(Video) #29 – Shankaraachaarya’s Bhaja Govindam – Smt. Vidhya Ramesh

भज गोविन्दम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

Bhaja Govindam – Explanation in Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai.

Detailed notes are available for viewing and downloading at  https://nivedita2015.wordpress.com/bhaja-govindam-moha-mudgara/   It includes the shloka, anvaya, meaning in Sanskrit and English, grammatical characteristics of the individual words, Kaaraka and non-kaaraka relationships, Sandhi, Samaasa, Chandas, etc. which will be useful for Sanskrit students.

Link to the playlist

RaghuveeraGadyam #8 – Sri Vedanta Deshika

श्रीवेदान्तदेशिकेन विरचितम् रघुवीरगद्यम् ;

Raghuveeragadyam by Srimad Vedaantadeshika ;

on the Life & Leela of Sri Raama ; 

प्रस्तोत्री – श्रीमती  सुजाता रमेशः 

Presented by Smt. Sujatha Ramesh

Sanskrit Lecture Series on Literary Works – संस्कृते संस्कृतग्रन्थपरिचयः

Detailed notes at https://nivedita2015.wordpress.com/RaghuveeraGadyam

Detailed notes are available for this session (ParashuraamaGarvaBhangah) @

https://nivedita2015.wordpress.com/raghuveeragadyam/#session08

Paintings Copyrights @krishnafortoday.com and Sri. Keshav. For prints of the paintings, please visit krishnafortoday.com

 

Naaraayaneeyam – Second Dashakam – #5

लक्ष्मीस्तावकरामणीयकहृतैवेयं परेष्वस्थिरे-

त्यस्मिन्नन्यदपि प्रमाणमधुना वक्ष्यामि लक्ष्मीपते ।

ये त्वद्ध्यानगुणानुकीर्तनरसासक्ता हि भक्ता जना-

स्तेष्वेषा वसति स्थिरैव दयितप्रस्तावदत्तादरा ॥५॥

मेल्पत्तूर्-नारायण-भट्टतिरिणा विरचितं श्रीमन्नारायणीयम् – श्री. नारायणनम्बूतिरि, संस्कृतभारती, बेङ्गलूरु (Melpathur Narayana Bhattathiri’s Sriman Naaraayaneeyam – Second Dashakam explained by Sri Narayana Namboodiri, Samskrita Bharati, Bangalore).

This page contains the detailed notes of all the shlokas covered in these sessions.

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/srimannarayaneeyam/#shloka2.5

 

Neethi Shastram – #19 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #181 to #190.

Link to all the posts –https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 181

समम् अब्राह्मणे दानं सहस्रं ब्राह्मणब्रुवे ।
अयुतं श्रोत्रिये दानम् अनन्तं वेदपारगे ॥

समम् अब्राह्मणे दानम् सहस्रम् ब्राह्मणब्रुवे अयुतम् श्रोत्रिये दानम् अनन्तम् वेदपारगे ।

अब्राह्मणे दानं समम् । ब्राह्मणब्रुवे सहस्रम् । श्रोत्रिये दानम् अयुतम् । वेदपारगे अनन्तम् ।

The charity (दान) done to a person who is not a Brahmana (अब्राह्मण)  yields normal (सम) benefit. The charity (दान) done to a person who is a name-sake Brahmana (ब्राह्मण-ब्रुव) yields thousand times (सहस्र) benefit.  The charity (दान) done to a Brahmana who has learnt the Vedas (श्रोत्रिय) yields ten-thousand times (अयुत) benefit.  The benefit of doing charity (दान) to a Brahmana who has understood the essence of the Vedas (वेद-पारग) is endless (अनन्त). 

Shloka 182

येषां त्रयी वाग्विधेया तेषां वाचा समीरितम् ।
अलभ्यमपि लभ्यं स्यात् इति त्रय्यनुशासनम्

येषाम् त्रयी वाग्विधेया तेषाम् वाचा समीरितम् अलभ्यम् अपि लभ्यम् स्यात् इति त्रय्यनुशासनम्।

येषां त्रयी वाग्विधेया तेषां वाचा समीरितम् अलभ्यम् अपि लभ्यं स्यात् इति त्रयी-अनुशासनम् ।

Those (यद्) for whom the Vedas (त्रयी) are known by heart (वाग्-विधेया), by their (तद्) words (वाक्), that which is uttered (समीरित),  even (अपि) if that thing is not obtainable (अलभ्य), it would become (स्यात्-अस्) obtainable (लभ्य). This (इति) is the ordinance of the Vedas (त्रयी-अनुशासन).

Shloka 183

ब्राह्मणा यानि भाषन्ते मन्यन्ते तानि देवताः ।
सर्वदेवमया विप्रा न तद्वचनमन्यथा ॥

ब्राह्मणाः यानि भाषन्ते मन्यन्ते तानि देवताः सर्वदेवमयः विप्रः न तद्-वचनम् अन्यथा ।

ब्राह्मणाः यानि भाषन्ते, देवताः तानि मन्यन्ते । विप्रः सर्वदेवमयः । तद्वचनम् अन्यथा न  ।

Those (यानि-यद्) words that the Brahmins (ब्राह्मण) say (भाषन्ते-भास), the Divine Beings (देवता) regard (मन्यन्ते-मन्) those (तानि-तद्) words to be true. The wise Brahmin (विप्र) is filled completely with all the Vedas (सर्व-देव-मय). Their words (तद्-वचन) can not (न) be otherwise (अन्यथा).

Shloka 184

उपचारः कर्तव्यो यावत् अनुत्पन्न-सौहृदाः पुरुषाः । उत्पन्न-सौहृदानाम् उपचारः कैतवं भवति ॥ 

उपचारः कर्तव्यः यावत् अनुत्पन्न-सौहृदाः पुरुषाः  उत्पन्न-सौहृदानाम् उपचारः कैतवं भवति ।

यावत् पुरुषाः अनुत्पन्न-सौहृदाः (तावत्) उपचारः कर्तव्यः । उत्पन्न-सौहृदानाम् उपचारः कैतवं भवति ।

The Reverential polite behaviour (उपचार) should be carried out (कर्तव्य) as long as (यावत्)  those people (पुरुष) are those towards whom affection has not risen (अनुत्पन्न-सौहृद). The reverence (उपचार) of those towards whom affection has risen (उत्पन्न-सौहृद) becomes (भवति-भू) hypocrisy (कैतव).

Shloka 185

अन्धे तमसि वार्थक्ये कर्दमाम्बुपदेषु च ।
विश्वामित्राऽहिपशुषु दण्डं शतगुणं भवेत्

अन्धे तमसि वार्थक्ये कर्दम-अम्बु-पदेषु च विश्व-अमित्र-अहि-पशुषु दण्डं शतगुणं भवेत् ।

अन्धे तमसि वार्थक्ये कर्दम-अम्बु-पदेषु विश्वामित्र-अहि-पशुषु च दण्डं शतगुणं भवेत् ।

While one is blind (अन्ध) or in the dark (तमस्) or during old age (वार्थक्य) or while in the paths that are filled with filthy water (कर्दम-अम्बु-पद)  and (च) in the presence of the universal enemies like snake and wild animals (विश्वामित्र-अहि-पशु) the stick (दण्ड) ought to become (भवेत्-भू) hundred times (शत-गुण) more useful. 

Shloka 186

वाङ्माधुर्यात् सर्वलोकप्रियत्वम् वाक्पारुष्यात् सर्वलोकाप्रियत्वम्
को वा लोके कोकिलस्य उपकारः को वा लोके गर्दभस्यापकारः

वाक्-माधुर्यात् सर्व-लोक-प्रियत्वम् वाक्-पारुष्यात् सर्व-लोक-अप्रियत्वम् कः वा लोके कोकिलस्य उपकारः कः वा लोके गर्दभस्य अपकारः । 

वाङ्माधुर्यात् सर्वलोकप्रियत्वम् । वाक्पारुष्यात् सर्वलोकाप्रियत्वम् । कः वा लोके कोकिलस्य उपकारः ।  कः वा लोके गर्दभस्य अपकारः । 

The affection of everyone in the world (सर्व-लोक-प्रियत्व) is obtained through sweet speech (वाक्-माधुर्य). The aversion of everyone in the world (सर्व-लोक-अप्रियत्व) is gained through harsh words (वाक्-पारुष्य). In this world (लोक), why else (कः वा – किम् वा) there is felicitation (उपकार) for the Cuckoo (कोकिल) ? In this world (लोक), why else (कः वा – किम् वा) there is disdain (अपकार) for the donkey (गर्दभ) ? (It is due to the way they sound). 

Shloka 187

अहो सुसदृशी वृत्तिः मद्दलस्य खलस्य च ।
यावत् मुखगतं पिण्डं तावत् मधुरभाषणम् ॥

अहो सुसदृशी वृत्तिः मद्दलस्य खलस्य च यावत् मुखगतम् पिण्डम् तावत् मधुरभाषणम्

अहो मद्दलस्य खलस्य च सुसदृशी वृत्तिः । यावत् मुखगतं पिण्डं तावत् मधुरभाषणम्

O (अहो) ! The actions (वृत्ति) of the Mrudanga and (च) the wicked person (खल) has so much resemblance (सुसदृशी).  As long as (यावत्) the food (for the wicked person) or Semolina (for the Mrudanga) (पिण्ड) has been provided to the mouth (of the wicked person) or the sides (of the Mrudanga) (मुखगत) only till then (तावत्) the words or the sound will be pleasant (मधुर-भाषणम्).  

Shloka 188

हीनाश्रयो न कर्तव्यः कर्तव्यो महदाश्रयः ।
ईशाश्रयात् महानागः पप्रच्छ गरुडं सुखम् ॥

हीन-आश्रयः न कर्तव्यः कर्तव्यः महत्-आश्रयः ईश-आश्रयात् महानागः पप्रच्छ गरुडं सुखम् ।

हीनाश्रयः न कर्तव्यः । महदाश्रयः कर्तव्यः  ।  महानागः  ईशाश्रयात् गरुडं सुखम् पप्रच्छ ।

Seeking the refuge of a weak person (हीनाश्रय) ought not (न) to be done (कर्तव्य). Seeking the refuge of great people (महदाश्रय) ought to be done (कर्तव्य). The great snake (महानाग) due to the refuge provided by Shiva (ईशाश्रय), enquired (पप्रच्छ – प्रछ्) Garuda (गरुड) about its wellbeing (सुख). 

Shloka 189

आपदर्थं धनं रक्षेत् श्रीमताम् आपदः कुतः ।
सा चेदपगता लक्ष्मी सञ्चितन्तु विनश्यति ॥

आपत्-अर्थम् धनम् रक्षेत् श्रीमताम् आपदः कुतः सा चेत् अपगता लक्ष्मी सञ्चितम् तु विनश्यति ।

आपत्-अर्थं धनं रक्षेत् । श्रीमताम् आपदः कुतः । सा लक्ष्मी अपगता चेत् सञ्चितं तु विनश्यति ।

The wealth (धन) has to be saved (रक्षेत् – रक्ष्) for the difficult circumstance (आपत्-अर्थम्). For the wealthy person (श्रीमत्) , where (कुतः) are the difficult situations (आपद्) ? If (चेत्) that (सा-तद्) Lakshmi or wealth (लक्ष्मी) is gone (अपगता), that which has been accumulated (सञ्चित), definitely (तु) gets destroyed (विनश्यति – वि+नश्). 

Shloka 190

गुरुं गां दैवतं तीर्थं घृतं मधु चतुष्पथम् ।
प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन्

गुरुम्  गाम् दैवतम् तीर्थम् घृतम् मधु चतुष्पथम् प्रकुर्वीत प्रज्ञातान् च वनस्पतीन् ।

गुरुं गां दैवतं तीर्थं घृतं मधु चतुष्पथं प्रज्ञातान् वनस्पतीन् च प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत ।

Circumambulation (प्रदक्षिण) ought to be done (प्रकुर्वीत) when one comes across one’s Guru (गुरु) or a Cow (गो) or Divine Beings (दैवत) or holy place (तीर्थ), or Ghee (घृत) or Honey (मधु) or road junctions (चतुष्पथ) and (च) the well-known (प्रज्ञात) trees (वनस्पति).  

Naaraayaneeyam – Second Dashakam – #4

तत्तादृङ्मधुरात्मकं तव वपुः सम्प्राप्य सम्पन्मयी

सा देवी परमोत्सुका चिरतरं नास्ते स्वभक्तेष्वपि ।

तेनास्या बत कष्टमच्युत विभो त्वद्रूपमानोज्ञक-

प्रेमस्थैर्यमयादचापलबलाच्चापल्यवार्तोदभूत् ॥४॥

मेल्पत्तूर्-नारायण-भट्टतिरिणा विरचितं श्रीमन्नारायणीयम् – श्री. नारायणनम्बूतिरि, संस्कृतभारती, बेङ्गलूरु (Melpathur Narayana Bhattathiri’s Sriman Naaraayaneeyam – Second Dashakam explained by Sri Narayana Namboodiri, Samskrita Bharati, Bangalore).

This page contains the detailed notes of all the shlokas covered in these sessions.  https://nivedita2015.wordpress.com/srimannarayaneeyam/

 

RaghuveeraGadyam #7 – Sri Vedanta Deshika

श्रीवेदान्तदेशिकेन विरचितम् रघुवीरगद्यम् ;

Raghuveeragadyam by Srimad Vedaantadeshika ;

on the Life & Leela of Sri Raama ; 

प्रस्तोत्री – श्रीमती  सुजाता रमेशः 

Presented by Smt. Sujatha Ramesh

Sanskrit Lecture Series on Literary Works – संस्कृते संस्कृतग्रन्थपरिचयः

Detailed notes at https://nivedita2015.wordpress.com/RaghuveeraGadyam

Paintings Copyrights @krishnafortoday.com and Sri. Keshav. For prints of the paintings, please visit krishnafortoday.com

नमस्क्रिया-श्लोकः

श्रीमान्वेङ्कटनाथार्यः   कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे   सन्निधत्तां सदा हृदि ॥

मङ्गलश्लोकः

कवितार्किकसिंहाय कल्याणगुणशालिने । श्रीमते वेङ्कटेशाय  वेदान्तगुरवे नमः॥

Session #7

  • कुशिकसुतकथितविदितनवविविधकथ ।
  • मैथिलनगरसुलोचनालोचनचकोरचन्द्र ।
  • खण्डपरशुकोदण्डप्रकाण्डखण्डनशौण्डभुजदण्ड ।
  • चण्डकरकिरण-मण्डलबोधितपुण्डरीकवनरुचिलुण्टाकलोचन ।
  • मोचितजनकहृदयशङ्कातङ्क ।
  • परिहृतनिखिलनरपतिवरणजनकदुहितृकुचतटविहरणसमुचितकरतल ।

कुशिक-सुत-कथित-विदित-नव-विविध-कथ ।

[प्रतिपदार्थः]
कुशिकसुतः = विश्वामित्रः / कौशिकः / गाधिजः ।

कथित = उक्त । विदित =  ज्ञात ।

नव = नूतन/नव्य/ सङ्ख्या (९) । विविध = अनेक ।

कथा = उदन्तः/ वृत्तान्तः ।

कुशिक-सुत-कथित-विदित-नव-विविध-कथ ।

विशेषः वाल्मीकिरामायणम् 1.23.22
कथाभिरभिरामाभिरभिरामौ नृपात्मजौ।
रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुङ्गवः॥

कुशिक-सुत-कथित-विदित-नव-विविध-कथ ।

[तात्पर्यम्]
मार्गे श्रमपरिहारार्थं विश्वामित्रः रामलक्ष्मणाभ्यां विविधकथाः श्रावयति । एवं विविधकथाः ज्ञाताः येन सः, श्रीरामः ।

मैथिल-नगर-सुलोचना-लोचन-चकोर-चन्द्र ।

[प्रतिपदार्थः]
मैथिलः = मिथिलासम्बद्धः, जनकः ।

नगरम् = पुरी ।

सुलोचना = शोभने लोचने यस्याः सा ।

लोचनम् = नयनम् । चकोरः = पक्षिविशेषः ।

चन्द्रः = सुधांशुः ।

मैथिल-नगर-सुलोचना-लोचन-चकोर-चन्द्र ।

[तात्पर्यम्]
मिथिलानगर्याः महिलानां नयनानि एव चकोराः । तादृशानां चकोराणां चन्द्र इव वर्तते, सर्वाङ्गसुन्दरः श्रीरामः ।

मैथिल-नगर-सुलोचना-लोचन-चकोर-चन्द्र ।

  • श्रीरामः
    • रूपम्
    • नाम
    • कथा

मैथिल-नगर-सुलोचना-लोचन-चकोर-चन्द्र ।

विशेषः रामायणमाहात्म्यम्
नास्ति गङ्‍गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमो गुरुः ।
नास्ति विष्णुसमो देवः नास्ति रामायणात् परम् ॥ ५.२१ ॥
नास्ति वेदसमं शास्त्रं नास्ति शान्तिसमं सुखम् ।
नास्ति सूर्यसमं ज्योतिः नास्ति रामायणात् परम् ॥ ५.२२ ॥
नास्ति क्षमासमं सारं नास्ति कीर्तिसमं धनम् ।
नास्ति ज्ञानसमो लाभो नास्ति रामायणात् परम् ॥ ५.२३ ॥

मैथिल-नगर-सुलोचना-लोचन-चकोर-चन्द्र ।

विशेषः – श्रीमद्भगवद्गीता15.12

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥

खण्डपरशु-कोदण्ड-प्रकाण्ड-खण्डन-शौण्ड-भुजदण्ड ।

[प्रतिपदार्थः]
खण्डपरशुः = शम्भुः । कोदण्डः = धनुर्विशेषः ।

प्रकाण्ड = श्रेष्ठ । खण्डन = भञ्जन ।
शौण्ड = समर्थ ।

भुजदण्डः = दण्डः इव भुजः यस्य सः ।

खण्डपरशु-कोदण्ड-प्रकाण्ड-खण्डन-शौण्ड-भुजदण्ड ।

[तात्पर्यम्]
भगवतः शिवस्य धनुर्भञ्जने समर्थः । तत्तादृशधनोः भञ्जनार्थम् अपेक्षितभुजबलं यस्य तादृशः श्रीरामः ।

चण्डकर-किरण-मण्डल-बोधित-पुण्डरीक-वन-रुचि-लुण्टाक-लोचन ।

[प्रतिपदार्थः]
चण्डकर-किरणः = अतिशयेन उष्णः रश्मिः ।

मण्डलम् = बिम्बम् । बोधित = विकसित ।

पुण्डरीकम् = रक्ताम्बुजम् । वनम् = समूहः ।

रुचिः = सुषमा, परमसौन्दर्यम् ।

लुण्टाक = चौर / अपहरण । लोचनम् = नेत्रम्  ।

चण्डकर-किरण-मण्डल-बोधित-पुण्डरीक-वन-रुचि-लुण्टाक-लोचन ।

[तात्पर्यम्]
रामस्य नयनसौन्दर्यं वर्ण्यते अत्र । तस्य नयनद्वयं सूर्यस्य प्रचण्ड-किरणैः विकसित-रक्तवर्ण-पद्म-समूहस्य सुन्दरताम् अतिशेते ।

मोचित-जनक-हृदय-शङ्कातङ्क ।

[प्रतिपदार्थः]
मोचित = मुक्त ।

जनकहृदयम् = जनकस्य हृदयम् ।

शङ्का = संशयः ।

आतङ्कः = भयः ।

मोचित-जनक-हृदय-शङ्कातङ्क ।

[तात्पर्यम्]
जनकस्य हृदये शिवधनुं कोऽपि उत्थापयितुम् अर्हति वा न‌ वा, मत्कन्यायाः विवाहः सम्भवेत् वा न वा इति शङ्कातः समुत्पन्नभयात् जनकं मोचितवान्  श्रीरामः ।

परिहृत-निखिल-नरपति-वरण-जनक-दुहितृ-कुचतट-विहरण-समुचित-करतल ।

[प्रतिपदार्थः]
परिहृत = परिगृहीत / वर्जित । निखिल = समस्त ।

नरपतिः = राजा । वरणम् = प्रार्थना ।

जनकदुहिता = जनकस्य पुत्री । कुचतटम् = स्तनभागः ।

विहरणम् = मर्दनादि लीला ।

समुचित = योग्य । करतलः = हस्तस्य तलः ।

परिहृत-निखिल-नरपति-वरण-जनक-दुहितृ-कुचतट-विहरण-समुचित-करतल ।

[तात्पर्यम्]
यथा समस्तानां राज्ञाम् इच्छा परिहृता भवेत् तथा जनकदुहितुः सीतायाः स्तनतटे विहरणलीलार्थं योग्यकरयुक्तः श्रीरामः ।

खण्डपरशु-कोदण्ड-प्रकाण्ड-खण्डन-शौण्ड-भुजदण्ड ।

विशेषः – चाटुश्लोकः

यः सज्जं प्रकुरुते स एव जनकजामाता ।

यः सज्जं न कुरुते सोऽपि जनकजामाता ॥

खण्डपरशु-कोदण्ड-प्रकाण्ड-खण्डन-शौण्ड-भुजदण्ड । …
मोचित-जनक-हृदय-शङ्कातङ्क । …

विशेषः – भरद्वाजरामायणम्

दोर्दण्डद्वितयेन कण्डपरशोः कोदण्डमारोपयन्

कुर्वाणस्य विदेहनृपतिं तीर्णप्रतिज्ञाभरम् ।

सानन्दं कुशिकात्मजेन सुदृशां वृन्देन कौतूहलात्

सव्रीडं प्रिययाऽवलोकितमुखः रामोऽस्तु नः श्रेयसे ॥

 

References

https://sa.wikisource.org/wiki/रघुवीरगद्यम् 

Click to access Raghu%20veera%20Gadhyam.pdf

 

 

 

(Video) #28 – Shankaraachaarya’s Bhaja Govindam – Smt. Vidhya Ramesh

 

भज गोविन्दम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

Bhaja Govindam – Explanation in Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai.

Detailed notes are available for viewing and downloading at  https://nivedita2015.wordpress.com/bhaja-govindam-moha-mudgara/   It includes the shloka, anvaya, meaning in Sanskrit and English, grammatical characteristics of the individual words, Kaaraka and non-kaaraka relationships, Sandhi, Samaasa, Chandas, etc. which will be useful for Sanskrit students.

Neethi Shastram – #18 (Subhashitam) – 171 to 180

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #171 to #180. 

Link to all the posts – https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 171

यत्र विद्यागमो नास्ति यत्र नास्ति धनागमः ।
यत्र चात्मसुखं नास्ति न तत्र दिवसं वसेत् ॥

यत्र विद्यागमः न अस्ति यत्र न अस्ति धनागमः यत्र च आत्मसुखम् न अस्ति न तत्र दिवसम् वसेत् ।

यत्र विद्या-आगमः न अस्ति, यत्र धन-आगमः न अस्ति, यत्र आत्म-सुखं च न अस्ति, तत्र दिवसं न वसेत् ।

Where (यत्र) there is no (न अस्ति-अस्) inflow of knowledge (विद्या-आगम), where (यत्र) there is no (न अस्ति) inflow of wealth, where there is no (scope) (न अस्ति) for one’s own happiness (आत्म-सुख), don’t (न) stay (वसेत् – वस्) even for a day (दिवसम्) in such a place (तत्र).

Shloka 172

असारभूते संसारे सारमेतत् चतुष्टयम् ।
काशीवासः सतां सङ्गो गङ्गा च विष्णुपूजनम् ॥

असारभूते संसारे सारम् एतत् चतुष्टयम् काशीवासः सताम् सङ्गः  गङ्गा च विष्णुपूजनम् ।

काशीवासः सतां सङ्गः  गङ्गा विष्णुपूजनं च  एतत् चतुष्टयम् असारभूते संसारे सारम् ।

In this essence-less (असारभूत) worldly life (संसार), these (एतद्) four (चतुष्टय) are the essence (सार) – residing in Kashi (काशी-वास), the company (सङ्ग) of the good men (सत्) , River Ganga (गङ्गा) and the worship of Vishnu (विष्णु-पूजन).

Shloka 173

चत्वारो वित्तदायादा धर्माग्निनृपतस्कराः ।
ज्येष्टपुत्रावमानेन त्रयः कुप्यन्ति सोदराः ॥

चत्वारः वित्त-दायादाः धर्म-अग्नि-नृप-तस्कराः ज्येष्टपुत्र-अवमानेन त्रयः कुप्यन्ति सोदराः ।

धर्म-अग्नि-नृप-तस्कराः चत्वारः वित्तदायादाः । ज्येष्टपुत्रावमानेन त्रयः सोदराः कुप्यन्ति ।

There are four (चत्वार) siblings of wealth (वित्त-दायाद)  namely Dharma, Fire, Ruler and Thief (धर्म-अग्नि-नृप-तस्कर). The other three (त्रि) brothers (सोदर) become angry (कुप्यन्ति-कुप्), by disrespect shown towards the first son, i.e., Dharma (ज्येष्ट-पुत्र-अवमान). If Dharma is not followed, the wealth will be taken away by some natural calamity or by the ruler or by a thief.

Shloka 174

ज्योतिषं व्यावहारञ्च प्रायश्चित्तं चिकित्सकम् ।
विना शास्त्रेण यो ब्रुयात् तम् आहुः ब्रह्मघातकम् ॥

ज्योतिषम् व्यावहारम् च प्रायश्चित्तम् चिकित्सकम् विना शास्त्रेण यः ब्रुयात् तम् आहुः ब्रह्म-घातकम् ।

यः विना शास्त्रेण ज्योतिषं व्यावहारं प्रायश्चित्तं चिकित्सकं च ब्रुयात् तं ब्रह्मघातकम् आहुः ।

Without (विना) proper study of the scriptures (शास्त्र), one who (यद्) tells (i.e., provides advice) (ब्रुयात्-ब्रु) related to astrology (ज्योतिष), judicial procedures (व्यावहार), atonement (प्रायश्चित्त) or medical treatment (चिकित्सक), it is told that he (तद्) is said (आहुः-ब्रू) to be a Brahmahatti (ब्रह्म-घातक), one who performed the gravest sin of killing a Brahmana.

Shloka 175

यत् मनीषिपदाम्भोजरजःकणपवित्रितम् ।
तदेव भवनं नो चेत् भकारः तत्र लुप्यते ॥

यत् मनीषि-पद-अम्भोज-रजः-कण-पवित्रितम् तद् एव भवनम् नो चेत् भकारः तत्र लुप्यते ।

यत् मनीषि-पद-अम्भोज-रजः-कण-पवित्रितं तद् एव भवनम् । नो चेत् भकारः तत्र लुप्यते ।

Only (एव) that (तद्) which (यद्) is purified by the dust particles of the lotus feet of a wise man (मनीषि-पद-अम्भोज-रजः-कण-पवित्रित) is a house (भवन). Else (नो चेत्)  the letter Bha (भकार) is lost (लुप्यते-लुप्) in it (तत्र) and Bhavanam becomes vanam, i.e., forest.

Shloka 176

दातारं कृपणं मन्ये सर्वमादाय गच्छति ।
अदाता पुरुषस्त्यागी सर्वं दत्वा एव गच्छति ॥

दातारम् कृपणम् मन्ये सर्वम् आदाय गच्छति अदाता पुरुषः त्यागी सर्वम् दत्वा एव गच्छति ।

दातारं कृपणं मन्ये (यतः) सर्वम् आदाय गच्छति । अदाता पुरुषः त्यागी । सर्वं दत्वा एव गच्छति ।

The donor (दातृ)  is considered (मन्ये-मन्) a miser (कृपण) as he leaves (गच्छति-गम्) after taking away (आदाय) everything (सर्व) (in terms of the fruits of the good deeds). The person (पुरुष) who does not give (अदातृ)  is considered to be a liberal person (त्यागी) as he leaves (गच्छति-गम्) only (एव) after giving (दत्वा) everything (सर्व) (i.e., he can not take anything with him and all the worldly possessions are for others to enjoy).

Shloka 177

स्त्रिय एव कलौ मृत्युः विघाता कल्पितो गृहे ।
नारीसामान्यमेतद् तु क्वचित् साध्वी प्रकल्प्यते ॥

स्त्रियः एव कलौ मृत्युः विघाता कल्पितः गृहे नारीसामान्यम् एतद् तु क्वचित् साध्वी प्रकल्प्यते ।

कलौ गृहे स्त्रियः एव विघाता कल्पितः मृत्युः । एतद् तु नारीसामान्यम् ।  क्वचित् साध्वी (अपि) प्रकल्प्यते ।

In this Kali Yuga (कलि), the woman (स्त्री) in the house (गृह) is only (एव) the God of Death (मृत्यु) created (कल्पित) by Brahmaa (विघातृ). This one is (एतद् तु) just a general opinion about women (नारी-सामान्य). Some (क्वचित्) virtuous woman (साध्वी) also gets created (प्रकल्प्यते-प्र+कल्प्) .

Shloka 178

अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च ।
पुरुषविशेषं प्राप्य भवन्ति योग्यायोग्याश्च ॥

अश्वः शस्त्रम् शास्त्रम् वीणा वाणी नरः च नारी च पुरुष-विशेषं प्राप्य भवन्ति योग्य-अयोग्याः च ।

अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरः नारी च पुरुषविशेषं प्राप्य योग्यायोग्याः भवन्ति ।

Horse (अश्व), weapon (शस्त्र), scripture (शास्त्र), Veena (वीणा), speech (वाणी), man (नर), and (च) woman (नारी) – all these become fit or useless (योग्य-अयोग्य) upon obtaining (प्राप्य) (the company of) the specific individual (पुरुष-विशेष). Based on the quality of the person who deals with it, these things and people are considered worthy or worthless.

Shloka 179

शतेषु जायते शूरः सहस्त्रेषु च पण्डितः ।
वक्ता दशसहस्त्रेषु दाता भवति वा न वा ॥

शतेषु जायते शूरः सहस्त्रेषु च पण्डितः वक्ता दशसहस्त्रेषु दाता भवति वा न वा ।

शतेषु शूरः जायते । सहस्त्रेषु च पण्डितः (जायते) । दशसहस्त्रेषु वक्ता (जायते) । दाता भवति वा न वा ।

A warrior (शूर) is born (जायते-जा) among a hundred (शत). And (च) a wise man (पण्डित) is born out of a thousand (सहस्त्र). A good speaker (वक्तृ) is born out of a ten thousand (दश-सहस्त्र). A generous person (दातृ) might (वा) be there (भवति) or may not (न वा) be there. It is so rare to find a generous donor.

Shloka 180

कुक्षौ तिष्ठति यस्यान्नं वेदाभ्यासेन जीर्यति ।
उद्धरेत् सप्तगोत्राणी कुलमेकोत्तरशतम् ॥

कुक्षौ तिष्ठति यस्य अन्नं वेद-अभ्यासेन जीर्यति उद्धरेत् सप्त-गोत्राणी कुलम् एक-उत्तर-शतम् ।

यस्य अन्नं कुक्षौ तिष्ठति, वेदाभ्यासेन जीर्यति, (सः) सप्तगोत्राणी एकोत्तरशतं कुलम् उद्धरेत् ।

One whose (यद्) food (अन्न) resides (तिष्ठति-स्था) in the stomach (कुक्षि) and gets digested (जीर्यति-जॄ) due to the study of the Vedas (वेद-अभ्यास), such a person uplifts the seven clans (सप्त-गोत्र) and the hundred and one (एक-उत्तर-शत) lineages (कुल). Feeding a Vaidika Brahmin brings good fortune for numerous generations.

Naaraayaneeyam – Second Dashakam – #3

यत्त्रैलोक्यमहीयसोऽपि महितं सम्मोहनं मोहनात्

कान्तं कान्तिनिधानतोऽपि मधुरं माधुर्यधुर्यादपि ।

सौन्दर्योत्तरतोऽपि सुन्दरतरं त्वद्रूपमाश्चर्यतोऽ-

प्याश्चर्यं भुवने न कस्य कुतुकं पुष्णाति विष्णो विभो ॥३॥

मेल्पत्तूर्-नारायण-भट्टतिरिणा विरचितं श्रीमन्नारायणीयम् – श्री. नारायणनम्बूतिरि, संस्कृतभारती, बेङ्गलूरु (Melpathur Narayana Bhattathiri’s Sriman Naaraayaneeyam – Second Dashakam explained by Sri Narayana Namboodiri, Samskrita Bharati, Bangalore).

This page contains the detailed notes of all the shlokas covered in these sessions.  https://nivedita2015.wordpress.com/srimannarayaneeyam/