Neethi Shastram – #22 (Last) (Subhashitam) 211-222

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #211 to #222.

Link to all the posts – https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 211

भोजनं विप्रसङ्कीर्णं मन्दिरम्  बन्धुसंयुतम् । 
शयनं सुतसङ्कीर्णं देहि मे मधुसूदन ॥

भोजनं विप्रसङ्कीर्णं बन्धुसंकीर्णमन्दिरम् ।  शयनं सुतसङ्कीर्णं देहि मे मधुसूदन ॥ – पाठान्तरम्

भोजनम् विप्रसङ्कीर्णम् मन्दिरम् बन्धुसंयुतम् शयनम् सुतसङ्कीर्णं देहि मे मधुसूदन ।

(हे) मधुसूदन !  विप्रसङ्कीर्णं भोजनं (च),  बन्धुसंयुतं मन्दिरं (च), सुतसङ्कीर्णं शयनं (च), मे देहि ।

O Madhusoodana (मधुसूदन) ! Give (देहि – दा) me (मे – अहम्) these – Food (भोजन) that is consumed amidst the congregation of Brahmins (विप्र-सङ्कीर्ण), a house (मन्दिर) that has relatives (बन्धु-संयुत) and a bed room (शयन) filled with kids (सुत-सङ्कीर्ण). A person having these three is considered to be very fortunate. 

Shloka 212

गणेशः स्तौति मार्जारं स्ववाहस्याभिरक्षणे ।
महानपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुमर्हति  ॥

गणेशः स्तौति मार्जारं स्ववाहस्याभिरक्षणे ।  महानपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुमिच्छति ॥ – पाठान्तरम्

गणेशः स्तौति मार्जारम् स्ववाहस्य अभिरक्षणे महान् अपि प्रसङ्गेन नीचम् सेवितुम् अर्हति । 

गणेशः स्ववाहस्य अभिरक्षणे मार्जारं स्तौति । महान् अपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुम् अर्हति । 

Ganesha (गणेश) prays (स्तौति – स्तु) a cat (मार्जार) for the safety (अभिरक्षण) of his vehicle, i.e., the mouse (स्व-वाह).  Even (अपि) Great men (महान् – महत्) could end up (अर्हति – अर्ह्) honoring (सेवितुम्) an inferior person (नीच) due to the circumstances (प्रसङ्ग).   

Shloka 213

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न श्रूयते
मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं दृश्यते ।
अन्तःसागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते
प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न श्रूयते मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं दृश्यते ।

स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥ – पाठान्तरम्

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसः नाम अपि न श्रूयते मुक्ताकारतया तत् एव नलिनीपत्रस्थितम् दृश्यते अन्तःसागरशुक्तिमध्यपतितम् तत्  मौक्तिकम् जायते प्रायेण अधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतः जायते ।

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसः नाम अपि न श्रूयते । नलिनीपत्रस्थितं तत् एव मुक्ताकारतया दृश्यते । अन्तःसागरशुक्तिमध्यपतितं तत्  मौक्तिकं जायते । प्रायेण अधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतः जायते ।

Even (अपि) the name (नाम) is not (न) heard (श्रूयते-श्रू) of the drop of water (पयस्) that is on (संस्थित) a hot iron plate (सन्तप्तायस्), as it looses its existence completely. The very same (एव) thing (तद्) (water droplet) is seen (दृश्यते-दृश्) to have taken the shape of a pearl (मुक्त-आकारता)  when dropped on a lotus leaf (नलिनी-पत्र-स्थित). But, even in the middle of the ocean, that (तद्) drop of water that falls into the oyster inside the ocean (अन्तः-सागर-शुक्ति-मध्य-पतित) becomes (जायते-जा) a real pearl (मौक्तिक). Perhaps (प्रायेण), a person becomes (जायते-जा) endowed with wretched, average or extra-ordinary qualities (अधम-मध्यम-उत्तम-गुण), by the company (संसर्गतः) he keeps.

Shloka 214

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः 
प्रारभ्य विघ्ननिहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नै: पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः 
प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः 
प्रारभ्य विघ्नविहिता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नै: पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः 
प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥ – पाठान्तरम्

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्ननिहताः विरमन्ति मध्याः विघ्नै: पुनः पुनः अपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ।
 
नीचैः विघ्नभयेन न खलु प्रारभ्यते । मध्याः प्रारभ्य विघ्ननिहताः विरमन्ति । प्रारभ्य पुनः पुनः अपि विघ्नै: प्रतिहन्यमानाः च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ।

Work does not even  (न खलु) get started (प्रारभ्यते-प्र+आरभ्) by the common people (नीच) due to the fear to face difficulties in the way (विघ्न-भय). Having started the work (प्रारभ्य ), the Mediocre people (मध्य) cease to do it (विरमन्ति-वि+रम्) when they become hit by difficulties (विघ्न-निहत). Having started (प्रारभ्य), in spite of even repeatedly (पुनः पुनः अपि) being impacted (प्रतिहन्यमान) by difficulties (विघ्न), the Good people (उत्तम-जन) do not (न) leave it (परित्यजन्ति-परि+त्यज्).  

Shloka 215

अधमा धनमिच्छन्ति धनं मानं च मध्यमाः ।
उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि परमं धनम् ॥

पदच्छेद:
अधमाः धनम् इच्छन्ति धनम् मानम् च मध्यमाः उत्तमाः मानम् इच्छन्ति मानः हि परमम् धनम्

अन्वय:
अधमाः धनम् इच्छन्ति । मध्यमाः धनं मानं च इच्छन्ति । उत्तमाः मानम् इच्छन्ति । मानः हि परमं धनम् ।

The inferior people (अधम) wish (इच्छन्ति – इष्) for wealth (धन). The middle level of people (मध्यम)  wish (इष्) for material possession (धन) and respect (मान). Great men (उत्तम) want (इष्) respect (मान) (and not money). The highest (परम) wealth (धन) is only (हि) prestige (मान).

Shloka 216

मात्रा समो नास्ति शरीरपोषणे भार्यासमो नास्ति शरीरतोषणे ।

विद्यासमो नास्ति शरीरभूषणे चिन्तासमो नास्ति शरीरशोषणे ॥

मात्रा समः नास्ति शरीरपोषणे भार्यासमः नास्ति शरीरतोषणे । विद्यासमः नास्ति शरीरभूषणे चिन्तासमः नास्ति शरीरशोषणे ॥

शरीरपोषणे मात्रा समः (कोऽपि) न अस्ति । शरीरतोषणे भार्यासमः (कोऽपि) न अस्ति । शरीरभूषणे विद्यासमः (कोऽपि) न अस्ति । शरीरशोषणे चिन्तासमः (कोऽपि) न अस्ति । 

In nourishing the body (शरीर-पोषण), no one (न) exists (अस्ति-अस्) equivalent (सम) of a mother (मातृ) । In delighting the body (शरीर-तोषण), no one (न) exists (अस्ति-अस्) equivalent of a wife (भार्यासम) । In decorating the body (शरीर-भूषण), nothing (न) exists (अस्ति-अस्) like that of knowledge (विद्यासम) । In draining the body (शरीर-शोषण), nothing (न) exists (अस्ति-अस्) like that of knowledge (चिन्तासम) ।

Shloka 217

वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः ।
अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत् ॥ 

वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः अपि अकार्यशतं कृत्वा भर्तव्याः मनुः अब्रवीत् ।

वृद्धौ मातापितरौ च, साध्वी भार्या च,  शिशुः सुतः च, अकार्यशतं कृत्वा अपि भर्तव्याः (इति) मनुः अब्रवीत् ।

Aged (वृद्ध) parents (मातापितृ), chaste (साध्वी) wife (भार्या), and infant (शिशु) child (सुत) are to be protected (भर्तव्याः), even (अपि) by doing (कृत्वा) hundred wrong deeds (अकार्य-शतम्). Thus say (अब्रवीत् –  ब्रू) Manu (मनु).  

Shloka 218

खर्वाटो दिवसेश्वरस्य किरणैस्सन्तापितो मस्तके 
गच्छन्देशमनातपं द्रुतगतिस्तालस्य मूलं गतः ।
तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः 
प्रायो गच्छति यत्र दैवहतकस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥

खर्वाटः दिवसेश्वरस्य किरणैः सन्तापितः मस्तके गच्छन् देशम् अनातपं द्रुतगतिः तालस्य मूलं गतः । 
तत्र अपि अस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः प्रायः गच्छति यत्र दैवहतकः तत्र  एव यान्ति आपदः ॥

दिवसेश्वरस्य किरणैः मस्तके सन्तापितः खर्वाटः अनातपं देशं द्रुतगतिः गच्छन् तालस्य मूलं गतः । तत्र अपि सशब्दं पतता महाफलेन अस्य शिरः भग्नं (जातम्) ।  प्रायः यत्र दैवहतकः गच्छति तत्र एव आपदः यान्ति । 

A bald man (खर्वाट) scorched (सन्तापित) in the head (मस्तक) due to the Sun’s (दिवसेश्वर) rays (किरण), in search of a place (देश) of shade (अनातप) rushing (गच्छत्) hurriedly (द्रुतगतिः), reached (गत) the base (मूल) of a palm tree (ताल). Even (अपि) there (तत्र), due to the falling (पतत्) of a huge palm fruit (महा-फल) , his (अस्य-इदम्) head (शिरस्) became fractured (भग्न) with a huge noise (सशब्द)!  Perils (आपद्) probably (प्रायः) go (यान्ति-या) verily (एव) wherever (यत्र तत्र) those cursed by destiny (दैव-हतक) go (गच्छति-गम्).

Shloka 219

किं करिष्यन्ति वक्तारः श्रोता यत्र न विद्यते ।
नग्नक्षपणके देशे रजकः किं करिष्यति ॥

किं करिष्यन्ति वक्तारः श्रोता यत्र न विद्यते नग्नक्षपणके देशे रजकः किं करिष्यति ।

यत्र श्रोता न विद्यते, (तत्र) वक्तारः किं करिष्यन्ति ? नग्नक्षपणके देशे रजकः किं करिष्यति ?

Where (यत्र) there is no (न विद्यते – विद्) listener (श्रोतृ), what (किम्) will the orators (वक्तृ) do (करिष्यन्ति – कृ) ? In a country (देश) of naked mendicants (नग्न-क्षपणक) , what (किम्) will a washer-man (रजक) do (कृ) ?

Shloka 220

तृष्णे कॄष्णेऽपि ते शक्तिर्दृष्टा मर्त्येषु का कथा ।
त्रैलोक्यव्यापि यद्रूपं तद्रूपं वामनीकृतम् ॥

तृष्णे कॄष्णे अपि ते शक्तिः  दृष्टा मर्त्येषु का कथा  त्रैलोक्यव्यापि यद् रूपं तद् रूपं वामनीकृतम् ।

(हे) तृष्णे ! कॄष्णे अपि  ते शक्तिः  दृष्टा । मर्त्येषु का कथा । यद् रूपं त्रैलोक्यव्यापि तद् रूपं वामनीकृतम् ।

O Goddess of Thirst (तृष्णा) ! Your (ते – युष्मद्) power (शक्ति) was seen (दृष्टा) even (अपि) in Krishna (कृष्ण). What (का) to say  (कथा) of mere mortals (कर्त्य) ? Whichever (यद्) form (रूप) was pervading the three worlds (त्रैलोक्य-व्यापि), that (तद्) form (रूप) was made into a dwarf (वामनी-कृत).

Shloka 221

मनस्य एकं वचस्य एकं कर्मणि एकं महात्मनाम् ।
मनस्यान्यत्  वचस्यान्यत् कर्मण्यन्यत् दुरात्मनाम्॥

मनस्य एकं वचस्य एकं कर्मणि एकं महात्मनाम्  मनस्य अन्यत्  वचस्य अन्यत् कर्मणि अन्यत् दुरात्मनाम् ।

महात्मनां मनस्य एकं, वचस्य एकं, कर्मणि एकं (भवति) । दुरात्मनां (तु) मनस्य अन्यत्, वचस्य अन्यत्, कर्मणि अन्यत् (भवति) ।

The noble men’s (महात्मन्) thought (मनस्) is one (एक), word (वचस्) is same (एक) and action (कर्मन्) is same (एक). i.e., they are in complete harmony. For the ill-natured people (दुरात्मन्), thought (मनस्) will be different (अन्यत्), words (वचस्) will be different (अन्यत्) and their actions (कर्मन्) will be different (अन्यत्). 

Shloka 222

प्राचीनग्रन्थमध्यस्थैः सद्वाक्यैः समयोचितैः ।
नीतिशास्त्रमिदं  प्रोक्तं जीयात् आचन्द्रतारकम् ॥

प्राचीनग्रन्थमध्यस्थैः सद्वाक्यैः समयोचितैः नीतिशास्त्रम् इदम्  प्रोक्तम् जीयात् आचन्द्रतारकम् ।

प्राचीनग्रन्थमध्यस्थैः समयोचितैः सद्वाक्यैः  इदं  प्रोक्तं नीतिशास्त्रम् आचन्द्रतारकं जीयात् ।

May this (इदम्) Neethi Shaashtram, the treatise on Ethics (नीतिशास्त्र), that which has been told (प्रोक्त) with the words of wisdom (सद्-वाक्य) , that are present within the ancient texts (प्राचीन-ग्रन्थ-मध्य-स्थ) , that are appropriate even for the current times (समय-उचित) , it win (जीयात् – जी) as long as the Moon and stars exists (आ-चन्द्र-तारकम्) , i.e., May this work continue to be well regarded till eternity.     

—– * ——

Neethi Shastram – #21 (Subhashitam) 201-210

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #201 to #210.

Link to all the posts – https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 201

अनवसरे यत् पठितं सुभाषितमपि भवति हासाय । रहसि प्रौढवधूनां रतिसमये वेदपाठ इव​ ॥

अनवसरे च यदुक्तं सुभाषितं तच्च भवति हास्याय  –  पाठान्तरम्  ।

अनवसरे यत् पठितम् सुभाषितम् अपि भवति हासाय रहसि प्रौढवधूनाम् रतिसमये वेदपाठः इव​

अनवसरे यत् पठितं सुभाषितम् अपि, रहसि प्रौढवधूनां रतिसमये वेदपाठः इव​ हासाय भवति

That which (यद्) is read (पठित), even if (अपि) it is the wise sayings or Shubhashitams (सुभाषित), becomes (भवति-भू) a joke, i.e., for the sake of fun (हास), when done at an inappropriate time (अनवसर),  like (इव) the lessons on Vedas (वेद-पाठ) taught at the time of making love (रति-समय) in secrecy (रहस्) with one’s bold and grown-up wife (प्रौढ-वधू).

Shloka 202

युक्तियुक्तं वचो ग्राह्यं बालादपि शुकादपि अयुक्तमपि न ग्राह्यं साक्षादपि बृहस्पतेः ॥

युक्तियुक्तं वचः ग्राह्यं बालात् अपि शुकात् अपि अयुक्तम् अपि न ग्राह्यं साक्षात् अपि बृहस्पतेः

बालात् अपि शुकात् अपि (वा) युक्तियुक्तं वचः ग्राह्यं (भवति) अपि (च) साक्षात् बृहस्पतेः अपि अयुक्तं (वचः) न ग्राह्यं (भवति) 

The advice (वचस्), which is endowed with reasoning (युक्ति-युक्त), should be accepted (ग्राह्य) even (अपि) if it is from a child (बाल) or a parrot (शुक). Absurd (अयुक्त) suggestions should not (न) be taken (ग्राह्य) even (अपि) if it is directly (साक्षात्) from Bruhaspati (बृहस्पति), the Guru of the Devas.

Shloka 203

धान्यानि कीर्णानि यथा पृथिव्यां संमार्जनी सञ्चिनुते वृथैव
मूढस्तथा सञ्चिनुते धनानि दाता च भोक्ता च परोऽस्ति तस्य ॥

धान्यानि कीर्णानि यथा पृथिव्यां संमार्जनी सञ्चिनुते वृथा एव मूढः तथा सञ्चिनुते धनानि दाता च भोक्ता च परः अस्ति तस्य

यथा संमार्जनी प्रुथिव्यां कीर्णानि धान्यानि वृथा एव सञ्चिनुते, तथा मूढः धनानि (वृथा एव) सञ्चिनुते तस्य (धनस्य) दाता च भोक्ता च परः अस्ति 

Just as the broomstick (संमार्जनी) gathers (सञ्चिनुते सम्+चि) the grains (धान्य) scattered (कीर्ण) on the ground (पृथिवी), just in vain (वृथा एव), i.e., without any benefit for itself, the foolish person (मूढ) accumulates (सम्+चि) the wealth (धन) without any benefit for himself. The giver (दातृ) and the enjoyer (भोक्तृ) of that (तद्) wealth is (अस्) going to be a different person (पर). The miser will not get to enjoy the wealth.

Shloka 204

व्यापारान्तरमुत्सज्य वीक्षमाणो वधूमुखम् । यो गृहष्वेव निद्राति दरिद्राति स दुर्मतिः ॥

व्यापारान्तरम् उत्सज्य वीक्षमाणः वधूमुखम्  यः गृहषु एव निद्राति दरिद्राति सः दुर्मतिः ।

यः व्यापारान्तरम् उत्सज्य वधूमुखं वीक्षमाणः गृहषु एव निद्राति, दुर्मतिः सः दरिद्राति ।

One (यद्) who sleeps (निद्राति) all the time at home (गृह) itself (एव), looking (वीक्षमाण) at the face of his young wife (वधू-मुख), giving up (उत्सज्य) the trade balance (व्यापारान्तर), i.e., not taking care of the business, that (तद्) foolish person (दुर्मति) brings in poverty (दरिद्राति).

Shloka 205

दीपच्छाया नरच्छाया हन्ति पुण्यं पुरातनम् साचेद्वेदविदस्छाया हन्ति पापं पुरातनम्

दीपच्छाया नरच्छाया हन्ति पुण्यं पुरातनम् साचेत् वेदविदः छाया हन्ति पापं पुरातनम्

दीपच्छाया नरच्छाया (च) पुरातनं पुण्यं हन्ति । साचेत् वेदविदः छाया पुरातनं पापं हन्ति ।

The shadow of the light (दीपच्छाया) from the lamp and the shadow of people (नरच्छाया) will destroy (हन्ति-हन्)  all the benefits of good deeds (पुण्य) done in the past (पुरातन), if one crosses those shadows. While that is so (सा चेत्),  the shadow (छाया) of a Vedic Scholar (वेदविद्)  destroys (हन्ति-हन्)  all the bad deeds (पाप) done in the past (पुरातन).

Shloka 206

नारायणेति शब्दोऽस्ति वागस्ति वशवर्तिनी । तथापि नरके मूढाः पतन्तीति किमद्भुतम् ॥

नारायणः इति शब्दः अस्ति वाक् अस्ति वशवर्तिनी तथा अपि नरके मूढाः पतन्ति इति किम् अद्भुतम् ।

नारायणः इति शब्दः अस्ति । वाक् वशवर्तिनी अस्ति । तथा अपि मूढाः नरके पतन्ति इति किम् अद्भुतम् ।

There exists (अस्ति) the word (शब्द) referred as (इति) Naaraayana (नारायण). One’s power to speak (वाक्) existgs (अस्ति) within one’s control  (वशवर्तिन्). Yet (तथा अपि) the foolish people (मूढ) fall (पतन्ति – पत्) into Hell (नरक). How (किम्) surprising (अद्भुत) is this (इति).

Shloka 207

तृणादपि लघुस्तूलः तूलादपि च याचकः । वायुना किं न नीतोऽसौ मामयं याचयेदिति ॥ 

तृणात् अपि लघुः तूलः तूलात् अपि च याचकः  वायुना किम् न नीतः असौ माम् अयम् याचयेत् इति ।

तृणात् अपि तूलः लघुः । तूलात् अपि च याचकः । असौ वायुना किं (किमर्थं) न नीतः ? (वायुः वदति) अयं मां याचयेत् इति (मया न नीतः) ।

Compared to a blade of grass (तृण), cotton (तूल) is lighter (लघु). Compared to even (अपि च) cotton (तूल), the beggar who requests for some help (याचक) is more insignificant. If so, why is it that किं (किमर्थं) such a person (अदस्) is not (न) dragged (नीत) by the wind (वायु) ? The Wind God says that “I don’t drag him along with me fearing that (इति) he (इदम्) might beg (याच्) from me (अस्मद्) also”.

Shloka 208

दुर्जनः सज्जनात् पूर्वं पूज्यतां तेन किं सताम् । पूर्वं प्रक्षालितः पाद आननादधिकः किमु ॥ 

दुर्जनः सज्जनात् पूर्वम् पूज्यताम् तेन किम् सताम् पूर्वम् प्रक्षालितः पादः आननात् अधिकः किमु ।

दुर्जनः सज्जनात् पूर्वं पूज्यताम् । तेन सतां किम् ।  पूर्वं प्रक्षालितः पादः आननात् अधिकः किमु ।

Let the bad people (दुर्जन) be revered (पूज्) even before (पूर्वम्) the good people (सज्जन) । How does it matter to the good people (सत्) ? Does (किमु) the feet (पाद) that is washed (प्रक्षालित) first (पूर्वम्) become more important (अधिक) than the face (आनन) ।

Shloka 209

उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः । अपकारिषु यः साधुः स साधुः सद्भिरुच्यते ॥

उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य कः गुणः अपकारिषु यः साधुः सः साधुः सद्भिः उच्यते ।

यः उपकारिषु साधुः तस्य साधुत्वे कः गुणः ।  यः अपकारिषु साधुः सः साधुः (इति) सद्भिः उच्यते ।

What (किम्) greatness (गुण) is there in his (तद्) goodness (साधुत्व) of one who (यद्) is good (साधु) to those who helped him (उपकारिन्) ?  The wise men (सत्) say (वच्) that one who (यद्) is good (साधु) to those who did bad things to him (अपकारिन्), that person (तद्) is to be considered as being really good (साधु).   

Shloka 210

श्रुतिस्मृती तु विप्राणां चक्षुषी द्वे विनिर्मिते । एकेन हीनः काणस्स्यात् द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः ॥

श्रुतिस्मृती तु विप्राणां चक्षुषी द्वे विनिर्मिते एकेन हीनः काणः स्यात् द्वाभ्याम् अन्धः प्रकीर्तितः ।

श्रुतिस्मृती तु विप्राणां द्वे चक्षुषी विनिर्मिते । एकेन हीनः काणः स्यात् । द्वाभ्याम् (हीनः) अन्धः प्रकीर्तितः ।

श्रुतिस्मृती तु विप्राणां द्वे चक्षुषी विनिर्मिते । एकेन हीनः काणः स्यात् । द्वाभ्याम् (हीनः) अन्धः प्रकीर्तितः ।

The Vedas and the Smritis (श्रुति-स्मृति) are verily (तु) laid out (विनिर्मित) as the two (द्वे) eyes (चक्षुस्) of Brahmins (विप्र). A person who is devoid (हीन) of one (एक) is considered (अस्) to be a one-eyed person (काण). A person devoid (हीन) of both (द्वि) is considered (प्रकीर्तित) to be a blind man (अन्ध) ।

Yaadavaabhyudayam 1.63

63. श्लोकः

मूलपाठः

त्वदेकशरणानां त्वं शरणागतजीवनः ।
विपदं नः क्षिप क्षिप्रं तमिस्रामिव भास्करः ॥ ६३ ॥

पदच्छेदः

त्वदेकशरणानाम्, त्वम्, शरणागतजीवनः, विपदम्, नः, क्षिप, क्षिप्रम्, तमिस्राम्, इव, भास्करः ।

अन्वयरचना

  • क्षिप
    • कः क्षिप ? त्वम्
      • कीदृशः त्वम् ? शरणागतजीवनः
    • कां क्षिप ? विपदम्
      • केषां विपदम् ? नः
        • कीदृशानां  नः ? त्वदेकशरणानाम्
    • कथं क्षिप ? क्षिप्रम्
    • कथम् इव क्षिप ?तमिस्रां भास्करः इव

अन्वयः

शरणागतजीवनः त्वं त्वदेकशरणानां नः विपदं, तमिस्रां भास्करः इव                        क्षिप्रं क्षिप  ।

तात्पर्यम्

आश्रितरक्षकः भवान् सूर्यः अन्धकारम् इव रक्षकान्तर-रहितानाम् उपायान्तर-रहितानाम् च अस्माकम् आपदं तूर्णम् अपहरतु ।

पदार्थः

  • शरणागतजीवनः त्वम् =
  • त्वदेकशरणानां नः =
  • विपदम् =
  • तमिस्रां भास्करः इव =
  • क्षिप्रं क्षिप =

विशेषः

  • त्वदेकशरणानाम् = शरणम् = उपायः ।

उपायान्तरविहीनानाम्

भक्तत्राणप्रतिज्ञा भगवतः श्रीकृष्णस्य –  

  • क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।
    कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ गीता 9.31 ॥

 

पदविवरणम्

  • शरणागतजीवनः  =
  • त्वदेकशरणानां नः =
  • तमिस्रा =
  • भास्करः =

 

अलङ्कारः

  • उपमा  

उत्प्रेक्षालङ्कारः

अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः ।

पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ॥

 प्रकृते अप्रकृत-गुण-क्रियादि-सम्बन्धात् अप्रकृतत्वेन प्रकृतस्य सम्भावनम् उत्प्रेक्षा ।

                                                        रुय्यकप्रणीते अलङ्कारसर्वस्वे  

 हिमालयः – प्रकृतवस्तु

मानदण्डः – अप्रकृतवस्तु

उभयसमुद्र-व्याप्ति-साम्यम् इति सम्बन्धात्

 पृथिव्याः मानदण्डः इति अप्रकृतत्वेन सम्भावनम् ।

==================

“सम्भावना स्यादुत्प्रेक्षा ।” 

  • निश्चयभिन्नं सन्देहभिन्नं च ज्ञानं सम्भावना ।
  • किञ्चन वस्तु अन्यवस्त्वात्मना सम्भाव्यते उत्प्रेक्ष्यते । (गुणधर्माणां समत्वात्) ।                                                कुवलयानन्दः – १२

उदाः धूमस्तोमं तमः शङ्के कोकीविरहशुष्मणाम् ।

प्रकृतवस्तु – तमः

अप्रकृतवस्तु – कोकीविरहाग्नेः धूमराशिः

प्रकृतवस्तुनः (तमसः) वस्त्वन्तरेण (धूमस्तोमेन) तादात्म्यसम्भावनम् (तादात्म्यम् – अभेदत्वम्)

  • इव, मन्ये, ध्रुवम्, प्रायः, नूनम् इत्यादयः उत्प्रेक्षाद्योतकाः ।

उत्प्रेक्षायाः प्रभेदाः –

अवस्तुनः वस्तुभावेन सम्भावना वस्तूत्प्रेक्षा

अहेतोः हेतुभावेन सम्भावना हेतूत्प्रेक्षा

अफलस्य फलत्वेन सम्भावना फलोत्प्रेक्षा

  • अवस्तुनः वस्तुभावेन सम्भावना वस्तूत्प्रेक्षा

धूमस्तोमं तमः शङ्के कोकीविरहशुष्मणाम्

तमः = प्रकृतवस्तु ।   विरहाग्नेः धूमस्तोमः = अप्रकृतवस्तुत्वेन उत्प्रेक्ष्यते ।

  • अहेतोः हेतुभावेन सम्भावना हेतूत्प्रेक्षा

रक्तौ तवाङ्घ्री मृदुलौ भुवि विक्षेपणाद् ध्रुवम्

पादयोः रक्तत्वं स्वतः सिद्धम् । विक्षेपणं न हेतुः । तथापि तस्य हेतुत्वसम्भावनात् हेतूत्प्रेक्षा ।

  • अफलस्य फलत्वेन सम्भावना फलोत्प्रेक्षा

प्रायोब्जं त्वत्पदेनैक्यं प्राप्तुं तोये तपस्यति ।

        प्रायः अब्जं त्वत्पादेनैक्यं प्राप्तुं तोये तपस्यति ।

कमलस्य जले वासः स्वाभाविकः  ।  तथापि तस्य जलवासः तपस्त्वेन अध्यवस्य (identified)  त्वत्पादेन ऐक्यप्राप्तिः इति फलम् उत्प्रेक्ष्यते ।

====================

यादवाभ्युदयप्रथमसर्गे उत्प्रेक्षा

नरेन्द्राः पृथिवीचक्रे नामचिह्नैरलङ्कृताः
जङ्गमास्तस्य वीरस्य जयस्तम्भा इवाभवन् ॥१४॥

नहुषेण जिताः राजानः तस्य नाम्ना अङ्कितानि चिह्नानि धरन्ति स्म ।  तथा चिह्नधारिणः ते राजानः भूमण्डले नहुषस्य सञ्चारिणः दिग्जयस्तम्भाः इव आसन् ।

अत्र नरेन्द्राणां नामचिह्नत्वरूपगुण-निमित्तेन जङ्गम-जयस्तम्भ-भावनारूपः उत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कालातिबलः कंसः कालनेमिरनेहसा

सर्वदैतेयसत्त्वानां समाहार इवोदितः ३६

प्राग् भगवता विष्णुना हतः कालनेमिनामा महासुरः एव कंसरूपेण अखिलदैत्यबल-समुच्चयः इव उत्पन्नः । अतः एव तस्मिन् ईदृशी स्वसृबन्धनादिनृशंसता ।

कंसस्य सर्वदेतेय-सत्त्व-समाहार-रूपत्वस्य उत्प्रेक्षणम् ।

जगदाह्लादनो जज्ञे मनसस्तस्य चन्द्रमाः

परिपालयितव्येषु प्रसाद इव मूर्तिमान् १०

भगवता रक्षणीयेषु प्रदर्श्यमानः प्रसादः शरीरमास्थाय समागतः इव भगवतः मानसात् उत्पन्नः लोकाह्लादनकरः चन्द्रः समुत्पन्नः ।

चन्द्रस्य जगदाह्लादनत्वादि-निमित्तेन भगवन्मनःप्रसाद-तादात्म्य-सम्भावनात् उत्प्रेक्षा ।

============================================