; तावत्5 =  tāvat=  so long; [the family members and others] पृच्छति6 =  pṛcchati =  enquire, ask, utter; कुशलं7 =  kuśalam =  [your] welfare; गेहे8 =  gehe =  at home.  वायौ10 =  vāyau =  When the breath; गतवति9 =  gatavati =  leaves; देह11 अपाये12 =  deha apāye =  the body at the end; भार्या13 =  bhārya =  wife; बिभ्यति14 =  bibhyati =  is afraid of; तस्मिन्15  काये16  =  tasmin kāye =  that very body .(6) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

Verse 6.  As long as breath dwells in the body, people in the house enquire about your welfare; once the breath leaves the body, even the dear wife is afraid of the remains (lifeless body).

 

Verse 7. Attachment is ubiquitous; attachment to Brahman is rare.
बालस्तावत्क्रीडासक्तः

तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः ।

वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः

परमे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः ।।७।।

bālastāvat krīḍāsaktaḥ
taruṇastāvat taruṇīsaktaḥ
vṛddhastāvac-cintāsaktaḥ
parme brahmaṇi ko’pi na saktaḥ(7)
बालः1 तावत्2  क्रीडा3 आसक्तः4 तरुणः5 तावत्6 तरुणी7 सक्तःवृद्धः9  तावत्10 चिन्ता11 आसक्तः12 परमे13 ब्रह्मणि14 कः अपि न15 सक्तः16 ।।७।।

bālaḥ1 tāvat2 krīḍā3 āsaktaḥ4 taruṇa5 tāvat6 taruṇī7 saktaḥ8 vṛddha9 tāvat10  cintā11 āsaktaḥ12 parame13 brahmaṇi14  kaḥ api na15 saktaḥ16 (7)

 

1 2 3 4 5 6 7 8
बालः तावत् क्रीडा आसक्तः तरुणः तावत् तरुणी सक्तः 
bālaḥ tāvat krīḍā āsaktaḥ taruṇaḥ tāvat taruṇī saktaḥ
During Childhood Play is attached to youth [So long] During young girls one is attached to
9 10 11 12 13 14 15 16
वृद्धः तावत् चिन्ता आसक्तः परमे ब्रह्मणि कः अपि न सक्तः
vṛddha tāvat cintā āsaktaḥ parame brahmaṇi kaḥ api na saktaḥ
old (age) During

so long

anxiety [one is] attached to to the Supreme Brahman no one is attached

 

 बालः1 तावत्2  = bālaḥ tāvat = so long During childhood; [one] आसक्तः4 = āsaktaḥ = is attached to ; क्रीडा3  = krīḍā = play. तावत्6  tāvat = so long During;  तरुणः= taruṇah = youth; सक्तः= saktaḥ = one is attached to; तरुणी7  = taruṇī = young girls. तावत्10 = tāvat = so long During ;वृद्धः9  = vṛddhah = old [age]; आसक्तः12  = āsaktaḥ = [one is] attached to. चिन्ता11 = cintā = anxiety.  कः अपि न15 = kaḥ api na  = no one; सक्तः16  = saktaḥ = is attached; परमे13 = parame = to the supreme; ब्रह्मणि14 = brahmaṇi = Brahman.  (7)  bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

Child is attached to play, youth to young girls, and the old to worries. No one is attached to the Supreme Brahman. (07)

 

Verse 8. Know who you are?
का ते कान्ता कस्ते पुत्रः

संसारोऽयमतीव विचित्रः|

कस्य त्वं कः कुत आयातः

तत्त्वं चिन्तय तदिह भ्रातः ||८||

 

kā te kāntā kaste putraḥ
samsāro’yamatīva vicitraḥ |
kasya tvaṃ kaḥ kuta āyātaḥ-
tattvaṃ cintaya tadiha bhrātah.(8)
का1 ते2 कान्ता3 कः4 ते5 पुत्रः6 संसारः7 अयं8 अतीव9 विचित्रः10 कस्य11 त्वं12 कः13 कुतः14 आयातः15 तत्त्वं16 चिन्तय17 तत्18 इह19 भ्रातः20 ||८||

kā te kāntā kaḥ te putraḥ samsāraḥ ayam atīva vicitraḥ kasya tvaṃ kaḥ kuta āyātaḥ  tattvaṃ cintaya tad iha bhrātah.(8)

 

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
का ते कान्ता कः ते पुत्र संसारः अयं अतीव विचित्रः
Te kāntā kaḥ te putraḥ samsāraḥ ayam atīva vicitraḥ
Who is Your wife who is your son samsara this very Wonderful
11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
कस्य त्वं कः कुतः आयातः तत्त्वं चिन्तय तत् इह भ्रातः
kasya tvaṃ kaḥ kuta āyātaḥ tattvaṃ cintaya tat iha Bhrātah
of whom You who are [you] from where have you come Truth think of that in here Brother
 

का1 = kā = Who is;  ते2 = te = your;  कान्ता3 = kāntā = wife?  कः4 = kaḥ = who is; ते5 = te = your; पुत्रः6 = putraḥ = son?  अयं8 = ayam = This; संसारः7 = samsāraḥ = samsara; [is]  अतीव9 = atīva = very;  विचित्रः10 = vicitraḥ = wonderful.  कस्य11 =  kasya = of whom;  त्वं12 = tvaṃ = you?  कः13   कः13 = kaḥ = who are [you]?  कुतः14 = kutaḥ = from where;  आयातः15 = āyātaḥ =  have [you] come? चिन्तय17 = cintaya = think of;  तत्18 = tat = that; तत्त्वं16 =  tattvaṃ = Truth;   इह19 = iha = in here;  भ्रातः20  = bhrātah = O brother. (8) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

Who is your wife? Who is your son? This Samsara is very wonderful. Of whom are you? Who are you? From where have you come? Think of that Truth, O brother. (8)

 

9) Good company leads to liberation of the embodied soul.
सत्सङ्गत्वे निस्स्ङ्गत्वं

निःसङ्गत्वे निर्मोहत्वम् ।

निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वं

निश्चलतत्त्वे जीवन्मुक्तिः ।।९।।

Satsaṅgatve nissaṅgatvaṃ
niḥsaṅgatve nīrmohatvam
nirmohatve niścalitatvam
niścalitatve jīvanmuktiḥ.(9)
सत् सङ्गत्वे1 निःसङ्गत्वं2 निःसङ्गत्वे3 निर्मोहत्वमं4 निर्मोहत्वे5 निश्चल6 तत्त्वं7 निश्चल8 तत्त्वे9 जीवन्मुक्तिः10 ।।९।।

Sat saṅgatve1 niḥsaṅgatvaṃ2 niḥsaṅgatve3 nirmohatvam4 nirmohatve5 niścala6 tatvam7 niścala8 tatve9 jīvanmuktiḥ10.(9)

 

1 2 3 4 5
सत् सङ्गत्वे निःसङ्गत्वं निःसङ्गत्वे निर्मोहत्वमं निर्मोहत्वे
Sat saṅgatve niḥsaṅgatvaṃ niḥsaṅgatve nirmohatvam nirmohatve
through good company non-attachment through non-attachment absence of delusion through freedom from delusion
6 7 8 9 10
निश्चल तत्त्वं निश्चल तत्त्वे जीवन्मुक्तिः
niścala tatvam niścala tatve jīvanmuktiḥ
Immutable Truth, Reality Immutable through Reality liberation of the embodied soul
 

सत् सङ्गत्वे1 = Sat saṅgatve =Through a good company; [comes] निःसङ्गत्वं2 = niḥsaṅgatvaṃ = non-attachment. निःसङ्गत्वे3 = niḥsaṅgatve = through non-attachment; [comes] निर्मोहत्वमं4 = nirmohatvam = freedom from delusion. निर्मोहत्वे5 = nirmohatve = Through absence of delusion; [comes] निश्चल6 = niścala = immutable; तत्त्वं7 = tatvam = Reality. निश्चल8 तत्त्वे9 = niścala tatve = through Immutable Reality; [comes] जीवन्मुक्तिः10 = jīvanmuktiḥ = liberation of the embodied soul. (09) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

Good company leads to non-attachment which gives rise to freedom from delusion, which again gives rise to Immutable Reality, which helps the embodied soul obtain liberation. (09)

 

10) Youth, wealth and water evaporate. [Eternal]Truth leads to liberation.
वयसि गते कः कामविकारः

शुष्के नीरे कः कासारः ।

क्षीणे वित्ते कः परिवारो

ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः ।।१०।।

Vayasi gate kaḥ kāmavikāraḥ
Śuṣke nīre kaḥ kāsāraḥ
kṣīṇe vitte kaḥ parivāro
jñāte tattve kaḥ samsāraḥ.(10)
वयसि गते * कः * कामविकारः * शुष्के नीरे * कः * कासारः * क्षीणे वित्ते * कः * परिवारः * ज्ञाते तत्त्वे * कः * संसारः ।।१०।।

Vayasi gate * kaḥ * kāmavikāraḥ * Śuṣke nīre * kaḥ * kāsāraḥ * kṣīṇe vitte * kaḥ * parivāraḥ * jñāte tattve * kaḥ * samsāraḥ.(10)

 

1 2 3 4 5 6
वयसि गते कः कामविकारः शुष्के नीरे कः कासारः
Vayasi gate kaḥ kāmavikāraḥ Śuṣke nīre kaḥ kāsāraḥ
With youth gone Where is lustful play? With water dried where is the lake?
7 8 9 10 11 12
क्षीणे वित्ते कः परिवारः ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः
kṣīṇe vitte kaḥ parivāraḥ jñāte tattve kaḥ samsāraḥ
with dwindling wealth where is the family? Knowing the Truth where is Samsara?
With youth gone, where is lust and the rest? With water evaporated, where is the lake? With dwindling wealth, where is the family? Knowing the Truth, where is Samsara or life on earth? bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

11) Pride in ephemeral possessions is delusion. Brahmanhood is Realization.
मा कुरु धन जन यौवन गर्वं

हरति निमेषात्कालः सर्वम् ।

मायामयमिदमखिलं बुद्धवा

ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा।।११।।

ma kuru dhana jana yauvana garvaṃ
harati nimeṣāt kālaḥ sarvam,
māyāmayamidamākhilam buddhvā,
brahmapadaṃ tvaṃ praviśa viditvā.(11)
मा1 * कुरु2 * धन3 * जन4 * यौवन5 * गर्वं6 * हरति7 * निमेषात्8 * कालः9 * सर्वम्10 * मायामयं11 * इदं12 * आखिलं13 * बुद्धवा14 * ब्रह्मपदं15 * त्वं16 * प्रविश17 * विदित्वा18 ।।११।।

mā * kuru * dhana * jana * yauvana * garvaṃ * harati * nimeṣāt * kālaḥ * sarvam * māyāmayam  idam * ākhilam * buddhvā * brahmapadaṃ * tvaṃ * praviśa * viditvā.(11)

1 2 3 4 5 6 7 8 9
मा कुरु धन जन यौवन गर्वं हरति निमेषात् कालः
kuru dhana jana yauvana garvaṃ harati nimeṣāt kālaḥ
Do not Take wealth  people youth pride destroys in a moment Time
10 11 12 13 14 15 16 17 18
सर्वम् मायामयं इदं आखिलं बुद्धवा ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा
sarvam māyāmayam idam ākhilam buddhvā brahmapadaṃ tvaṃ praviśa Viditvā
all these replete with delusion this all after knowing Brahmanhood you enter into after realization
Do not1 take2 pride6 in wealth3, people4, and youth5; time9 destroys7 all these10 in a moment8.  After knowing14 all13 this12 replete with delusion11, realize18 and enter into17 Brahmanhood15 . (11) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

Do not take pride in wealth, people, and youth; time destroys all these in a moment. After knowing all this replete with delusion, realize and enter into the state of Brahman. (11)

 

 

12) Seasons come and go. And yet desire hangs on.
दिनयामिन्यौ सायं प्रातः

शिशिरवसन्तौ पुनरायातः ।

कालः क्रीडति गच्छत्यायुः

तदपि न मुञ्चत्याशावायुः ।।१२।।

 

dinayaminyau sāyam prātaḥ
śīśiravasantau punarāyataḥ
kālaḥ krīḍati gacchatyayuḥ
tadapi na muñcatyāśāvayuḥ.(12)
dinayaminyau1 sāyam2 prātaḥ3
śīśira4 vasantau5 punaḥ6 āyataḥ7
kālaḥ8 krīḍati9 gacchati10 ayuḥ11
tat api12 na13 muñcati14 āśā15 vayuḥ16.(12)
दिनयामिन्यौ1 * सायं2 * प्रातः3 * शिशिर4 *  वसन्तौ5 * पुनः6  * आयातः7 *   कालः8 * क्रीडति9 * गच्छति10 * आयुः11  * तत् अपि12 * न13 * मुञ्चति14 * आशा15 * वायुः16 ।।१२।।

dinayaminyau1 * sāyam2 * prātaḥ3 * śīśira4 * vasantau5 * punaḥ6 * āyataḥ7 * kālaḥ8 * krīḍati9 * gacchati10 * āyuḥ11 * tat api12  * na13 * muñcati14 * āśā15 * vayuḥ16.(12)

 

1 2 3 4 5 6 7 8
दिनयामिन्यौ1 सायं2 प्रातः3 शिशिर4 वसन्तौ5 पुनः आयातः कालः8
dinayaminyau1 sāyam2 prātaḥ3 śīśira4 vasantau5 punaḥ6 āyataḥ7 kālaḥ8
Day and night dusk dawn winter spring again come Time
9 10 11 12 13 14 15 16
क्रीडति9 गच्छति10 आयुः11  तत् अपि12 13 muñcati14 āśā15 vayuḥ16
krīḍati9 gacchati10 āyuḥ11 tat api12 na13 muñcati14 āśā15 vayuḥ16
plays goes life and yet does not give up desire the winds of
Day and night1, dawn3 and dusk2, spring5 and winter4 come7 again and again [and go] . Time8 plays9 and life11 goes10. And yet12 the winds of16 desire15 does not let up13-14. (12) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

Day and night, dawn and dusk, Spring and winter come and go again and again. Time plays and life goes. And yet the winds of desire does not let up. (12)

 

 

13) Don’t be anxious about wealth and wife. Keep good company to attain liberation.
काते कान्ता धन गतचिन्ता

वातुल किं तव नास्ति नियन्ता ।

त्रिजगति सज्जनसंगतिरेका

भवति भवार्णवतरणे नौका ।।१३।।

ka te kāntā dhana gata-cintā
vatula kim tava nāsti niyantā
trijagati sajjanasaṅgatirekā
bhavati bhavārṇavataraṇe naukā.(13)
Kā* te * kāntā * dhana* gata * cintā * vātula * kim * tava * na asti * niyantā * trijagati * sajjana * saṅgatiḥ * ekā * bhavati * bhava arṇava taraṇe * naukā.(13)
का1 * ते2 * कान्ता3 * धन4 * गत5 * चिन्ता6 * वातुल7 * किं8 * तव9 * न अस्ति10 * नियन्ता11 * त्रिजगति12 * सज्जन13 * संगतिः14 * एका15 * भवति16 * भव17 * अर्णव18 * तरणे19 * नौका20 ।।१३।।

1* te2 * kāntā3 * dhana4* gata5 * cintā6 * vātula7 * kim8* tava9 * na āsti10 * niyantā11 * trijagati12 * sajjana13 * saṅgatiḥ14 * ekā15 * bhavati16 * bhava17 * arṇava18 * taraṇe19 * naukā20.(13)

 

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
का1 ते2 कान्ता3 धन4 गत5 चिन्ता6 वातुल7 किं8 तव9 न अस्ति10
1 te2 kāntā3 dhana4 gata5 cintā6 vātula7 kim8 tava9 na āsti10
Who are you? wife wealth with regards to anxiety crazy one is there to you Not
11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
नियन्ता11 त्रिजगति12 सज्जन13 संगतिः14 एका15 भवति16 भव17 अर्णव18 तरणे19 नौका20
niyantā11 trijagati12 sajjana13 saṅgatiḥ14 ekā15 bhavati16 bhava17 arṇava18 taraṇe19 naukā20
rule maker three worlds of the good company alone becomes become ocean cross Boat
O Crazy one7, who are1 you2? Why are you so anxious5 – 6 about wife and wealth3-4? is there not one who ordains for you 8-9-10-11? In the three worlds12, good company13-14  alone15 serves as 16-17the boat20 to cross19 the sea of Samsara18. (13) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

O Crazy one, who are you? Why are you so anxious about wife and wealth? is there not one who ordains for you? In the three worlds, good company serves as the boat to cross the sea of Samsara. (13)

 

 

14) Many-fangled disguises like matted locks and ochre robes serve to fill the belly.
जटिलो मुण्डी  लुञ्चितकेशः

काषायाम्बरबहुकृतवेषः |

पश्यन्नपि च न पश्यति मूढो

ह्युदरनिमित्तं बहुकृतवेषः||१४||

 

jaṭilo muṇḍi luñcitakeśaḥ
kāṣāyāmbarabahukṛtaveṣaḥ
paśyannapi ca na paśyati mūḍho
hyudaranimittam bahukṛtaveṣaḥ.(14)
jaṭilaḥ muṇḍi luñchita keśaḥ
kāṣāya  ambara bahukṛta veṣaḥ
paśyan api ca na paśyati mūḍhaḥhi udara nimittam bahukṛta veṣaḥ.(14) 

 

जटिलः * मुण्डी * लुञ्छित * केशः* काषाय * अंबर * बहुकृत * वेषहः * पष्यन् * अपि * च * न * पश्यति * मूढः * हि * उदर * निमित्तं * बहुकृत * वेषः||१४||

jaṭilaḥ * muṇḍi *luñchita * keśaḥ * kāṣāya *  ambara * bahukṛta * veṣaḥ * paśyan *api * ca *na * paśyati * mūḍhaḥ * hi * udara * nimittam * bahukṛta * veṣaḥ.(14)

 

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
जटिलः मुण्डी लुञ्छित केशः काषाय अंबर बहुकृत वेषहः पष्यन् अपि
jaṭilaḥ muṇḍi luñchita keśaḥ kāṣāya ambara bahukṛta veṣaḥ paśyan api
one with matted locks one with shaven head one with plucked hair ochre robes ‘many-fangled’ disguises seeing Though
11 12 13 14 15 16 17 18 19
पश्यति मूढः हि उदर निमित्तं बहुकृत वेषः
ca na paśyati mūḍhaḥ hi udara nimittam bahukṛta veṣaḥ
and not seeing fool certainly stomach for the sake of ‘many-fangled’ disguises
One with matted locks1, one with shaven head2, one with plucked hair3-4, and11 one with ochre robes5-6:  these fools14 with ‘many-fangled’7 disguises8 claim to see9 though not seeing10-12-13. Indeed15 the ‘many-fangled’18 disguises19 are certainly15 for the sake of17 the stomach16. (14) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

15) Toothless limping old man with a walking stick insists on carrying a heavy suitcase of desires.
अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं

दशनविहीनं जातं तुण्डम् ।

वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं

तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् ।।१५।।

 

aṇgaṃ galitaṃ palitaṃ muṇḍaṃ
daśanavihīnaṃ jātaṃ tuṇḍaṃ
vṛddho yāti gṛhītva daṇḍaṃ
tadapi na muñcatyāśāpiṇḍaṃ.(15)
aṇgaṃ galitaṃ palitaṃ muṇḍaṃ
daśanavihīnaṃ jātaṃ tuṇḍaṃ
vṛddho yāti gṛhītva daṇḍaṃ
tadapi na muñcati āśāpiṇḍaṃ.(15)
अङ्गं * गलितं * पलितं * मुण्डम् * दशनविहीनं * जातं * तुण्डम् * वृद्धः * याति * गृहीत्वा * दण्डं * तदपि * न * मुञ्चति * आशापिण्डम् ।।१५।।

aṇgaṃ * galitaṃ * palitaṃ *muṇḍaṃ * daśanavihīnaṃ * jātaṃ * tuṇḍaṃ * vṛddhaḥ * yāti * gṛhītva * daṇḍaṃ * tadapi * na * muñcati * āśāpiṇḍaṃ (15)

 

1 2 3 4 5 6 7 8
अङ्गं गलितं पलितं मुण्डम् दशनविहीनं जातं तुण्डम् वृद्धः
aṇgaṃ galitaṃ palitaṃ muṇḍaṃ daśanavihīnaṃ jātaṃ tuṇḍaṃ vṛddhaḥ
body ripe w old age grey head toothless has become mouth Oldman
9 10 11 12 13 14 15
याति गृहीत्वा दण्डं तदपि मुञ्चति आशापिण्डम्
yāti gṛhītva daṇḍaṃ tadapi na muñcati āśāpiṇḍaṃ
goes taking staff even then never givs up body of desire
Body1 is ripe with old age2, head grey4-3, mouth toothless7-6-5.The oldman8 goes [limps]9 taking a staff10-11; even then12 [he] never13 gives up14 the body of desires15. (15) Pindam = body; here a bag, suitcase, bundle. (15) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

16) The indigent living under the tree hangs by the noose of desires.
अग्रे वह्निः पृष्ठेभानुः

रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः ।

करतलभिक्षस्तरुतलवासः

तदपि न मुञ्चत्याशापाशः ।।१६।।

 

agre vahniḥ pṛṣṭhe bhānū
rātrau cubukasamarpitajanuḥ
karatalabhikṣastarutalavasaḥ
tadapi na muñcatyāśāpāśaḥ.(16)
agre vahniḥ pṛṣṭhe bhānuḥ
rātrau cubuka samarpita jānuḥ
karatala bhikṣaḥ tarutalavasaḥ
tat api na muñcati āśāpāśaḥ.(16)
अग्रे * वह्निः * पृष्ठे * भानुः * रात्रौ * चुबुक * समर्पित * जानुः * करतल * भिक्षः * तरुतलवासः * तत् अपि * न * मुञ्चति * आशापाशः ।।१६।।

Agre * vahniḥ * pṛṣṭhe * bhānuḥ * rātrau * cubuka *samarpita * jānuḥ* karatala * bhikṣaḥ * tarutalavasaḥ  *tat api * na * muñcati * āśāpāśaḥ.(16)

 

1 2 3 4 5 6 7 8
अग्रे वह्निः पृष्ठे भानुः रात्रौ चुबुक समर्पित जानुः
agre vahniḥ pṛṣṭhe bhānuḥ rātrau cubuka samarpita jānuḥ
In the front of the fire in the back of the sun at night chin placed Knees
9 10 11 12 13 14 15
करतल भिक्षः तरुतलवासः तत् अपि मुञ्चति आशापाशः
karatala bhikṣaḥ tarutalavāsaḥ tat api na muñcati āśāpāśaḥ
cupped palm of the hand alms living under the tree and yet never let go of the noose of desires
In front of the fire1-2, in the back of the sun3-4, and at night5, [he sits]  with his chin6placed7 to the knees8. [He receives] alms10 by the cupped palms of his hands9, living under a tree11 and yet12 never13lets go of14 the noose of desires15. (16) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

17) All bereft of spiritual knowledge do not confer liberation even over 100 lifetimes.
कुरुते गङ्गासागरगमनं

व्रतपरिपालनमथवा दानम् ।

ज्ञानविहीनः सर्वमतेन

भजति न मुक्तिं जन्मशतेन ।।१७।।

 

kurute gaṅgāsāgaragamanam
vratapāripalanamathavā dānam,
jñanavihīnaḥ sarvamatena
bhajati na muktiṃ janmaśatena.(17)
kurute gaṅgā sāgara gamanam
vrata pāripalanam athavā dānam,
jñana vihīnaḥ sarvamatena
bhajati na muktiṃ janmaśatena.(17)
कुरुते * गङ्गा * सागर * गमनं * व्रत * परिपालनं * अथवा * दानम् * ज्ञान * विहीनः * सर्वमतेन * भजति * न * मुक्तिं * जन्मशतेन ।।१७।।

kurute * gaṅgā * sāgara * gamanam * vrata * pāripalanam * athavā * dānam * jñana * vihīnaḥ * sarvamatena * bhajati * na * muktiṃ * janmaśatena.(17)

 

1 2 3 4 5 6 7 8
कुरुते गङ्गा सागर गमनं व्रत परिपालनं अथवा दानम्
kurute gaṅgā sāgara gamanam vrata pāripalanam athavā Dānam
go [on pilgrimage] Ganges ocean go [join] vows observe moreover Charity
9 10 11 12 13 14 15
ज्ञान विहीनः सर्वमतेन भजति मुक्तिं जन्मशतेन
jñana vihīnaḥ sarvamatena bhajati na muktiṃ janmaśatena
knowledge bereft of according to all schools of thought attains never liberation in hundred lifetimes.

 

[One may] go to1 Gangasagara2-3-4, foster6 vows5 or give to charity7-8. [If he] is bereft10 of spiritual knowledge9, [he] never attains13-12 liberation14 in one hundred lifetimes15.  (17) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

18) Happiness is dispassion.
सुर मंदिर तरु मूल निवासः

शय्या भूतल मजिनं वासः .

सर्व परिग्रह भोग त्यागः

कस्य सुखं न करोति विरागः ।। १८।।

suramandiratarumūlanivāsaḥ
śayyā bhūtalamajinaṃ vāsaḥ
sarvaparigrahabhogatyāgaḥ
kasya sukhaṃ na karoti virāgaḥ.(18)
Sura * mandira * taru *mūla *nivāsaḥ *
śayyā * bhūtalaṃ * ajinaṃ * vāsaḥ *
sarva * parigraha * bhogaḥ * tyāgaḥ *
kasya * sukhaṃ * na * karoti * virāgaḥ.(18)
सुर * मंदिर * तरु * मूल * निवासः * शय्या * भूतलं * अजिनं * वासः * सर्व * परिग्रह * भोगः * त्यागः * कस्य * सुखं * न * करोति * विरागः  ।। १८।।

Sura * mandira * taru *mūla *nivāsaḥ * śayyā * bhūtalaṃ * ajinaṃ * vāsaḥ * sarva * parigraha * bhogaḥ * tyāgaḥ *
kasya * sukhaṃ * na * karoti * virāgaḥ.(18)

1 2 3 4 5 6 7 8 9
सुर मंदिर तरु मूल निवासः शय्या भूतलं अजिनं वासः
Sura mandira taru mūla nivāsaḥ śayyā bhūtalaṃ ajinaṃ vāsaḥ
God’s temple tree base abode/house sleeping bare ground deerskin Clothing
10 11 12 13 14 15 16 17 18
सर्व परिग्रह भोगः त्यागः कस्य सुखं करोति विरागः
sarva parigraha bhogaḥ tyāgaḥ kasya sukhaṃ na karoti virāgaḥ
all renounce enjoyment renunciation whose happiness do not bring Dispassion
[He takes] shelter5 in the temple1-2 and under a tree4-3, sleeping on the bare ground6-7, wearing deerskin8 for clothes9 and foregoing all enjoyments11-10-12 and [practicing] renunciation13. Would not16 his14 dispassion18 bring17 happiness15? (18) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

19) O Yogis, Bhogis…:He whose mind revels in Brahman truly revels.

 

योगरतो वा भोगरतो वा

सङ्गरतो वा सङ्गवीहीनः |

यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं

नन्दति नन्दति नन्दत्येव ।।१९।।

yogarato vā bhogarato vā
saṅgarato vā saṅgavīhinaḥ
yasya brahmaṇi ramate cittaṃ
nandati nandati nandatyeva.(19)
yogarataḥ * vā * bhogarataḥ * vā * saṅgarataḥ * vā * saṅgavihīnaḥ * yasya * brahmaṇi * ramate * cittam * nandati * nandati * nandatyeva.(19)
योगरतः * वा * भोगरतः * वा * सङ्गरतः * वा * सङ्गवीहीनः * यस्य * ब्रह्मणि * रमते * चित्तं * नन्दति * नन्दति * नन्दत्येव * ।।१९।।

yogarataḥ * vā * bhogarataḥ * vā * saṅgarataḥ * vā * saṅgavihīnaḥ * yasya * brahmaṇi * ramate * cittam * nandati * nandati * nandatyeva.(19)

 

1 2 3 4 5 6 7
योगरतः वा भोगरतः वा सङ्गरतः वा सङ्गवीहीनः
yogarataḥ bhogarataḥ saṅgarataḥ saṅgavihīnaḥ
enjoyer of Yoga  or enjoyer of Bhoga or enjoyer of company or recluse
8 9 10 11 12 13 14
यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं नन्दति नन्दति नन्दत्येव
yasya brahmaṇi ramate cittam nandati nandati nandatyeva
for whom in Brahman enjoys mind enjoys revels certainly enjoys
[One may be] an enjoyer of yoga1, bhoga3, or  company5, or6 a recluse7. [He] whose8 mind11 revels12-13 in Brahman9, truly revels14. (19) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

20) One who has read Bhagavadgita…has no quarrels with Yama.

 

भगवद्गीता किञ्चिदधीता

गङ्गा जललवकणिका पीता ।

सकृदपि येन मुरारिसमर्चा

क्रियते तस्य यमेन न चर्चा ।।२०।।

 

bhagavadgītā kiñcidadhītā
gaṅgā jalalavakaṇikā pītā,
sakṛdapi yena murārisamarcā
kriyate tasya yamena na carcā.(20)
Bhagavadgīta * kiñcit * adhītā *
gaṅga * jala * lava * kaṇikā * pītā *
sakṛt *  api * yena * murāri-samarcā *
kriyate * tasya * yamena * na * carcā.(20)
भगवद्गीता * किञ्चित् * अधीता * गङ्गा * जल * लव * कणिका * पीता * सकृत् * अपि * येन * मुरारिसमर्चा. * क्रियते * तस्य * यमेन * न * चर्चा ।।२०।।

Bhagavadgīta * kiñcit * adhītā * gaṅga * jala * lava * kaṇikā * pītā * sakṛt *  api * yena * murāri-samarcā * kriyate * tasya * yamena * na * carcā.(20)

 

1 2 3 4 5 6 7 8 9
भगवद्गीता किञ्चित् अधीता गङ्गा जल लव कणिका पीता सकृत्
Bhagavadgīta kiñcit adhītā gaṅga jala lava kaṇikā pītā sakṛt
Bhagavadgīta a little studied Ganges water trace a drop has sipped once
10 11 12 13 14 15 16 17
अपि येन मुरारिसमर्चा क्रियते तस्य यमेन चर्चा
api yena murāri-samarcā kriyate tasya yamena na carcā
even by whom worship of Murāri is done to him with Yama no discussion
[He who has] studied3 the Bhagavadgita1 a little2, who has sipped a drop of Ganges water5-6-7-8, and who has worshipped Lord Murari12 even10 once9, for him14 there is no16 discussion17 with Yama15, the Lord of death. (20) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

21) O Murare, protect us from transmigration of souls.

 

पुनरपि जननं पुनरपि मरणं

पुनरपि जननीजठरे शयनम् ।

इह संसारे बहुदुस्तारे

कृपयाऽपारे पाहि मुरारे ।।२१।।

punarapi jananaṃ punarapi maraṇaṃ
punarapi jananī-jaṭhare śayanam,
iha samsāre bahu-dustāre
kṛpayā’ pāre pāhi murāre.(21)
punaḥ api jananaṃ punaḥ api maraṇaṃ
punaḥ api jananījaṭhare śayanam,
iha samsāre bahu dustāre
kṛpayā’ apāre pāhi murāre.(21)
पुनः अपि * जननं * पुन: अपि * मरणं * पुनः अपि * जननीजठरे * शयनम् * इह * संसारे * बहु * दुस्तारे * कृपया * अपारे * पाहि * मुरारे ।।२१।।

 

punaḥ api * jananaṃ * punaḥ api * maraṇaṃ * punaḥ api * jananījaṭhare * śayanam * iha * samsāre * bahu * dustāre * kṛpayā * apāre * pāhi * murāre.(21)

 

1 2 3 4 5 6 7 8
पुनः अपि जननं पुन: अपि मरणं पुनः अपि जननीजठरे शयनम् इह
punaḥ api jananaṃ punaḥ api maraṇaṃ punaḥ api jananījaṭhare śayanam iha
once again birth once again death once again in the mother’s womb lying here
9 10 11 12 13 14 15 16
संसारे बहु दुस्तारे कृपया अपारे पाहि murāre
samsāre bahu dustāre kṛpayā apāre pāhi murāre
in Samsara very insurmountable  mercy no end protect O Murare
Again and again1-3-5 birth2, death4 and sojourn in mother’s womb7-6: here this Samsara (transmigration of the soul)8-9 is very insurmountable10-11 with no end13. O Murare15 protect us14 with You mercy12 . (21) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

22) Yogi steady in Yogam enjoys God-consciousness.

 

रथ्याचर्पटविरचितकन्थः

पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः ।

योगी योगनियोजितचित्तो

रमते बालोन्मत्तवदेव ।।२२।।

rathyā-carpata-viracita-kanthaḥ
puṇyāpuṇya-vivarjita-panthaḥ,
yogī yoga-niyojita-citto
ramate bālonmattavadeva.(22)
rathyā-carpata-viracita-kanthaḥ
puṇya-apuṇya vivarjita panthaḥ,
yogī yoga-niyojita-cittaḥ
ramate bālo unmattavat eva.(22)
रथ्या * चर्पट * विरचित * कन्थः * पुण्य-अपुण्य * विवर्जित * पन्थः * योगी * योग * नियोजित * चित्तो * रमते * बालवत् * एव *  (वा) [उन्मत्तवत् एव] ।।२२।।

Rathyā *carpata * viracita * kanthaḥ * puṇya-apuṇya * vivarjita * panthaḥ * yogī * yoga *niyojita * cittaḥ * ramate * bālavat eva or  unmattavat eva.(22)

 

1 2 3 4 5 6 7
रथ्या चर्पट विरचित कन्थः पुण्य-अपुण्य विवर्जित पन्थः
Rathyā carpata viracita kanthaḥ puṇya-apuṇya vivarjita panthaḥ
the road rags formed = stitched together shawl merit and demerit exempt from the path
8 9 10 11 12 13 14
योगी नियोजित चित्तो रमते बालवत् एव उन्मत्तवत् एव
yogī niyojita cittaḥ ramate bālavat eva unmattavat eva
Yogi attached to mind enjoys  like a child like a madman
The Yogi8 who wears the shawl4 stitched together3 from rags2 cast off on the roadside1, who walks the path7 exempt from6 merit and demerit5, and whose mind10 is anchored9  [in Yogam] enjoys11 [in god Consciousness] like a child13-12 or madman14. (22) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

23) Leave aside the external world of names and forms. Look within.

 

कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः

का मे जननी को मे तातः ।

इति परिभावय सर्वमसारम्

विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् ।।२३।।

 

kastvaṃ ko’ham kuta āyātaḥ
ka me jananī ko me tātaḥ,
iti paribhāvaya sarvamasāram
viśvam tyaktvā svapnavicāram.(23)
Ka tvaṃ kaḥ aham kutaḥ āyātaḥ
kā me jananī kaḥ me tātaḥ
iti paribhāvaya sarva asāram
viśvam tyaktvā svapnavicāram.(23)
क * त्वम् * कः * अहम् * कुत * आयातः * का * मे * जननी * क: * मे * तातः * इति * परिभावय * सर्व * असारम् * विश्वं * त्यक्त्वा * स्वप्नविचारम् ।।२३।।

Ka * tvaṃ * kaḥ * aham * kutaḥ * āyātaḥ * kā * me * jananī * kaḥ * me * tātaḥ * iti * paribhāvaya * sarva * asāram * viśvam * tyaktvā * svapnavicāram .(23)

 

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
त्वम् कः अहम् कुत आयातः का मे जननी क:
Ka tvaṃ kaḥ aham kutaḥ āyātaḥ me jananī kaḥ
Who [are] you? Who am I? from where did I come? Who [is] my mother? Who [is]
11 12 13 14 15 16 17 18 19
मे तातः इति परिभावय सर्व असारम् विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम्
me tātaḥ iti paribhāvaya sarva asāram viśvam tyaktvā svapnavicāram
my father? thus investigate all devoid of essence the world leaving aside a dream world
Who are you? Who am I? Where did I come from? Who is my mother? Who is my father? Thus make an enquiry leaving aside all devoid of essence and a world of dreams. (23) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

24) Vishnu is all-pervasive. Even-mindedness helps attain Vishnuhood.

 

त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णुः

व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः ।

भव समचित्तः सर्वत्र त्वं

वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ।।२४।।

tvayi mayi cānyatraiko viṣṇuḥ
vyarthaṃ kupyasi mayyasahiṣṇuḥ,
bhava samacittaḥ sarvatra tvaṃvāñchasyacirādyadi viṣṇutvam.(24)
tvayi mayi ca anyatra ekaḥ viṣṇuḥ
vyarthaṃ kupyasi mayi asahiṣṇuḥ
bhava samacittaḥ sarvatra tvaṃvāñchasi acirāt yadi viṣṇutvam.(24) 
त्वयि1 * मयि2 * चा3 * अन्यत्रै4 * एकः5 * विष्णुः6 * व्यर्थं7 * कुप्यसि8 * मयि9 * असहिष्णुः10 * भव11 * समचित्तः12 * सर्वत्र13 * त्वं14 * वाञ्छसि15 * अचिरात्16 * यदि17 * विष्णुत्वम्18 ।।२४।।

tvayi * mayi * ca * anyatra * ekaḥ * viṣṇuḥ * vyarthaṃ * kupyasi * mayi * asahiṣṇuḥ * bhava * samacittaḥ * sarvatra * tvaṃ * vāñchasi * acirāt *yadi * viṣṇutvam * (24)

 

1 2 3 4 5 6 7 8 9
त्वयि मयि चा अन्यत्रै एकः विष्णुः व्यर्थं कुप्यसि मयि
tvayi  mayi ca anyatra ekaḥ viṣṇuḥ vyarthaṃ kupyasi mayi
In you in me and in others one Vishnu in vain  you are irate with me
10 11 12 13 17 14 15 16 18
असहिष्णुः भव समचित्तः सर्वत्र यदि त्वं वाञ्छसि अचिरात् विष्णुत्वम्
asahiṣṇuḥ bhava samacittaḥ sarvatra yadi tvaṃ vāñchasi acirāt viṣṇutvam
impatient become even-minded everywhere if you desire soon Vishnuhood
[There is] one Vishnu5-6 in you1, in me2 and in others3-4. Being impatient10 you are angry8 with me9 unnecessarily7. [You should be] even-minded12 at all times13, if17 you14 want15 to attain11 Vishnuhood18 soon16. (24) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

25) See the Self in all: enemy, son, friend, and relative with a sense of oneness of all.

 

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ

मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ

सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं

सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ।।२५।।

 

Śatrau mitre putre bandhau
mā kuru yatnaṃ vigrahasandhau,
sarvaminnapi paśyātmānaṃ
sarvatrotsṛja bhedājñānam.(25)
Śatrau mitre putre bandhau
mā kuru yatnaṃ vigrahasandhau,
sarvamin api paśya ātmānaṃ
sarvatra utsṛja bhedājñānam.(25)
शत्रौ* मित्रे * पुत्रे * बन्धौ * मा * कुरु * यत्नं  * विग्रहसन्धौ *  सर्वस्मिन् अपि * पश्य * आत्मानं * सर्वत्र उत्सृज * भेद अज्ञानम् ।।२५।।

Śatrau * mitre * putre * bandhau * mā * kuru * yatnaṃ * vigrahasandhau * sarvamin api * paśya * ātmānaṃ * sarvatra *  utsṛja * bheda ajñānam.(25)

 

1 2 3 4 5 6 7
शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं 
Śatrau mitre putre bandhau kuru yatnaṃ
with an enemy with a friend with a son with a relative no do endevour
8 9 10 11 12 13 14
विग्रहसन्धौ सर्वस्मिन् अपि पश्य आत्मानं सर्वत्र उत्सृज भेद अज्ञानम्
vigrahasandhau sarvamin api paśya ātmānaṃ sarvatra utsṛja bheda ajñānam
for fight or friendship in all things see the Self everywhere expel or reject sense of difference due to ignorance.
Spend no effort6-5-7 for fight or frienship8 with an enemy1, a friend2, a son3 or a relative4. Seeing10 the Self11 in all things9 everywhere12, expel or reject13 the sense of difference [between people and things] due to ignorance14— see the Self in all. (25) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

26) Giving up all dross, the aspirant sees in the Self SOHAM. The fools devoid of Self-Knowledge fry in hell.

 

कामं क्रोधं लोभं मोहं

त्यक्त्वाऽत्मानं पश्यति सोऽहम् |

आत्मज्ञान विहीना मूढाः

ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ।।२६।।

 

kamaṃ krodhaṃ lobhaṃ mohaṃ
tyaktvā ātmanaṃ paśyati so’ham
atmajñāna vihīnā mūḍhāḥ
te pacyante narakanigūḍhāḥ.(26)
kamaṃ krodhaṃ lobhaṃ mohaṃ
tyaktvā ātmanaṃ paśyati saḥ aham
atmajñāna vihīnā mūḍhāḥ
te pacyante narakanigūḍhāḥ.(26)
कामं क्रोधं लोभं मोहं त्यक्त्वा आत्मानं पश्यति सः अहम् आत्मज्ञान विहीना मूढाः ते पच्यन्ते नरक निगूढाः ।।२६।।

kamaṃ * krodhaṃ * lobhaṃ * mohaṃ * tyaktvā * ātmanaṃ * paśyati * saḥ aham * atmjñāna * vihīnā * mūḍhāḥ * te * pacyante * naraka *nigūḍhāḥ.(26)

 

1 2 3 4 5 6 7 8
कामं क्रोधं लोभं मोहं त्यक्त्वा आत्मानं पश्यति सः अहम्
kamaṃ krodhaṃ lobhaṃ mohaṃ tyaktvā ātmanaṃ paśyati saḥ aham
desire anger greed delusion giving up the Self see I am He
9 10 11 12 13 14 15
आत्मज्ञान विहीना मूढाः ते पच्यन्ते नरक     निगूढाः ।।२६।।
atmajñāna vihīnā mūḍhāḥ te pacyante naraka          nigūḍhāḥ (26)
Self-Knowledge devoid of the fools they are cooked hell     (concealed) = captives (26)
Giving up5 desire, anger, greed, and delusion1-2-3-4, [the aspirant] sees in the Self7-6, ‘I am He8‘ lacking Self-Knowledge10-9, they, the fools12-11, held as captives in hell15-14, are cooked13 (tortured). (26) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

27) Chant theBhagavadgita and Sahasranama meditating on Sripati. Keep good company. Distribute the wealth to the needy.

 

गेयं गीतानामसहस्रं

ध्येयं श्रीपतिरूपमजस्रम् .

नेयं सज्जनसङ्गे चित्तं

देयं दीनजनाय च वित्तम् ।।२७।।

 

geyam gītānāmasahasraṃ
dhyeyaṃ śrīpatirūpamajasraṃ
neyaṃ sajjanasaṅge cittaṃ
deyam dīnajanāya ca vittaṃ(27)
geyam gītā nāma-sahasraṃ
dhyeyaṃ śrīpati-rūpam ajasraṃ
neyaṃ sajjana saṅge cittaṃ
deyam dīnajanāya ca vittaṃ(27)
गेयं * गीता * नामसहस्रं * ध्येयं * श्रीपति रूपं * अजस्रम् * नेयं * सज्जन-सङ्गे * चित्तं * देयं * दीनजनाय * च * वित्तम्  ।।२७।।

geyam gītā nāma-sahasraṃ dhyeyaṃ śrīpati-rūpam ajasraṃ neyaṃ sajjana saṅge cittaṃ deyam dīnajanāya ca vittaṃ(27)

 

1 2 3 4 5 6 7
गेयं गीता नामसहस्रं ध्येयं श्रीपति रूपं अजस्रम् नेयं
geyam gītā nāma-sahasraṃ dhyeyaṃ śrīpati-rūpam ajasraṃ neyaṃ
to be recited Bhagavadgita one thousand names for meditation the form of Sripati always to be guided
8 9 10 11 12 13 14
सज्जन-सङ्गे चित्तं देयं दीनजनाय वित्तम्
sajjana saṅge cittaṃ deyam dīnajanāya ca vittaṃ
company of good people mind to be given to the poor people and wealth or money
Bhagavadgita and Sahasranama1-3 are to be recited1 with meditation on Vishnu in the form of Sripati4-5. The mind should always be guided10-6-7 towards the company of good people9-8. wealth should be given to the poor and the needy14-11-12. (27) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

28) Knowing death brings everything to an end, one does not give up sinful conduct.

 

सुखतः क्रियते रामाभोगः

पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः .

यद्यपि लोके मरणं शरणं

तदपि न मुञ्चति पापाचरणम् ।। २८।।

sukhataḥ kriyate rāmābhogaḥ
paścāddhanta śarīre rogaḥ
yadyapi loke maraṇaṃ śaraṇaṃ
tadapi na muñcati pāpācaraṇam.(28)
sukhataḥ * kriyate * rāmābhogaḥ *
paścāt *hanta * śarīre * rogaḥ *
yat api * loke * maraṇaṃ * śaraṇaṃ *
tat api* na * muñcati* pāpa ācaraṇam.(28)
सुखतः * क्रियते * रामाभोगः * पस्चात् * हन्त * शरीरे * रोगः * यत् अपि * लोके * मरणं * शरणं * तत् अपि * न * मुञ्चति * पाप * आचरणम् ।। २८।।

sukhataḥ * kriyate * rāmābhogaḥ * paścāt *hanta* śarīre * rogaḥ * yat api * loke * maraṇaṃ * śaraṇaṃ * tat api* na * muñcati* pāpa * ācaraṇam.(28)

 

1 2 3 4 5 6 7 8
सुखतः क्रियते रामाभोगः पस्चात् हन्त शरीरे रोगः यत्  अपि
sukhataḥ kriyate rāmābhogaḥ paścāt hanta śarīre rogaḥ yat api
for happiness  one engages sexual pleasures at the end alas body disease even though
9 10 11 12 13 14 15 16
लोके मरणं शरणं तत् अपि मुञ्चति पाप आचरणम् ।।
loke maraṇaṃ śaraṇaṃ tat api na muñcati pāpa ācaraṇam
world death end of all that even no leave sinful conduct
One engages2 in sexual pleasures3 for happiness1. Alas5 at the end4, the body6 [suffers] disease7. Though8 death10 is the end of all11 in the world9, even then12 one does not13 give up14 sinful15 conduct16. (28) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

29) Wealth is fraught with little happiness and fear; that is its ordained way.

 

अर्थमनर्थं भावय नित्यं

नास्ति ततः सुखलेशः सत्यम्

पुत्रादपि धनभाजां भीतिः

सर्वत्रैषा विहिता रीतिः ।।२९।।

 

arthamanarthaṃ bhāvaya nityaṃ

nāsti tataḥ sukhaleśaḥ satyam
putrādapi dhanabhājāṃ bhītiḥ
sarvatraiṣa vihitā rītiḥ.(29)

artham* anarthaṃ * bhāvaya * nityaṃ*

Na asti * tataḥ * sukhaleśaḥ * satyam *
putrāt api * dhanabhājāṃ * bhītiḥ *
sarvatra * eṣa * vihitā * rītiḥ.(29)

 

अर्थं * अनर्थं * भावय * नित्यं * न अस्ति * ततः * सुखलेशः * सत्यम् * पुत्रात् अपि * धनभाजां * भीतिः * सर्वत्र * एषा * विहिता * रीतिः ।।२९।।

artham* anarthaṃ * bhāvaya * nityaṃ*  Na asti * tataḥ * sukhaleśaḥ * satyam * putrāt api * dhanabhājāṃ * bhītiḥ *
sarvatra * eṣa * vihitā * rītiḥ.(29)

 

1 2 3 4 5 6 7 8
अर्थं अनर्थं भावय नित्यं न अस्ति ततः सुखलेशः सत्यम्
artham anarthaṃ bhāvaya nityaṃ Na asti tataḥ sukhaleśaḥ satyam
wealth undesirable think about it constantly there is no there from a little happines truth
9 10 11 12 13 14 15 16
पुत्रात् अपि धनभाजां भीतिः सर्वत्र एषा विहिता रीतिः ।।२९।।
putrāt api dhanabhājāṃ bhītiḥ sarvatra eṣa vihitā rītiḥ (29)
even from his son one endowed with wealth  fear everywhere this imposed/ ordained the way
Wealth1 is undesirable2. Think about it3 constantly4. There is not5 even a little happiness7 there from6. The truth8 is that the rich10 has to fear11 his own son9. Everywhere12, this is13 the ordained14 way15. (29) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

30) Yogi pays attention to eight angas, discrimination, Japa, Samadhi, union with Universal Consciousness….

 

प्राणायामं प्रत्याहारं

नित्यानित्य विवेकविचारम् ।

जाप्यसमेत समाधिविधानं

कुर्ववधानं महदवधानम् ।। ३०।।

 

praṇāyāmaṃ pratyāhāraṃ
nityānityavivekavicāram,
jāpyasameta samādhividhānaṃ
kurvavadhānaṃ mahadavadhānam.(30)
praṇāyāmaṃ * pratyāhāraṃ *
nitya anitya viveka vicāram,
jāpya sameta samādhi vidhānaṃ
kuru avadhānaṃ mahat adavadhānam.(30)
प्राणायामं * प्रत्याहारं * नित्य * अनित्य * विवेक * विचारम् * जाप्य * समेत * समाधि * विधानं * कुरु *  अवधानं * महत् * अवधानम् ।। ३०।।

praṇāyāmaṃ * pratyāhāraṃ * nitya * anitya * viveka * vicāram *, jāpya * sameta * samādhi  vidhānaṃ * kuru * avadhānaṃ * mahat * avadhānam.(30)

 

1 2 3 4 5 6 7
प्राणायामं प्रत्याहारं नित्य अनित्य विवेक विचारम् जाप्य
praṇāyāmaṃ pratyāhāraṃ nitya anitya viveka vicāram jāpya
regulation of Prana[life forces] withdrawal of senses permanence impermanence discrimination Enquiry japa
8 9 10 11 12 13 14
समेत समाधि विधानं कुरु अवधानं महत् अवधानम्
sameta samādhi vidhānaṃ kuru avadhānaṃ mahat avadhānam
go into a state of union accomplishing perform attention Great attention
Pranayamam1, pratyaharam2, enquiry into discrimination between permanence and impermanence6-5-3-4, Japa7, going into Samadhi8, accomplishing union10-9 and performing with care11-12, with great care13-14…. (30) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

 

31) Control your senses. You don’t have to go far to find God; He dwells in your heart.

 

गुरुचरणाम्बुज निर्भर भक्तः

संसारादचिराद्भव मुक्तः ।

सेन्द्रियमानस नियमादेवं

द्रक्ष्यसि निज हृदयस्थं देवम् ।।३१।।

 

gurucaraṇāmbuja nirbhara bhaktaḥ
samsārādacirādbhava muktaḥ
sendriyamanasa niyamādevam
drakṣyasi nijahṛdayasthaṃ devam.(31)
Guru *caraṇa * ambuja * nirbhara * bhaktaḥ *
samsārāt *  acirāt * bhava * muktaḥ *
sendriya * manasa * niyamāt * evam *
drakṣyasi * nija *hṛdayasthaṃ * devam.(31)
गुरु* चरण * अम्बुज * निर्भर * भक्तः * संसारात्  अचिरात् * भव मुक्तः * सेन्द्रिय * मानस * नियमात् *  एवं * द्रक्ष्यसि * निज * हृदयस्थं * देवम् ।।३१।।

Guru *caraṇa * ambuja * nirbhara * bhaktaḥ * samsārāt *  acirāt * bhava muktaḥ * sendriya * manasa * niyamāt * evam *
drakṣyasi * nija *hṛdayasthaṃ * devam.(31)

 

1 2 3 4 5 6 7 8
गुरु चरण अम्बुज निर्भर भक्तः संसारात् अचिरात् भव मुक्तः
Guru caraṇa ambuja nirbhara bhaktaḥ samsārāt acirāt bhava muktaḥ
Guru feet Lotus dependent devotee from Samsara soon become released
9 10 11 12 13 14 15 16
सेन्द्रिय मानस नियमात् एवं द्रक्ष्यसि निज हृदयस्थं देवम् ।।
sendriya manasa niyamāt evam drakṣyasi nija hṛdayasthaṃ devam
sense organs mind through control thus you will see own’s own in-dwelling  Lord
O dependent devotee of lotus-feet of the Guru, you will become released soon from Samsara through the control of the sense organs and the mind. Thus you will see in your own heart the in-dwelling Lord. (31) bhaja gōvindaṃ bhaja gōvindaṃ.

End Bhaja Govindam

 

Reference: Monier Williams Sanskrit English Dictionary

Reference: Vedabase Dictionary

Author: Sankaracharya

Language: Sanskrit

Translation: V.Krishnaraj

Sankaracharya (788-820 CE) the leading proponent of Advaita appeared in South India, when India was afflicted with numerous sects within decadent Hinduism and the ascendancy of decadent Buddhism. Before he attained Maha Samadhi, he was a one-man army who talked Buddhism out of the country and precipitated concomitant conversion of Buddhists back to their Hindu fold. He re-established monistic Hinduism single-handedly in the confused landscape of diverse philosophical thoughts.

He traveled far and wide in India and established mutts. He won over such intellectual titans like Mandana Misra and his spouse Bharati.

Click here for more details on the life of Sankara: Hymns of Sankara.

The popular view among people is that Sankara is a Siva devotee. Not exclusively so. His devotion encompasses all Gods and Goddesses under a monistic sign-post.

A story unfolds as to how a panegyric on Govinda, Bhaja govindam, flowered in the fertile beds on the banks of Ganges River in Benares. This piece tells incontrovertibly that Faustian knowledge serves no purpose, when it comes to liberation. Only uttering the name of Govinda can take you beyond the roiling ocean of Samsara to the shores of liberation. Learning or teaching Grammar is euphemism for Faustian knowledge. The story goes as follows. Sankara was walking along with a flock of fourteen disciples tagging along behind him in Benares. A pundit known for precision in Sanskrit grammar was uttering the rules of Grammar, wasting his intellect and dedication to teaching mere apara vidya. He should have been using that time in advancing his spiritual stature. Sankara came down hard with mellifluous verses on the pundit (with a sledge hammer = Moha-Mudgara =  मोहमुद्गर = Bhajagovindam). The message is that Grammar does not save one from the ocean of Samsara but Govinda does.

Each stanza ends with a refrain, Bhaja Govindam, Bhaja Govindam, extolling Vishnu in the name of Govinda.

मोहमुद्गर = delusion-busting hammer.

 

Neethi Shastram – #14 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil.

Link to the first post – https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

१३६. वैरिणं नोपसेवेत

वैरिणं नोपसेवेत सहायं चैव वैरिण: |

अधार्मिकं तस्करं च परस्यैव च योषितम् ||

वैरिणं, वैरिण: सहायं च एव, अधार्मिकं, तस्करं च, परस्य योषितं च न उपसेवेत एव ||

Don’t approach the enemy, enemy’s friend, wrong-doers, thieves, and other person’s wife.

१३७. क्षत्रियं पन्नगं चैव

क्षत्रियं पन्नगं चैव ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् |

न अवमन्येत वै भूष्णु: कृशं वापि कदाचन ||

क्षत्रियं, पन्नगं च एव, बहुश्रुतम् ब्राह्मणं च, भूष्णु: कृशं वापि कदाचन न अवमन्येत वै |

One who wants to prosperity in life should never show disrespect towards the king, the snake, well-learned Brahmin, even when one is in an unfavorable circumstance.

१३८. सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात्

सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् |

प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्म: सनातन: ||

भद्रं भद्रमिति ब्रूयात् भद्रमित्येव वा वदेत् ||

सत्यं ब्रूयात् | प्रेयं ब्रूयात् | अप्रियं सत्यं न ब्रूयात् | प्रियं न+अनृतं च ब्रूयात् | भद्रं भद्रम् इति ब्रूयात् | भद्रम् एव इति वा वदेत् | एष: धर्म: सनातन: |

Speak the truth. Speak lovingly. Don’t speak harsh words even if they are the truth. Don’t speak untruth that is pleasing. Repeatedly say “Bhadram” which means good, auspicious, and prosperous. Or tell “It is Bhadram only” indicating that there is only goodness and everything is for the good.

१३९. शुष्कवैरं विवादं च

शुष्कवैरं विवादं च न कुर्यात् केनचित्सह |

परिहासेऽपि अनौचित्यं स्वप्नेऽपि अन्यवधुरतिम् ||

शुष्क+वैरं च विवादं च केनचित् सह न कुर्यात् | परिहासे अपि अनौचित्यं न कुर्यात् | स्वप्ने अपि अन्य+वधु+रतिं न कुर्यात् |

Don’t have useless hostility or argument with anyone. Don’t do anything that is inappropriate, even for fun. Even in the dreams, do not have feelings for another person’s wife.

१४०. हीनाङ्गान् अतिरिक्ताङ्गान्

हीनाङ्गान् अतिरिक्ताङ्गान् विद्याहीनान् वयोधिकान् |

रूपद्रव्यविहीनांश्च जातिहीनांश्च न क्षिपेत् ||

हीन+अङ्गान्, अतिरिक्त+अङ्गान्, विद्या+हीनान्, वयोधिकान्, रूप+द्रव्य+विहीनान् च, जाति+हीनान् च न क्षिपेत् |

Don’t reject handicapped people, people with disproportionate organs, illiterates, aged people, people without beauty or property, and people belonging to lower castes.

१४१. श्रद्धधान: शुभां विद्याम्

श्रद्धधान: शुभां विद्यामाददीतावरादपि |

अन्त्यादपि परं धर्मं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ||

अवरात् अपि श्रध्दधान: शुभां विद्याम् आददीत | परं धर्मं अन्त्यात् अपि (आददीत) | दुष्कुलात् अपि स्त्री+रत्नम् (आददीत) |

Those with genuine interest should receive good knowledge even from people in lower level. Receive the supreme dharma even from the Chandala, belonging to the lowest caste. Accept the jewel among women as your wife even if her lineage is not.

१४२. विषाद्प्यमृतं ग्राह्यम्

विषाद्प्यमृतं ग्राह्यं बालादपि सुभाषितम् |

अमित्रादपि सद्वृत्तममेद्यादपि काञ्चनम् ||

विषात् अपि अमृतं ग्राह्यम् | बालात् अपि सुभाषितम् | अमित्रात् अपि सत्+वृत्तम् | अमेद्यात् अपि काञ्चनम् |

Obtain nectar even from poison. Accept wise words even from youngsters. Learn good character even from enemy. Extract gold even from dirty things.

१४३. स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या

स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या धर्म: शौचं सुभाषितम् |

विविधानि च शिल्पानि समादेयानि सर्वत: ||

स्त्रिय:, रत्नानि, अथो, विद्या, धर्म:, शौचं, सुभाषितम्, विविधानि शिल्पानि च, सर्वत:  समादेयानि |

Women, gems, in the same way, knowledge, dharma, cleanliness, wise sayings, and different sculptural skills are to be accepted from everywhere. (Don’t reject them even if their source is not great).

१४४. हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्त:

हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्तो द्विजातय:  |

कुलान्येव नयन्त्याशु ससन्तानानि शूद्रताम् ||

द्विजातय: हीन+जाति+स्त्रियं मोहात् उद्वहन्त: ससन्तानानि कुलानि शूद्रताम् एव आशु नयन्ति |

The entire lineage of successors along with his children, of a brahmin marries a woman of lower caste due to desire, will soon acquire the lowly nature. [ शुचा द्रवन्ति इति शूद्र: | ]

 

Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 21 – Punarapi jananam

21. पुनरपि जननम्– “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

पुनरपि जननं पुनरपि मरणं

पुनरपि जननीजठरे शयनम् ।

इह संसारे बहु दुस्तारे

कृपयाऽपारे पाहि मुरारे ।।२१।।

पदच्छेद:

पुनः अपि जननं पुन: अपि मरणं पुनः अपि जननीजठरे शयनम् इह संसारे बहु दुस्तारे कृपया अपारे पाहि मुरारे ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = मुरारे [ इ. पुं. सम्. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(भवति)
    • क्रियाविशेषणम् =पुनः [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =जननम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपि [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(भवति)
    • क्रियाविशेषणम् =पुनः [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =मरणम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपि [ अव्ययम् ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(भवति)
    • क्रियाविशेषणम् =पुनः [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् =शयनम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपि [ अव्ययम् ]
    • अधिकरणपदम् = जननीजठरे [ अ. पुं. स. एक. ]
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् =पाहि [ पा “पा रक्षणे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = कृपया [ अव्ययम् ]
    • कर्मपदम् =(माम्)
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = संसारे [ अ. पुं. स. एक. ]
      • अधिकरण-विशेषण-सूचक-पदम् = इह [ अव्ययम् ]
    • अधिकरण-विशेषण-वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = दुस्तारे [ अ. पुं. स. एक. ]
      • अधिकरण-विशेषण-सूचक-पदम् = बहु [ अव्ययम् ]
    • अधिकरण-विशेषणम् = अपारे [ अ. पुं. स. एक. ]
    • कर्तृपदम् =(त्वम्)

अन्वय:

(हे) मुरारे ! पुनः अपि जननम् | पुन: अपि मरणम् | पुनः अपि जननीजठरे शयनम् | बहु दुस्तारे, अपारे, इह संसारे (त्वं) कृपया (माम्) पाहि ।

सार:

जननमरणात्मकसंसारचक्रे अज्ञानी पुन: पुनरावर्तते | दु:स्तारे तरितुम् अशक्ये अस्मिन् संसारे कृपया त्वं माम् अनर्थसंकरात् पाहि |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • पुनरपि = पुनः अपि – विसर्गसन्धि: रेफादेश: |
    • कृपयाऽपारे = कृपया अपारे – पूर्वरुपसन्धि: |
  • विग्रह:
    • दुस्तारे = दु:खेन तरितुं शक्य: दुस्तार: | तस्मिन् |
    • मुरारे = मुरस्य अरि: मुरारि: | तस्य संबुद्धि: |

Punarapi jananaṁ punarapi maraṇaṁ
punarapi jananījaṭharē śayanam.
Iha sansārē bahu dustārē
kr̥payā̕pārē pāhi murārē || 21 ||

O Lord Murari! Save me from the clutches of the unending cycle of birth, death and struggle in the womb of a mother. Bless me with thy grace. The worldly existence is very hard for me.

<page status – some more updates pending >