(Video) Vyaakarana MA Final FAQs only – Nivedita – All sessions

Vyaakarana at a glance — 50 mins — important sutras and examples — watch the Summary that starts from 22nd min in the third video in this series. Here is a four-page document with just the FAQ sutras.

Consolidated Material –>   grammar-consolidated-notes
grammar-consolidated-minimal-for-memorizing
paper-3-question-paper-answers

 

Grammar

Contents

Introduction. 7

तत्पुरुषः.. 7

781 3.1.92तत्रोपपदं सप्तमीस्थम्‌ । i.e.,  तत्र ०/० उपपदम् १/१ सप्तमीस्थम् १/१. 7

782 2.2.19 उपपदमतिङ् । i.e., उपपदम् १/१ अतिङ् १/१. 7

785 2.2.22क्त्वा च । i.e., क्त्वा ३/१ च ०/० (Eg). 7

787 5.4.87 अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः । i.e., अहस्-सर्व-एकदेश-संख्यात-पुण्यात् ५/१ च ०/० रात्रेः ५/१. 8

788 5.4.91 राजाऽहस्सखिभ्यष्टच्‌ । i.e., राजा-अहस्-सखिभ्यः ५/३ टच् १/१. 8

790 5.4.88अह्नोऽह्न एतेभ्यः । i.e., अह्नः ६/१ अह्नः १/१ एतेभ्यः ५/३. 9

791 8.4.7अह्नोऽदन्तात्‌ । i.e., अह्नः १/१ अत्+अन्तात् १/१. 9

799 5.4.97 उपमानादप्राणिषु । i.e., उपमानात् ५/१ अप्राणिषु ७/३. 9

801 5.4.99 नावो द्विगोः । i.e., नावः ५/१ द्विगोः ५/१. 10

803 5.4.101 खार्याः प्राचाम् । i.e., खार्याः ५/१ प्राचाम् ६/३ (Eg). 10

806 5.4.105कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम्‌ । i.e., कुमहद्‍भ्याम् ५/२ अन्यतरस्याम् ७/१ (Eg). 10

8076.3.46आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः।i.e., आत् १/१ महतः ६/१ समानाधिकरणजातीययोः ७/२. 11

गवि च युक्ते (वा). 11

8122.4.26परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः । i.e., परवत् ०/० लिङ्गम् १/१ द्वन्द्वतत्पुरुषयोः ६/२. 11

द्विगुप्राप्तापन्नालंपुर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधोवाच्यः (वा) (Eg.). 12

813 2.4.27 पूर्ववदश्ववडवौ । i.e., पूर्ववत् ०/० अश्ववडवौ १/२ (Eg.). 12

814 2.4.29रात्राह्नाहाः पुंसि । i.e., रात्राह्नाहाः १/३ पुंसि ७/१. 12

815 2.4.30अपथं नपुंसकम्‌ । i.e., अपथम् १/१ नपुंसकम् १/१ (Eg.). 13

816 2.4.31 अर्धर्चाः पुंसि च । i.e., अर्धर्चाः १/३ पुंसि ७/१ च ०/० (Eg.). 13

821 2.4.17स नपुंसकम्‌ । i.e., सः १/१ नपुंसकम् १/१. 13

अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्टः (वा) (Eg). 13

अनोनलोपश्च, वाद्विगुः स्त्रियाम् (वा) (Eg). 13

पथः सङ्ख्याव्ययादेः (वा)  (Eg). 14

825 2.4.22छाया बाहुल्ये ।i.e., छाया १/१ बाहुल्ये ७/१. 14

826 2.4.23सभा राजाऽमनुष्यपूर्वा । i.e., सभा १/१ राजाऽमनुष्यपूर्वा १/१. 14

828 2.4.25        विभाषा सेनासुराछायाशालानिशानाम्‌ । i.e., विभाषा १/१ सेनासुराच्छायाशालानिशानाम् ६/३ (Eg). 14

बहुव्रीहिः… 15

829 2.2.23 शेषो बहुव्रीहिः । i.e., शेषः१/१ बहुव्रीहिः १/१ (Ref) (2016). 15

830 2.2.24 अनेकमन्यपदार्थे । i.e., अनेकम् १/१ अन्यपदार्थे ७/१(eg). 15

831 6.3.34 स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियाऽऽदिषु । i.e., स्त्रियाः ६/१ पुंवत् ०/० भाषितपुंस्कादनूङ् (लुप्तषष्ठीकम्) समानाधिकरणे ७/१ स्त्रियाम् ७/१ अपूरणीप्रियाऽऽदिषु ७/३ (Ref). 15

832 5.4.116 अप् पूरणीप्रमाण्योः । i.e., अप् १/१ पूरणीप्रमाण्योः ६/२. 16

835 7.4.14 न कपि । i.e., न ०/० कपि ७/१ (eg.). 16

836 6.3.35 तसिलादिषु आकृत्वसुचः । i.e., तसिलादिषु ७/३ आ ०/० कृत्वसुचः ५/१. 16

भास्याढे तद्धिते (वा). 16

838 6.3.37 न कोपधायाः । i.e., न ०/० क-उपधायाः ६/१. 17

कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणम् (वा) (eg). 17

840 6.3.39 वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे । i.e., वृद्धिनिमित्तस्य ६/१ च ०/० तद्धितस्य ६/१ अरक्तविकारे ७/१  17

841 6.3.40 स्वाङ्गाच्चेतः । i.e., स्वाङ्गात् ५/१ च ०/० ईतः ६/१ (eg) (2016). 18

846 2.2.27 तत्र तेनेदमिति सरूपे । i.e., तत्र ०/० तेन् ३/१ इदम् १/१ इति ०/० सरूपे १/२. 18

847 6.4.146 ओर्गुणः । i.e., ओः ६/१ गुणः १/१. 18

848 2.2.28 तेन सहेति तुल्ययोगे । i.e., तेन ३/१ सह ०/० इति ०/० तुल्ययोगे ७/१ (eg.). 19

849 6.3.82 वोपसर्जनस्य । i.e., वा ०/० उपसर्जनस्य ६/१(Eg) (2016). 19

852 5.4.113 बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात्‌ षच् । i.e., बहुव्रीहौ ७/१ सक्थ्यक्ष्णोः ६/२ स्वाङ्गात् ५/१ षच् १/१ (Eg). 19

857 8.4.3 पूर्वपदात्‌ संज्ञायामगः। i.e., पूर्वपदात् ५/१ संज्ञायाम् ७/१ अगः ५/१. 19

860 5.4.120 सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरश्रैणीपदाजपदप्रोष्ठपदाः । i.e., सुप्रात-सुश्व-सुदिव-शारिकुक्ष-चतुरश्र-एणीपद-अजपद-प्रोष्ठपदाः १/३ (Eg). 19

863 5.4.124 धर्मादनिच् केवलात्‌ । i.e., धर्मात् ५/१ अनिच् १/१ केवलात् ५/१ (Eg) (2016). 20

866 5.4.127 इच् कर्मव्यतिहारे । i.e., इच् १/१ कर्मव्यतिहारे ७/१. 20

867 5.4.128 द्विदण्ड्यादिभ्यश्च । i.e., द्विदण्ड्यादिभ्यः ५/३ च ०/० (Eg). 20

871 5.4.133 वा संज्ञायाम् । i.e., वा ०/० संज्ञायाम् ७/१ (Eg). 20

872 5.4.134 जायाया निङ् । i.e., जायायाः ६/१ निङ् १/१. 20

873 6.1.66 लोपो व्योर्वलि | i.e., लोपः १/१ व्योः ६/२ वलि ७/१ (Ref). 20

874 5.4.134 गन्धस्येदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः | गन्धस्य ६/१ इत् १/१ उत्पूतिसुसुरभिभ्यः ५/३. 21

877 5.4.138 पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः । i.e., पादस्य ६/१ लोपः ६/१ अहस्त्यादिभ्यः ५/३(Important). 21

882 5.4.144 विभाषा श्यावारोकाभ्याम् । i.e., विभाषा १/१ श्यावारोकाभ्याम् ५/२ (Eg). 21

889 5.4.151 उरःप्रभृतिभ्यः कप्‌ । i.e., उरःप्रभृतिभ्यः ५/३ कप् १/१(2016). 21

अर्थान्नञः (गुणसूत्र) (Eg). 22

891 5.4.154 शेषाद्विभाषा । i.e., शेषात् ५/१ विभाषा १/१ (Eg) (2016). 22

896 5.4.159 नाडीतन्त्र्योः स्वाङ्गे । i.e., नाडीतन्त्र्योः ६/२ स्वाङ्गे ७/१ (Eg). 22

898 2.2.35 सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ । i.e., सप्तमीविशेषणे १/२ बहुव्रीहौ ७/१ (eg.). 22

द्वन्द्वः…… 23

901 2.2.29चार्थे द्वंद्वः । i.e., चार्थे ७/१ द्वन्द्वः १/१ (ref). 23

902 2.2.31 राजदन्तादिषु परम्‌ । i.e., राजदन्तादिषु ७/३ परम् १/१. 23

धर्मादिष्वनियमः (वा) i.e., धर्म+अदिषु अनियमः… 24

903 2.2.32 द्वन्द्वे घि । i.e., द्वन्द्वे ७/१ घि १/१ (Eg). 24

अभ्यर्हितं पूर्वम् (वा). 24

अनेकप्राप्तौ एकत्र नियमः | अन्यत्र अनियमः (वा). 24

905 2.2.34 अल्पाच्तरम्‌ । i.e., अल्प-अच्-तरम् १/१. 25

भ्रातुर्ज्यायसः (वा) (Ref). 25

906 2.4.2 द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम्‌ । i.e., द्वन्द्वः १/१ च ०/० प्राणि-तूर्य-सेना-अङ्गानाम् ६/३. 25

913 2.4.9 येषां च विरोधः शाश्वतिकः । येषाम् ६/३ च ०/० विरोधः १/१ शाश्वतिकः १/१. 25

915 2.4.11 गवाश्वप्रभृतीनि च । i.e., गवाश्वप्रभृतीनि १/३ च ०/० (Eg). 25

916 2.4.12 विभाषा वृक्षमृगतृणधान्यव्यञ्जनपशुशकुन्यश्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम्‌ । विभाषा १/१ वृक्ष-मृग-तृण-धान्य-व्यञ्जन-पशु-शकुनि-अश्ववडव-पूर्वापर-अधरोत्तराणाम् ६/३(Ref). 26

वृक्षादौ विशेषाणामेव ग्रहणम् (वा). 26

917 2.4.13 विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि । i.e., विप्रतिषिद्धम् १/१ च ०/० अनधिकरणवाचि १/१. 26

921 6.3.25 आनङ् ऋतो द्वन्द्वे । i.e., आनङ् १/१ ऋतः ६/१ द्वन्द्वे ७/१. 26

922 6.3.26 देवताद्वंद्वे च । i.e., देवताद्वन्द्वे ७/१ च ०/०. 26

वायुशब्दप्रयोगे प्रतिषेधः (वा). 26

926 6.3.29 दिवो द्यावा । i.e., दिवः ६/१ द्यावा १/१. 26

929 6.3.32 मातरपितरावुदीचाम् । i.e., मातरपितरौ १/२ उदीचाम् ६/३ (Ref). 27

912 2.4.8 क्षुद्रजन्तवः । i.e., क्षुद्रजन्तवः १/३ (2016). 27

930 5.4.106 द्वन्द्वाच्चुदषहान्तात् समाहारे । i.e., द्वन्द्वात् ५/१ चु-द-ष-ह-अन्तात् ५/१ समाहारे ७/१. 27

एकशेष. 27

931 1.2.65 वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः । i.e., वृद्धः १/१ यूना ३/१ तल्लक्षणः १/१ चेत् ०/० एव ०/० विशेषः १/१  27

932 1.2.66 स्त्री पुंवच्च । i.e., स्त्री १/१ पुंवत् ०/० च ०/० (Ref). 28

933 1.2.67 पुमान् स्त्रिया । i.e., पुमान् १/१ स्त्रिया ३/१. 28

934 1.2.68 भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम् । i.e., भ्रातृपुत्रौ १/२ स्वसृदुहितृभ्याम् ३/२ (Ref). 28

936 1.2.70 पिता मात्रा । i.e., पिता १/१ मात्रा ३/१. 28

सर्वसमासान्ताः….. 28

940 5.4.74 ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे । i.e., ऋक्पूरप्धूःपथाम् ६/३ अ अनक्षे ७/१. 28

944 5.4.76 अक्ष्णोऽदर्शनात्‌ । i.e., अक्ष्णः ५/१ अदर्शनात् ५/१. 29

945 5.4.77 अचतुर-विचतुर-सुचतुर-स्त्रीपुंसधेन्वनडुहर्क्सामवाङ्मनसाक्षिभ्रुवदारगवोर्वष्ठीवपदष्ठीवनक्तंदिवरत्रिंदिवाहर्दिवसरजसनिःश्रेयसपुरुषायुषद्व्यायुषत्र्यायुषर्ग्यजुषजातोक्षमहोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः । अचतुरविचतुरसुचतुरस्त्रीपुंसधेन्वनडुहर्क्सामवाङ्मनसाक्षिभ्रुवदारगवोर्वष्ठीवपदष्ठीवनक्तंदिवरत्रिंदिवाहर्दिवसरजसनिःश्रेयसपुरुषायुषद्व्यायुषत्र्यायुषर्ग्यजुषजातोक्षमहोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः  १/३. 29

955 5.4.70 किमः क्षेपे । i.e., किमः १/१ क्षेपे ७/१ (Eg). 29

956 5.4.71 नञस्तत्पुरुषात्‌ । i.e., नञः ५/१ तत्पुरुषात् ५/१ (Eg). 29

अलुक्.. 30

Introduction to Aluk. 30

958 6.3.1 अलुगुत्तरपदे । i.e., अलुक् १/१ उत्तरपदे ७/१. 30

959 6.3.2 पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः । i.e., पञ्चम्याः ६/१ स्तोकादिभ्यः ५/३ (Imp.). 30

961 6.3.4 मनसः संज्ञायाम् ।मनसः ५/१ संज्ञायाम् ७/१ (Imp.). 30

964 6.3.5 आज्ञायिनि च ।आज्ञायिनि ७/१ च ०/०. 30

963 6.3.6 आत्मनश्च पूरणे । i.e., आत्मनः ५/१ च ०/० पूरणे ७/१ (Ref). 30

964 6.3.7 वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः । वैयाकरणाख्यायाम् ७/१ चतुर्थ्याः ६/१ (Imp). 31

965 6.3.8 परस्य च । i.e., परस्य ६/१ च ०/०. 31

966 6.3.9 हलदन्तात्‌ सप्तम्याः संज्ञायाम् । i.e., हल्-अदन्तात्५/१ सप्तम्याः ६/१ संज्ञायाम् ७/१ (Ref). 31

967 8.3.95गवियुधिभ्यां स्थिरः । i.e., गवियुधिभ्याम् ५/२ स्थिरः१/१. 31

969 6.3.11 मध्याद्गुरौ । मध्यात् ५/१ गुरौ ७/१ (Imp). 32

अन्तच्च (वा). 32

970 6.3.12 अमूर्धमस्तकात्‌ स्वाङ्गादकामे । अमूर्धमस्तकात् ५/१ स्वाङ्गात् ५/१ अकामे ७/१ (Imp). 32

971 6.3.13 बन्धे च विभाषा । i.e., बन्धे ७/१ च ०/० विभाषा १/१. 32

972 6.3.14 तत्पुरुषे कृति बहुलम् । i.e., तत्पुरुषे ७/१ कृति ७/१ बहुलम् १/१. 32

976 6.3.18 शयवासवासिष्वकालात् | i.e., शय-वास-वासिषु ७/३ अकालात् ५/१ (Eg). 33

978 6.3.21 षष्ठ्या आक्रोशे ।षष्ठ्या ६/१ आक्रोशे ७/१(Imp). 33

समासाश्रायविधि… 33

992 6.3.54 हिमकाषिहतिषु च । i.e., हिमकाषिहतिषु ७/३ च ०/०. 33

1014 6.3.86 चरणे ब्रह्मचारिणि । i.e., चरणे ७/१ ब्रह्मचारिणि ७/१ (Ref). 33

1019 8.3.80 समासेऽङ्गुलेः सङ्गः । i.e., समासे ७/१ अङ्‍गुलेः ५/१ सङ्गः १/१. 33

1025 6.3.99 अषष्ठ्यतृतीयास्थस्यान्यस्य दुगाशिराशाऽऽस्थाऽऽस्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु । i.e., अषष्ठ्यतृतीयास्थस्य ६/१ अन्यस्य ६/१ दुक् १/१ आशीराशाऽऽस्थाऽऽस्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु ७/३. 34

Technical Terms. 34

विकल्प… 34

अनुवृत्तिः… 34

अपकर्षः.. 34

मण्डूकप्लुतिः…. 34

अपवाद. 34

रूढिः… 34

परिभाषा.. 34

निर्देश.. 34

निपाता.. 34

विभाषा.. 35

बहुलम्.. 35

अनुकरण.. 35

उपधा.. 35

Short Notes. 35

Ashtaadyaayi (Refer Sowmyaji’s session). 35

Paaninihi (Refer Sowmyaji’s session). 35

Nirukta. 35

धातुजन्यवादः.. 35

Samaasaah. 36

Avyayeebhaavah. 36

Tatpurushah. 37

Upapadam.. 37

Karmadhaaraya. 37

Dviguhu. 37

Bahuvrihihi 37

Dvandva. 38

Aluk. 39

Ekasheshah. 39

Appendix. 39

Codes: 39

Out of syllabus (this year’s portion). 39

Sutram.. 40

 

Introduction

समस्यते अनेन इति समासः | In sandhi, only the last character of the first word and the first letter of the second word are only impacted. The meaning is not considered. In Samaasa, both the words are considered along with their meaning. Hence we refer to the two words as Poorvapadaartha and Uttara padaartha rather than taking just the Poorva pada & Uttara pada.

तत्पुरुषः

781 3.1.92तत्रोपपदं सप्तमीस्थम्‌ । i.e.,  तत्र ०/० उपपदम् १/१ सप्तमीस्थम् १/१

संज्ञा sutram for उपपदम्‌.  It states that the term given in the Saptami vibhakti in the sutras are to be considered as upapadam.  For example there is a sutra called कर्मण्यन् i.e., कर्मणि अन्. Here Karmani is the 7th vibhakti form of the padam called Karma. So all the karma padams are to be considered as upapadams. For example in कुम्भं करोति इति कुम्भकारः, since kumbham is the Karma padam,it is considered as the upapadam. This is an adhikaara sutra and a samgnaa sutra.

782 2.2.19 उपपदमतिङ् । i.e., उपपदम् १/१ अतिङ् १/१

This is the समास विधायकम्sutram for उपपदसमास.It states that an Upapadam can join with a अतिङ्.  तिङ् refers to kriya padam. अतिङ् refers to the Kridanta padams that are formed using the धातु. For example in कुम्भं करोति (अथवा) कुम्भस्य कारः = कुम्भकारः the conjugation of the upapadam कुम्भं with the kridanta padam कारः is possible by this sutra. By कर्मणि अन्, कृ + अन् becomesकार.

785 2.2.22क्त्वा च ।i.e., क्त्वा ३/१ च ०/०(Eg)

This is the समास विधायकम् sutram for उपपदसमास. The तृतीयाप्रभृतीनि उपपदानि,i.e., upapadas that are enjoined by the sutras from 3.4.47 उपदंशस्तृतीयायाम् to 3.4.64 अन्वच्यानुलोम्ये,are compounded optionally with the Indeclinables ending in क्त्वा |

Eg.उच्चैःकृत्य – उच्चैः कृत्वा | Note that the samaastapada has krutya. The compounding is optional.

787 5.4.87 अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः ।i.e., अहस्-सर्व-एकदेश-संख्यात-पुण्यात् ५/१ च ०/० रात्रेः ५/१

वृत्तिः – एभ्यो रात्रेरच् स्याच्चात्संख्याव्ययादेः। अहर्ग्रहणं द्वन्द्वार्थम् | This sutra mentions the rule to apply अच् प्रत्ययः as the समासान्तः.   The word रात्रिः gets अच् at the end of the compound, if it comes after the words like अहन्, सर्व, एकदेश, संख्यात and पुण्य and also when it follows a number or an Avyaya. एकदेश means a word denoting a part.

Eg.पूर्वं रात्रेः पूर्वरात्रः | Ekadeshi Tatpurusha Samasa is by पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे (पूर्व+अपर+अधर+उत्तरम्एकदेशिनाअनैकाधिकरणे) ।इकार is elided by यस्येति च |अच् samaasaanta suffix is by अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः |Masculine is by रात्राह्नाहाः पुंसि |

Eg.अहश्च रात्रिश्च तयोः समाहारः अहोरात्रः | Samaahara Dvandva Samasa is by चार्थेद्वंद्वः| इकार is elided by यस्येति च |अच् samaasaanta suffix is by अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः |Masculine is by रात्राह्नाहाः पुंसि |

Eg.सर्वा रात्रिः सर्वरात्रः | Eg. संख्याता रात्रिः संख्यातरात्रः |
Eg. पुण्या रात्रिः पुण्यरात्रः | (Karmadhaaraya by विशेषणंविशेष्येण बहुलम्‌ )
Eg. द्वयोः रात्र्योः समाहारः द्विरात्रम्(द्विगुः)When the word रात्रि follows a सङ्ख्यावाचक, the समास is in the neuter gender by संख्यापूर्वं रात्रं क्लीबम् (लिङ्गानुशासन १३१)|
Eg. अतिक्रान्तो रात्रिम् अतिरात्रः(प्रादिसमासः by कुगतिप्रादयः) |

788 5.4.91 राजाऽहस्सखिभ्यष्टच्‌ । i.e., राजा-अहस्-सखिभ्यः ५/३ टच् १/१

This sutra mentions the rule to apply टच् प्रत्ययः as the समासान्तः |The suffix टच् is added at the end of the तत्पुरुष ending in राजन्, अहन् and सखि |

Eg.परमश्चासौ राजा च परमराजः |

Eg.पूर्वम् अह्नःपूर्वाह्णः | Ekadeshi Tatpurusha Samasa is by पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे (पूर्वपराधरोत्तरम्एकदेशिनाअनैकाधिकरणे)। टच् by राजाहःसखिभ्यष्टच्।अह्नादेशः by अह्वोऽह्न एतेभ्यः।णत्वम् by अह्नोऽदन्तात्।पुंस्त्वम् by रात्राह्नाहाः पुंसि।
Eg. सर्वंच तत् अहः च सर्वाह्णः | Here the karmadhaaraya samasa is by पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन |It gets टच् प्रत्ययः by राजाऽहस्सखिभ्यष्टच्‌ |So it becomes सर्व + अहन् + अ | अह्न is substituted for अहन् by अह्नोऽह्न एतेभ्यः | सर्व + अह्न + अ | अ is elided by यस्येति च | णत्वम् is by अह्नोऽदन्तात्‌ | सर्व + अह्ण | Masculine is by रात्राह्नाहाः पुंसि |

Eg.कृष्णस्य सखा कृष्णसखः |  shashti tatpurusha by षष्ठी | टच् प्रत्ययः by राजाऽहस्सखिभ्यष्टच्‌ |ईकार in सखी is elided by यस्येति च |

Eg.द्व्यहः द्वयोः अह्नोः समाहारः | Here the dvigu samaasa is by तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।

790 5.4.88अह्नोऽह्न एतेभ्यः । i.e., अह्नः ६/१ अह्नः १/१ एतेभ्यः ५/३

This sutra mentions the rule for अह्नादेशः when there is a समासान्त.  अह्न is substituted for अहन् after सर्व-एकदेश-संख्यात-पुण्य, संख्या and अव्यय. These words are got from the sutra अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः |

Eg.सर्वंच तत् अहः च सर्वाह्णः | Here the karmadhaaraya samasa is by पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन |It gets टच् प्रत्ययः by राजाऽहस्सखिभ्यष्टच्‌ |So it becomes सर्व + अहन् + अ | अह्न is substituted for अहन् by अह्नोऽह्न एतेभ्यः | सर्व + अह्न + अ | अ is elided by यस्येति च | णत्वम् is by अह्नोऽदन्तात्‌ | सर्व + अह्ण | Masculine is by रात्राह्नाहाः पुंसि |

Eg.द्व्यह्नः द्वयोः अह्नोः भवः | Here the dvigu samaasa is by तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।

791 8.4.7अह्नोऽदन्तात्‌ । i.e., अह्नः १/१ अत्+अन्तात् १/१

This sutra mentions the rule for अतिदेश of णत्वम्.  After the रेफ in the previous word ending in अकार the substitute अह्न (for अहन्) has its न sound replaced by ण sound.

Eg.सर्वम्च तत् अहः च सर्वाह्णः | Here the karmadhaaraya samasa is by “पूर्वकालैकसर्वजरत्….”. It gets टच् प्रत्ययः by राजाऽहस्सखिभ्यष्टच्‌ |So it becomes सर्व + अहन् + अ | अह्न is substituted for अहन् by अह्नोऽह्न एतेभ्यः | सर्व + अह्न + अ | अ is elided by यस्येति च | णत्वम् is by अह्नोऽदन्तात्‌ | सर्व + अह्ण | Masculine is by रात्राह्नाहाः पुंसि |

799 5.4.97उपमानादप्राणिषु ।i.e., उपमानात् ५/१ अप्राणिषु ७/३

वृत्तिः – अप्राणिविषयकोपमानवाचिनः शुनष्टच् स्यात् | This sutra mentions the rule to apply टच् प्रत्ययः as the समासान्तः. The tatpurushasamaasa ending in श्वन् referring to the dog as an example or upamaana for a non-living object gets टच् प्रत्ययः as the समासान्तः.

Eg.आकर्षः श्वा इव आकर्षश्वः |  Here the dog is compared to a five-inch wooden instrument used for dragging grain from the granary.

Counter Eg. वानरः श्वा इव वानरः वानरश्वा | Comparison with a living being.

801 5.4.99 नावो द्विगोः ।i.e., नावः ५/१ द्विगोः ५/१

वृत्तिः – नौशब्दान्तात् द्विगोः टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः। न तु तद्धितलुकि |This sutra mentions the rule to apply टच् प्रत्ययः as the समासान्तः. The टच् suffix is added to a द्विगुसमास ending in नौ as the samaasanta, provided there is no elision of a तद्धित.

Eg.द्वाभ्यां नौभ्यां आगतः द्विनावरूप्यः | This तद्धितार्थ समास is formed by तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।Here after द्विनौ, अ comes due to टच्. Then it becomes द्विनाव due to एचोऽयवायावः |Eg. पञ्चनावप्रियः = पञ्चनावः प्रियाः यस्य इति |

803 5.4.101 खार्याः प्राचाम् । i.e., खार्याः ५/१ प्राचाम् ६/३ (Eg)

वृत्तिः – खारीशब्दान्तात् द्विगोरर्धाच् च परो यः खारीशब्दः तदन्तात् तत्पुरुषाट् टच् प्रत्ययो भवति प्राचाम् आचार्याणां मतेन।The samaasaanta टच् will come to the word खारि, according to the opinion of the Eastern Grammarians, at the end of a dvigu compound and when preceded by the word ardha in a Tatpurusha compound.

Eg.,द्वयोः खार्याः समाहारःद्विखारम् / द्विखारि|  The dvigu samaasa is by तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च । Optional टच्samaasaanta gives द्विखारम् |
Eg., अर्धं खार्याः = अर्धखारम् / अर्धखारि |

806 5.4.105कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम्‌ । i.e., कुमहद्‍भ्याम् ५/२ अन्यतरस्याम् ७/१ (Eg)

वृत्तिः – कुमहद्भ्यां परो यो ब्रह्मा तदन्तात् तत्पुरुषाट् टच् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्याम्।This sutra mentions the rule to apply टच् प्रत्ययः as the समासान्तः. The samaasaanta टच् will come optionally for the tatpurusha ending in ब्रह्मन् following कु and महत् |

Eg.,कुत्सितो ब्रह्मा कुब्रह्माwithout टच्  pratyaya. कुत्सितो ब्रह्मा कुब्रह्मः with टच् pratyaya. The टिलोपः happens by 6.4.14नस्तद्धिते on ब्रह्मन् making it ब्रह्म् |

Eg.,महान् च असौ ब्रह्मा चमहाब्रह्मः withटच्  pratyaya.महान् च असौ ब्रह्मा च महाब्रह्माwithout टच्  pratyaya.The karmadhaaraya compound(having the prathipadikam महाब्रह्मन्)is formed by2.1.61सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः ।महत् becomes महा by 6.3.46आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः ।The टिलोपः happens by 6.4.14नस्तद्धिते on ब्रह्मन् making it ब्रह्म् |The samaasaanta टच् comes optionally by कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम्‌ ।

8076.3.46आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः।i.e., आत् १/१ महतः ६/१ समानाधिकरणजातीययोः ७/२

This sutra states the rule for the changes that happen in the first word पूर्वपदविकारः, where in it gets a आ added i.e., आकारादेशः |महत् will have its final letter substituted by आत् (आ), if a word in the same gender, case-ending and number (i.e., समानाधिकरण) or the affix जातीयर् follows.

Eg.,महान् च असौ ब्रह्मा चमहाब्रह्मः withटच्  pratyaya.महान् च असौ ब्रह्मा च महाब्रह्माwithout टच्  pratyaya.The karmadhaaraya compound(having the prathipadikam महाब्रह्मन्)is formed by2.1.61सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः ।महत् becomes महा by 6.3.46आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः ।The टिलोपः happens by 6.4.14नस्तद्धिते on ब्रह्मन् making it ब्रह्म् |The samaasaanta टच् comes optionally by कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम्‌ ।
**Eg. महान् देवः = महादेवः|The karmadhaaraya compound(having the prathipadikam महाब्रह्मन्)is formed by2.1.61सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः ।महत् becomes महा by 6.3.46आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः ।
Counter example for not being in the same vibhakti – महतः सेवा = महत्सेवा | The example for जातीयर् is महत् + जातीय = महाजातीयः |

गवि च युक्ते (वा)

अष्टन् has आ when the word गो comes as the उत्तरपद and the sense of Yoked is implied.

[Note: The earlier vaartika is अष्टनः कपाले हविषि]

Eg., अष्टागवम् = अष्टौ गावो यस्य तत् | अष्ट + आ = अष्टाby आत्व and सवर्णदीर्घ | Bahuvrihi samaasa | तत् युक्तत्वात् शकटम् अष्टागवम्by this vaartika गवि च युक्ते (वा) to sutra आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः | [Note:टच् by 5.4.92 गोरतद्धितलुकि । गोः ५/१ अतद्धितलुकि ७/१|

Counter Example.अष्टगवम् = अष्टानां गवां समाहारः|Tatpurusha samaasa | Here the dvigu samaasa is by तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च | Then स नपुंसकम् |

8122.4.26परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः । i.e., परवत् ०/० लिङ्गम् १/१ द्वन्द्वतत्पुरुषयोः ६/२

This sutra states the rule to determine the लिङ्गम् of the compound word.  The gender of द्वन्द्व and तत्पुरुष compounds is that of the final member. द्वन्द्व here stands for इतरेतरयोगद्वन्द्व, since in the case of समाहारद्वन्द्व, the gender is neuter by स नपुंसकम्, which is an apavaada sutra to the current sutra.

Eg.कुक्कुटमयूर्यौ = कुक्कुटश्च मयूरी च | The second word is in feminine gender and hence the samasta pada is in feminine gender. (मयूरी मयूर्यौ मयूर्यः) | मयुरीकुक्कुटौ = मयूरी च कुक्कुटश्च ending in masculine gender. (कुक्कुटः कुक्कुटौ कुक्कुटाः) |

Another example for Tatpurusha as per the rule अर्धं नपुंसकम् (when ardham is used in Neuter gender)is अर्धं पिप्पल्याः = अर्धपिप्पली | Here streelingam by परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः |

द्विगुप्राप्तापन्नालंपुर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधोवाच्यः (वा) (Eg.)

This vaartikam prohibits the sutra in certain cases. The gender will not be as per the second word in the case of द्विगु compounds, of compounds starting with words प्राप्त, आपन्न and अलम् and of गतिसमास |

Eg.अलं कुमार्यै = अलंकुमारिः | The gender is not feminine though the second word is in feminine gender. The compound is indicated by this vaartikam itself. There is no sutra that states this compound.

813 2.4.27पूर्ववदश्ववडवौ ।i.e., पूर्ववत् ०/० अश्ववडवौ १/२ (Eg.)

The gender of the अश्वावडव in any vibhakti and vachana is that of the first member which is masculine.

Eg.अश्ववडवौ = अश्वश्च वडवा च | Dvandva samaasa by चार्थे द्वन्द्वः |

814 2.4.29रात्राह्नाहाः पुंसि ।i.e., रात्राह्नाहाः १/३ पुंसि ७/१

This sutra states the rule to determine the लिङ्गम् of the compound word.  The द्वन्द्व and तत्पुरुष compounds ending in रात्र, अह्न and अह are in masculine gender only. Since this sutra comes after the sutra परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः, it is anअपवाद to that sutra. It also bars the neuter gender for समाहार as stated in स नपुंसकम् |

Eg.अहश्च रात्रिश्च तयोः समाहारः अहोरात्रः | Samaahara Dvandva Samasa is by चार्थेद्वंद्वः| इकार is elided by यस्येति च |अच् samaasaanta suffix is by अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः |Masculine is by रात्राह्नाहाः पुंसि |

Exception – Eg. When the word रात्रि follows a सङ्ख्यावाचक, the समास is in the neuter gender by संख्यापूर्वं रात्रं क्लीबम् (लिङ्गानुशासन १३१). So द्वयोः रात्र्योः समाहारः द्विरात्रम् |

[Side Note:There are five works that are required to know the paninian grammar completely. They are Ashtaadhyaayi, Dhaatu paata (the list of roots), Gana Paata (the list of words combined into different groups for specific purpose), Lingaanushaashana (gender of the word which is based on usage beyond the scope of any logic) and Shikshaa (Phonetics)]

815 2.4.30अपथं नपुंसकम्‌ ।i.e., अपथम् १/१ नपुंसकम् १/१ (Eg.)

In Tatpurusha, the compoundअपथ is neuter, when the samaasanta अच् is applied. But this samaasaanta, provided by ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे, is optional according to 5.4.72पथो विभाषा | So in the absence of the samaasaanta, the gender will be as per 2.4.26परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोःand it will be masculine.

Eg.न पन्थाः अपथम् in tatpurusha with samaasaanta. न पन्थाःअपन्थाः in tatpurusha without samaasaanta. By ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे, there is अच् samaasaanta. It is optional by पथो विभाषा |
In Bahuvrihi, it takes the gender of the visheshyam.न विध्यते पन्थाः यस्य सः अपथः(देशः). अविद्यमानःपन्थाः यस्याःसाअपन्था in Bahuvrihi as a visheshanam for a streelinga padam.

816 2.4.31 अर्धर्चाः पुंसि च ।i.e., अर्धर्चाः १/३ पुंसि ७/१ च ०/० (Eg.)

The words belonging to the अर्धर्चादि class are both masculine and neuter.

Eg.ऋचः अर्धम् = अर्धर्चः / अर्धर्चम् | The samaasa is as per अर्धं नपुंसकम् (i.e., when Ardha is used in neuter gender) | The samaasaanta अ is added by ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे | The masculine form is by अर्धर्चाः पुंसि च |

821 2.4.17स नपुंसकम्‌ ।i.e., सः १/१ नपुंसकम् १/१

वृत्तिः – समाहारे द्विगुर्द्वन्द्वश्च नपुंसकं स्यात्। The Dvigu and Dvandva compounds implying समाहार are in the neuter gender. This is anअपवाद to the rule परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः |
**Eg. पञ्चानां गवां समाहारः = पञ्चगवम् |Here the dvigu samaasa is by तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।टच् byगोरतद्धितलुकिso पञ्च + गो + अ  = पञ्च + गव | स नपुंसकम्‌ ।

अकारान्तोत्तरपदो द्विगुःस्त्रियामिष्टः(वा) (Eg)

Aद्विगुः compound which expresses a समाहारः (aggregation) and whose final member ends in the letter ‘अ’ is used (only) in the feminine gender.
**Eg.अष्टपदी = अष्टानां पदानां समाहारः|  Here the dvigu samaasa is by तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।Eg. अष्टानामध्यायानां समाहारः = अष्टाध्यायी – A collection of eight chapters.

अनोनलोपश्च, वाद्विगुः स्त्रियाम् (वा)(Eg)

A dvigu, ending in अन् in its final member, drops its न् and then it is optionally in the feminine.

Eg.,पञ्चानां तक्ष्णां समाहारः=  पञ्चतक्षम् / पञ्चतक्षी(विकल्पेन स्त्री). पञ्चतक्षन् –  here न् is dropped. Because of अदन्तत्व i.e., ending in अकार, there is ङीप् as per द्विगोः | When it is not in feminine, the gender is neuter by स नपुंसकम् |

पथः सङ्ख्याव्ययादेः (वा)  (Eg)

पथः will be in neuter gender, when it is coming at the end of a tatpurusha compound starting with a numeral or an indeclinable. It will get अच् samaasaanta by 5.4.74 ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे | It will have टिलोप as per नस्तद्धिते |This is an exception to परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुशयोः |

Eg.,त्रयाणां पन्थाः त्रिपथम्|

825 2.4.22छाया बाहुल्ये ।i.e., छाया १/१ बाहुल्ये ७/१

वृत्तिः – छायान्तस्तत्पुरुषो नपुंसक स्यात् पूर्वपदार्थबाहुल्ये। This sutra states the rule to determine the लिङ्ग of the compound word.  A tatpurusha compound ending in छाया is in neuter gender if the first member has the expansive sense remaining in plural.

Eg.इक्षूणांछाया इक्षुच्छायम् | Here the sugarcane shade actually indicates the groves of sugarcane wherein the word shade conveys the sense of profuseness of sugarcane. Due to तुगागमसन्धिः and श्चुत्वः, चकार is included between the ह्रस्व swara क्षु and छकार.Counter example कुड्यस्य छाया कुड्यच्छाया |This means – the shade of the wall – without indicating any sense of profuseness.

826 2.4.23सभा राजाऽमनुष्यपूर्वा ।i.e., सभा १/१ राजाऽमनुष्यपूर्वा १/१

वृत्तिः – राजपर्यायपूर्वोऽमनुष्यपूर्वश्च सभान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकं स्यात् | This sutra states the rule to determine the लिङ्ग of the compound word.  A Tatpurusha compound ending in सभा is neuter if a synonym of राजा or some word meaning a demon happens to be the first member. अमनुष्य stands for रक्षःपिशाचादि by usage or रूढी.

Eg.इनस्य सभा इनसभम् | ईश्वरस्य सभा इश्वरसभम् | पिशाचानां सभा पिशाचसभम्|counter example राज्ञः सभा = राजसभा, चन्द्रगुप्तसभा = चन्द्रगुप्तस्य सभा|

828 2.4.25  विभाषा सेनासुराछायाशालानिशानाम्‌ ।i.e., विभाषा १/१ सेनासुराच्छायाशालानिशानाम् ६/३ (Eg)

A tatpurusha ending in सेना, सुरा, छाया, शाला or निशा is optionally neuter(विकल्पेन नपुंसकम्).

**Eg. गवां शाला = गोशालम् / गोशाला| Eg. ब्राह्मणानां सेना = ब्राह्मणसेनम् / ब्राह्मणसेना |By षष्ठी, there is shashti tatpurusha samaasa.

बहुव्रीहिः

829 2.2.23 शेषो बहुव्रीहिः ।i.e., शेषः१/१ बहुव्रीहिः १/१ (Ref) (2016)

This is an Adhikaara Sutra. It means that the rest is Bahuvrihi. शेष indicates प्रथमान्त.

830 2.2.24अनेकमन्यपदार्थे ।i.e., अनेकम् १/१ अन्यपदार्थे ७/१(eg)

This is a समास विधायकम् sutram for बहुव्रीहिः. Several mutually related words in the प्रथमाविभक्ति are compounded in the sense of some word other than those that are compounded and the compound is called बहुव्रीहिः.

**Eg. प्राप्तम् उदकं यं सः प्राप्तोदकः ग्रामः |पीतं अम्बरं यस्य सः पीताम्बरः |

[Side note:उदकं ग्रामं प्राप्तम् इति| The water reached the village.उदकं कर्तृपदम् |ग्रामः कर्मपदम्। ]

**Eg. वीराः पुरुषाः यस्मिन् सःवीरपुरुषः/ वीरपुरुषकःदेशः|वीरपुरुषकःwith optional कप् by उरःप्रभृतिभ्यः कप्‌ | शेषाद्विभाषा |

831 6.3.34 स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियाऽऽदिषु । i.e., स्त्रियाः ६/१ पुंवत् ०/० भाषितपुंस्कादनूङ् (लुप्तषष्ठीकम्) समानाधिकरणे ७/१ स्त्रियाम् ७/१ अपूरणीप्रियाऽऽदिषु ७/३ (Ref)

If there is an equivalent and uniform masculine form for a feminine word, and if it does not end in the feminine affix ऊङ् and is followed by another feminine word in the same case-relation (vibhakti) with it; but not when such subsequent word is an ordinal number nor in the प्रियादि class.

Eg.रूपवती भार्या यस्य सः रूपवद्भार्यः |

**Eg.  चित्रा गौः/ चित्राः गावः यस्य सः चित्रगुः | Bahuvrihi compound is by  अनेकमन्यपदार्थे| Poorva nipaata is by सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ | This is an example with visheshanam being placed first. The first term is taken in Masculine gender as per स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियाऽऽदिषु |

**Eg. दृढं भक्तिः यस्य सः दृढभक्तिः| दृढा भक्तिः यस्य सःदृढाभक्तिः| When the word दृढं is used without  any reference to its gender, but merely to denote want of weakness then it is Neuter by सामान्ये नपुंसकम्. But when feminine nature is intended to be expressed then it stays as दृढाभक्ति, as Bhakti is in the प्रिया class and the sutra “स्त्रियाः पुंवत्…” states that there is no pumvat for the stree linga words in this class.

832 5.4.116 अप् पूरणीप्रमाण्योः । i.e., अप् १/१ पूरणीप्रमाण्योः ६/२

वृत्तिः – पूरणार्थप्रत्ययान्तं यत्स्त्रीलिङ्गं तदन्तात्प्रमाण्यन्ताच्च बहुव्रीहेरप्स्यात् |

This sutra states the rule for अप् pratyaya. The affix अप् comes after a bahuvrihi compound, which either ends in a feminine ordinal numeral (pratyayaanta) or in the wordप्रमाणि.

Eg.कल्याणी पञ्चमी यासां रात्रीणां ताः कल्याणीपञ्चमाः रात्रयः | (the nights for which the fifth is auspicious). ईकार in पञ्चमी elided by यस्येति च.

Eg.स्त्रीप्रमाणी यस्य सः स्त्रीप्रमाणः | (one who has the woman for authority)

835 7.4.14 न कपि । i.e., न ०/० कपि ७/१(eg.)

वृत्तिः – कपि परे ह्रस्वो न स्यात् | आ, ई and ऊ are not shortened when कप् follows.

Eg.कल्याणी पञ्चमी यस्य सः कल्याणपञ्चमीकःपक्षः | Note that if there is प्राधान्यं for the पञ्चमी रात्रिः as in the case of कल्याणीपञ्चमाः रात्रयः since the indicated अन्यपदार्थः is also रात्रि, by अप् पूरणीप्रमाण्योः, the अप् pratyaya will apply. In case of पक्षः, Raatri is not prominent and hence कप् is applied. Byस्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियाऽऽदिषु, कल्याणी has become कल्याण.

836 6.3.35 तसिलादिषु आकृत्वसुचः । i.e., तसिलादिषु ७/३ आ ०/० कृत्वसुचः ५/१

A feminine word having an equivalent and uniform masculine form (भाषितपुंस्कः) is changed to such masculine form if one of the affixes from तसिल् down to कृत्वसुच् is attached.

Eg.बह्वी + त्रल् = बहुत्रindicating बह्वीषु | Eg. बह्वी + तसिल् = बहुतः |

भास्याढे तद्धिते (वा)

There is pumvatbhava for a word having भसंज्ञा when it is followed by a taddhita other than ढ |

[Side note: भ is a संज्ञा defined by the sutra यचि भम् (१.४.१८) – When followed by a pratyaya which begins with either यकार or अच् (swaras), the anga is called भ। सर्वनामस्थान-भिन्न-स्वादौ यकारादौ, अजादौ च प्रत्यये परतः पूर्वं भ-संज्ञकं भवति। (The first 5 pratyayas namely सु, औ, जस्, अम्, औ in case of Pullinga and streelinga and   जस् &शस् in case of napumsakalinga are referred to as sarvanaamasthana pratyayas). The part of a word before the affix gets the term Bha when it is followed by a non-sarvanaamasthana pratyaya that starts with either yakaara or a vowel].

Eg.हस्तिनीनां समूहः = हास्तिकम् | Here हस्तिनी changes to हस्तिन् by this vaartika.By 4.2.47अचित्तहस्तिधेनोष्ठक् । अचित्तहस्तिधेनोः ५/१ ठक् १/१there is ठक् making it हस्तिनी + ठ| The  ठ is replaced with इक् by 7.3.50 ठस्येकः । ठस्य ६/१ इकः १/१making it हस्तिनी + इक| The anga of हस्तिनीनाम् which is हस्तिनीhas भसंज्ञा as it is followed by a pratyaya इकः starting with a vowel, thus by भास्याढे तद्धिते (वा), it becomes हस्तिन् + इक| The deerga of the first letter happens by किति च making it  हास्तिन् + इक| The टिलोपः, i.e., the elision of इन् happens by 6.4.14नस्तद्धिते on हास्तिन्making it हास्त् + इक|

Eg. The word सपत्नी is derived in three ways.

  • सपत्न means enemy. Its feminine gender form is सपत्नी. There will be pumvatbhava in this case and hence सपत्न will be taken. सपत्न्याःअपत्यं सापत्नः| Son of a female enemy.The आदिवृद्धिः ( सा in सापत्नः) is by तद्धितेष्वचामादेः | It gets the अण् प्रत्यय as the samaasaanta by शिवादिभ्योऽण् |
  • सपत्नी = समानः पतिः यस्याः सा |Here सपत्नी is in nitya streelinga. So there is no pumvatbhaava. सपत्न्याःअपत्यं सापत्नः|Son of a co-wife. Here the इकार is dropped as per यस्येति च | It gets the अण् प्रत्यय as the samaasaanta by शिवादिभ्योऽण् | The आदिवृद्धिः is by तद्धितेष्वचामादेः |
  • सपत्नी = समानः स्वामिः यस्याः सा | अण्does not come as this word is not a रूढिword in शिवादि classand it is a yougika word. Here instead of अण्, there is ण्य. | The इकार is dropped as per यस्येति च | The आदिवृद्धिः is by तद्धितेष्वचामादेः | सपत्न्याःअपत्यं सापत्यः|

838 6.3.37 न कोपधायाः । i.e., न ०/० क-उपधायाः ६/१

This sutra is an exception to the Pumvatbhaava. The Feminine word having क asउपधा or the penultimate letter does not assume the masculine form.

Eg.पाचिकाभार्यः = पाचिका भार्या यस्य सः ।पाचिका (पायिका)remains as it is and does not become  पाचक.

कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणम् (वा) (eg)

This prohibition regarding the word in feminine having क as the penultimate letter applies only to words got from a taddhita or from an affix वु in its enunciation. The वु is found as the अवयव of ण्वुल्, etc.

Eg.पाका भार्या यस्य सः पाकभार्यः | Here पाका is got by निपाता as this form is stated in a sutra.

840 6.3.39 वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे । i.e., वृद्धिनिमित्तस्य ६/१ च ०/० तद्धितस्य ६/१ अरक्तविकारे ७/१

वृत्तिः – वृद्धिशब्देन विहिता या वृद्धिस्तदधेतुर्यस्तद्धितोऽरक्तविकार्थस्तदन्ता स्त्री नपुंवत्।This sutra is an exception to the Pumvatbhaava. The Feminine word is not changed into Masculine, when it is formed by such a Taddhita affix which causes the Vriddhi of the first syllable, by the employment of the term Vriddhi, with the exception however of the Taddhitas meaning “colored therewith” (तेन रक्तं रागात्) and “made there of” (तस्य विकारः) |

Eg.स्त्रौघ्नीभार्यः = स्त्रौघ्नी भार्या यस्य सः ।Here स्त्रौघ्नः देशविशेषः | तत्र भवः इत्यर्थे |

841 6.3.40 स्वाङ्गाच्चेतः ।i.e., स्वाङ्गात् ५/१ च ०/० ईतः ६/१ (eg)(2016)

A feminine word ending in ई having the name of a part of the body, does not become masculine.

**Eg. सुकेशी भार्या यस्य सः सुकेशीभार्यः| शोभना केशाः यस्याः सा सुकेशी |

Counter Eg. अकेशा भार्या यस्य सः अकेशभार्यः | अकेशा does not end in ई.

Counter Eg. पट्वी भार्या यस्य सः पटुभार्यः | Not a part of the body.

846 2.2.27 तत्र तेनेदमिति सरूपे । i.e., तत्र ०/० तेन् ३/१ इदम् १/१ इति ०/० सरूपे १/२

वृत्तिः – सप्तम्यन्ते ग्रहणविषये सरूपे पदे तृतीयान्ते च ग्रहणविषये इदंयुद्धं प्रवृत्तमत्यथें समस्येते कर्मव्यतिहारे द्योत्ये स बहुव्रीहिः। इतिशब्दादयं विषयविशेषो लभय        ते।

This is a समास विधायकम् sutram for बहुव्रीहिः. Two identical words in सप्तमीविभक्ति referring to what is held or two such identical words in तृतीयाविभक्ति referring to some weapon, are compounded into a bahuvrihi in the sense of इदं युद्धं प्रवृत्तम् – the fight began when reciprocity (कर्मव्यतिहार) is implied.

**Eg. केशेषु केशेषु गृहीत्‍वाइदं युद्धं प्रवृत्‍तम् = केशाकेशि| The samaasa is by तत्र तेनेदमिति सरूपे | पूर्वपदस्य दीर्घः (केशा) is got by अन्येषामपि दृश्यते | The इच् (केशि) is samaasaanta by इच् कर्मव्यतिहारे |The अकार in केश is dropped as per यस्येति च |

Eg.दण्डैश्च दण्डैश्च प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्‍तम् = दण्डादण्डि |

Eg.मुष्टिभिः मुष्टिभिः प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्‍तम् = मुष्टीमुष्टिः |

847 6.4.146 ओर्गुणः । i.e., ओः ६/१ गुणः १/१

This sutra states the आदेश. For उ or ऊ of a Bha stem, there is substituted Guna, before a Taddhita affix.

Eg.बाहूबाहवि= बाहुषुबाहुषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तम् |

बाहु+बाहु+इ (by इच् कर्मव्यतिहारे) = पूर्वपदस्य दीर्घः (बाहू) is got by अन्येषामपि दृश्यते | बाहू+बाहो+इ (by ओर्गुणः ) = बाहू+बाह्+अव्+इ (एचोऽयवायावः )

[Side note: भ is a संज्ञा defined by the sutra यचि भम् (१.४.१८) – When followed by a pratyaya which begins with either यकार or अच् (swaras), the anga is called भ। सर्वनामस्थान-भिन्न-स्वादौ यकारादौ, अजादौ च प्रत्यये परतः पूर्वं भ-संज्ञकं भवति। (The first 5 pratyayas namely सु, औ, जस्, अम्, औ in case of Pullinga and streelinga and   जस् & शस् in case of napumsakalinga are referred to as sarvanaamasthana pratyayas). The part of a word before the affix gets the term Bha when it is followed by a non-sarvanaamasthana pratyaya that starts with either yakaara or a vowel].

Here in बाहु+इ,the anga बाहुgets the designation of Bhasince it is is followed by an इच् pratyaya.

848 2.2.28 तेन सहेति तुल्ययोगे । i.e., तेन ३/१ सह ०/० इति ०/० तुल्ययोगे ७/१ (eg.)

This sutra is the samaasa vidhaayakam sutram for Bahuvrihi. सह implying equal participation in any matter is compounded with a word which is तृतीयान्त. It is a Bahuvrihi compound.

**Eg. पुत्रेण सह सहपुत्रः / सपुत्रः| The Bahuvrihi compound is by तेन सहेति तुल्ययोगे | सह gets substituted by  स optionally by 6.3.82 वोपसर्जनस्य |

849 6.3.82 वोपसर्जनस्य । i.e., वा ०/० उपसर्जनस्य ६/१(Eg)(2016)

सह gets substituted by  स optionally when it is a constituent of a Bahuvrihi compound |

**Eg. पुत्रेण सह सहपुत्रः / सपुत्रः| The Bahuvrihi compound is by तेन सहेति तुल्ययोगे | सह gets substituted by  स optionally by वोपसर्जनस्य |

8525.4.113 बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात्‌ षच् । i.e., बहुव्रीहौ ७/१ सक्थ्यक्ष्णोः ६/२ स्वाङ्गात् ५/१ षच् १/१ (Eg)

The affix षच् comes after the words सक्थि and अक्षि denoting a part of the body, is final in the Bahuvrihi compound.

Eg.दीर्घे सक्थिनी यस्य सः दीर्घसक्‌थः | Here the इकार in सक्थिis dropped as per यस्येति च |One who has a huge lap.

857 8.4.3 पूर्वपदात्‌ संज्ञायामगः।i.e., पूर्वपदात् ५/१ संज्ञायाम् ७/१ अगः ५/१

वृत्तिः –  पूर्वपदस्थान् निमित्तादुत्तरस्य गकारवर्जिताद् नकारस्य णकार आदेशो भवति संज्ञायां विषये। न becomes ण if the cause of the change in the form of रेफ and ष is in the poorvapada, and if the word is a proper name ( संज्ञा) and if ग does not come between the निमित्त and the नकार.

Eg.द्रुरिव नासिका यस्य सः द्रुणसः | द्रुः = वृक्षः |
Eg. खरस्य इव नासिका यस्य सः खरणसः।खरः = गर्दभः |
Counter Eg. When ग comes between the निमित्त and the नकार, ऋचाम् अयनम् = ऋगयनम् |

860 5.4.120 सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरश्रैणीपदाजपदप्रोष्ठपदाः । i.e., सुप्रात-सुश्व-सुदिव-शारिकुक्ष-चतुरश्र-एणीपद-अजपद-प्रोष्ठपदाः १/३ (Eg)

The following Bahuvrihi are irregularly formed by adding अच् – सुप्रातः सुश्वः सुदिवः शारिकुक्षः चतुरश्रः एणीपदः अजपदः प्रोष्ठपदः |

Eg.शोभनं दिवा अस्यसुदिवः |

863 5.4.124 धर्मादनिच् केवलात्‌ । i.e., धर्मात् ५/१ अनिच् १/१ केवलात् ५/१ (Eg) (2016)

वृत्तिः – केवलात्पूर्वपदात्परो यो धर्मशब्दस्तदन्ताद्बहुव्रीहेरनिच्‌स्यात्‌ | The affix अनिच् (अन्) comes after the word Dharma, when it is the last member of a Bahuvrihi compound, and (is itself the only word without any other word joined with it or) when the first member is a single word.

Eg.कल्याणः धर्मः यस्य सः कल्याणधर्मा| Bahuvrihi by अनेकमन्यपदार्थे | अनिच् samaasaanta by धर्मादनिच् केवलात्‌ |

866 5.4.127 इच् कर्मव्यतिहारे । i.e., इच् १/१ कर्मव्यतिहारे ७/१

When mutual fight (कर्मव्यतिहार) is meant, the bahuvrihi gets इच् as a samaasaanta.

867 5.4.128 द्विदण्ड्यादिभ्यश्च । i.e., द्विदण्ड्यादिभ्यः ५/३ च ०/० (Eg)

इच् is the samaasaanta when these words of द्विदण्ड्यादि class are to be formed.

Eg.उभौ हस्तौ यस्मिन् प्रहरणे तत् उभाहस्ति / उभयाहस्ति| उभशब्द has तयप् आदेश.

871 5.4.133 वा संज्ञायाम् । i.e., वा ०/० संज्ञायाम् ७/१ (Eg)

वृत्तिः – धनुःशब्दान्ताद् बहुव्रीहेरन्डादेशो वा भवति संज्ञायां विषये।The substitution of अनँङ्is optional after धनुस् when the compound refers to संज्ञा (a name).

**Eg. शतधनुः / शतधन्वा(शतधनुस् + अनँङ्) | शतं  धनूंषि यस्य सः |  अनँङ् by धनुषश्च | अनँङ् is optional by वा संज्ञायाम्|

872 5.4.134 जायाया निङ् । i.e., जायायाः ६/१ निङ् १/१

निङ् is the substitute for the final letter of a bahuvrihi ending in जाया |

Eg.युवतिर्जाया यस्य = यवजानिः | जाया becomes जाय् + नि by जायाया निङ्| The यकार is elided by लोपो व्योर्वलि as नि  follows  य्.By “स्त्रियाः पुंवत्…”,युवति becomes युव.

873 6.1.66 लोपो व्योर्वलि | i.e., लोपः १/१ व्योः ६/२ वलि ७/१ (Ref)

व and य are elided when they are followed by a consonant except य (given by वल् = {वरट्; लण्; ञमङ्णनम्; झभञ्; घढधष्; जबगडदश्; खफछटतचटतव्; कपय्; शषसर्; हल्}).

Eg.युवतिर्जाया यस्य = यवजानिः | जाया becomes जाय् + नि by जायाया निङ्| The यकार is elided by लोपो व्योर्वलि as नि  follows  य्.By “स्त्रियाः पुंवत्…”,युवति becomes युव.

874 5.4.134गन्धस्येदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः | गन्धस्य ६/१ इत् १/१ उत्पूतिसुसुरभिभ्यः ५/३

उत् पूति सु सुरभि इत्येतेभ्यः परस्य गन्धशब्दस्य इकारादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे।इकार is the substitute for the final of गन्ध coming at the end of a बहुव्रीहि compound after उद्, पूति, सु and सुरभि |

e.g., शोभनः गन्धः अस्य सुगन्धिः|

गन्धस्येत्त्वे तदेकान्तग्रहणम् (वा) | Flower or water or breeze are sugandhi as the scent is not perceived separately. But the shop dealing in scents is only suganda.E.g. शोभनः गन्धः अस्य सुगन्धः आपणिकः |

877 5.4.138 पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः । i.e., पादस्य ६/१ लोपः ६/१ अहस्त्यादिभ्यः ५/३(Important)

वृत्तिः – हस्‍त्‍यादिवर्जितादुपमानात्‍परस्‍य पादशब्‍दस्‍य लोपः स्‍याद्बहुव्रीहौ ।This sutra mentions the lopa of the last letter. The final अ of पाद is elided when it is at the end of the Bahuvrihi compound, preceded by a word denoting a thing with which it is compared, but not so when such word is हस्ति, etc.

Eg.व्याघ्रस्य इव पादौ अस्य व्याघ्रपात् | Counter Eg.हस्तेः इव पादौ अस्य हस्तिपादः |पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः | सप्तम्य्-उपमान-पूर्वपदस्य+उत्तरपद-लोपश्च वक्तव्यः vaartika to अनेकमन्यपदार्थे  | so लोप of first पादौ in व्याघ्रस्य पादौ इव पादौ अस्य |

882 5.4.144 विभाषा श्यावारोकाभ्याम् । i.e., विभाषा १/१ श्यावारोकाभ्याम् ५/२ (Eg)

वृत्तिः – श्याव अरोक इत्येताभ्यां परस्य दन्तशब्दस्य दतृ इत्ययम् आदेशो भवति विभाषा समासान्तो बहुव्रीहौ। The word दन्त optionally changes into दतृ in Bahuvrihi compound when it is the final and when it follows श्याव and अरोक.

Eg.श्यावाः दन्ताः यस्य सः श्यावदन् / श्यावदन्तः | The ऋकार in दतृ is इत् | There is नुम् by another sutra.

889 5.4.151 उरःप्रभृतिभ्यः कप्‌ । i.e., उरःप्रभृतिभ्यः ५/३ कप् १/१(2016)

वृत्तिः – उरःप्रभृत्यन्ताद् बहुव्रीहेः कप् स्यात् समासान्तः  | This sutra states the rule for the कप् samaasaanta. The words listed in a list headed by उरस् take कप् as the samaasaanta when they are final in the bahuvrihi compound.

Eg.व्यूढोरस्कः व्यूढम् उरः यस्य सः |

अर्थान्नञः (गुणसूत्र) (Eg)

The above sutra applies to अर्थ preceded by नञ् when it is final in a bahuvrihi compound.

Eg.अविद्यामानोऽर्थो यस्य अनर्थकम् |

Counter Eg. अपगतोऽर्थो यस्मात् अपार्थम् / अपार्थकम्, since कप् comes only optionally by शेषाद्विभाषा.

891 5.4.154 शेषाद्विभाषा । i.e., शेषात् ५/१ विभाषा १/१ (Eg)(2016)

A bahuvrihi coming under the adhikaara of शेषो बहुव्रीहिः and for which no samaasaanta has been prescribed, takes कप् optionally as the samaasaanta.

**Eg. वीराः पुरुषाः यस्मिन् सःवीरपुरुषः/ वीरपुरुषकःदेशः|वीरपुरुषकःwith optional कप् by उरःप्रभृतिभ्यः कप्‌ | शेषाद्विभाषा |

Eg.महद् यशः यस्य सः  महायशस्कः/ महायशः | The आत्व is by आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः | स comes by सोऽपदादौ |

896 5.4.159 नाडीतन्त्र्योः स्वाङ्गे । i.e., नाडीतन्त्र्योः ६/२ स्वाङ्गे ७/१ (Eg)

When नाडी and तन्त्री (vein) are referring to the parts of the body, a Bahuvrihi compound ending in them will not take कप्.

Eg.बह्व्यः नाड्यः यस्य सः बहुनाडिः कायः|Counter example बह्व्यः नाड्यः यस्य सः बहुनाडीकः स्तम्भःwhere कप् comes since it is not any part of the body.| By 1.2.48गोस्त्रियोरुपसर्ज्जनस्य ।गोस्त्रियोः ६/१ उपसर्जनस्य ६/१, बहुनाडी changes to बहुनाडिः |

Eg.बहुतन्त्रीः ग्रीवा (neck) | Counter example when not a part of the body बहुतन्त्रीका वीणा |

898 2.2.35 सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ । i.e., सप्तमीविशेषणे १/२ बहुव्रीहौ ७/१ (eg.)

This sutra states which word should be placed first in the compound. A word with the seventh case-affix and an epithet (visheshana) is to be placed first in the Bahuvrihi compound.

**Eg. कण्ठेकालः = कण्ठे कालः यस्य सः | It is implied that there can be व्यधिकरण Bahuvrihi and the poorva nipatha by सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ | There is aluk or non-elision of the seventh case affix by 6.3.12 अमूर्धमस्तकात्‌ स्वाङ्गादकामे

**Eg.  चित्रा गौः/ चित्राः गावः यस्य सः चित्रगुः | Bahuvrihi compound is by  अनेकमन्यपदार्थे| Poorva nipaata is by सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ | This is an example with visheshanam being placed first. The first term is taken in Masculine gender as per स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियाऽऽदिषु |

द्वन्द्वः

901 2.2.29चार्थे द्वंद्वः ।i.e., चार्थे ७/१ द्वन्द्वः १/१ (ref)

अनेकं सुबन्तंचार्थे वर्तमानं वा समस्यते स द्वन्द्वः | Many सुबन्तs implying the sense of च (“and”) are compounded optionally and the compound is called द्वन्द्व. There are four senses in which the term च is used. समुच्चय-अन्वाचय-इतरेतरयोग-समाहारः चार्थः | Among the four senses, dvandva comes only in two cases.

  • समुच्चय – conjugation where each सुबन्त independently gets added to a kriya – ईश्वरं गुरुं च भजस्व | Even though the kriya of worshipping applies to both god and guru, it has to be done differently or independently. Hence there cannot be a dvandva samaasa.
  • अन्वाचय – thereare two actions, one is important and the other is secondary. भिक्षां अट गां च आनय | The main work is to go for alms. The secondary work is to get a cow if it was found on the way.
  • इतरेतरयोग – This is the unity or combination of several mutually dependent objects. Here the components are expressed separately and individually. When there are two terms, the समस्तपदम् comes in dual. Eg. रामश्च कृष्णश्च रामकृष्णौ | धवश्च खदिरश्चधवखदिरौ |धव and खदिर are two types of trees. When there are more, the समस्तपदम् will be in plural. Eg. रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नाः होतृपोतृनेष्टोद्गातारः/होतापोतानेष्टोद्गातारः(Due to the optional आनङ्, तृ àता)
  • समाहारः – Several objects are combined to form a single group. Here the components are expressed as a group wholly, and not individually. Based on the विवक्षा,in most of the cases, both इतरेतरand समाहार can be done, though there are cases where only समाहार is applicable. For example, both हरिहरौ and हरिहरम् would be correct. Samaahaara will be in नपुंसकलिङ्गम् and in एकवचनम् |

Note: द्वयोः नाकयोः समाहारः द्विनाकम् |

  • Side Note: Only for अकारान्त, the ending will be अम् for napumsakam. For example, for नदी, there is no अम् |
  • Side Note: Though the vigraha vaakyam is same for Ekashesha (माता च पिता चपितरौ), Ekasheshais not a samaasa. It is one of the five vrttis in Samskrita. Refer the introduction to samaasas.

902 2.2.31 राजदन्तादिषु परम्‌ । i.e., राजदन्तादिषु ७/३ परम् १/१

This sutra mentions about the order of the words in the compound word. In the compound words belong to राजदन्तादि class, the word which normally gets पूर्वनिपात is used as the उत्तरपद. This rule is an exception to the rule on पूर्वनिपात being given to upasarjana by उपसर्जनं पूर्वम् where upasarjana is defined as प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् –the word which is placed first in the sutra gets the upasarjana samjnaa. Eg.विशेषणं विशेष्येण बहुलम्‌ । is the samaasa vidhaayakam sutram for Karmadhaaraya. Since visheshanam is placed first in the sutra, in the samastapada, the adjective has to be placed first.

**Eg. दन्तानां राजाराजदन्तः | Here shashti-tatpurusha comes bythe sutra षष्ठी. So the word in 6th case gets the upasarjana samjnaa and that needs to be placed as the first word in the compound. That is not the case since this present sutra overrules theपूर्वनिपात based on upasarjana. This राजदन्तादि class is an extendable class.
**Eg. जायाचपतिश्च= दम्पती = जम्पती = जायापती (जायाbecomes optionally दम् or जम् by nipaatana in this Gana).

धर्मादिष्वनियमः (वा) i.e., धर्म+अदिषु अनियमः

This vartika explains the exception to the sutra where either of the terms could come as the first word when Dharma and such words are present.

धर्मश्च अर्थश्च = अर्थधर्मौ / धर्मार्थौ |

903 2.2.32 द्वन्द्वे घि । i.e., द्वन्द्वे ७/१ घि १/१ (Eg)

This sutra mentions about the order of the words in the compound word. Words technically known as घि get पूर्वनिपात in a dvandva compound. The घि संज्ञा is defined by this sutra –1.4.7शेषो घ्यसखि | i.e., शेषः घि असखि | The masculine word which end in इ or उhas to be placed firstexcept for the word सखि.

Side Note: This rule is required to decide as we do not get a definite word by the rule on पूर्वनिपात being given to upasarjana by उपसर्जनं पूर्वम् where upasarjana is defined as प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् –the word which is placed first in the sutra gets the upasarjana samjnaa. Eg.सप्तमी शौण्डैः  is the samaasa vidhaayakam sutram for saptami tatpurusha samaasa. Since the term saptami vibhakti is placed first in the sutra, in the samastapada, the word in the saptami vibhakti has to be placed first as in युधिष्ठिरः |

Eg.हरिश्च हरश्च हरिहरौ |

अभ्यर्हितं पूर्वम् (वा)

This vaartikam mentions about the order of the words in the compound word, when both have घिसंज्ञा | The worshipful person/object should be placed first.

Eg.हरिश्च गिरिश्चहरिगिरी |

अनेकप्राप्तौ एकत्र नियमः| अन्यत्र अनियमः (वा)

When there are multiple words, the first has to be घि. There is no order to be followed for the remaining terms.

Eg.हरिश्च हरश्च गुरुश्च = हरिहरगुरवःor हरिगुरुहराःor गुरुहरहरयःor गुरुहरिहराः।

905 2.2.34 अल्पाच्तरम्‌ ।i.e., अल्प-अच्-तरम् १/१

This sutra mentions about the order of the words in the compound word. That which has the fewer vowels (अच्) gets पूर्वनिपात in dvandva compound.

Eg.शिवश्च केशवश्च शिवकेशवौ |

भ्रातुर्ज्यायसः (वा) (Ref)

The word referring to the elder brother gets पूर्वनिपात in a dvandva compound.

Eg.युधिष्ठिरश्च अर्जुनश्च युधिष्ठिरार्जुनौ |

906 2.4.2द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम्‌ । i.e.,द्वन्द्वः १/१ च ०/० प्राणि-तूर्य-सेना-अङ्गानाम् ६/३

वृत्तिः – एषां द्वन्द्वः एकवत् | This sutra states the vachanam of the samastapadam and thus indicates the only possible type of dvandva. The gender is neuter by the परवल्लिङ्गापवादsutra – स नपुंसकम् | The dvandva compound consisting of the parts (1) of the body of animals and human beings, (2) of members of an orchestra, (3) of division of an army, are always in एकवचनम्.

Eg.पाण्योः पादयोश्च समाहारः = पाणी च पादौ चएतेषां समाहारः = पाणिपादम् | Eg. मार्दङ्गिकाश्च वैणविकाश्चैषां समाहारः = मार्दङ्गिकवैणविकम् – A group of mrudanga (a kind of drum) players and veenaa (lute) players. Eg.रथिकाश्चाश्वारोहाश्चैषां समाहारः = रथिकाश्वारोहम् – A group of chariot riders and horse-back riders.

913 2.4.9 येषां च विरोधः शाश्वतिकः । येषाम् ६/३ च ०/० विरोधः १/१ शाश्वतिकः १/१

This sutra states the vachanam of the samastapadam and thus indicates the only possible type of dvandva. Dvandva compounds made up of the words denoting that they are in eternal enmity are in ekavachana.

Eg.अहिश्च नकुलश्च = अहिनकुलम् | Eg. गोश्च व्याघ्रश्च = गोव्याघ्रम् |

915 2.4.11 गवाश्वप्रभृतीनि च । i.e., गवाश्वप्रभृतीनि १/३ च ०/० (Eg)

This sutra indicates the only possible type of Dvandva for certain words. Dvandva compounds included in the गवाश्वादि class are restricted to समाहारद्वन्द्व only in the form they are listed.

Eg.गावाश्च अश्वाश्च = गवाश्वम् |

916 2.4.12विभाषा वृक्षमृगतृणधान्यव्यञ्जनपशुशकुन्यश्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम्‌ ।विभाषा १/१ वृक्ष-मृग-तृण-धान्य-व्यञ्जन-पशु-शकुनि-अश्ववडव-पूर्वापर-अधरोत्तराणाम् ६/३(Ref)

Dvandva compounds of different kinds of trees, deer, grass, grain, flavorings, animals, birds as well as the compounds अश्वावडव, पूर्वापर and अधरोत्तर are एकवत् only optionally.

वृक्षादौ विशेषाणामेव ग्रहणम् (वा)

Eg.व्रीहिः च यवः च = व्रीहियवम् / व्रीहियवाः |

917 2.4.13 विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि । i.e., विप्रतिषिद्धम् १/१ च ०/० अनधिकरणवाचि १/१

The dvandva compounds of words implying contrary characteristics and referring to non-substances are optionally in एकवचनम्.

Eg.शीतं च उष्णं च शीतोष्णम् / शीतोष्णे |

921 6.3.25 आनङ् ऋतो द्वन्द्वे । i.e., आनङ् १/१ ऋतः ६/१ द्वन्द्वे ७/१

This sutra states the change to the first word पूर्वपदविकारः where in it gets the आनङ् आदेशः. There is the आदेशof आनङ् for the first member of the dvandva compound constituted by ऋकारान्त words denoting the relation of knowledge or family (by anuvritti from ऋतो विद्यायोनिसम्बन्धेभयः 6.3.23).

Eg.होता च पोता च होतापोतारौ |The Rig Veda priest and the priest assisting the Brahma priest.
Eg.माता च पिता च = मातापितरौ |Maata is placed first due to अभ्यर्हितत्व given by “पितुर्दशगुणं माता गौरवेनातिरिच्यते” or as mentioned in Manu Smriti as “उपाध्यायान् दशाचार्य आचार्याणां तु शतं पिता। सहस्त्रं तु पितॄन् माता गौरवेनातिरिच्यते॥“

922 6.3.26 देवताद्वंद्वे च । i.e., देवताद्वन्द्वे ७/१ च ०/०

This sutra states the change to the first word पूर्वपदविकारः where in it gets the आनङ् आदेशः. In the compound word formed by coming two deities, आनङ् comes to the poorvapada.

Eg.मित्रश्च वरुणश्च मित्रावरुणौ |

वायुशब्दप्रयोगे प्रतिषेधः (वा)

The आनङ् does not apply in the case of देवताद्वंद्वpoorvapada when vaayu is one of the constituents.

Eg.अग्निश्च वायुश्च अग्निवायू | Eg. वायुश्च अग्निश्च वाय्वग्नी |

926 6.3.29 दिवो द्यावा । i.e., दिवः ६/१ द्यावा १/१

वृत्तिः – देवताद्वन्द्वे उत्तरपदे परे ।When an uttarapada follows in a devataadvandva, दिव् gets द्यावादेश |

Eg.द्यौश्च भूमिश्च द्यावाभूमी |  Heaven and earth.  (एकवचने – द्यौः ; द्विवचने – द्यावौ or दिवौ ; बहुवचने – द्यावः or दिवः)Eg. द्यौश्च क्षमा च द्यावाक्षमे |

929 6.3.32 मातरपितरावुदीचाम् । i.e., मातरपितरौ १/२ उदीचाम् ६/३ (Ref)

In the opinion of the Northern scholars the form of the compound of माता च पिता च is मातरपितरौ | For the Eastern scholars, the form is मातापितरौ |

Eg.माता च पिता च मातरपितरौ |

912 2.4.8 क्षुद्रजन्तवः । i.e., क्षुद्रजन्तवः १/३ (2016)

वृत्तिः – एषां समाहारे द्वन्द्व एकवत् स्यात्।The dvandva compounds of the names of minute creatures are in the singular onlyhaving samaahaara dvandva.

Eg.यूकालिक्षम् – यूकाश्च लिक्षाश्च | युक is lice. लिक्ष is vermin – Earth worm.

आनकुलात् क्षुद्रजन्तवः |All the beings starting from Nakula i.e., mangoose downwards, i.e., which are inferior to it, are considered as kshudrajantu.Hereआ indicates “starting from”2.1.13 आङ् मर्यादाऽभिविध्योः ।

930 5.4.106 द्वन्द्वाच्चुदषहान्तात् समाहारे । i.e., द्वन्द्वात् ५/१ चु-द-ष-ह-अन्तात् ५/१ समाहारे ७/१

This sutra mentions the rule to apply टच् प्रत्ययः as the समासान्तः.  टच् प्रत्ययः comes as a समासान्त after द्वन्द्व compounds in the sense of  समाहार when they end in चवर्ग, द, ष, and ह |

Eg.वाक् च त्वक् च वाक्त्वचम्| This is an example of the word ending in च getting टच् |

एकशेष

931 1.2.65 वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः । i.e., वृद्धः १/१ यूना ३/१ तल्लक्षणः १/१ चेत् ०/० एव ०/० विशेषः १/१

The word denoting गोत्र remains when it is compounded with the word ending in युवप्रत्यय,provided the difference between the former and latter is entirely due to the गोत्रप्रत्यय and युवप्रत्यय respectively.

Eg.गार्ग्यश्च गार्ग्यायणश्च गार्ग्यौ | गार्ग्यः ends in गोत्र pratyaya. गार्ग्यायणः ends in युव pratyaya.

932 1.2.66 स्त्री पुंवच्च । i.e., स्त्री १/१ पुंवत् ०/० च ०/० (Ref)

When the word ending in a गोत्रप्रत्यया is feminine, it alone remains if compounded with a word ending in युवप्रत्यय and the feminine meaning is replaced by the masculine.

Eg.ग़ार्गी च गार्ग्यायणौ च गर्गाः | Eg. दाक्षी च दाक्षायणश्च दाक्षी | here the compounded word दाक्षी is the masculine dual of the masculine singular दाक्षिः |

933 1.2.67 पुमान् स्त्रिया । i.e., पुमान् १/१ स्त्रिया ३/१

The masculine word alone remains when compounded with a feminine word, provided the difference between them is solely resting on the gender suffixes.

Eg.हंसी च हंसश्च हंसौ |

934 1.2.68 भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम् । i.e., भ्रातृपुत्रौ १/२ स्वसृदुहितृभ्याम् ३/२ (Ref)

भ्रातृ and पुत्र are retained when compounded with स्वसृ(sister) and दुहितृ (daughter) respectively.

Eg.भ्राता च स्वसा च भ्रातरौ | Eg. पुत्रश्च दुहिता च पुत्रौ |

936 1.2.70 पिता मात्रा । i.e., पिता १/१ मात्रा ३/१

पितृ alone remains optionally when compounded with मातृ |

Eg.माता च पिता चपितरौ / मातापितरौ | matapitarau is in dvandva.

सर्वसमासान्ताः

940 5.4.74 ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे । i.e., ऋक्पूरप्धूःपथाम् ६/३ अ अनक्षे ७/१

This sutra defines the rule for the samaasaanta अ. Compounds ending in ऋच्, पुर्, अप्, धुर्, पथिन् take  अ as the saaasaanta affix, but not in the case of धुर् if it refers to the axle of a wheel अक्ष.

Eg.ऋचः अर्धम् = अर्धर्चः | The samaasa is as per अर्धं नपुंसकम् (where ardham is used in neuter gender) | The samaasaanta अ is added by ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे | The masculine form is by अर्धर्चाः पुंसि च | Eg. बह्वृचः and अनृचः only when it refers to the student.

Eg.राज्ञः धूः राजधुरा| By ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे, it gets अ pratyaya. धुर् is feminine and so it gets the टाप् pratyaya. Since the second word is feminine the compound word is in feminine by परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः|

944 5.4.76 अक्ष्णोऽदर्शनात्‌ । i.e., अक्ष्णः ५/१ अदर्शनात् ५/१

This sutra mentions the rule forअच् प्रत्ययः as the समासान्तः. Theअच् प्रत्ययःcomes as the समासान्त when अक्षि not meaning eye is final in a compound. Thus गवाक्षः window; this literally means like the eyes of light. “Like the eye” is not “the eye”.

Eg.गवां अक्षीवगवाक्षः | इकारलोप by यस्येति च | गवाक्ष् + अ|

945 5.4.77अचतुर-विचतुर-सुचतुर-स्त्रीपुंसधेन्वनडुहर्क्सामवाङ्मनसाक्षिभ्रुवदारगवोर्वष्ठीवपदष्ठीवनक्तंदिवरत्रिंदिवाहर्दिवसरजसनिःश्रेयसपुरुषायुषद्व्यायुषत्र्यायुषर्ग्यजुषजातोक्षमहोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः । अचतुरविचतुरसुचतुरस्त्रीपुंसधेन्वनडुहर्क्सामवाङ्मनसाक्षिभ्रुवदारगवोर्वष्ठीवपदष्ठीवनक्तंदिवरत्रिंदिवाहर्दिवसरजसनिःश्रेयसपुरुषायुषद्व्यायुषत्र्यायुषर्ग्यजुषजातोक्षमहोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः  १/३

These 25 words अचतुर, विचतुर, सुचतुर, अहर्दिवम्, etc., are obtained as निपातित with अच् as the samaasanta.

Eg.अहर्दिवम् – अहनि च दिवा च | आकार lopa as per यस्येति च | By परवल्लिङ्गं … , the linga is that of दिवा. दिवा being an Avyaya, it gets napumsakam. There is अच् by this sutra अचतुर-विचतुर-सुचतुर- … |

955 5.4.70 किमः क्षेपे । i.e., किमः १/१ क्षेपे ७/१ (Eg)

The samaasaanta affix is not applied to a word preceded by किम् in the sense of reproach.

Eg. He is no king who does not protect किंराजा यो न रक्षति | कुत्सितो राजा = किंराजा |2.1.64 किं क्षेपे- A सुबन्तं (ending in a सुँप् affix) पदम् which is composed by adding a सुँप् affix to ‘किम्’ when indicating censure compounds with another सुबन्तं (ending in a सुँप् affix) पदम् – provided both the सुबन्त-पदे refer to the same item – and the resulting compound is a तत्पुरुष:।
Note: This सूत्रम् prescribes a नित्य-समास: because in order to convey the meaning of क्षेपे (censure) the लौकिक-विग्रह: has to be constructed using words other than those present in the compound.
Counter Eg. कस्य राजा = किंराजःwhen not in the sense of reproach.

956 5.4.71 नञस्तत्पुरुषात्‌ । i.e., नञः ५/१ तत्पुरुषात् ५/१ (Eg)

When the uttarapada comes after नञ्, then the samaasaanta affix is not added in a tatpurusha.

Eg.न राजा अराजा | Eg. न सखा असखा |

अलुक्

Introduction to Aluk

By 2.4.71 सुपोधातुप्रातिपदिकयोः there would be the elision of the sup pratyaya when it follows the root धातु or stem प्रातिपदिकम् | By1.1.60 अदर्शनं लोपः when a pratyaya is not seen and it is elided that is called as Lopa. The absence of lopa is Aluk.

958 6.3.1 अलुगुत्तरपदे । i.e., अलुक् १/१ उत्तरपदे ७/१

This sutra states the अधिकार of two words अलुक् and उत्तरपद.The operation of अलुक्, meaning – there is no elision, is in the case of 23 sutras from 6.17.2 as this is 6.17.1 in अष्टाध्यायी. The operation of उत्तरपद, meaning – before the second member, is upto the end of the Paada, i.e., the third paada of the sixth chapter.

9596.3.2 पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः । i.e., पञ्चम्याः ६/१ स्तोकादिभ्यः ५/३ (Imp.)

वृत्तिः – स्तोका अन्तिकदूरार्थ कृच्छ्राणि क्तेन. पंचमी सुबन्त indicating sparity, proximity (near,far) and कृच्छ्र with क्त समर्थ words have तत्पुरुष status.

Eg.स्तोकात् मुक्तः स्तोकान्मुक्तः | Eg. अन्तिकात् आगतः अन्तिकादागतः | Eg. कृच्छात् मुक्तः कृच्छान्मुक्तः |

9616.3.4 मनसः संज्ञायाम् ।मनसः ५/१ संज्ञायाम् ७/१ (Imp.)

वृत्तिः – मनसस्तृतीयाया अलुक् स्यात् |The तृतीया in मनस् is not elided when the compound is a name. Truteeya is carried over from the earlier sutra.

Eg.मनसागुप्ता.  Counter example असंज्ञायां तु मनोगुप्ता |

964 6.3.5आज्ञायिनि च ।आज्ञायिनि ७/१ च ०/०

The instrumental ending of मनस् is not elided when it is followed by आज्ञायिन् |

Eg.मनसा आज्ञायीमनसाऽऽज्ञायी|मनसाऽऽज्ञातुं शीलमस्य इति | One who communicates his commands mentally. i.e., One knowing by mind.

963 6.3.6 आत्मनश्च पूरणे । i.e., आत्मनः ५/१ च ०/० पूरणे ७/१ (Ref)

वृत्तिः – आत्मनः तृतीयायाः अलुक् स्यात् । पूरण इति वक्तव्यम् (वा) | The truteeyaa after आत्मन्शब्द is retained when an uttarapada follows.

Eg.आत्मनापञ्चमः आत्मना पञ्चमः meaning – himself and four others.

964 6.3.7 वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः । वैयाकरणाख्यायाम् ७/१ चतुर्थ्याः ६/१ (Imp)

The chaturthi after aatman is not elided when the compound word is the name of a technical term in grammar.

Eg.आत्मनेपदम् आत्मने पदम् | The samaasa is by चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः ।Eg. आत्मनेभाषाः |

965 6.3.8 परस्य च । i.e., परस्य ६/१ च ०/०

The chaturthi after para is not elided when the compound word is the name of a technical term in grammar.

Eg.परस्मैपदम् परस्मै पदम् |

966 6.3.9 हलदन्तात्‌ सप्तम्याः संज्ञायाम् । i.e., हल्-अदन्तात्५/१ सप्तम्याः ६/१ संज्ञायाम् ७/१ (Ref)

The saptami is not elided from words ending in consonants or short अ, when an uttarapada follows, if the compound is a proper name.

Eg.त्वचिसारः त्वचि सारः | त्वक् is Halanta. This word means Bamboo – one whose strength is in the skin. This is व्यधिकरनपदबहुव्रिहिः |

Eg.अरण्येतिलकाः अरण्ये तिलकाः| अरण्य is Adanta.

Eg.युधि स्थिरः = युधिष्ठिरः | The samaasa is by सप्तमी शौण्डैः | गवियुधिभ्यां स्थिरः changes स to ष.There is ष्टुत्व as per ष्टुना ष्टुः. The aluk is by हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम् |

Eg.गवि स्थिरः = गविष्ठिरः | The samaasa is by सप्तमी शौण्डैः | गवियुधिभ्यां स्थिरः changes स to ष.There is ष्टुत्व as per ष्टुना ष्टुः | The aluk is by गवियुधिभ्यां स्थिरः| As it is not having हल् or अ at the end, हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम् cannot be applied here. Since the sutra गवियुधिभ्यां स्थिरःhas the term गवि, by Nipaatana, the aluk is assumed.

967 8.3.95गवियुधिभ्यां स्थिरः ।i.e., गवियुधिभ्याम् ५/२ स्थिरः१/१

This sutra mentions the rule for aluk and changing of स to ष. The स of स्थिर changes to ष after गवि and युधि.

Eg.युधि स्थिरः = युधिष्ठिरः | The samaasa is by सप्तमी शौण्डैः | गवियुधिभ्यां स्थिरः changes स to ष.There is ष्टुत्व as per ष्टुना ष्टुः. The aluk is by हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम् |

Eg.गवि स्थिरः = गविष्ठिरः | The samaasa is by सप्तमी शौण्डैः | गवियुधिभ्यां स्थिरः changes स to ष.There is ष्टुत्व as per ष्टुना ष्टुः | The aluk is by गवियुधिभ्यां स्थिरःas it is not having हल् or अ at the end.

969 6.3.11 मध्याद्गुरौ । मध्यात् ५/१ गुरौ ७/१ (Imp)

The saptami after the word मध्य is not elided when the word गुरु is the uttarapada.

Eg.मध्येगुरुःमध्येगुरुः | This means – heavy at the centre.

अन्तच्च (वा)

The saptami which comes after the word अन्त is also not dropped when गुरु is the uttarapada.

Eg.अन्तेगुरुः अन्तेगुरुः | This means – heavy at the end.

970 6.3.12 अमूर्धमस्तकात्‌ स्वाङ्गादकामे । अमूर्धमस्तकात् ५/१ स्वाङ्गात् ५/१ अकामे ७/१ (Imp)

वृत्तिः – मूर्धमस्तकवर्जितात् स्वाङ्गादुत्तरस्याः सप्तम्याः अकामे उत्तरपदे अलुग् भवति।The saptami after हलन्त and अदन्त words denoting what are technically known as  स्वाङ्ग (parts of body) except after मूर्धन् and मस्तक, is not dropped when there is an uttarapada other than काम |

**Eg. कण्ठेकालः = कण्ठे कालः यस्य सः | It is implied that there can be व्यधिकरण Bahuvrihi and the poorva nipatha by सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ | There is aluk or non-elision of the seventh case affix by 6.3.12 अमूर्धमस्तकात्‌ स्वाङ्गादकामे

Eg.उरसिलोमा | Counter example – मुखकामः मुखे कामो अस्य | Counter example – मूर्धशिखःमूर्धनि शिखा यस्य सः | Counter example –मस्तकशिखः मस्तके शिखा यस्य सः |

971 6.3.13 बन्धे च विभाषा । i.e., बन्धे ७/१ च ०/० विभाषा १/१

The saptami coming after हलन्त or अदन्त words is optionally elided when the word बन्ध is the uttarapada in the tatpurusha. The term tatpurusha is included in this sutra by अपकर्ष from the next sutra.

Eg.हस्ते बन्धः = हस्तेबन्धः = हस्तबन्धः | हस्त is an अदन्त padam.

972 6.3.14 तत्पुरुषे कृति बहुलम् । i.e., तत्पुरुषे ७/१ कृति ७/१ बहुलम् १/१

This sutra mentions the rule for aluk. In the tatpurusha compound, the dropping of Saptami is not uniformly done (bahulam) when the कृदन्त words come as the उत्तरपद |

Eg.स्तम्बे रमः = स्तम्बेरमः / स्तम्बरमः | Side Note:तृणसमूहः = स्तम्बः | तस्मिन् स्तम्बे रमते गजः इति अर्थः |
Eg. कर्णे जपति इति कर्णेजपः / कर्णजपः |

976 6.3.18 शयवासवासिष्वकालात् | i.e., शय-वास-वासिषु ७/३ अकालात् ५/१ (Eg)

The saptami is optionally not elided after words other than those denoting some stages of time, when the uttarapada is शय, वास or वासिन् and the preceding word ends in a vowel or short अ.

Eg. खेशयः / खशयः | Eg. ग्रामे वासः = ग्रामेवासः / ग्रामवासः | Eg. ग्रामेवासी /ग्रामवासी | Here saptami has come after हलदन्तs.

978 6.3.21 षष्ठ्या आक्रोशे ।षष्ठ्या ६/१ आक्रोशे ७/१(Imp)

The shashti is retained when an uttarapada follows if abuse is meant by the compound.

Eg.चौरस्य कुलम् चौरस्यकुलम्| The compound expresses निन्दा. Counter example – ब्राह्मणस्य कुलम् ब्राह्मणकुलम् |

समासाश्रायविधि

992 6.3.54 हिमकाषिहतिषु च । i.e., हिमकाषिहतिषु ७/३ च ०/०

The word पाद gets substituted by पद् when हिम, काषिन् orहति follows as the uttarapada.

Eg.पादस्य हिमम् = पद्धिमम् (coldness of feet) | Eg. पादौ पादाभ्यां वा कषति = पत्काषी (rubbing the feet) | Eg. पद्धतिः = पादाभ्यां हतिः(destroyed using the feet) | हिमकाषिहतिषु च | (पूर्वसवर्णसन्धिः)

1014 6.3.86 चरणे ब्रह्मचारिणि । i.e., चरणे ७/१ ब्रह्मचारिणि ७/१ (Ref)

वृत्तिः –  चरणे गम्यमाने ब्रह्मचारिणि उत्तरपदे समानस्य स इत्ययम् आदेशो भवति।When ब्रह्मचारिन् is the uttarapada, समान is substituted by स, if equality in the matter of Vedic study (चरण) is implied. चरण is a school in Vedic study. ब्रह्मन् is Veda. The vow व्रत to study the Veda is also ब्रह्मन् by the transference of epithets. Hence ब्रह्मचारिन् is one who has taken up the vow to study Veda.

Eg.समानः ब्रह्मचारी सब्रह्मचारी | समान is substituted by स in the compound as per the present sutra, because one is equal to another in the matter of ब्रह्मचर्य | समानः सः सब्रह्मचारी is a karmadhaaraya compound.

1019 8.3.80 समासेऽङ्गुलेः सङ्गः । i.e., समासे ७/१ अङ्‍गुलेः ५/१ सङ्गः १/१

When the word सङ्ग comes after अङ्गुलि in a compound, its स becomes ष.

Eg.अङ्‍गुलेः सङ्गः = अङ्गुलिषङ्गः |

1025 6.3.99 अषष्ठ्यतृतीयास्थस्यान्यस्य दुगाशिराशाऽऽस्थाऽऽस्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु । i.e., अषष्ठ्यतृतीयास्थस्य ६/१ अन्यस्य ६/१ दुक् १/१ आशीराशाऽऽस्थाऽऽस्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु ७/३

वृत्तिः – अषष्थीस्थस्य अतृतीयास्थस्य च अन्यशब्दस्य दुगागमो भवति आशिसाशा आस्था आस्थित उत्सुक ऊति कारक राग छ इत्येतेषु परतः।According to this sutra, when the word अन्य is not used in the Genitive 6th-Case or the Instrumental -3rd case, it gets the augment दुक् (द्) before 1. आशिस् 2. आशा 3. आस्था 4. उत्सुक 5. कारक and 6. राग as well as before the affix छ (ईय).

Eg.अन्यस्य कारकः अन्यत्कारः |

Short Notes

Ashtaadyaayi (Refer Sowmyaji’s session)

Paaninihi (Refer Sowmyaji’s session)

Nirukta

  • The Vedangas arethe auxiliary texts, which help in the study of the Vedas.
  • They are six in number namely शिक्षा, व्याकरणम्, छन्दः, निरुक्तम्, ज्योतिषम्, कल्पः
  • शिक्षा व्याकरणं छन्द: निरुक्तं ज्योतिषं तथा |
    कल्पश्चेति षडङ्गानि वेदस्याहुर्मनीषिण: || (अमर)
  • Nirukta came into existence for अर्थनिर्वचन –for conveying the meaning of the Vedas. Hence the Nirukta praises a person who knows the meaning and condemns the person who does not know the meaning of the Vedas. i.e., अर्थज्ञस्य प्रशंसा and अनर्थज्ञस्य निन्दा.
  • नि:निश्चयेन उक्तं निरुक्तम् |It fixes the meaning with all authenticity.
  • The Nirukta is a commentary or a भाष्य on निघन्टुशास्त्रम्|
  • The Nirukta is composed in a unique style called the Sutra style.
  • Yaaska is the most ancient critic of Vedic literature. He was an etymologist. He is the author of Nirukta. He lived many years before Panini.
  • There is close relationship between Nirukta and the science of grammar. Both the sciences are classified under Vedangas. Without the study of the Nirukta, it is not possible to understand the science of grammar because a person who does not know the science of Etymology cannot understand the science of grammar.

धातुजन्यवादः

  • Yaaska, the author of Nirukta is a strong advocate of the theory of radical origin of all nouns that constitute the material language. (i.e., every word originates from some verb – धातुजन्यवादः ). All words are capable of formal as well as semantical analysis and as such no etymologist should leave any word without tracing it to its source.
  • Patanjali, the author of Mahabhashya does not believe in this theory of verbal origin of all nominal stems (praatipadika). Many nominal stems in the language refuse, according to him, any formal analysis. These he calls as Avyutpanna Shabdas. All words derived by the unaadi sutras are avyutpanna.
  • Patanjali divides all nominal stems under four heads based on their connotation. Universal (jaati), quality (guna), action (kriyaa) and signification by mere convention or actions (yadurchaa).
  • Yaaska makes no provision for fourth category called the Yadurchaa shabdas. But the existence of these in any language is quite obvious. Yaaska however recognizes the presence of imitation sounds called the anukarana sabdas as a contributing factor to the vocabulary. “kaaka iti …. “
  • Patanjali does not hesitate to say that the word under consideration is not analyzable. The words in the unaadi gana or list are not traceable to regular roots and suffixes. Or in other words, they are irregular formations. It is only with a view to sanction correctness for the Vedic and conventional words, that the unaadi words are admitted in the Panini system. In the case of words, which cannot be traced to well known roots and suffixes, one must guess the suffix. It clearly follows from this that Patanjali considers the derivations of the Unaadi words as merely speculative. This was the attitude of Yaska and Patanjali towards language, words and theories on the origin of words.

Samaasaah

  • वृत्ति:
    • वृत्ति: (integration/aggregation) is defined as परार्थाभिधानम् – a word-form giving an aggregate sense different from the exact literal sense of its constituents.
    • पञ्चवृत्तयः
      • कृद्वृत्तिः
      • तद्धितवृत्तिः
      • समासवृत्तिः
      • एकशेषवृत्तिः
      • सनाद्यन्तधातुवृत्तिः
    • समास:
      • तत्पुरुषः
      • बहुव्रीहिः
      • द्वन्द्वः
      • अव्ययीभावः

Avyayeebhaavah

  • प्रायःपूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावः
  • Part of the four main classification of Samaasa namely Tatpurusha, Bahuvrihi, Dvandva and Avyayibhava
  • First part mostly will be an Avyaya
  • The compound word will be an Avyaya – in particular an adverb.
  • g. उपवृक्षम् वृक्षस्य समीपम् Close to tree – importance is for the closeness.
  • Form will be in ekavachanam only – form will be similar to napumsakam

Tatpurushah

  • प्रायः उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषः
  • Part of the four main classification of Samaasa namely Tatpurusha, Bahuvrihi, Dvandva and Avyayibhava
  • Four types – सामान्यः , कर्मधारयः, द्विगुः , नञ्प्रभृतयः
  • राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः |

Upapadam

  • Part of नञ्प्रभृतयः within Tatpurusha, which comprises of नञ्, कु, गति, प्रादि, उपपदम्
  • Adhikara and Samgnaa – तत्रोपपदंसप्तमीस्थम्‌ ।
  • Vidhaayakam – उपपदमतिङ् ।
  • g. कुम्भं करोति (अथवा) कुम्भस्य कारः = कुम्भकारः

Karmadhaaraya

  • One of the four types of Tatpurusha namely सामान्यः, कर्मधारयः, द्विगुः , नञ्प्रभृतयः
  • Samgnaa – तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः
  • Vidhaayakam – विशेषणं विशेष्येण बहुलम् | पूर्वकालैकसर्वजरत्…. | सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः ।
  • g. एकश्च असौ नाथश्च एकनाथः |
  • 9 Different types – विशेषण-पूर्वपदः,विशेषण-उत्तरपदः, विशेषण-उभयपदः, उपमान-पूर्वपदः, उपमान-उत्तरपदः, अवधारण-पूर्वपदः, संभावनापूर्वपदः, मध्यमपदलोपः, मयूरव्यंसकादिः |

Dviguhu

  • One of the four types of Tatpurusha namely सामान्यः, कर्मधारयः, द्विगुः , नञ्प्रभृतयः
  • तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च(Words expressing direction and number can optionally combine with these)
  • संख्यापूर्वो द्विगुः (They are termed as Dvigu)
  • Three types are समाहार-द्विगुः , तद्धितार्थ-द्विगुः, उत्तरपद-द्विगुः

Bahuvrihihi

  • Part of the four main classification of Samaasa namely Tatpurusha, Bahuvrihi, Dvandva and Avyayibhava
  • प्रायः अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः |
  • Adhikaara Sutram – शेषो बहुव्रीहिः |
  • Vidhayakam अनेकमन्यपदार्थे।
    • प्राप्तम् उदकं यं सः प्राप्तोदकः ग्रामः | वीराः पुरुषाः यस्मिन् सः वीरपुरुषः देशः| पीतं अम्बरं यस्य सः पीताम्बरः |
  • Vidhayakam तत्रतेनेदमिति सरूपे ।
    • केशेषुकेशेषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्त्म् = केशाकेशि |
  • Vidhayakam तेनसहेति तुल्ययोगे|
    • पुत्रेणसह सहपुत्र: / सपुत्रः | Optional sa or saha by वोपसर्जनस्य
  • Poorva nipaata सप्तमीविशेषणेबहुव्रीहौ ।
    • कण्ठेकाल: = कण्ठे काल: यस्य स: | चित्राः गावः यस्य सः चित्रगुः |
  • Pumvatस्त्रियाःपुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियाऽऽदिषु
    • चित्राःगावः यस्य सः चित्रगुः
  • Samaasaanta
    • अप्पूरणीप्रमाण्योः ।
      • कल्याणीपञ्चमी यासां रात्रीणां ताः कल्याणीपञ्चमाः रात्रयः | स्त्री प्रमाणी यस्य स:स्त्रीप्रमाण: |
    • इच्कर्मव्यतिहारे ।
      • केशेषुकेशेषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्त्म् = केशाकेशि |
    • उरःप्रभृतिभ्यःकप्‌ ।
      • व्यूढोरस्कःव्यूढम् उर: यस्य स: |

Dvandva

  • Part of the four main classification of Samaasa namely Tatpurusha, Bahuvrihi, Dvandva and Avyayibhava
  • प्रायः उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वः
  • समास-विधायकं सूत्रम् – चार्थे द्वन्द्वः
  • Poorva nipaata
    • द्वन्द्वे घि ।
      • हरिश्चहरश्च हरिहरौ |
    • अल्पाच्तरम्‌।
      • शिवश्चकेशवश्च शिवकेशवौ |
    • Types – समाहार-द्वन्द्वः, इतरेतर-द्वन्द्वः
    • Samaahaara – eka vachanam, napumsakam
      • द्वन्द्वश्चप्राणितूर्यसेनाङ्गानाम्‌ ।
        • पाण्योःपादयोश्च समाहारः पाणिपादम्
      • येषां चविरोधः शाश्वतिकः ।
        • अहिश्चनकुलश्च = अहिनकुलम् | Eg. गोश्च व्याघ्रश्च = गोव्याघ्रम् |
      • क्षुद्रजन्तवः
        • यूकाश्चलिक्षाश्चयूकालिक्षम् क्षुद्रजन्तवः (where आनकुलात् क्षुद्रजन्तवः )
      • Poorvapada vikaarah
        • आनङ् ऋतोद्वन्द्वे
          • माता चपिता च = मातापितरौ
        • देवताद्वंद्वेच ।
          • मित्रश्चवरुणश्च मित्रावरुणौ |

Aluk

  • Not a separate type of samaasa – only cases where the vibhakti pratyaya is not elided.
  • अलुगुत्तरपदे।
  • हलदन्तात्‌सप्तम्याः संज्ञायाम् ।
  • g. युधिस्थिर: = युधिष्ठिर: |

Ekasheshah

  • Not a type of samaasa
  • A type of Vritti
  • Only one of the compound word remains
  • पुमान्स्त्रिया ।
    • g. हंसी चहंसश्च हंसौ |
  • पितामात्रा ।
    • g. माता चपिता च पितरौ|

Appendix

Codes:

  • Brown color in the examples – Those that have been asked in the exams.
  • (Eg.) The sutra has not been asked directly. Its example has come in the question paper.
  • (Ref.) The sutra has not been asked but it is required for some other example.
  • Side notes – These are not important from the exam perspective. They are mentioned here for better understanding.

Out of syllabus (this year’s portion)

  • साक्षात्कृत्य – साक्षात्कृत्वा by १.४.७४साक्षात्प्रभृतीनि च (गतिसमासः) ।
  • गङ्गायाः मध्यम् मध्येगड़्गम्/गड़्गामध्यम् by 2-1-18 पारे मध्ये षष्ठ्या वा (अव्ययीभावः)
  • घन इव श्यामःघनश्यामः by २.१.५५ उपमानानि सामान्यवचनैः (तत्पुरुषः)

Appendix  – Some Technical Terms

Sutram

अल्पाक्षरं असंदिग्धं सारवत्‌ विश्वतोमुखम्‌। अस्तोभं अनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः॥

विकल्प

Optional rule indicated sometime by mentioning वा |

अनुवृत्तिः

Some parts of the sutra are carried over to the subsequent sutras.

अपकर्षः

Taking some words from the next sutra to the earlier sutra, as opposed to Anuvritti were they are carried over to the subsequent sutras.

मण्डूकप्लुतिः

Like a frog, jumping from one place to another, as opposed to Anuvritti or Apakarsha which happen in opposite directions.

अपवाद

The sutra which is an exception to some other sutra is Apavaada sutra.

रूढिः

The usage is called Roodi.

परिभाषा

Meta rules

निर्देश

The Direction or instruction

निपातः

The word has been stated rather than mentioning the rule to arrive at it.

विभाषा

Optional rule.

बहुलम्

No uniform rule. Neither always mandatory nor always optional.

अनुकरण

When something is retained, it is called anukarana.

उपधा

Penultimate letter – i.e., the letter before the last letter.

References

https://books.google.co.in/books?id=iSDakY97XckC   ashtaadhyaayi in english

http://mx1.sharetag.org/sutras/6-4-146 ashtaadhyaayi in English

 

Advertisements

Tatpurusha Samaasa – Important Sutras and Examples

तत्पुरुषः

781 3.1.92 तत्रोपपदं सप्तमीस्थम्‌ । i.e.,  तत्र ०/० उपपदम् १/१ सप्तमीस्थम् १/१

संज्ञा sutram for उपपदम्‌.  It states that the term given in the Saptami vibhakti in the sutras are to be considered as upapadam.  For example there is a sutra called कर्मण्यन् i.e., कर्मणि अन्. Here Karmani is the 7th vibhakti form of the padam called Karma. So all the karma padams are to be considered as upapadams. For example in कुम्भं करोति इति कुम्भकारः, since kumbham is the Karma padam, it is considered as the upapadam.

782 2.2.19 उपपदमतिङ् । i.e., उपपदम् १/१ अतिङ् १/१

This is the समास विधायकम् sutram for उपपदसमास. It states that an Upapadam can join with a अतिङ्.  तिङ् refers to kriya padam.   अतिङ् refers to the Kridanta padams that are formed using the धातु. For example in कुम्भं करोति (अथवा) कुम्भस्य कारः = कुम्भकारः the conjugation of the upapadam कुम्भं with the kridanta padam कारः is possible by this sutra.

785 2.2.22 क्त्वा च । i.e., क्त्वा ३/१ च ०/० (Eg)

This is the समास विधायकम् sutram for उपपदसमास. The तृतीयाप्रभृतीनि  उपपदानि, i.e., upapadas that are enjoined by the sutras from 3.4.47 उपदंशस्तृतीयायाम् to 3.4.64 अन्वच्यानुलोम्ये, are compounded optionally with the Indeclinables ending in क्त्वा |

Eg. उच्चैःकृत्य – उच्चैः कृत्वा | Note that the samaastapada has krutya.

787 5.4.87 अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः । i.e., अहस्-सर्व-एकदेश-संख्यात-पुण्यात् ५/१ च ०/० रात्रेः ५/१

वृत्तिः – एभ्यो रात्रेरच् स्याच्चात्संख्याव्ययादेः। अहर्ग्रहणं द्वन्द्वार्थम् | This sutra mentions the rule to apply अच् प्रत्यय: as the समासान्त:.   The word रात्रिः gets अच् at the end of the compound, if it comes after the words like अहन्, सर्व, एकदेश, संख्यात and पुण्य and also when it follows a number or an Avyaya. एकदेश means a word denoting a part.

Eg.   अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रः |  सर्वा रात्रिः सर्वरात्रः | पूर्वं रात्रेः पूर्वरात्रः | संख्याता रात्रिः संख्यातरात्रः | पुण्या रात्रिः पुण्यरात्रः | द्वयोः रात्र्योः समाहारः द्विरात्रम्  | अतिक्रान्तो रात्रिम् अतिरात्रः |

788 5.4.91 राजाऽहस्सखिभ्यष्टच्‌ । i.e., राजा-अहस्-सखिभ्यः ५/३ टच् १/१

This sutra mentions the rule to apply टच् प्रत्यय: as the समासान्त:.  The suffix टच् is added at the end of the तत्पुरुष ending in राजन्, अहन् and सखि .

Eg. परमश्चासौ राजा च परमराजः | Eg. कृष्णस्य सखा कृष्णसखः | Eg. सर्वम् अहः सर्वाह्णः | Here the samasa is by “पूर्वकालैकसर्वजरत्….”. It gets टच् प्रत्यय: by राजाऽहस्सखिभ्यष्टच्‌ | अह्न is substituted for अहन् by अह्नोऽह्न एतेभ्यः | णत्वम् is by अह्नोऽदन्तात्‌ | Eg. पूर्वं अह: पूर्वाह्ण: |

Eg. द्व्यह: द्वयो: अह्नो: समाहार: | Here the dvigu samaasa is by तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।

790 5.4.88 अह्नोऽह्न एतेभ्यः । i.e.,  अह्नः ६/१ अह्नः १/१  एतेभ्यः  ५/३

This sutra mentions the rule for अह्नादेश: when there is a समासान्त.  अह्न is substituted for अहन् after सर्व-एकदेश-संख्यात-पुण्य, संख्या and अव्यय. These words are got from the sutra अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः |

Eg. सर्वम् अहः सर्वाह्णः | Here the samasa is by “पूर्वकालैकसर्वजरत्….”. It gets टच् प्रत्यय: by राजाऽहस्सखिभ्यष्टच्‌ | अह्न is substituted for अहन् by अह्नोऽह्न एतेभ्यः | णत्वम् is by अह्नोऽदन्तात्‌ |

Eg. द्व्यह्न: द्वयो: अह्नो: भव: | Here the dvigu samaasa is by तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।

791 8.4.7 अह्नोऽदन्तात्‌ । i.e., अह्नः १/१ अत्+अन्तात् १/१

This sutra mentions the rule for अतिदेश of णत्वम्.  After the रेफ in the previous word ending in अकार the substitute अह्न (for अहन्) has its न sound replaced by ण sound.

Eg. सर्वम् अहः सर्वाह्णः | Here the samasa is by “पूर्वकालैकसर्वजरत्….”. It gets टच् प्रत्यय: by राजाऽहस्सखिभ्यष्टच्‌ | अह्न is substituted for अहन् by अह्नोऽह्न एतेभ्यः | णत्वम् is by अह्नोऽदन्तात्‌ |

799 5.4.97 उपमानादप्राणिषु । i.e., उपमानात् ५/१ अप्राणिषु ७/३

वृत्तिः – अप्राणिविषयकोपमानवाचिनः शुनष्टच् स्यात् | This sutra mentions the rule to apply टच् प्रत्यय: as the समासान्त:. The tatpurushasamaasa ending in श्वन् referring to the dog as an example or upamaana for a non-living object gets टच् प्रत्यय: as the समासान्त:.

Eg. आकर्षः श्वा इव आकर्षश्वः |  Here the dog is compared to a five-inch wooden instrument used for dragging grain from the granary.

Counter Eg. वानरः श्वा इव वानरः वानरश्वा | Comparison with a living being.

801 5.4.99 नावो द्विगोः । i.e., नावः ५/१ द्विगोः ५/१

वृत्तिः – नौशब्दान्तात् द्विगोः टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः।  न तु तद्धितलुकि | This sutra mentions the rule to apply टच् प्रत्यय: as the समासान्त:. The टच् suffix is added to a द्विगुसमास ending in नौ as the samaasanta, provided there is no elision of a तद्धित.

Eg. द्वाभ्यां नौभ्यां आगतः द्विनावरूप्यः | This तद्धितार्थ समास is formed by तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च । Here after द्विनौ, अ comes due to टच्. Then it becomes द्विनाव due to एचोऽयवायावः | Eg. पञ्चनावप्रियः = पञ्चनावः प्रियाः यस्य इति |

803 5.4.101 खार्याः प्राचाम् । i.e., खार्याः ५/१ प्राचाम् ६/३ (Eg)

वृत्तिः – खारीशब्दान्तात् द्विगोरर्धाच् च परो यः खारीशब्दः तदन्तात् तत्पुरुषाट् टच् प्रत्ययो भवति प्राचाम् आचार्याणां मतेन। The samaasaanta टच् will come to the word खारि, according to the opinion of the Eastern Grammarians, at the end of a dvigu compound and when preceded by the word ardha in a Tatpurusha compound.

Eg., द्वयो: खार्या: समाहार: द्विखारम् / द्विखारि |  Eg., अर्धं खार्याः = अर्धखारम् / अर्धखारि |

806 5.4.105 कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम्‌ । i.e., कुमहद्‍भ्याम् ५/२ अन्यतरस्याम् ७/१ (Eg)

वृत्तिः – कुमहद्भ्यां परो यो ब्रह्मा तदन्तात् तत्पुरुषाट् टच् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्याम्। This sutra mentions the rule to apply टच् प्रत्यय: as the समासान्त:. The samaasaanta टच् will come optionally for the tatpurusha ending in ब्रह्मन् following कु and महत् |

Eg., कुत्सितो ब्रह्मा कुब्रह्मा without  टच्  pratyaya. कुत्सितो ब्रह्मा कुब्रह्मः with टच् pratyaya.

Eg., महान् च असौ ब्रह्मा च महाब्रह्मः with टच्  pratyaya. महान् च असौ ब्रह्मा च महाब्रह्मा without  टच्  pratyaya. The compound (having the prathipadikam महाब्रह्मन्) is formed by 2.1.61 सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः । महत् becomes महा by 6.3.46 आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः । The टिलोपः happens by 6.4.14 नस्तद्धिते on ब्रह्मन् making it ब्रह्म् | The samaasaanta टच् comes optionally by कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम्‌ ।

807 6.3.46 आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः । i.e., आत् १/१ महतः ६/१ समानाधिकरणजातीययोः ७/२

This sutra states the rule for the changes that happen in the first word पूर्वपदविकारः, where in it gets a आ added i.e., आकारादेश:. महत् will have its final letter substituted by आत् (आ), if a word in the same gender, case-ending and number (i.e., समानाधिकरण) or the affix जातीयर् follows.

Eg., महान् च असौ ब्रह्मा च महाब्रह्मः with टच्  pratyaya. महान् च असौ ब्रह्मा च महाब्रह्मा without  टच्  pratyaya. The compound (having the prathipadikam महाब्रह्मन्) is formed by 2.1.61 सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः । महत् becomes महा by 6.3.46 आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः । The टिलोपः happens by 6.4.14 नस्तद्धिते on ब्रह्मन् making it ब्रह्म् | The samaasaanta टच् comes optionally by कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम्‌ ।

Another Eg. महान् देव: = महादेव: | Counter example for not being in the same vibhakti – महतः सेवा = महत्सेवा | The example for जातीयर् is महत् + जातीय = महाजातीयः |

गवि च युक्ते (वा)

अष्टन् has आ when the word गो comes as the उत्तरपद and the sense of Yoked is implied.

Eg., अष्टागवम् = अष्टौ गावो यस्य तत् |  अष्टा = अष्ट + आ | There are आत्व and सवर्णदीर्घ |

अष्टगवम् = अष्टानां गवां समाहार: | तत् युक्तत्वात् शकटम् अष्टागवम् |

Contrary Example. अष्टपदी = अष्टानां पदानां समाहारः |  अकारान्तोत्तरपदो द्विगु: स्त्रियामिष्ट: is a वार्तिकम् under 2-4-17 स नपुंसकम्‌, which means that a द्विगुः compound which expresses a समाहार: (aggregation) and whose final member ends in the letter ‘अ’ is used (only) in the feminine gender. Eg. अष्टानामध्यायानां समाहार: = अष्टाध्यायी – A collection of eight chapters.

812 2.4.26 परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः । i.e., परवत् ०/० लिङ्गम् १/१ द्वन्द्वतत्पुरुषयोः ६/२

This sutra states the rule to determine the लिङ्गम् of the compound word.  The gender of द्वन्द्व and तत्पुरुष compounds is that of the final member. द्वन्द्व here stands for इतरेतरयोगद्वन्द्व, since in the case of समाहारद्वन्द्व, the gender is neuter by स नपुंसकम्, which is an apavaada sutra to the current sutra.

Eg. कुक्कुटमयूर्यौ = कुक्कुटश्च मयूरी च | The second word is in feminine gender and hence the samasta pada is in feminine gender. (मयूरी मयूर्यौ मयूर्यः) |  मयुरीकुक्कुटौ = मयूरी च कुक्कुटश्च ending in masculine gender. (कुक्कुटः कुक्कुटौ कुक्कुटाः) |

Another example for Tatpurusha as per the rule अर्धं नपुंसकम् is अर्धं पिप्पल्याः = अर्धंपिप्पली |

द्विगुप्राप्तापन्नालंपुर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः (वा) (Eg.)

This vaartikam prohibits the sutra in certain cases. The gender will not be as per the second word in the case of द्विगु compounds, of compounds starting with words प्राप्त, आपन्न and अलम् and of गतिसमास |

Eg. अलं कुमार्यै = अलंकुमारिः | The gender is not feminine though the second word is in feminine gender. The compound is indicated by this vaartikam itself. There are no sutra that states this compound.

813 2.4.27 पूर्ववदश्ववडवौ । i.e., पूर्ववत् ०/० अश्ववडवौ १/२ (Eg.)

The gender of the अश्वावडव in any vibhakti and vachana is that of the first member which is masculine.

Eg. अश्ववडवौ = अश्वश्च वडवा च | Dvandva samaasa by चार्थे द्वन्द्वः |

814 2.4.29 रात्राह्नाहाः पुंसि । i.e., रात्राह्नाहाः १/३ पुंसि ७/१

This sutra states the rule to determine the लिङ्गम् of the compound word.  The द्वन्द्व and तत्पुरुष compounds ending in रात्र, अह्न and अह are in masculine gender only. Since this sutra comes after the sutra परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः, it is an अपवाद to that sutra. It also bars the neuter gender for समाहार as stated in स नपुंसकम् |

Eg.  अहश्च रात्रिश्च तयोश्च समाहारः = अहोरात्रः

Exception – Eg. When the word रात्रि follows a सङ्ख्यावाचक, the समास is in the neuter gender by संख्यापूर्वं रात्रं क्लीबम् (लिङ्गानुशासन १३१). So द्वयोः रात्र्योः समाहारः द्विरात्रम् |

815 2.4.30 अपथं नपुंसकम्‌ । i.e., अपथम् १/१ नपुंसकम् १/१ (Eg.)

In Tatpurusha, the compound अपथ is neuter, when the samaasanta अच् is applied. But this samaasaanta is optional according to 5.4.72 पथो विभाषा | So in the absence of the samaasaanta, the gender will be as per 2.4.26 परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः and it will be masculine.

Eg. न पन्थाः अपथम् in tatpurusha with samaasaanta. न पन्थाः अपन्थाः in tatpurusha without samaasaanta.  न विध्यते पन्थाः यस्य स: अपथः (देशः) in Bahuvrihi. अविद्यमान: पन्था: यस्याः सा अपन्था in Bahuvrihi as a visheshanam for a streelinga padam.

816 2.4.31 अर्धर्चाः पुंसि च । i.e., अर्धर्चाः १/३ पुंसि ७/१ च ०/० (Eg.)

The words belonging to the अर्धर्चादि class are both masculine and neuter.

Eg. ऋचः अर्धम् = अर्धर्चः / अर्धर्चम् | The samaasa is as per अर्धं नपुंसकम् | The samaasaanta अ is added by ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे | The masculine form is by अर्धर्चाः पुंसि च |

821 2.4.17 स नपुंसकम्‌ । i.e., सः १/१ नपुंसकम् १/१

वृत्तिः – समाहारे द्विगुर्द्वन्द्वश्च नपुंसकं स्यात्। The Dvigu and Dvandva compounds implying समाहार are in the neuter gender. This is an अपवाद to the rule परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः |

Eg. पञ्चानां गवां समाहार: = पञ्चगवम् |

अनो नलोपश्च, वा द्विगुः स्त्रियाम् (वा) (Eg)

A dvigu, ending in अन् in its final member, drops its न् and then it is optionally in the feminine.

Eg., पञ्चानां तक्ष्णां समाहार: =  पञ्चतक्षम् / पञ्चतक्षी  (विकल्पेन स्त्री). पञ्चतक्षन् –  here न् is dropped. Because of अदन्तत्व i.e., ending in अकार, there is ङीप् as per द्विगोः | When it is not in feminine, the gender is neuter by स नपुंसकम् |

पथः सङ्ख्याव्ययादेः (वा)  (Eg)

पथः will be in neuter gender, when it is coming at the end of a tatpurusha compound starting with a numeral or an indeclinable. It will get अच् samaasaanta by 5.4.74 ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे | It will have टिलोप as per नस्तद्धिते | This is an exception to परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुशयोः |

Eg., त्रयाणां पन्थाः त्रिपथम् |

825 2.4.22 छाया बाहुल्ये । i.e., छाया १/१ बाहुल्ये ७/१

वृत्तिः – छायान्तस्तत्पुरुषो नपुंसक स्यात् पूर्वपदार्थबाहुल्ये। This sutra states the rule to determine the लिङ्ग of the compound word.  A tatpurusha compound ending in छाया is in neuter gender if the first member has the expansive sense remaining in plural.

Eg.  ईक्षूणां छाया इक्षुच्छायम् | Here the sugarcane shade actually indicates the groves of sugarcane wherein the word shade conveys the sense of profuseness of sugarcane. Counter example कुड्यस्य छाया कुड्यच्छाया | This means – the shade of the wall – without indicating any sense of profuseness.

826 2.4.23 सभा राजाऽमनुष्यपूर्वा । i.e., सभा १/१ राजाऽमनुष्यपूर्वा १/१

वृत्तिः – राजपर्यायपूर्वोऽमनुष्यपूर्वश्च सभान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकं स्यात् | This sutra states the rule to determine the लिङ्ग of the compound word.  A tatpurusha compound ending in सभा is neuter if a synonym of राजा or some word meaning a demon happens to be the first member. अमनुष्य stands for रक्षःपिशाचादि by usage or रूढी.

Eg. इनस्य सभा इनसभम् | ईश्वरस्य सभा इश्वरसभम् | पिशाचानां सभा पिशाचसभम् | counter example राज्ञ: सभा = राजसभा, चन्द्रगुप्तसभा = चन्द्रगुप्तस्य सभा |

828 2.4.25  विभाषा सेनासुराछायाशालानिशानाम्‌ । i.e., विभाषा १/१ सेनासुराच्छायाशालानिशानाम् ६/३ (Eg)

A tatpurusha ending in सेना, सुरा, छाया, शाला or निशा is optionally neuter (विकल्पेन नपुंसकम्).

Eg. गोः शाला = गोशालम् / गोशाला | Eg. ब्राह्मणानां सेना = ब्राह्मणसेनम् / ब्राह्मणसेना |

Samaasa (ekashesha, sarvasamaasanta, samaasaashrayavidhi) – Important Sutras and examples

एकशेष

931 1.2.65 वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः । i.e., वृद्धः १/१ यूना ३/१ तल्लक्षणः १/१ चेत् ०/० एव ०/० विशेषः १/१

The word denoting गोत्र remains when it is compounded with the word ending in युवप्रत्यय, provided the difference between the former and latter is entirely due to the गोत्रप्रत्यय and युवप्रत्यय respectively.

Eg. गार्ग्यश्च गार्ग्यायणश्च गार्ग्यौ | गार्ग्यः ends in गोत्र pratyaya. गार्ग्यायणः ends in युव pratyaya.

932 1.2.66 स्त्री पुंवच्च । i.e., स्त्री १/१ पुंवत् ०/० च ०/० (Ref)

When the word ending in a गोत्रप्रत्यया is feminine, it alone remains if compounded with a word ending in युवप्रत्यय and the feminine meaning is replaced by the masculine.

Eg. ग़ार्गी च गार्ग्यायणौ च गर्गाः | Eg. दाक्षी च दाक्षायणश्च दाक्षी | here the compounded word दाक्षी is the masculine dual of the masculine singular दाक्षिः |

933 1.2.67 पुमान् स्त्रिया । i.e., पुमान् १/१ स्त्रिया ३/१

The masculine word alone remains when compounded with a feminine word, provided the difference between them is solely resting on the gender suffixes.

Eg. हंसी च हंसश्च हंसौ |

934 1.2.68 भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम् । i.e., भ्रातृपुत्रौ १/२ स्वसृदुहितृभ्याम् ३/२ (Ref)

भ्रातृ and पुत्र are retained when compounded with स्वसृ (sister) and दुहितृ (daughter) respectively.

Eg. भ्राता च स्वसा च भ्रातरौ | Eg. पुत्रश्च दुहिता च पुत्रौ |

936 1.2.70 पिता मात्रा । i.e., पिता १/१ मात्रा ३/१

पितृ alone remains optionally when compounded with मातृ |

Eg.  माता च पिता च पितरौ / मातापितरौ |

सर्वसमासान्ताः

940 5.4.74 ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे । i.e., ऋक्पूरप्धूःपथाम् ६/३ अ अनक्षे ७/१

This sutra defines the rule for the samaasaanta अ. Compounds ending in ऋच्, पुर्, अप्, धुर्, पथिन् take  अ as the saaasaanta affix, but not in the case of धुर् if it refers to the axle of a wheel अक्ष.

Eg. ऋचः अर्धम् = अर्धर्चः | The samaasa is as per अर्धं नपुंसकम् | The samaasaanta अ is added by ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे | The masculine form is by अर्धर्चाः पुंसि च | Eg. बह्वृचः and अनृचः only when it refers to the student.

Eg. राज्ञः धूः राजधुरा | By the current sutra, it gets अ pratyaya.  धुर् is feminine and so it gets the टाप् pratyaya. Since the second word is feminine the compound word is in feminine by परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः|

944 5.4.76 अक्ष्णोऽदर्शनात्‌ । i.e., अक्ष्णः ५/१ अदर्शनात् ५/१

This sutra mentions the rule for अच् प्रत्यय: as the समासान्त:. The  अच् प्रत्यय: comes as the समासान्त when अक्षि not meaning eye is final in a compound. Thus गवाक्षः window; this literally means like the eyes of light. “Like the eye” is not “the eye”.

Eg. गवां अक्षीव गवाक्षः | इकारलोप by यस्येति च | गवाक्ष् + अ |

955 5.4.70 किमः क्षेपे । i.e., किमः १/१ क्षेपे ७/१ (Eg)

The samaasaanta affix is not applied to a word preceded by किम् in the sense of reproach.

Eg. He is no king who does not protect किंराजा यो न रक्षति | कुत्सितो राजा = किंराजा |
Counter Eg. कस्य राजा = किंराजःwhen not in the sense of reproach.

956 5.4.71 नञस्तत्पुरुषात्‌ । i.e., नञः ५/१ तत्पुरुषात् ५/१ (Eg)

When the uttarapada comes after नञ्, then the samaasaanta affix is not added in a tatpurusha.

Eg. न राजा अराजा | Eg. न सखा असखा |

समासाश्रायविधि

992 6.3.54 हिमकाषिहतिषु च । i.e., हिमकाषिहतिषु ७/३ च ०/०

The word पाद gets substituted by पद् when हिम, काषिन् or हति follows as the uttarapada.

Eg. पादस्य हिमम् = पद्धिमम् (coldness of feet) | Eg. पादौ पादाभ्यां वा कषति = पत्काषी (rubbing the feet) | Eg. पद्धतिः = पादाभ्यां हतिः (destroyed using the feet) |

1014 6.3.86 चरणे ब्रह्मचारिणि । i.e., चरणे ७/१ ब्रह्मचारिणि ७/१ (Ref)

वृत्तिः –  चरणे गम्यमाने ब्रह्मचारिणि उत्तरपदे समानस्य स इत्ययम् आदेशो भवति। When ब्रह्मचारिन् is the uttarapada, समान is substituted by स, if equality in the matter of Vedic study (चरण) is implied. चरण is a school in Vedic study. ब्रह्मन् is Veda. The vow व्रत to study the Veda is also ब्रह्मन् by the transference of epithets. Hence ब्रह्मचारिन् is one who has taken up the vow to study Veda. समानः ब्रह्मचारी सब्रह्मचारी |  समान is substituted by स in the compound as per the present sutra, because one is equal to another in the matter of ब्रह्मचर्य | समानः सः सब्रह्मचारी is a karmadhaaraya compound.

1019 8.3.80 समासेऽङ्गुलेः सङ्गः । i.e., समासे ७/१ अङ्‍गुलेः ५/१ सङ्गः १/१

When the word सङ्ग comes after अङ्गुलि in a compound, its स becomes ष.

Eg. अङ्‍गुलेः सङ्गः = अङ्गुलिषङ्गः |

1025 6.3.99 अषष्ठ्यतृतीयास्थस्यान्यस्य दुगाशिराशाऽऽस्थाऽऽस्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु । i.e., अषष्ठ्यतृतीयास्थस्य ६/१ अन्यस्य ६/१ दुक् १/१ आशीराशाऽऽस्थाऽऽस्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु ७/३

वृत्तिः – अषष्थीस्थस्य अतृतीयास्थस्य च अन्यशब्दस्य दुगागमो भवति आशिसाशा आस्था आस्थित उत्सुक ऊति कारक राग छ इत्येतेषु परतः। According to this sutra, when the word अन्य is not used in the Genitive 6th-Case or the Instrumental -3rd case, it gets the augment दुक् (द्) before 1. आशिस् 2. आशा 3. आस्था 4. उत्सुक 5. कारक and 6. राग as well as before the affix छ (ईय).

Eg. अन्यस्य कारक: अन्यत्कार: |

Aluk Samaasa – Important Sutras and examples

अलुक्

Introduction to Aluk

By 2.4.71 सुपोधातुप्रातिपदिकयोः there would be the elision of the sup pratyaya when it follows the root धातु or stem प्रातिपदिकम् | By 1.1.60 अदर्शनं लोपः when a pratyaya is not seen and it is elided that is called as Lopa. The absence of lopa is Aluk.

958 6.3.1 अलुगुत्तरपदे । i.e., अलुक् १/१ उत्तरपदे ७/१

This sutra states the अधिकार of two words अलुक् and उत्तरपद. The operation of अलुक्, meaning – there is no elision, is in the case of 23 sutras from 6.17.2 as this is 6.17.1 in अष्टाध्यायी. The operation of उत्तरपद, meaning – before the second member, is upto the end of the Paada, i.e., the third paada of the sixth chapter.

959 6.3.2 पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः । i.e., पञ्चम्याः ६/१ स्तोकादिभ्यः ५/३ (Imp.)

वृत्तिः – स्तोका अन्तिकदूरार्थ कृच्छ्राणि क्तेन. पंचमी सुबन्त indicating sparity, proximity (near, far) and कृच्छ्र with क्त समर्थ words have तत्पुरुष status.

Eg. स्तोकात् मुक्तः स्तोकान्मुक्तः | Eg. अन्तिकात् आगतः अन्तिकादागतः | Eg. कृच्छात् मुक्तः कृच्छान्मुक्तः |

961 6.3.4 मनसः संज्ञायाम् । मनसः ५/१ संज्ञायाम् ७/१ (Imp.)

वृत्तिः – मनसस्तृतीयाया अलुक् स्यात् | The तृतीया in मनस् is not elided when the compound is a name. Truteeya is carried over from the earlier sutra.

Eg. मनसागुप्ता.  Counter example असंज्ञायां तु मनोगुप्ता |

964 6.3.5 आज्ञायिनि च । आज्ञायिनि ७/१ च ०/०

The instrumental ending of मनस् is not elided when it is followed by आज्ञायिन् |

Eg. मनसा आज्ञायी मनसाऽऽज्ञायी | मनसाऽऽज्ञातुं शीलमस्य इति | One who communicates his commands mentally. i.e., One knowing by mind.

963 6.3.6 आत्मनश्च पूरणे । i.e., आत्मनः ५/१ च ०/० पूरणे ७/१ (Ref)

वृत्तिः – आत्मनः तृतीयायाः अलुक् स्यात् । पूरण इति वक्तव्यम् (वा) | The truteeyaa after आत्मन्शब्द is retained when an uttarapada follows.

Eg.  आत्मनापञ्चमः आत्मना पञ्चमः meaning – himself and four others.

964 6.3.7 वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः । वैयाकरणाख्यायाम् ७/१ चतुर्थ्याः ६/१ (Imp)

The chaturthi after aatman is not elided when the compound word is the name of a technical term in grammar.

Eg. आत्मनेपदम् आत्मने पदम् | The samaasa is by चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः । Eg. आत्मनेभाषाः |

965 6.3.8 परस्य च । i.e., परस्य ६/१ च ०/०

The chaturthi after para is not elided when the compound word is the name of a technical term in grammar.

Eg. परस्मैपदम् परस्मै पदम् |

966 6.3.9 हलदन्तात्‌ सप्तम्याः संज्ञायाम् । i.e., हल्-अदन्तात् ५/१ सप्तम्याः ६/१ संज्ञायाम् ७/१ (Ref)

The saptami is not elided from words ending in consonants or short अ, when an uttarapada follows, if the compound is a proper name.

Eg. त्वचिसार: त्वचि सार: | त्वक् is Halanta. This word means Bamboo – one whose strength is in the skin. This is व्यधिकरनपदबहुव्रिहिः |

Eg. अरण्येतिलकाः अरण्ये तिलकाः | अरण्य is Adanta.

967 8.3.95 गवियुधिभ्यां स्थिरः । i.e., गवियुधिभ्याम् ५/२ स्थिरः  १/१

This sutra mentions the rule for aluk and changing of स to ष. The स of स्थिर changes to ष after गवि and युधि.

Eg. युधि स्थिर: = युधिष्ठिर: | There is ष्टुत्व as per ष्टुना ष्टुः. This compound is formed as per हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम् | The Tatpurusha samaasa is by सप्तमी शौण्डैः ।

Eg. गवि स्थिर: = गविष्ठिर: | The compound is by this sutra itself.

969 6.3.11 मध्याद्गुरौ । मध्यात् ५/१ गुरौ ७/१ (Imp)

The saptami after the word मध्य is not elided when the word गुरु is the uttarapada.

Eg. मध्येगुरुः मध्ये गुरुः | This means – heavy at the centre.

अन्तच्च (वा)

The saptami which comes after the word अन्त is also not dropped when गुरु is the uttarapada.

Eg. अन्तेगुरुः अन्ते गुरुः | This means – heavy at the end.

970 6.3.12 अमूर्धमस्तकात्‌ स्वाङ्गादकामे । अमूर्धमस्तकात् ५/१ स्वाङ्गात् ५/१ अकामे ७/१ (Imp)

वृत्तिः – मूर्धमस्तकवर्जितात् स्वाङ्गादुत्तरस्याः सप्तम्याः अकामे उत्तरपदे अलुग् भवति। The saptami after हलन्त and अदन्त words denoting what are technically known as  स्वाङ्ग (parts of body) except after मूर्धन् and मस्तक, is not dropped when there is an uttarapada other than काम |

Eg. कण्ठेकाल: = कण्ठे काल: यस्य स: | Eg. उरसिलोमा | Counter example – मुखकामः मुखे कामो अस्य | Counter example – मूर्धशिखः मूर्धनि शिखा यस्य सः | Counter example – मस्तकशिखः  मस्तके शिखा यस्य सः |

971 6.3.13 बन्धे च विभाषा । i.e., बन्धे ७/१ च ०/० विभाषा १/१

The saptami coming after हलन्त or अदन्त words is optionally elided when the word बन्ध is the uttarapada in the tatpurusha. The term tatpurusha is included in this sutra by अपकर्ष from the next sutra.

Eg. हस्ते बन्धः = हस्तेबन्धः = हस्तबन्धः | हस्त is an अदन्त padam.

972 6.3.14 तत्पुरुषे कृति बहुलम् । i.e., तत्पुरुषे ७/१ कृति ७/१ बहुलम् १/१

This sutra mentions the rule for aluk. In the tatpurusha compound, the dropping of Saptami is not uniformly done (bahulam) when the कृदन्त words come as the उत्तरपद |

Eg. स्तम्बे रमः = स्तम्बेरमः / स्तम्बरमः | Side Note: तृणसमूहः = स्तम्बः | तस्मिन् स्तम्बे रमते गजः इति अर्थः |
Eg. कर्णे जपति इति कर्णेजपः / कर्णजपः |

976 6.3.18 शयवासवासिष्वकालात् | i.e., शय-वास-वासिषु ७/३ अकालात् ५/१ (Eg)

The saptami is optionally not elided after words other than those denoting some stages of time, when the uttarapada is शय, वास or वासिन् and the preceding word ends in a vowel or short अ.

Eg. खेशयः / खशयः | Eg. ग्रामे वासः = ग्रामेवासः / ग्रामवासः | Eg. ग्रामेवासी / ग्रामवासी | Here saptami has come after हलदन्तs.

978 6.3.21 षष्ठ्या आक्रोशे । षष्ठ्या ६/१ आक्रोशे ७/१ (Imp)

The shashti is retained when an uttarapada follows if abuse is meant by the compound.

Eg. चौरस्य कुलम् चौरस्यकुलम्| The compound expresses निन्दा. Counter example – ब्राह्मणस्य कुलम् ब्राह्मणकुलम् |

(Video) Bahuvrihi Samasa – Important Sutras

https://youtu.be/uihKnBrYrFk

Smt. Sowmya Krishnapur’s Presentation material — Bahuvreehi – An overview

On behalf of the students of KSOU MA Sanskrit, I thank Smt. Sowmya Krishnapur for taking this session for us. Students are recommended to register for the free courses available in Vyoma Labs specifically for KSOU MA Sanskrit Grammar. The videos are also available in YouTube under vyoma-samskrta-pathasala – KSOU MA year 2 – Class#1

बहुव्रीहिः

829 2.2.23 शेषो बहुव्रीहिः । i.e., शेषः १/१ बहुव्रीहिः १/१ (Ref)

This is an Adhikaara Sutra. It means that the rest is Bahuvrihi. शेष indicates प्रथमान्त.

830 2.2.24 अनेकमन्यपदार्थे । i.e., अनेकम् १/१ अन्यपदार्थे ७/१

This is a समास विधायकम् sutram for बहुव्रीहि:. Several mutually related words in the प्रथमाविभक्ति are compounded in the sense of some word other than those that are compounded and the compound is called बहुव्रीहिः.

Eg. प्राप्तम् उदकं यं सः प्राप्तोदको ग्रामः | पीतं अम्बरं यस्य सः पीताम्बरः |

[Side note: उदकं ग्रामं प्राप्तम् इति | The water reached the village. उदकं कर्तृपदम् | ग्रामः कर्मपदम्। ]

831 6.3.34 स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियाऽऽदिषु । i.e., स्त्रियाः ६/१ पुंवत् ०/० भाषितपुंस्कादनूङ् (लुप्तषष्ठीकम्) समानाधिकरणे ७/१ स्त्रियाम् ७/१ अपूरणीप्रियाऽऽदिषु ७/३ (Ref)

If there is an equivalent and uniform masculine form for a feminine word, and if it does not end in the feminine affix ऊङ् and is followed by another feminine word in the same case-relation (vibhakti) with it; but not when such subsequent word is an ordinal number nor in the प्रियादि class.

Eg. चित्रा गावः यस्य सः चित्रगुः | Eg. रूपवती भार्या यस्य सः रूपवद्भार्यः |

832 5.4.116 अप् पूरणीप्रमाण्योः । i.e., अप् १/१ पूरणीप्रमाण्योः ६/२

वृत्तिः – पूरणार्थप्रत्ययान्तं यत्स्त्रीलिङ्गं तदन्तात्प्रमाण्यन्ताच्च बहुव्रीहेरप्स्यात् |

This sutra states the rule for अप् pratyaya. The affix अप् comes after a bahuvrihi compound, which either ends in a feminine ordinal numeral (pratyayaanta) or in the word प्रमाणि.

Eg. कल्याणी पञ्चमी यासां रात्रीणां ताः कल्याणीपञ्चमाः रात्रयः | (the nights for which the fifth is auspicious). ईकार in पञ्चमी elided by यस्येति च.

Eg. स्त्रीप्रमाणि यस्य स: स्त्रीप्रमाण: | (one who has the wo  man for authority)

835 7.4.14 न कपि । i.e., न ०/० कपि ७/१ (eg.)

वृत्तिः – कपि परे ह्रस्वो न स्यात्  | आ, ई and ऊ are not shortened when कप् follows.

Eg. कल्याणी पञ्चमी यस्य सः कल्याणपञ्चमीकः पक्षः | Note that if there is प्राधान्यं for the पञ्चमी रात्रिः as in the case of कल्याणीपञ्चमाः रात्रयः since the indicated अन्यपदार्थः is also रात्रि, by अप् पूरणीप्रमाण्योः, the अप् pratyaya will apply. In case of पक्षः, Raatri is not prominent and hence कप् is applied by this sutra. By स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियाऽऽदिषु, कल्याणी has become कल्याण.

Eg. दृढं भक्ति: यस्य स: दृढभक्ति: | दृढा भक्ति: यस्य स: दृढाभक्ति: | When the word दृढं is used without  any reference to its gender (by सामान्ये नपुंसकम्), but merely to denote want of weakness then it is Neuter. But when feminine nature is intended to be expressed then it stays as दृढाभक्ति, as Bhakti is in the प्रिया class and the sutra “स्त्रियाः पुंवत्…” states that there is no pumvat for the stree linga words in this class.

836 6.3.35 तसिलादिषु आकृत्वसुचः । i.e., तसिलादिषु ७/३ आ ०/० कृत्वसुचः ५/१

A feminine word having an equivalent and uniform masculine form (भाषितपुंस्कः) is changed to such masculine form if one of the affixes from तसिल् down to कृत्वसुच् is attached.

Eg. बह्वी + त्रल् = बहुत्र indicating बह्वीषु | Eg. बह्वी + तसिल् = बहुतः |

भास्याढे तद्धिते (वा)

There is pumvatbhava for a word having भसंज्ञा when it is followed by a taddhita other than ढ | भ is a संज्ञा defined by the sutra यचि भम् (१.४.१८) – When followed by a pratyaya which begins with either यकार or अच्, the anga is called भ। सर्वनामस्थान-भिन्न-स्वादौ यकारादौ, अजादौ च प्रत्यये परतः पूर्वं भ-संज्ञकं भवति।

Eg. हस्तिनीनां समूह: = हास्तिकम् | Here हस्तिनी changes to हस्तिन् by this vaartika.

Eg. The word सपत्नी is derived in three ways.

  • सपत्न means enemy. Its feminine gender form is सपत्नी. There will be pumvatbhava in this case and hence सपत्न will be taken. सपत्न्या: अपत्यं सापत्नः | Son of a female enemy. The आदिवृद्धिः ( सा in सापत्नः) is by तद्धितेष्वचामादेः | It gets the अण् प्रत्यय as the samaasaanta by शिवादिभ्योऽण् |
  • सपत्नी = समानः पतिः यस्याः सा | Here सपत्नी is in nitya streelinga. So there is no pumvatbhaava. सपत्न्या: अपत्यं सापत्नः | Son of a co-wife. Here the इकार is dropped as per यस्येति च | It gets the अण् प्रत्यय as the samaasaanta by शिवादिभ्योऽण् | The आदिवृद्धिः is by तद्धितेष्वचामादेः |
  • सपत्नी = समानः स्वामिः यस्याः सा | अण् does not come as this word is not a रूढि word in शिवादि class and it is a yougika word. Here instead of अण्, there is ण्य. | The इकार is dropped as per यस्येति च | The आदिवृद्धिः is by तद्धितेष्वचामादेः |  सपत्न्या: अपत्यं सापत्यः |

838 6.3.37 न कोपधायाः । i.e., न ०/० क-उपधायाः ६/१

This sutra is an exception to the Pumvatbhaava. The Feminine word having क as उपधा or the penultimate letter does not assume the masculine form.

Eg. पाचिकाभार्यः = पाचिका भार्या यस्य सः । पाचिका (पायिका) remains as it is and does not become  पाचक.

कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणम् (वा) (eg)

This prohibition regarding the word in feminine having क as the penultimate letter applies only to words got from a taddhita or from an affix वु in its enunciation. The वु is found as the अवयव of ण्वुल्, etc.

Eg. पाका भार्या यस्य सः पाकभार्यः | Here पाका is got by निपाता as this form is stated in a sutra.

840 6.3.39 वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे । i.e., वृद्धिनिमित्तस्य ६/१ च ०/० तद्धितस्य ६/१ अरक्तविकारे ७/१

वृत्तिः – वृद्धिशब्देन विहिता या वृद्धिस्तदधेतुर्यस्तद्धितोऽरक्तविकार्थस्तदन्ता स्त्री नपुंवत्। This sutra is an exception to the Pumvatbhaava. The Feminine word is not changed into Masculine, when it is formed by such a Taddhita affix which causes the Vriddhi of the first syllable, by the employment of the term Vriddhi, with the exception however of the Taddhitas meaning “colored therewith” (तेन रक्तं रागात्) and “made there of” (तस्य विकारः) |

Eg. स्त्रौघ्नीभार्यः  = स्त्रौघ्नी भार्या यस्य सः । Here स्त्रौघ्नः देशविशेषः | तत्र भवः इत्यर्थे |

841 6.3.40 स्वाङ्गाच्चेतः । i.e., स्वाङ्गात् ५/१ च ०/० ईतः ६/१ (eg)

A feminine word ending in ई having the name of a part of the body, does not become masculine.

Eg. सुकेशी भार्या यस्य स: सुकेशीभार्य: | शोभना केशाः यस्याः सा सुकेशी |

Counter Eg. अकेशा भार्या यस्य स: अकेशभार्य: | अकेशा does not end in ई.

Counter Eg. पट्वी भार्या यस्य सः पटुभार्यः | Not a part of the body.

846 2.2.27 तत्र तेनेदमिति सरूपे । i.e., तत्र ०/० तेन् ३/१ इदम् १/१ इति ०/० सरूपे १/२

वृत्तिः – सप्तम्यन्ते ग्रहणविषये सरूपे पदे तृतीयान्ते च ग्रहणविषये इदंयुद्धं प्रवृत्तमत्यथें समस्येते कर्मव्यतिहारे द्योत्ये स बहुव्रीहिः। इतिशब्दादयं विषयविशेषो लभयते।

This is a समास विधायकम् sutram for बहुव्रीहि:. Two identical words in सप्तमीविभक्ति referring to what is held or two such identical words in तृतीयाविभक्ति referring to some weapon, are compounded into a bahuvrihi in the sense of इदं युद्धं प्रवृत्तम् – the fight began when reciprocity (कर्मव्यतिहार) is implied.

Eg. केशेषु केशेषु गृहीत्‍वा इदं युद्धं प्रवृत्‍तम् = केशाकेशि | The samaasa is by तत्र तेनेदमिति सरूपे | पूर्वपदस्य दीर्घः (केशा) is got by अन्येषामपि दृश्यते | The इच् (केशि) is samaasaanta by इच् कर्मव्यतिहारे |

Eg. दण्डैश्च दण्डैश्च प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्‍तम् = दण्डादण्डि |

Eg. मुष्टिभिः मुष्टिभिः प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्‍तम् = मुष्टीमुष्टिः |

847 6.4.146 ओर्गुणः । i.e., ओः ६/१ गुणः १/१

This sutra states the आदेश. For उ or ऊ of a Bha stem, there is substituted Guna, before a Taddhita affix.

Eg. बाहूबाहवि = बाहुषु बाहुषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तम् |

[Side note: बाहु+बाहु+इ (by इच् कर्मव्यतिहारे) = बाहू+बाहो+इ (by ओर्गुणः ) = बाहू+बाह्+अव्+इ (एचोऽयवायावः )]

[Side note: भ is a संज्ञा defined by the sutra यचि भम् (१.४.१८) – When followed by a pratyaya which begins with either यकार or अच्, the anga is called भ। सर्वनामस्थान-भिन्न-स्वादौ यकारादौ, अजादौ च प्रत्यये परतः पूर्वं भ-संज्ञकं भवति। Here it gets the designation of Bha due to the इच् pratyaya.]

848 2.2.28 तेन सहेति तुल्ययोगे । i.e., तेन ३/१ सह ०/० इति ०/० तुल्ययोगे ७/१ (eg.)

This sutra is the samaasa vidhaayakam sutram for Bahuvrihi. सह implying equal participation in any matter is compounded with a word which is तृतीयान्त. It is a Bahuvrihi compound.

Eg. पुत्रेण सह सहपुत्र: / सपुत्रः | The Bahuvrihi compound is by तेन सहेति तुल्ययोगे | सह gets substituted by  स optionally by 6.3.82 वोपसर्जनस्य |

849 6.3.82 वोपसर्जनस्य । i.e., वा ०/० उपसर्जनस्य ६/१ (Eg)

सह gets substituted by  स optionally when it is a constituent of a Bahuvrihi compound |

Eg. पुत्रेण सह सहपुत्र: / सपुत्रः | The Bahuvrihi compound is by तेन सहेति तुल्ययोगे | सह gets substituted by  स optionally by वोपसर्जनस्य |

852 5.4.113 बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात्‌ षच् । i.e., बहुव्रीहौ ७/१ सक्थ्यक्ष्णोः ६/२ स्वाङ्गात् ५/१ षच् १/१ (Eg)

The affix षच् comes after the words सक्थि and अक्षि denoting a part of the body, is final in the Bahuvrihi compound.

Eg. दीर्घे सक्थिनी यस्य सः दीर्घसक्‌थ: | Here the इकार in सक्थि is dropped as per यस्येति च | One who has a huge lap.

857 8.4.3 पूर्वपदात्‌ संज्ञायामगः। i.e., पूर्वपदात् ५/१ संज्ञायाम् ७/१ अगः ५/१

वृत्तिः –  पूर्वपदस्थान् निमित्तादुत्तरस्य गकारवर्जिताद् नकारस्य णकार आदेशो भवति संज्ञायां विषये। न becomes ण if the cause of the change in the form of रेफ and ष is in the poorvapada, and if the word is a proper name ( संज्ञा) and if ग does not come between the निमित्त and the नकार.

Eg. द्रुरिव नासिका यस्य सः द्रुणसः | द्रुः = वृक्षः |
Eg. खरस्य इव नासिका यस्य सः खरणसः । खरः = गर्दभः |
Counter Eg. When ग comes between the निमित्त and the नकार, ऋचाम् अयनम् = ऋगयनम् |

860 5.4.120 सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरश्रैणीपदाजपदप्रोष्ठपदाः । i.e., सुप्रात-सुश्व-सुदिव-शारिकुक्ष-चतुरश्र-एणीपद-अजपद-प्रोष्ठपदाः १/३ (Eg)

The following Bahuvrihi are irregularly formed by adding अच् – सुप्रातः सुश्वः सुदिवः शारिकुक्षः चतुरश्रः एणीपदः अजपदः प्रोष्ठपदः |

Eg. शोभनं दिवा अस्य सुदिव: |

863 5.4.124 धर्मादनिच् केवलात्‌ । i.e., धर्मात् ५/१ अनिच् १/१ केवलात् ५/१ (Eg)

वृत्तिः – केवलात्पूर्वपदात्परो यो धर्मशब्दस्तदन्ताद्बहुव्रीहेरनिच्‌ स्यात्‌  | The affix अनिच् (अन्) comes after the word Dharma, when it is the last member of a Bahuvrihi compound, and (is itself the only word without any other word joined with it or) when the first member is a single word.

Eg. कल्याणः धर्मः यस्य सः कल्याणधर्मा |

866 5.4.127 इच् कर्मव्यतिहारे । i.e., इच् १/१ कर्मव्यतिहारे ७/१

When mutual fight (कर्मव्यतिहार) is meant, the bahuvrihi gets इच् as a samaasaanta.

Eg. केशेषु केशेषु गृहीत्‍वा इदं युद्धं प्रवृत्‍तम् = केशाकेशि | The इच् as a samaasaanta is by इच् कर्मव्यतिहारे | The samaasa is by तत्र तेनेदमिति सरूपे | पूर्वपदस्य दीर्घः (केशा) is got by अन्येषामपि दृश्यते | Here the इकार is dropped as per यस्येति च | Eg. मुसलैः मुसलैश्च प्रहृत्येदं युद्धं प्रवृत्‍तम् = मुसलामुसलि |

867 5.4.128 द्विदण्ड्यादिभ्यश्च । i.e., द्विदण्ड्यादिभ्यः ५/३ च ०/० (Eg)

इच् is the samaasaanta when these words of द्विदण्ड्यादि class are to be formed.

Eg. उभौ हस्तौ यस्मिन् प्रहरणे तत् उभाहस्ति / उभयाहस्ति | उभशब्द has तयप् आदेश.

871 5.4.133 वा संज्ञायाम् । i.e., वा ०/० संज्ञायाम् ७/१ (Eg)

वृत्तिः – धनुःशब्दान्ताद् बहुव्रीहेरन्डादेशो वा भवति संज्ञायां विषये। The substitution of आनङ् is optional after धनुस् when the compound refers to संज्ञा (a name).

Eg. शतधनु: / शतधन्वा (शतधनुस् + अनङ्) |

872 5.4.134 जायाया निङ् । i.e., जायायाः ६/१ निङ् १/१

निङ् is the substitute for the final letter of a bahuvrihi ending in जाया |

Eg.  युवतिर्जाया यस्य = यवजानिः | जाया becomes जाय् + नि by जायाया निङ्| The यकार is elided by लोपो व्योर्वलि. By “स्त्रियाः पुंवत्…”, युवति becomes युव.

873 6.1.66 लोपो व्योर्वलि | i.e., लोपः १/१ व्योः ६/२ वलि ७/१ (Ref)

A consonant except य ( वल् = {वरट्; लण्; ञमङ्णनम्; झभञ्; घढधष्; जबगडदश्; खफछटतचटतव्; कपय्; शषसर्; हल् }), व and य are elided.

Eg.  युवतिर्जाया यस्य = यवजानिः | जाया becomes जाय् + नि by जायाया निङ्| The यकार is elided by लोपो व्योर्वलि. By “स्त्रियाः पुंवत्…”, युवति becomes युव.

877 5.4.138 पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः । i.e., पादस्य ६/१ लोपः ६/१ अहस्त्यादिभ्यः ५/३

वृत्तिः – हस्‍त्‍यादिवर्जितादुपमानात्‍परस्‍य पादशब्‍दस्‍य लोपः स्‍याद्बहुव्रीहौ । This sutra mentions the lopa of the last letter. The final अ of पाद is elided when it is at the end of the Bahuvrihi compound, preceded by a word denoting a thing with which it is compared, but not so when such word is हस्ति, etc.

Eg. व्याघ्रस्य इव पादौ अस्य व्याघ्रपात् | Counter Eg. हस्ते: इव पादौ अस्य हस्तिपाद: |

882 5.4.144 विभाषा श्यावारोकाभ्याम् । i.e., विभाषा १/१ श्यावारोकाभ्याम् ५/२ (Eg)

वृत्तिः – श्याव अरोक इत्येताभ्यां परस्य दन्तशब्दस्य दतृ इत्ययम् आदेशो भवति विभाषा समासान्तो बहुव्रीहौ।  The word दन्त optionally changes into दतृ in Bahuvrihi compound when it is the final and when it follows श्याव and अरोक.

Eg. श्यावाः दन्ताः यस्य सः श्यावदन् / श्यावदन्त: | The ऋकार in दतृ is इत् | There is नुम् by another sutra.

889 5.4.151 उरःप्रभृतिभ्यः कप्‌ । i.e., उरःप्रभृतिभ्यः ५/३ कप् १/१

वृत्तिः – उर:प्रभृत्यन्ताद् बहुव्रीहे: कप् स्यात् समासान्त:  | This sutra states the rule for the कप् samaasaanta. The words listed in a list headed by उरस् take कप् as the samaasaanta when they are final in the bahuvrihi compound.

Eg. व्यूढोरस्कः व्यूढम् उर: यस्य स: |

अर्थान्नञः (गुणसूत्र) (Eg)

The above sutra applies to अर्थ preceded by नञ् when it is final in a bahuvrihi compound.

Eg. अविद्यामानोऽर्थो यस्य अनर्थकम् |

Counter Eg. अपगतोऽर्थो यस्मात् अपार्थम् / अपार्थकम्, since कप् comes only optionally by शेषाद्विभाषा.

891 5.4.154 शेषाद्विभाषा । i.e., शेषात् ५/१ विभाषा १/१ (Eg)

A bahuvrihi coming under the adhikaara of शेषो बहुव्रीहिः and for which no samaasaanta has been prescribed, takes कप् optionally as the samaasaanta.

Eg. महद् यश: यस्य स:  महायशस्क: / महायश: | The आत्व is by आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः | स comes by सोऽपदादौ |

896 5.4.159 नाडीतन्त्र्योः स्वाङ्गे । i.e., नाडीतन्त्र्योः ६/२ स्वाङ्गे ७/१ (Eg)

When नाडी and तन्त्री (vein) are referring to the parts of the body, a Bahuvrihi compound ending in them will not take कप्.

Eg. बह्व्यः नाड्यः यस्य सः बहुनाडि: काय: |  Eg. बहुतन्त्रीः ग्रीवा (neck) | Counter example when not a part of the body बह्व्यः नाड्यः यस्य सः बहुनाडीक: स्तम्भ: | Counter eg. बहुतन्त्रीका वीणा |

898 2.2.35 सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ । i.e., सप्तमीविशेषणे १/२ बहुव्रीहौ ७/१

This sutra states which word should be placed first in the compound. A word with the seventh case-affix and an epithet (visheshana) is to be placed first in the Bahuvrihi compound.

Eg. कण्ठेकाल: = कण्ठे काल: यस्य स: | On this ground it is implied that there can be व्यधिकरण bahuvrihi. There is aluk or non-elision of the seventh case affix by 6.3.12 अमूर्धमस्तकात्‌ स्वाङ्गादकामे

Eg.  चित्रा गौ यस्य सः चित्रगुः |  This is an example with visheshana being placed first.

(Video) Dvandva Samasa with Intro to Samasa

Video Recording of the session on Dvandva samaasa. There is also a general introduction to Samaasas. The material used for the presentation is also included here.

Intro to samasa

द्वन्द्वः

901 2.2.29 चार्थे द्वंद्वः । i.e., चार्थे ७/१ द्वन्द्वः १/१ (ref)

अनेकं सुबन्तं  चार्थे वर्तमानं वा समस्यते स द्वन्द्वः | Many सुबन्तs implying the sense of च (“and”) are compounded optionally and the compound is called द्वन्द्व. There are four senses in which the term च is used. समुच्चय-अन्वाचय-इतरेतरयोग-समाहारः चार्थः | Among the four senses, dvandva comes only in two cases.

  • समुच्चय – conjugation where each सुबन्त independently gets added to a kriya – ईश्वरं गुरुं च भजस्व | Even though the kriya of worshipping applies to both god and guru, it has to be done differently or independently. Hence there cannot be a dvandva samaasa.
  • अन्वाचय – there are two actions, one is important and the other is secondary. भिक्षां अट गां च आनय | The main work is to go for alms. The secondary work is to get a cow if it was found on the way.
  • इतरेतरयोग – This is the unity or combination of several mutually dependent objects. Here the components are expressed separately and individually. When there are two terms, the समस्तपदम् comes in dual. Eg. रामश्च कृष्णश्च रामकृष्णौ | धवश्च खदिरश्च धवखदिरौ | धव and खदिर are two types of trees. When there are more, the समस्तपदम् will be in plural. Eg. रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नाः होतृपोतृनेष्टोद्गातारः / होतापोतानेष्टोद्गातारः (Due to the optional आनङ्, तृ à ता)
  • समाहारः – Several objects are combined to form a single group. Here the components are expressed as a group wholly, and not individually. Based on the विवक्षा, in most of the cases, both इतरेतर and समाहार can be done, though there are cases where only समाहार is applicable. For example, both हरिहरौ and हरिहरम् would be correct. Samaahaara will be in नपुंसकलिङ्गम् and in एकवचनम् |
  • (Side notes are not important from the exam perspective. They are mentioned here just because they are related to the context).
  • Side Note: Only for अकारान्त, the ending will be अम् for napumsakam. For example, for नदी, there is no अम् |
  • Side Note: Though the vigraha vaakyam is same for Ekashesha (माता च पिता च पितरौ), Ekashesha is not a samaasa. It is one of the five vrttis in Samskrita. Refer the introduction to samaasas.

902 2.2.31 राजदन्तादिषु परम्‌ । i.e., राजदन्तादिषु ७/३ परम् १/१

This sutra mentions about the order of the words in the compound word. In the compound words belong to राजदन्तादि class, the word which normally gets पूर्वनिपात is used as the उत्तरपद. This rule is an exception to the rule on पूर्वनिपात being given to upasarjana by उपसर्जनं पूर्वम् where upasarjana is defined as प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् – the word which is placed first in the sutra gets the upasarjana samjnaa.  Eg. विशेषणं विशेष्येण बहुलम्‌ । is the samaasa vidhaayakam sutram for Karmadhaaraya. Since visheshanam is placed first in the sutra, in the samastapada, the adjective has to be placed first.

Eg. दन्तानां राजा राजदन्तः | Here satshtitatpurusha comes by the sutra षष्ठी. So the word in 6th case gets the upasarjana samjnaa and that needs to be placed as the first word in the compound. That is not the case since this present sutra overrules the पूर्वनिपात based on upasarjana. This राजदन्तादि class is an extendable class.  Eg. जाया च पतिश्च = दम्पती = जम्पती = जायापती

धर्मादिष्वनियमः (वा) i.e., धर्म+अदिषु अनियमः

This vartika explains the exception to the sutra where either of the terms could come as the first word when Dharma and such words are present.

धर्मश्च अर्थश्च = अर्थधर्मौ / धर्मार्थौ |

903 2.2.32 द्वन्द्वे घि । i.e., द्वन्द्वे ७/१ घि १/१ (Eg)

This sutra mentions about the order of the words in the compound word. Words technically known as घि get पूर्वनिपात in a dvandva compound. The घि संज्ञा is defined by this sutra – 1.4.7 शेषो घ्यसखि | i.e., शेषः घि असखि | The masculine word which end in इ or उ has to be placed first except for the word सखि.

Side Note: This rule is required to decide as we do not get a definite word by the rule on पूर्वनिपात being given to upasarjana by उपसर्जनं पूर्वम् where upasarjana is defined as प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् – the word which is placed first in the sutra gets the upasarjana samjnaa.  Eg. सप्तमी शौण्डैः  is the samaasa vidhaayakam sutram for saptami tatpurusha samaasa. Since the term saptami vibhakti is placed first in the sutra, in the samastapada, the word in the saptami vibhakti has to be placed first as in युधिष्ठिर: |

Eg. हरिश्च हरश्च हरिहरौ |

अभ्यर्हितं पूर्वम् (वा)

This vaartikam mentions about the order of the words in the compound word, when both have घि संज्ञा | The worshipful person/object should be placed first.

Eg. हरिश्च गिरिश्च हरिगिरी |

अनेकप्राप्तौ एकत्र नियम: | अन्यत्र अनियम: (वा)

When there are multiple words, the first has to be घि. There is no order to be followed for the remaining terms.

Eg. हरिश्च हरश्च गुरुश्च = हरिहरगुरव: or हरिगुरुहरा: or गुरुहरहरय: or गुरुहरिहरा:।

905 2.2.34 अल्पाच्तरम्‌ । i.e., अल्प-अच्-तरम् १/१

This sutra mentions about the order of the words in the compound word. That which has the fewer vowels (अच्) gets पूर्वनिपात in dvandva compound.

Eg. शिवश्च केशवश्च शिवकेशवौ |

भ्रातुर्ज्यायसः (वा) (Ref)

The word referring to the elder brother gets पूर्वनिपात in a dvandva compound.

Eg. युधिष्ठिरश्च अर्जुनश्च युधिष्ठिरार्जुनौ |

906 2.4.2 द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम्‌ । i.e., द्वन्द्वः १/१ च ०/० प्राणि-तूर्य-सेना-अङ्गानाम् ६/३

वृत्तिः – एषां द्वन्द्वः एकवत् | This sutra states the vachanam of the samastapadam and thus indicates the only possible type of dvandva. The gender is neuter by the परवल्लिङ्गापवाद sutra – स नपुंसकम् | The dvandva compound consisting of the parts (1) of the body of animals and human beings, (2) of members of an orchestra, (3) of division of an army, are always in एकवचनम्.

Eg. पाण्योः पादयोश्च समाहारः = पाणी च पादौ च समाहारः = पाणिपादम् |  Eg. मार्दङ्गिकाश्च वैणविकाश्चैषां समाहार: = मार्दङ्गिकवैणविकम् – A group of mrudanga (a kind of drum) players and veenaa (lute) players. Eg. रथिकाश्चाश्वारोहाश्चैषां समाहार: = रथिकाश्वारोहम् – A group of chariot riders and horse-back riders.

913 2.4.9 येषां च विरोधः शाश्वतिकः । येषाम् ६/३ च ०/० विरोधः १/१ शाश्वतिकः १/१

This sutra states the vachanam of the samastapadam and thus indicates the only possible type of dvandva. Dvandva compounds made up of the words denoting that they are in eternal enmity are in ekavachana.

Eg. अहिश्च नकुलश्च = अहिनकुलम् | Eg. गोश्च व्याघ्रश्च = गोव्याघ्रम् |

915 2.4.11 गवाश्वप्रभृतीनि च । i.e., गवाश्वप्रभृतीनि १/३ च ०/० (Eg)

This sutra indicates the only possible type of Dvandva for certain words. Dvandva compounds included in the गवाश्वादि class are restricted to समाहारद्वन्द्व only in the form they are listed.

Eg. गावाश्च अश्वाश्च = गवाश्वम् |

916 2.4.12 विभाषा वृक्षमृगतृणधान्यव्यञ्जनपशुशकुन्यश्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम्‌ । विभाषा १/१ वृक्ष-मृग-तृण-धान्य-व्यञ्जन-पशु-शकुनि-अश्ववडव-पूर्वापर-अधरोत्तराणाम् ६/३ (Ref)

Dvandva compounds of different kinds of trees, deer, grass, grain, flavorings, animals, birds as well as the compounds अश्वावडव, पूर्वापर and अधरोत्तर are एकवत् only optionally.

वृक्षादौ विशेषाणामेव ग्रहणम् (वा)

Eg. व्रीहि: च यव: च = व्रीहियवम् / व्रीहियवा: |

917 2.4.13 विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि । i.e., विप्रतिषिद्धम् १/१ च ०/० अनधिकरणवाचि १/१

The dvandva compounds of words implying contrary characteristics and referring to non-substances are optionally in एकवचनम्.

Eg. शीतं च उष्णं च शीतोष्णम् / शीतोष्णे |

921 6.3.25 आनङ् ऋतो द्वन्द्वे । i.e., आनङ् १/१ ऋतः ६/१ द्वन्द्वे ७/१

This sutra states the change to the first word पूर्वपदविकारः where in it gets the आनङ् आदेश:. There is the आदेश of आनङ् for the first member of the dvandva compound constituted by ऋकारान्त words denoting the relation of knowledge or family.

Eg. होता च पोता च होतापोतारौ | The Rig Veda priest and the priest assisting the Brahma priest.
Eg. माता च पिता च = मातापितरौ |

922 6.3.26 देवताद्वंद्वे च । i.e., देवताद्वन्द्वे ७/१ च ०/०

This sutra states the change to the first word पूर्वपदविकारः where in it gets the आनङ् आदेश:. In the compound word formed by coming two deities, आनङ् comes to the poorvapada.

Eg. मित्रश्च वरुणश्च मित्रावरुणौ |

वायुशब्दप्रयोगे प्रतिषेधः (वा)

The आनङ् does not apply in the case of देवताद्वंद्व poorvapada when vaayu is one of the constituents.

Eg. अग्निश्च वायुश्च अग्निवायू | Eg. वायुश्च अग्निश्च वाय्वग्नी |

926 6.3.29 दिवो द्यावा । i.e., दिवः ६/१ द्यावा १/१ (2016)

वृत्तिः – देवताद्वन्द्वे उत्तरपदे परे । When an uttarapada follows in a devataadvandva, दिव् gets द्यावादेश |

Eg.  द्यौश्च भूमिश्च द्यावाभूमी |  Heaven and earth.  (एकवचने – द्यौः ; द्विवचने – द्यावौ or दिवौ ; बहुवचने – द्यावः or दिवः) Eg. द्यौश्च क्षमा च द्यावाक्षमे |

929 6.3.32 मातरपितरावुदीचाम् । i.e., मातरपितरौ १/२ उदीचाम् ६/३ (Ref)

In the opinion of the Northern scholars the form of the compound of माता च पिता च is मातरपितरौ | For the Eastern scholars, the form is मातापितरौ |

Eg. माता च पिता च मातरपितरौ |

912 2.4.8 क्षुद्रजन्तवः । i.e., क्षुद्रजन्तवः १/३ (2016)

वृत्तिः – एषां समाहारे द्वन्द्व एकवत् स्यात्।  The dvandva compounds of the names of minute creatures are in the singular only having samaahaara dvandva.

Eg.  यूकालिक्षम् – यूकाश्च लिक्षाश्च | युक is lice. लिक्ष is vermin – Earth worm.

आनकुलात् क्षुद्रजन्तवः | All the beings starting from Nakula i.e., mangoose downwards, i.e., which are inferior to it, are considered as kshudrajantu.  Here आ indicates “starting from” 2.1.13 आङ् मर्यादाऽभिविध्योः ।

930 5.4.106 द्वन्द्वाच्चुदषहान्तात् समाहारे । i.e., द्वन्द्वात् ५/१ चु-द-ष-ह-अन्तात् ५/१ समाहारे ७/१

This sutra mentions the rule to apply टच् प्रत्यय: as the समासान्त:.   टच् प्रत्यय:  comes as a समासान्त after द्वन्द्व compounds in the sense of  समाहार when they end in चवर्ग, द, ष, and ह |

Eg. वाक् च त्वक् च वाक्त्वचम् | This is an example of the word ending in च  getting टच् |