Subhashitam – PUC First Year – Lesson 9

Subhashitams  – PUC First Year – Lesson 9  –  सूक्तिकुसुमानि

  1. अलब्धं ईहेद्धर्मेण लब्धं यत्नेनपालयेत् । पालितं वर्धयेन्नित्यं वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ।
    [ अलब्धं धर्मेण ईहेत् | लब्धं यत्नेन पालयेत् । पालितं नित्यं वर्धयेत् | वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् । ]
    The wealth that has not yet been obtained, should be procured through proper means. The wealth that has been obtained, should be carefully preserved. The wealth that has been safeguarded, should be increased consistently. The wealth thus increased, should be placed in the right container, i.e., it has to be spent for the worthy people.
  2. तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता। एतानि तुसतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन।
    [ तृणानि भूमिः उदकम् (एतानि त्रीणि, अपि) च चतुर्थी सूनृता वाक्, एतानि तु सतां गेहे कदाचन न उच्छिद्यन्ते |]
    At any point of time, in the house of good men these four will not cease to exist (i.e., these four will always be available).  They are the mat made of grass (for the guest to sit), the ground (for the guest to lie down), water (and some food for the guest to drink and eat), and good pleasing words (to make the guest feel very comfortable).
  1. गिरिर्महान्गिरेरब्धिर्महानब्धेर्नभो महत् | नभसोऽपि महद्ब्रह्मा ततोप्याशा गरीयसी |
    [ गिरिः महान् | गिरेः अब्धिः (महान्) | अब्धेः नभः महत् | नभसः अपि महत् ब्रह्मा | ततः अपि गरीयसी आशा | ]
    The mountain is huge. The ocean is more immense than the mountain. The sky is vaster than the ocean. The Brahma is more enormous than the sky. The desire is greater than Brahma.
  1. चलन्तिगिरयः कामं युगान्तपवनाहताः | कृच्छ्रेऽपि न चलत्येव धीराणं निश्चलं मनः ||
    [ युगान्तपवनाहताः गिरयः कामं चलन्ति | (किन्तु) धीराणं निश्चलं मनः कृच्छ्रे अपि न चलत्येव |  ]
    Even the mountains will definitely tremble, when they are stuck (आहत) by the strong wind (पवन) blowing at the end (अन्त) of the Yuga (युग). But even in utter distress, the firm minds of the strong men will not oscillate. (They will never lose their integrity).
  2. आहारार्थं कर्म कुर्यादनिन्द्यं कुर्यादाहारं प्राणसन्धारणार्थम्
    प्राणाः सन्धार्याः तत्त्वविज्ञानहेतोस्तत्त्वं विज्ञेयं येन भूयो न जन्म
    [ आहारार्थम् अनिन्द्यं कर्म कुर्यात् | प्राणसन्धारणार्थम् आहारं कुर्यात् | तत्त्वविज्ञानहेतोः प्राणाः सन्धार्याः | येन जन्म भूयः न (भवति) (तथा) तत्त्वं विज्ञेयम् | ]
    For the sake of eating (i.e., for a livelihood), let the work that is not forbidden be taken up. For the sake of sustaining the vital energy of life, let food be consumed. The life should be sustained for the sake of learning the knowledge of the Tattva. This knowledge should be realized in such a way that one will cease to have further births and attain moksha.
  1. सर्पाः पिबन्तिपवनं न च दुर्बलास्ते शुष्कैस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति ।
    कन्दैः फलैर्मुनिवरा क्षपयन्ति कालं सन्तोष एव पुरुषस्य परं निधानम् ॥
    [ सर्पाः पवनं पिबन्ति (तथापि) ते न दुर्बलाः | च शुष्कैः तृणैः वनगजाः बलिनः भवन्ति । कन्दैः फलैः मुनिवराः कालं क्षपयन्ति | पुरुषस्य सन्तोषः एव परं निधानम् | ]
    The snakes drink (i.e., live by consuming) only air. Yet they are not weak. The forest elephants survive only on the dried grass and yet they are valorous. The great sages exhaust their time by eating tubers and fruits. A person’s happiness is the ultimate treasure. (Irrespective of what one gets, the individual’s happiness only matters).
  2. पापान्निवारयतियोजयते हिताय गुह्यं च गूहति गुणान् प्रकटीकरोति ।
    आपद्गतं च न जहाति ददाति काले सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः ॥

    [ इदं सन्मित्रलक्षणम् – पापात् निवारयति, हिताय योजयते, गुह्यं गूहति च, गुणान् प्रकटीकरोति, आपद्गतं न जहाति च, काले ददाति – (इति) सन्तः प्रवदन्ति | ]
    The characteristics of a good friend — One who prevents the friend from committing any wrong deed, binds the friend to beneficial activities, maintains the secrecy, brings to light the good qualities of the friend, does not abandon when the friend is facing any danger, gives timely help and advice. So say the wise men.
  3. दाक्षिण्यं स्वजने दया परिजने शाठ्यं सदा दुर्जने प्रीतिस्साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवं |
    शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने
    नारीजने पूज्यता ये चैवंपुरुषाः कलासु कुशलाः तेष्वेव लोकस्थितिः||
    [ स्वजने दाक्षिण्यं, परिजने दया, दुर्जने सदा शाठ्यं, साधुजने प्रीतिः, नृपजने नयः, विद्वज्जने आर्जवं च, शत्रुजने शौर्यं, गुरुजने क्षमा, नारीजने पूज्यता, एवं ये च पुरुषाः कलासु कुशलाः लोकस्थितिः तेषु एव (स्थिता) | ]
    One should be kind towards one’s own people. One should have compassion towards the servants. One should show severity towards wicked people. One should show affection towards the noble people, diplomacy towards the ruling officials or the king’s men, eagerness (to acquire more wisdom) when meeting knowledgeable people. Courage should be demonstrated before the enemies. Forbearance should be shown towards the teachers. Respect should be demonstrated towards the ladies.  The state of the world depends only on such men who are well versed in the arts and demonstrate the above qualities.
  4. विद्या नामनरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनम् विद्या भोगकरी यशः सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।
    विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या प
    रा देवता विद्या राजसु पूज्यते न तु धनं विद्याविहीनः पशुः ॥
    [ विद्या नाम नरस्य अधिकं रूपम्, प्रच्छन्नगुप्तं धनम्, विद्या भोगकरी, यशः सुखकरी, विद्या गुरूणां गुरुः, विदेशगमने विद्या बन्धुजनः, विद्या परा देवता, राजसु विद्या पूज्यते, धनं तु हि, (अतः) विद्याविहीनः पशुः (इव विद्यते) | ]
    Vidya or Knowledge refers to the enhanced beauty of men. It is the secret treasure of men. It causes enjoyment. It gives fame and comforts. It is the teacher of all teachers. It is the relative when you go abroad. It is the supreme god. It is respected even by the kings and wealth does not get that respect. So, the one without knowledge is considered as an animal.
  5. शक्योवारयितुं जलेनहुतभुक् छत्रेण सूर्यातपो नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्दभौ ।
    व्याधिर्भेषजसंग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषं सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम् ॥

    [ हुतभुक् जलेन वारयितुं शक्यः, सूर्यातपः छत्रेण, समदः नागेन्द्रः निशिताङ्कुशेन, गोगर्दभौ दण्डेन, व्याधिः भेषजसंग्रहैः च, विषं विविधैः मन्त्रप्रयोगैः, सर्वस्य शास्त्रविहितम् औषधम् अस्ति, मूर्खस्य औषधं न अस्ति | ]
    It is possible to put out the fire with water. The sun’s heat can be dodged by using an umbrella.  The intoxicated elephant can be controlled by the sharp (निशित) hook (अङ्कुश). Cattle and donkeys are tamed by the stick. The diseases are avoided by the collection of medicines. The poison can be taken out by the various chants (mantras). There are remedies prescribed in the scriptures for all problems. But there is no drug to cure the stupidity of an idiot.

References:

 

Advertisements

Neethi Shastram – #15, #16 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil.

Link to the first post – https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

१४५. यद्यत्परवशं कर्म तत्तद्यत्नेन

यद्यत्परवशं कर्म तत्तद्यत्नेन वर्जयेत् |

यद्यदात्मवशन्तु स्यात्तत्तत्सेवेत यत्नत: ||

यत् यत् पर+वशं कर्म, तत् तत् यत्नेन वर्जयेत् |  यत् यत् आत्म+वशन्तु स्यात्, तत् तत् यत्नत: सेवेत |

Whichever tasks are dependent on others, put effort to avoid those tasks. Whichever tasks are dependent only on self, put effort to complete those tasks.

१४६. सर्वं परवशं दु:खम्

सर्वं परवशं दु:खं सर्वमात्मवशं सुखम् |

एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदु:खयो: ||

सर्वं पर+वशं दु:खं | सर्वम् आत्म+वशं सुखम् | एतत् सुखदु:खयो: लक्षणं समासेन विद्यात् ||

Whatever is in other’s possession causes sorrow. Whatever is in one’s own possession causes happiness. This is the right understanding (linked with knowledge) of the nature of sorrow and happiness.

१४७. अद्रोहेण च भूतानाम्

अद्रोहेण च भूतानामल्पद्रोहेण वा पुन: |
या वृत्तिस्तां समास्थाय विप्रो जीवेदनापदि ||

विप्र: या वृत्ति: भूतानाम् अल्प+द्रोहेण वा, अनापदि अ+द्रोहेण वा, तां समास्थाय पुन: च जीवेत् |

The wise Brahmin should take to the profession that causes no harm to the living beings. During unavoidable dangerous circumstances, he should act in such a way that only the least harm is caused to other living beings.

१४८. ऋतानृताभ्यां जीवेद्वा

ऋतानृताभ्यां जीवेद्वामृतेन प्रमृतेन वा |

सत्यानृतेन वा विप्रो न श्ववृत्या कदाचन ||

विप्र: ऋत+अनृताभ्यां वा जीवेत् | मृतेन प्रमृतेन वा जीवेत् | सत्यानृतेन वा जीवेत् | कदाचन श्ववृत्या न जीवेत् |

The wise Brahmin could live on alms or any wealth obtained by luck. He could live by begging or by doing farming. He could do honest business. But he should never work for someone as a laborer.

१४९. ऋतमुञ्चशीलं ज्ञेयममृतम्

ऋतमुञ्चशीलं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम्
मृतं तु याचितं भैक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् |
सत्यानृतं तु वाणिज्यं तेन चैवापि जीव्यते
सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत् ||

उञ्चशीलं ऋतं ज्ञेयम् | अयाचितम् अमृतं स्यात् | याचितं भैक्षं तु मृतं | कर्षणं स्मृतम् प्रमृतं | वाणिज्यं तु सत्यानृतं | तेन च एव अपि जीव्यते | सेवा श्ववृत्ति: आख्याता | तस्मात् तां परिवर्जयेत् |

Living on those grains that were collected from where they have fallen (or collecting it door-to-door) is called Rutam. That which is got by not begging is Amrutam or nectar. Living on food obtained by begging is Mrutam or death. Living on the food obtained by farming is Pramrutam. Vaanijyam or trade includes truth and falsehood. It is alright even to live by doing trade.  Gaining a livelihood by doing menial service is known to be that of the work of a dog. So it is to be totally avoided.

१५०. विप्राणां ज्ञानत: श्रैष्ठ्यम्

विप्राणां ज्ञानत: श्रैष्ठ्यं क्षत्रियाणां तु वीर्यत: |

वैश्यानां धान्यधनत: शूद्राणामेव जन्मत: ||

विप्राणां ज्ञानत: श्रैष्ठ्यम् | क्षत्रियाणां तु वीर्यत: श्रैष्ठ्यम् | वैश्यानां धान्य+धनत: श्रैष्ठ्यम् | शूद्राणां एव जन्मत: श्रैष्ठ्यम् |

Among the Brahmins, the most knowledgeable person is considered to be great. Among the Kshatriyas, the courageous one is considered to be great. Among the Vaishyaas, the richest one is considered as great. Among the Sudraas, the eldest one is considered as great.

१५१. वित्तं बन्धु: वय: कर्म

वित्तं बन्धु: वय: कर्म विद्या भवति पञ्चमी |

एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यत् यत् उत्तरम् ||

वित्तं बन्धु: वय: कर्म विद्या – एतानि पञ्चमी मान्य+स्थानानि भवति | यत् यत् उत्तरम् (तत्) गरीय: |

Wealth, relatives, age, work and knowledge – these five are to be respected. In that order, that which comes later is greater.

१५२. विद्या नाम नरस्य रूपमधिकम्

विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं

विद्या भोगकरी यश:सुखकरी विद्या गुरूणां गुरु: |

विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता

विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्या विहीन: पशु: ||

विद्या नाम – नरस्य रूपमधिकम् | प्रच्छन्नगुप्तं धनम् | विद्या भोगकरी यश:+सुखकरी | विद्या गुरूणां गुरु: | विदेशगमने विद्या बन्धुजन: | विद्या परा देवता | राजसु विद्या पूज्यते | धनम् न हि (तत् सर्वं ददाति) | विद्या विहीन: पशु: |

Vidyaa or Knowledge is the man’s extended form. It is the hidden secret wealth. Knowledge gives enjoyment, glory and comforts. Knowledge is the preceptor among the preceptors. While going to a different country, Knowledge acts as a family member. Knowledge is the supreme god. In the presence of the kings, Vidya is adored. Money does not do all these. One who is devoid of knowledge is to be considered as an animal only.

१५३. क्षान्ति: चेत् कवचेन किम्

क्षान्ति: चेत् कवचेन किं किमरिभि: क्रोधोऽस्तिचेद्देहिनाम्

ज्ञातिश्चेदनलेन किं यदि सुहृत् दिव्यौषधै: किं फलम् |

किं सर्पैर्यदि दुर्जना: किमु धनैर्विद्याऽनवद्यायदि

व्रीडाचेत् किमु भूषणै: सुकविता यद्यस्तिराज्येन किम् ||

देहिनाम् क्षान्ति: चेत् कवचेन किं फलम् ? क्रोध: अस्तिचेत् अरिभि: किम् ? ज्ञाति: चेत् अनलेन किम् ? यदि सुहृत् दिव्यौषधै: किं फलम् ? यदि दुर्जना: सर्पै: किं फलम् ? यदि अनवद्या विद्या धनै: किमु ? व्रीडा चेत् भूषणै: किमु ? सु+कविता यदि अस्ति, राज्येन किम् ?

What is the need of the armor if a person has patience? What is the need of any enemy if the person has anger? If there is a paternal relative where is the need for fire? If there is a friend where is the need for divine medicines? If there are vicious persons where is the need for serpents? If there is faultless scholarship where is the need for money?  If there is shyness where is the need for ornaments? If there is good poetry where is the need for a kingdom?

१५४. दाक्षिण्यं स्वजने दया

दाक्षिण्यं स्वजने दया परिजने शाठ्यं सदा दुर्जने

प्रीति: साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवम् |

शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने कान्ताजने धृष्टता

ये चैवं पुरुषा: कलासु कुशाला: तेष्वेव लोकस्थिति: ||

स्वजने दाक्षिण्यं, परिजने दया, दुर्जने  सदा शाठ्यं, साधुजने प्रीति:, नृपजने नय:, विद्वत्+जने च आर्जवं,  शत्रुजने शौर्यं, गुरुजने क्षमा, कान्ताजने धृष्टता च – ये पुरुषा: एवं कलासु कुशाला:,  तेषु एव लोकस्थिति: |

The well-being of the world depends on those men who have expertise in these skills  – being generous towards their relatives, being kind to strangers, being harsh or cruel to the wicked people , loving to the good people ,  shrewd in their dealings with the kings and others in power, honest with the learned persons, courageous with enemies, and humble with elders, and bold-minded (i.e., stern) with the wife.

१५५. जाड्यं धियो हरति

जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं

मानोन्नतिं दिशति पापं अपाकरोति |

चेत: प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिम्

सत्सङ्गति: कथय किं न करोति पुंसाम् ||

सत्सङ्गति: धिय: जाड्यं हरति | वाचि सत्यं सिञ्चति | मान: उन्नतिं दिशति | पापं अपाकरोति | चेत: प्रसादयति | दिक्षु कीर्तिं तनोति | सत्सङ्गति: पुंसाम् किं न करोति (इति) कथय |

The company of good men destroys the ignorance of the intellect. It fills the words with the truth. It uplifts the prestige. It invalidates the sins. It brightens the mind. It spreads the glory in all directions. Tell what the company of good men doesn’t do to men!

१५६. दौर्मन्त्र्यात् नृपति: विनश्यति

दौर्मन्त्र्यात् नृपति: विनश्यति यति: संगात्सुतो लालनात्

विप्रोऽनध्ययनात् कुलं कुतनयात् शीलं खल उपासनात् |

ह्री: मद्यात् अनवेक्षनादपि कृषि: स्नेह: प्रवासाश्रयात्

मैत्री च अप्रणयात् समृद्धि: अनयात् त्यागात् प्रमादात् धनम् ||

दौर्मन्त्र्यात् नृपति: विनश्यति | यति: संगात् |  सुत: लालनात्  | विप्र: अनध्ययनात् | कुलं कु+तनयात् | शीलं खल+उपासनात् | ह्री: मद्यात् | अनवेक्षनात् अपि कृषि: | स्नेह: प्रवास+आश्रयात् | मैत्री अप्रणयात् | समृद्धि: अनयात् | प्रमादात् त्यागात् धनम् च विनश्यति |

The king perishes through the wrong advices of his crafty ministers. Bad company spoils the Sanyaasi (if he is drawn towards lust for carnal desires). Pampering spoils the son. Non-adherence to his studies and rituals ruins the Brahmin. The heredity is destroyed by a bad son. The character is lost by serving wicked person. Shyness is lost when one drinks liquor. Farming is lost due to inattention. Love is lost when one stays in a distant land. Friendship ceases to exist when there is lack of affection. Wealth is lost by unjust policies. Money is lost when it is given in charity without proper care.

१५७. दानं योगो नाशस्तिस्र:

दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य |

यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति ||

दानं भोग: नाश: (इति) वित्तस्य तिस्र: गतय: भवन्ति | य: न ददाति, य: न भुङ्क्ते, तस्य तृतीया गति: भवति |

There are three paths for money namely charity, enjoyment and loss. For the person who neither gives in charity nor enjoys, money will take the third path of annihilation.

१५८. यस्यास्तिवित्तं स नर:

यस्यास्तिवित्तं स नर: कुलीन: स पण्डितश्श्रुतवान् विधिज्ञ: |

स एव वक्ता स च दर्शनीय: सर्वे गुणा: काञ्चनं आश्रयन्ति ||

यस्य अस्ति वित्तं स: नर: कुलीन: | स: पण्डित:, श्रुतवान्, विधिज्ञ: | स: एव वक्ता | स: च दर्शनीय: | सर्वे गुणा: काञ्चनं आश्रयन्ति |

One who has money, that man is (considered as to be) born in a good family ( i.e., a cultured person). He is educated, well-read, knower of do’s and don’ts. He is only the best speaker. He is to be seen. All good qualities seek refuge in wealth.

१५९. दुर्जन: परिहर्तव्य:

दुर्जन: परिहर्तव्य: विद्यालंकृतोऽपिसन् |

मणिना भूषित: सर्प: किमसौ न भयङ्कर: ||

विद्या+अलंकृत: अपि सन् दुर्जन: परिहर्तव्य: | मणिना भूषित: सर्प: असौ भयङ्कर: न किम् ?

Even if they are endowed with knowledge and other popularity, bad people are to be avoided. Even if it is decorated with a gem, isn’t the snake always feared?

 

Neethi Shastram – #14 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil.

Link to the first post – https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

१३६. वैरिणं नोपसेवेत

वैरिणं नोपसेवेत सहायं चैव वैरिण: |

अधार्मिकं तस्करं च परस्यैव च योषितम् ||

वैरिणं, वैरिण: सहायं च एव, अधार्मिकं, तस्करं च, परस्य योषितं च न उपसेवेत एव ||

Don’t approach the enemy, enemy’s friend, wrong-doers, thieves, and other person’s wife.

१३७. क्षत्रियं पन्नगं चैव

क्षत्रियं पन्नगं चैव ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् |

न अवमन्येत वै भूष्णु: कृशं वापि कदाचन ||

क्षत्रियं, पन्नगं च एव, बहुश्रुतम् ब्राह्मणं च, भूष्णु: कृशं वापि कदाचन न अवमन्येत वै |

One who wants to prosperity in life should never show disrespect towards the king, the snake, well-learned Brahmin, even when one is in an unfavorable circumstance.

१३८. सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात्

सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् |

प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्म: सनातन: ||

भद्रं भद्रमिति ब्रूयात् भद्रमित्येव वा वदेत् ||

सत्यं ब्रूयात् | प्रेयं ब्रूयात् | अप्रियं सत्यं न ब्रूयात् | प्रियं न+अनृतं च ब्रूयात् | भद्रं भद्रम् इति ब्रूयात् | भद्रम् एव इति वा वदेत् | एष: धर्म: सनातन: |

Speak the truth. Speak lovingly. Don’t speak harsh words even if they are the truth. Don’t speak untruth that is pleasing. Repeatedly say “Bhadram” which means good, auspicious, and prosperous. Or tell “It is Bhadram only” indicating that there is only goodness and everything is for the good.

१३९. शुष्कवैरं विवादं च

शुष्कवैरं विवादं च न कुर्यात् केनचित्सह |

परिहासेऽपि अनौचित्यं स्वप्नेऽपि अन्यवधुरतिम् ||

शुष्क+वैरं च विवादं च केनचित् सह न कुर्यात् | परिहासे अपि अनौचित्यं न कुर्यात् | स्वप्ने अपि अन्य+वधु+रतिं न कुर्यात् |

Don’t have useless hostility or argument with anyone. Don’t do anything that is inappropriate, even for fun. Even in the dreams, do not have feelings for another person’s wife.

१४०. हीनाङ्गान् अतिरिक्ताङ्गान्

हीनाङ्गान् अतिरिक्ताङ्गान् विद्याहीनान् वयोधिकान् |

रूपद्रव्यविहीनांश्च जातिहीनांश्च न क्षिपेत् ||

हीन+अङ्गान्, अतिरिक्त+अङ्गान्, विद्या+हीनान्, वयोधिकान्, रूप+द्रव्य+विहीनान् च, जाति+हीनान् च न क्षिपेत् |

Don’t reject handicapped people, people with disproportionate organs, illiterates, aged people, people without beauty or property, and people belonging to lower castes.

१४१. श्रद्धधान: शुभां विद्याम्

श्रद्धधान: शुभां विद्यामाददीतावरादपि |

अन्त्यादपि परं धर्मं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ||

अवरात् अपि श्रध्दधान: शुभां विद्याम् आददीत | परं धर्मं अन्त्यात् अपि (आददीत) | दुष्कुलात् अपि स्त्री+रत्नम् (आददीत) |

Those with genuine interest should receive good knowledge even from people in lower level. Receive the supreme dharma even from the Chandala, belonging to the lowest caste. Accept the jewel among women as your wife even if her lineage is not.

१४२. विषाद्प्यमृतं ग्राह्यम्

विषाद्प्यमृतं ग्राह्यं बालादपि सुभाषितम् |

अमित्रादपि सद्वृत्तममेद्यादपि काञ्चनम् ||

विषात् अपि अमृतं ग्राह्यम् | बालात् अपि सुभाषितम् | अमित्रात् अपि सत्+वृत्तम् | अमेद्यात् अपि काञ्चनम् |

Obtain nectar even from poison. Accept wise words even from youngsters. Learn good character even from enemy. Extract gold even from dirty things.

१४३. स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या

स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या धर्म: शौचं सुभाषितम् |

विविधानि च शिल्पानि समादेयानि सर्वत: ||

स्त्रिय:, रत्नानि, अथो, विद्या, धर्म:, शौचं, सुभाषितम्, विविधानि शिल्पानि च, सर्वत:  समादेयानि |

Women, gems, in the same way, knowledge, dharma, cleanliness, wise sayings, and different sculptural skills are to be accepted from everywhere. (Don’t reject them even if their source is not great).

१४४. हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्त:

हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्तो द्विजातय:  |

कुलान्येव नयन्त्याशु ससन्तानानि शूद्रताम् ||

द्विजातय: हीन+जाति+स्त्रियं मोहात् उद्वहन्त: ससन्तानानि कुलानि शूद्रताम् एव आशु नयन्ति |

The entire lineage of successors along with his children, of a brahmin marries a woman of lower caste due to desire, will soon acquire the lowly nature. [ शुचा द्रवन्ति इति शूद्र: | ]

 

Neethi Shastram – #12, #13 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil.

Link to the first post – https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

१११. क्रोधो वैवस्वतो राजा

क्रोधो वैवस्वतो राजा आशा वैतरणी नदी |

विद्या कामदुघा धेनु: सन्तोषो नन्दनं वनम्  ||

क्रोध: राजा वैवस्वत: (इव) | आशा वैतरणी नदी | विद्या कामदुघा धेनु: | सन्तोष: नन्दनं वनम्  |

Anger is like Yama, the king Vaivasvata. Desire is like the river Vaitaranee (which flows between earth and hell). Knowledge is the wish-fulfilling Kaamadhenu cow. Happiness is the garden of pleasure.

११२. असारे खलु संसारे

असारे खलु संसारे सारं श्वशुरमन्दिरम् ।
हरो हिमालये शेते हरिः शेते महादधौ ॥

असारे संसारे सारं श्वशुरमन्दिरम् खलु ? हर: हिमालये शेते | हरिः महादधौ शेते ॥

In this essence-less samsaara, the essence is father-in-law’s house. Isn’t it? Shiva sleeps in Himaalayaa, (as Himavaan is Parvathi’s father) and Vishnu sleeps in the ocean of milk (from where Lakshmi appeared).

११३. चिता चिन्ता द्वयोर्मध्ये

चिता चिन्ता द्वयोर्मध्ये चिन्ता मम गरीयसी |

चिता दहति निर्जीवं चिन्ता प्राणयुतं वपु: ||

चिता चिन्ता द्वयो: मध्ये चिन्ता मम गरीयसी | चिता निर्जीवम् दहति | चिन्ता ? प्राणयुतं वपु: ||

Between the pyre and the worry, I consider worry to be greater. The pyre burns down only the body devoid of life. But worries? The body that has life in it!

११४. आजगाम यथा लक्ष्मी:

आजगाम यथा लक्ष्मी: नारिकेलफलाम्बुवत् |

निर्जगाम तथा लक्ष्मी: गजभुक्तकपित्थवत् ||

यथा नारिकेल+फल+अम्बु+वत् लक्ष्मी: आजगाम | तथा गज+भुक्त+कपित्थ+वत् लक्ष्मी: निर्जगाम |

The way Lakshmi comes like the water in the coconut, in the same way, Lakshmi goes like the wood-apple eaten by the elephant. (We cannot notice how money comes and how it disappears).

११५. न ईक्षेत उद्यन्तं आदित्यम्

न ईक्षेत उद्यन्तं आदित्यं न अस्तं यान्तं कदाचन |

न उपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यम् नभसो गतम् ||

उद्यन्तं आदित्यं न ईक्षेत | कदाचन अस्तं यान्तं न | उपसृष्टं न | वारि+स्थं न | नभस: मध्यं गतं न |

The rising sun should not be looked at. At any time, the sun that is setting should not be looked at. Similarly – the eclipsed sun, the reflection in the water and the sun that is going in the midst of the sky.

११६. न लङ्घयेत् वत्सतन्त्रीम्

न लङ्घयेत् वत्सतन्त्रीं न प्रधावेत् च वर्षति |

न च उदके निरीक्षेत् स्वं रूपं इति धारणा ||

वत्स+तन्त्रीं न लङ्घयेत् | वर्षति (सति) न प्रधावेत् च | उदके स्वं रूपं इति धारणा न निरीक्षेत् च |

The rope of the calf is not to be crossed (i.e., Don’t go between the cow and the calf). Don’t run when it is raining. Don’t be absorbed in viewing your own reflection in the water.

११७. न अश्नियात् भार्यया सार्धम्

न अश्नियात् भार्यया सार्धं न एनां ईक्षते च अश्नतीम् |

क्षुपन्तीं जृम्भमाणां वा न च आसीनां यथा सुखम् ||

भार्यया सार्धं न अश्नियात् | अश्नतीम् एनां न ईक्षते च | क्षुपन्तीं वा जृम्भमाणां वा यथा सुखम् आसीनां वा न ईक्षते च |

Don’t eat along with your wife. Don’t see her when she is eating. In the same way, don’t see her when she is sneezing or when she is yawning or when she is comfortably relaxing.

११८. न अञ्जयन्तीं स्वके नेत्रे

न अञ्जयन्तीं स्वके नेत्रे न च अभ्यक्तां अनावृताम् |

न पश्येत् प्रसवन्तीं च तेज:काम: द्विजोत्तम: ||

तेज:काम: द्विजोत्तम: स्वके नेत्रे अञ्जयन्तीं न पश्येत् | अभ्यक्तां न पश्येत्  | अनावृताम् च न पश्येत् | प्रसवन्तीं च न पश्येत् |

The Brahmin who wants Tejas should not see his wife when she is applying kaajal to her eyes, when she is taking oil bath, when she is not properly clothed and when she is delivering a baby.

११९. नान्नमद्यादेकवासा

नान्नमद्यादेकवासा न नग्न: स्नानम् आचरेत् |

न अश्लीलं कीर्तयेत् धीमान् न कुर्यात् स्त्रीवच: क्वचित् ||

धीमान् अन्नम् एक+वासा: न अद्यात् | नग्न: स्नानं न आचरेत् | अश्लीलं न कीर्तयेत् | स्त्रीवच: क्वचित् न कुर्यात् |

The wise Brahmin should not eat food in a single cloth. He should not take bath without any clothes. He should not speak inauspicious words. He should not abide by the words of a woman even to a little extent.

१२०. १२१. १२२. न मूत्रं पथि कुर्वीत

न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोव्रजे |

न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्वते ||

न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन |

न ससत्वेषु गर्तेषु न गच्छन् नापि संस्थित: ||

न नद्यां न नदीतीरे न वनस्पत्यधस्तथा |

वाय्वग्निविप्रानादित्यमप: पश्यंस्तथैव गा: ||

पथि मूत्रं न कुर्वीत | भस्मनि न | गोव्रजे न | फाल+कृष्टे न | जले न | चित्यां न च | पर्वते न | जीर्ण+देव+आयतने न | वल्मीके कदाचन न | ससत्वेषु गर्तेषु न | गच्छन् न| संस्थित: अपि न | नद्यां न | नदीतीरे न | वनस्पति+अध: तथा न | वायु+अग्नि+विप्रान्+आदित्यम्+अप: तथा एव गा: पश्यन् मूत्रं न कुर्वीत |

Don’t urinate on the road; on the ashes; in the cow-shed; in the ploughed land; in water; on a pile; in the mountain; in dilapidated temple; and never on the ant hill.  Don’t urinate in the hole where creatures like snake or rat might reside; while walking or while standing; in the river; in the river banks; similarly under the tree. Don’t urinate looking at wind, fire, Brahmin, Sun, water and cow.

१२३. विण्मूत्रोत्सर्जनं विप्र:

विण्मूत्रोत्सर्जनं विप्रो दिवा कुर्यादुदङ्मुख: |

दक्षिणाभिमुखो रात्रौ सन्ध्ययोश्च यथा दिवा ||

दिवा उदङ्मुख: विप्र: विण्मूत्र+उत्सर्जनं कुर्यात् | रात्रौ दक्षिण+अभिमुख: | यथा दिवा सन्ध्ययो: च |

The Brahmin should excrete and urinate during the daytime facing the north. During night time, he should be facing south. During sun-rise and sun-set he should face north like during day time.

१२४. छायायामन्धकारे वा

छायायामन्धकारे वा रात्रावहनि वा द्विज: |

यथासुखमुख: कुर्यात्प्राणबाधाभयेषु च ||

छायायाम् वा अन्धकारे वा रात्रौ वा अहनि वा प्राण+बाधा+भयेषु च द्विज: यथासुखमुख: कुर्यात् |

While in the shade or in darkness, during the night or the day, while fearing harm to the Praanaa (inhaled air), he can excrete and urinate facing any direction that is comfortable to him.

१२५. नाग्निं मुखेन च

नाग्निं मुखेन च धमेन्नग्नां नेक्षेत च स्त्रियम् |

नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ न च पादौ प्रतापयेत् ||

मुखेन अग्निं न धमेत् | नग्नां चस्त्रियम् न ईक्षेत च | अमेध्यं अग्नौ न प्रक्षिपेत् | पादौ न प्रतापयेत् च |

Don’t blow off the fire by mouth. Don’t see unclothed women. Don’t throw impure things in the fire. Don’t warm up the legs in the fire.

१२६. नैक: स्वप्याच्छून्यगेहे

नैक: स्वप्याच्छून्यगेहे शयानं न प्रबोधयेत् |

नोदक्ययाभिभाषेत यज्ञं गच्छेदनावृत: ||

एक: शून्य+गेहे न स्वप्यात् | शयानं न प्रबोधयेत् | उदक्यया (सह) न अभिभाषेत | अनावृत: यज्ञं गच्छेत् |

Don’t sleep alone in a vacant house. Don’t awaken one who is asleep. Don’t speak to woman when she is in her menstrual cycle. Go for the Yajna even if you are not invited.

१२७. नाधार्मिके वसेद्ग्रामे

नाधार्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् |

नैक: प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत् ||

अधार्मिके ग्रामे न वसेत् | व्याधि+बहुले भृशम् न वसेत् | एक: अध्वानं न प्रपद्येत | पर्वते चिरं न वसेत् |

Don’t reside in the village of immoral people. Don’t reside for a long while in the village where there are many diseases. Don’t go alone on the forest path. Don’t reside for a long time in the mountains.

१२८. उपानहौ च वासश्च

उपानहौ च वासश्च धृतमन्यैर्न धारयेत् |

उपवीतं च शयनं जायापत्यं कमण्डलुम् ||

उपानहौ च वास: च उपवीतं च शयनं च जाया च अपत्यं च कमण्डलुम् च अन्यै: धृतं न धारयेत् |

Don’t use the slippers, dress, upanayanam (sacred thread), bed, wife, children and the vessel (used to store water for doing religious rites) used by (or belonging to) another person.

१२९. नाविनीतैर्व्रजेद्वाहैर्न

नाविनीतैर्व्रजेद्वाहैर्न चक्षुर्व्याधिपीडितै: |

न भिन्नशृङ्गाक्षिखुरैर्न वालेन विरूपितै: ||

अविनीतै: वाहै:  न व्रजेत् | चक्षु:+व्याधि+पीडितै: न | भिन्न+शृङ्ग+अक्षि+खुरै: न व्रजेत् | वालेन विरूपितै: न व्रजेत् |

Don’t travel (by carts pulled) by animals (like horse or bull) that are untamed; those that are diseased in the eye; those that have broken horns or eyes or hooves; and those that have deformity in the tail.

१३०. विनीतैस्तुव्रजेन्नित्यम्

विनीतैस्तुव्रजेन्नित्यमाशुगैर्लक्षणान्वितै: |

पररूपोपसम्पन्नै: प्रतोदेनातुदन्भृशम् ||

विनीतै: आशुगै: लक्षण+अन्वितै: पररूप+उपसम्पन्नै:, प्रतोदेन+अतुदन् भृशम्, नित्यम् तु व्रजेत् |

One should travel always, by carts pulled by tamed, fast-running animals, having good signs and endowed with a good form, without striking (+तुदन्) them frequently (भृशम्) by a whip (प्रतोदेन).

१३१. बालातप: प्रेतधूमो वर्ज्यं

बालातप: प्रेतधूमो वर्ज्यं भिन्नं तथासनम् |

न छिन्द्यान्नखलोमानि दन्तैर्नोत्पाटयेन्नखान् ||

बाल+आतप: प्रेत+धूम: वर्ज्यम् | तथा भिन्नम् आसनम् | नख+लोमानि न छिन्द्यात् | नखान् दन्तै: न उत्पाटयेत् |

The sunlight of the rising sun and the fire of the burning corpse are to be avoided. In the same way, avoid broken seat. Don’t cut off the nails or the hair. Don’t bite the nails using the teeth.

१३२. लोष्टमर्दी तृणच्छेदी

लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नर: |

स विनाशं व्रजत्याशु सूचकोऽशुचिरेव च ||

य: नर:  लोष्ट+मर्दी तृण+च्छेदी नख+खादी च सूचक: अशुचि: एव च स: विनाशम् आशु व्रजति |

The man who breaks the sands (for no reason), cuts the grass (without any purpose), bites the nail, who informs creating conflicts, who is unclean, will get destroyed very soon.

१३३. न निगर्ह्यकथां कुर्यात्

न निगर्ह्यकथां कुर्यात् बहिर्माल्यं न धारयेत् |

गवां पृष्टेन यानं च सर्वथैव विवर्जयेत् ||

निगर्ह्य+कथां न कुर्यात् | बहि:+माल्यं न धारयेत् | गवां पृष्टेन यानं सर्वथा एव विवर्जयेत् च |

Don’t tell stories that are condemning. Don’t wear the flowers outside (i.e., the flowers on the head should not be visible to others). Always avoid travelling on the bull |

१३४. अद्वारेण न च आत्मीयम्

अद्वारेण न च आत्मीयं ग्रामं वा वेश्मं वा विशेत् |

रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् ||

आत्मीयं ग्रामं वा वेश्मं वा अद्वारेण न विशेत् च | रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् |

Don’t enter your village or your house through the entrance which is not the proper way. Give up, from a distance itself, the idea of spending the night under a tree.

 

Neethi Shastram – #11 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil.

First post with links to the earlier posts – https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

१०१. बालसखित्वम् अकारणहास्यम्

बालसखित्वम् अकारणहास्यं स्त्रीषु विवादोऽसज्जनसेवा |

गार्दभयानम् असंस्कृतवाणी षट्सु नरो लघुतां उपयाति ||

बाल+सखित्वं, अकारण+हास्यं, स्त्रीषु विवाद:, असत्+जन+सेवा, गार्दभ+यानम्, असंस्कृत+वाणी (च इति) षट्सु नर: लघुतां उपयाति |

Men attain disregard by doing these six actions – playing with boys, laughing without a reason, arguing with women, serving bad men, travelling in donkey and speaking uncultured words.

१०२. विद्वान्नैव विजानाति

विद्वान्नैव विजानाति विद्वज्जनपरिश्रमम् |

न हि वन्ध्या विजानाति गुर्वीं प्रसववेदनाम् ||

विद्वान् एव विजानाति विद्वत्+जन+परिश्रमम् |  गुर्वीं प्रसववेदनाम् वन्ध्या न हि विजानाति |

Only a learned person can understand the hardship borne by another learned person to earn knowledge just as a barren woman cannot understand the severe pain endured by a pregnant woman.

१०३. विद्यांश्चतस्त्रोऽसाध्या: स्यु:

विद्यांश्चतस्त्रोऽसाध्या: स्यु: जन्मना सह संभवा: |

गान्धर्वञ्च कवित्वञ्च शूरत्वं दानशीलता ||

गान्धर्वं च कवित्वं च शूरत्वं दानशीलता चतस्त्र: विद्या: असाध्या: स्यु: | (ते) जन्मना सह संभवा: |

Music (practiced by the Gandharvas), poetry, valour, generosity – These four skills might not be gained. They need to be present right from birth.

१०४. माता निन्दति न अभिनन्दति पिता

माता निन्दति न अभिनन्दति पिता भ्राता न सम्भाषते

भृत्य: कुप्यति न अनुगच्छति सुत: कान्ता च न आलिङ्गते |

अर्थप्रार्थनशङ्कया न कुरुते स्वालापमात्रं सुहृत्

तस्मात् अर्थमुपाश्रय श्रुणु सर्वे हि अर्थेन सर्वे वशा: ||

माता निन्दति | पिता न अभिनन्दति | भ्राता न सम्भाषते | भृत्य: कुप्यति | सुत: न अनुगच्छति | कान्ता च न आलिङ्गते | अर्थ+प्रार्थन+शङ्कया सुहृत् सु+आलाप+मात्रं न कुरुते | तस्मात् सर्वे श्रुणु | अर्थम् उपाश्रय | अर्थेन हि सर्वे वशा: |

Mother will scold. Father will not rejoice.  Brother will not speak. Friends will be angry. Son will not accompany. Wife will not embrace. Due to fear of being asked for a loan, the friend does not have a friendly conversation. So, all of you, listen!  Take resort in money. Everyone is controlled only by the money.

१०५. गोमूत्रमात्रेण पयो विनष्टम्

गोमूत्रमात्रेण पयो विनष्टं तक्रस्य गोमूत्रशतेन किं वा |

अत्यल्पपापैः विपद: शुचीनां पापात्मनां पापशतेन किं वा ||

गो+मूत्र+मात्रेण पय: विनष्टम् | गो+मूत्र+शतेन तक्रस्य किं वा ? अति+अल्प+पापैः शुचीनां विपद: | पापशतेन पापात्मनां किं वा ?

As soon as a drop of cow’s urine mixes with milk, the milk gets spoilt. Even if hundred drops fall on butter milk, there is no effect. Calamity falls on good people even for their least significant sin. Even if hundred sins are committed, it does not impact the sinner.

१०६. समुद्रमथने लेभे

समुद्रमथने लेभे हरिर्लक्ष्मीं हरो विषम् |

भाग्यं फलति सर्वत्र न विद्या न च पौरुषम् ||

समुद्रमथने हरि: लक्ष्मीं लेभे | हर: विषम् लेभे | भाग्यं फलति सर्वत्र | न विद्या न च पौरुषम् |

During the churning of the ocean, Hari got Lakshmi and Hara got the poison. Everywhere fortune only gives the result. The knowledge or manliness does not matter at all.

१०७. आतुरे नियमो नास्ति

आतुरे नियमो नास्ति बाले वृद्धे तथैव च |

सदाचाररते चैव हि एष धर्म: सनातन: ||

आतुरे बाले वृद्धे तथैव च नियम: नास्ति | सदा+आचार+रते च एव हि (नियम: अस्ति) | एष धर्म: सनातन: |

Rules do not apply to patients, children and old people. It is meant only for those who practice it regularly. This is the eternal Dharma.

१०८. एकोदेव: केशवो वा शिवो वा

एको देव: केशवो वा शिवो वा एको वास: पत्तनं वा वनं वा |

एकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा एका नारी सुन्दरी वा दरी वा ||

देव: एक: – केशव: वा, शिव: वा | वास: एक: – पत्तनं वा वनं वा | एकं मित्रम्  – भूपति: वा यति: वा | एका नारी – सुन्दरी वा दरी वा |

God is one – whether Vishnu or Shiva. Stay is the same – whether a city or a jungle. Friendship is the same – whether a king or a saint | Wife is one – whether beautiful or without beauty |

१०९. अजा युद्धे ऋषि श्राद्धे

अजायुद्धे ऋषिश्राद्धे प्रभाते मेघडम्बरे |

दम्पत्यो: कलहे चैव बह्वारम्भो लघुक्रिया ||

अजा+युद्धे, ऋषि+श्राद्धे, प्रभाते मेघ+डम्बरे, दम्पत्यो: कलहे च बहु+आरम्भ: | क्रिया लघु एव |

The fight of the goats, the Shraddha ceremony of saints, the thunders of the morning clouds, and the fight of the couple – these will seem huge at the start. Yet, it will end as a simple act.

११०. हतम् अश्रोत्रिये दानम्

हतम् अश्रोत्रिये दानं हतं सैन्यमनायकम् |

हता रूपवती वन्ध्या हतो यज्ञस्तु अदक्षिण: ||

अश्रोत्रिये दानं हतम् | अनायकं सैनयं हतम् | रूपवती वन्ध्या हता | यज्ञस्तु अदक्षिण: हत: |

The donation given to a person who has not learned the Vedas properly goes in vain. The army without a leader is of no use. There is no use of the beauty in a barren woman. A yagna performed without giving offerings to the priest is of no use.

 

Neethi Shastram – #10 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil.

First post – https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

९१. दुर्वृत्तो वा सुवृत्तो वा

दुर्वृत्तो वा सुवृत्तो वा मूर्ख: पण्डित एव वा |

काशायदण्डमात्रेण यति: पूज्यो न संशय: ||

काशाय+दण्ड+मात्रेण यति: दुर्वृत्त: वा सुवृत्त: वा मूर्ख: (वा) पण्डित वा पूज्य: एव | न संशय: |

There is no doubt that the sanyaasi is to be respected the moment he takes the saffron robe  and the stick (indicating his initiation into sanyaasa), even if he is a man with good practices or a man with bad practices or an idiot or a scholar.

९२. उपकारेण नीचानाम्

उपकारेण नीचानामपकारो हि जायते |

पय: पानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्धनम् ||

नीचानां उपकारेण अपकार: हि जायते | भुजङ्गानां पय: पानं केवलं विष+वर्धनम् |

Only harm will arise out of any help done to bad people. The milk given to snake turns into poison only.

९३. ऋणं याच्ना च

ऋणं याच्ना च वृद्धत्वं जारचोरदरिद्रता |

रोगश्च भुक्तशेषश्चाप्यष्टौ कष्टा: प्रकीर्तिता: ||

ऋणं च, याच्ना च, वृद्धत्वं च, जार+चोर+दरिद्रता: च, रोग: च, भुक्त+शेष: च अपि अष्टौ कष्टा: प्रकीर्तिता: |

Eight difficulties are said to exist – loan, begging, old age, lover of a married woman, stealing, poverty, disease, having to eat the left-overs.

९४. दासी भृत्य: सुत:

दासी भृत्य: सुतो बन्धुर्वस्तु वाहनमेवच |

धनधान्यसमृद्धिश्चाप्यष्टभोगा: प्रकीर्तिता: ||

दासी, भृत्य:, सुत:, बन्धु: वस्तु, वाहनं एव च, धन+धान्य+समृद्धि: च अपि अष्ट+भोगा: प्रकीर्तिता: |

Eight enjoyments are said to exist – Maid servants, servants, children, relatives, things, vehicles, wealth and prosperity.

९५. मक्षिका मारुतो वेश्या

मक्षिका मारुतो वेश्या याचको मूषकस्तथा |

ग्रामणीर्गणकस्चैव सप्तैते परबाधका: ||

मक्षिका:, मारुत:, वेश्या, याचक:, मूषक:, तथा ग्रामणी:, गणक: च एव सप्त एते पर+बाधका: |

The fly, windy storm, prostitute, beggar, mouse, in the same way the village head, and accountant – These seven always trouble others.

९६. भूप्रदक्षिणषट्केन

भूप्रदक्षिणषट्केन काशीयात्राऽयुतेनच |

सेतुस्नानशतैर्यच्च तत्फलं मातृवन्दने ||

भू+प्रदक्षिण+षट्केन, काशी+यात्रा+अयुतेन च, सेतु+स्नान+शतै: च  यत् तत् फलं, मातृ+वन्दने |

The benefit gained out of circumambulating the world six times, going on pilgrimages to Kashi ten thousand times, taking bath in the river a hundred times is got by adoring one’s mother.

९७. नान्नोदकसमं दानम्

नान्नोदकसमं दानं न द्वादश्या: परम् व्रतम् |

न गायत्र्या: परो मन्त्रो न मातुर्दैवतं परम् ||

अन्न+उदक+समं दानं न | द्वादश्या: परम् व्रतं न | गायत्र्या: पर: मन्त्र: न | मातु: परं दैवतं न |

There is no charity that is equal to given food and drink. There is no vratham that is greater than the Ekadashi-Dvadashi fasting. There is no mantra that is superior to the Gayatri mantra. There is god greater than one’s own mother.

९८. राजवत्पुत्रदाराश्च

राजवत्पुत्रदाराश्च स्वामिवन्मित्रबान्धवा: |

आचार्यवत्सभामध्ये भाग्यवन्तं स्तुवन्तिहि ||

पुत्र+दारा: च राजवत्, मित्र+बान्धवा: स्वामिवत्, आचार्यवत् सभा+मध्ये च, भाग्यवन्तं स्तुवन्ति हि |

The prosperous person is adored as though he is a king by his wife and children. He is considered as the master by the friends and relatives. In a congregation of learned men, he is honored as the teacher.

९९. कपिलाक्षीरपानेन

कपिलाक्षीरपानेन  ब्राह्मणीसङ्गमेन च |

वेदाक्षरविचारेण शूद्राश्चण्डालतां व्रजेत् ||

कपिला+क्षीर+पानेन च,  ब्राह्मणी+सङ्गमेन च,  वेद+अक्षर विचारेण शूद्रा: चण्डालतां व्रजेत् |

By drinking the milk of the Kapila cow, by associating with a Brahmin woman, by contemplating on the Vedas and scripture, the man of fourth caste, Sudhra becomes an out-caste person.

Note: Kapila is a brown cow whose milk is considered to be superior to that of the regular cows.

१००. लोकयात्रा

लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं धर्मशीलता |

पञ्च यस्मिन्नविद्यन्ते न कुर्यात्तेन संगमम् ||

लोकयात्रा, भयं, लज्जा, दाक्षिण्यं, धर्मशीलता च पञ्च यस्मिन् विद्यन्ते, तेन संगमं न कुर्यात् |

One should not get involved with the person who does not have these five qualities namely engagement in worldly affairs, fear, shyness, kindness and noble character.

 

Neethi Shastram – #9 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil.

First post – https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

८१. दुष्टभार्या शठो मित्रं

दुष्टभार्या शठो मित्रं भृत्योऽहंकारसंयुत: |

ससर्पे च गृहे वासो मृत्युरेव न संशय: | |

दुष्ट+भार्या (च) शठ: मित्रं (च) भृत्य: अहंकार+संयुत: (च) ससर्पे गृहे वास: च मृत्यु: एव | न संशय: |

Wicked wife, rogue friend, servant endowed with arrogance, and stay in a house that has a snake – this will culminate in death alone. There is no doubt.

८२. यस्मिन्देशे न सम्मान:

यस्मिन्देशे न सम्मानो न प्रीतिर्न च बान्धवा: |

न विद्या नास्ति धनिको न तत्र दिवसं वसेत् ||

यस्मिन् देशे सम्मान: न | प्रीति: न | बान्धवा: च न | विद्या न | धनिक: न अस्ति | तत्र दिवसं (अपि) न वसेत् |

In the country where there is no respect, no love, no relatives, no knowledge, and no wealthy men, do not live even for a day.

८३. अग्निहोत्र फला वेदा:

अग्निहोत्रफला वेदा दत्तभुक्तफलं धनम् |

रतिपुत्रफला दारा: शीलवृत्तफलं श्रुतम् ||

वेदा: अग्निहोत्र+फला: | धनं दत्त+भुक्त+फलं | दारा: रति+पुत्र+फला: | श्रुतं शील+वृत्त+फलं |

Vedas give the fruits of homam. The result of prosperity is charity and enjoyment. The reward of wives is love and children. The fruit of scriptures is the development of good character.

८४. स्वगृहे पूज्यते मूर्ख:

स्वगृहे पूज्यते मूर्ख: स्वग्रामे पूज्यते प्रभु: |

स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ||

मूर्ख: स्व+गृहे पूज्यते | प्रभु: स्व+ग्रामे पूज्यते | राजा स्व+देशे पूज्यते |  विद्वान् सर्वत्र पूज्यते |

An idiot will be respected in his house only. The landlord will be respected in his town. The king will be respected in his kingdom. The wise man will be respected everywhere.

८५. कुचेलिनं दन्तमलापहारिणम्

कुचेलिनं दन्तमलापहारिणं बह्वशिनं निष्ठुरवाक्यभाषिणम् |

सूर्योदये चास्तमये च शायिनं विमुञ्चति श्रीरपि चक्रधारिणम् ||

कुचेलिनं, दन्त+मल+अपहारिणं, बहु+अशिनं, निष्ठुर+वाक्य+भाषिणं, सूर्योदये च अस्तमये च शायिनं चक्रधारिणम् (अस्ति चेत्) अपि, श्री: विमुञ्चति |

Lakshmi, the goddess of wealth will leave the person who wears dirty clothes, who removes the dirt from the teeth, who eats a lot, who speaks harsh words, who sleeps during sunrise and sunset, even if the person is her husband, Lord Vishnu having sudharshana chakra in his hand.

८६. दीर्घशृङ्गमनड्वाहम्

दीर्घशृङ्गमनड्वाहं निर्लज्जाम् विधवां स्त्रियम् |

शूद्रमक्षरसंयुक्तं दूरत: वरिवर्जयेत् ||

दीर्घ+शृङ्गम् अनड्वाहं, निर्+लज्जाम् विधवां स्त्रियम्, शूद्रम् अक्षरसंयुक्तं, दूरत: वरिवर्जयेत् |

These are to be kept at a distance – the bull having long horns, the widow devoid of shyness and the educated man of the fourth varna.

८७. मुखं पद्मदलाकारम्

मुखं पद्मदलाकारं वचश्चन्दनशीतलम् |

हृत्कर्तरीसमं चातिविनयं धूर्तलक्षणम् ||

पद्म+दल+आकारं मुखम्,  चन्दन+शीतलं वच:, हृद्+कर्तरी+समम्,  अति+विनयम् च,  धूर्त+लक्षणम् |

Face in the shape of the lotus petals, spoken words that are cooling like the sandal wood, heart that is like the scissors (tearing away things) and extreme exhibition of humility are the characteristics of a cunning person.

८९. वस्त्रमुख्यस्त्वलङ्कार:

वस्त्रमुख्यस्त्वलङ्कार: प्रियमुख्यन्तु भोजनम् |

गुणमुख्या भवेन्नारी विद्यामुख्यस्तु ब्राह्मण: ||

अलङ्कार: तु वस्त्र+मुख्य: | भोजनं तु  प्रिय+मुख्यम् | नारी गुण+मुख्या भवेत् | ब्राह्मण: तु विद्यामुख्य: |

Attire is essential for good decoration.  Favourite (dishes) are necessary for a good meal. Good qualities are important in a woman.  Knowledge is critical for the Brahmin.

९०. अमृतं सद्गुणा भार्या

अमृतं सद्गुणा भार्या ह्यमृतं बालभाषितम् |

अमृतं राजसन्मानश्चामृतं मानभोजनम् ||

सत्+गुणा भार्या अमृतम् | बाल+भाषितम् अमृतं हि | राज+सन्मान: अमृतम् | मान+भोजनं अमृतम् |

A wife with good qualities is considered as nectar. The words spoken by infants is indeed nectarine. The gift given by the king is like nectar. The food earned from a respectful job is nectarine.