Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 10-43

कर्म ब्रह्मोद्भवं Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोक: १०

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥

पदच्छेदः

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः अनेन प्रसविष्यध्वम् एष वः अस्तु इष्टकामधुक् ॥ १० ॥

अन्वयः

प्रजापतिः पुरा सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा उवाच । अनेन (यज्ञेन) प्रसविष्यध्वम् । एषः वः इष्टकामधुक् अस्तु ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = उवाच [ ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि” पर. लिट्. प्रपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = सृष्ट्वा [ अव्ययम् ]
      • कर्म = प्रजाः [ आ. स्त्री. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = सहयज्ञाः [ आ. स्त्री. द्वि. बहु. ]
    • कालवाचकम् = पुरा [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = प्रजापतिः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्मवाक्यम्
      • क्रिया = प्रसविष्यध्वम्  [ प्र + सू “षूङ् प्राणिगर्भविमोचने” आ. लोट्. मपु. एक. ] (प्रसूध्वम् | अत्र प्रसविष्यध्वम्  इति आर्षप्रयोगः)
      • करणम् = अनेन [ इदम् म. पुं. तृ. एक. ]
      • करणविशेषणम् = (यज्ञेन)
      • कर्ता = (यूयम्)
    • कर्मवाक्यम्
      • क्रिया = अस्तु [ अस् अस भुविपर. लोट्. प्रपु. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविधेयविशेषणम्  = इष्टकामधुक्  [ इष्टकामधुह्  ]
        • सम्बन्धिः = वः (युष्माकम्) [ युष्मद् द. त्रि. ष. बहु. ]
      • कर्ता = एषः [ एतद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धि:
  • पुरोवाच = पुरा वाच – गुणसन्धिः |
  • एष वः = एषः वः – विसर्गसन्धिः (लोपः) |
  • वोऽस्तु = वः अस्तु – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण:, पूर्वरूपं च ।
  • अस्त्विष्टकामधुक् = अस्तु इष्टकामधुक् – यण्सन्धि: |
  • समास:
    • सहयज्ञाः = यज्ञेन सह वर्तन्ते – बहुव्रीहिः |
    • प्रजापतिः = प्रजानां पतिः – षष्ठीतत्पुरुषः |
    • इष्टकामधुक्
      • इष्टाश्च ते कामाश्च इष्टकामाः – कर्मधारयः |
      • इष्टकामान् दोग्धि – कर्तरि क्चिप् उपपदसमासश्च |
  • कृदन्त:
    • सृष्ट्वा = सृज् “सृज विसर्गे” + क्त्वा प्रत्यय: |

तात्पर्यम्

सृष्टिकर्ता कल्पादौ वर्णोचितकर्मणा सह प्रजाः सृष्ट्वा अनेन कर्मणा भवन्तः वृद्धिं प्राप्नुवन्तु, इदं कर्म भवताम् अभीष्टदायकं भवतु इत्यवदत् ।

श्लोक: ११

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

देवान् भावयत अनेन ते देवाः भावयन्तु वः परस्परं भावयन्तः श्रेयः परम् अवाप्स्यथ ॥ ११ ॥

अन्वयः

अनेन (यज्ञेन) देवान् भावयत । ते देवाः वः भावयन्तु । (एवम्) परस्परं भावयन्तः परं श्रेयः अवाप्स्यथ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = भावयत [ भू “भू सत्तायाम्” + णिच्, पर. लोट्. मपु. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = देवान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = (यूयम्)
    • करणम् = अनेन [ इदम् म. पुं. तृ. एक. ]
    • करणविशेषणम् = (यज्ञेन)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = भावयन्तु [ भू “भू सत्तायाम्” + णिच्, पर. लोट्. प्रपु. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = वः (युष्मान्) [ युष्मद् द. त्रि. द्वि. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = ते [ तद् द. पुं. प्र. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् = देवाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = अवाप्स्यथ [ अव + आप् “आप्ऌ व्याप्तै” पर. लृट्. मपु. बहु. ]
    • कर्म = श्रेयः [ श्रेयस् स. नपुं. द्वि. एक. ] (श्रेयः श्रेयसी श्रेयांसि)
    • कर्मविशेषणम् = परम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्ता = भावयन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
      • क्रियाविशेषणम् = परस्परम् [ अव्ययम् ]
      • क्रियाविशेषणम् = (एवम्)
  • सन्धिः
    • भावयतानेन = भावयत अनेन – सवर्णदीर्घसन्धि: ।
    • देवा भावयन्तु = देवाः भावयन्तु – विसर्गसन्धि: (लोपः) |
  • कृदन्तः
    • भावयन्तः = भू  “भू सत्तायाम्” + णिच् + शतृ प्रत्ययः  |

श्लोक: १२

इष्टान्भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

इष्टान् भोगान् हि वः देवाः दास्यन्ते यज्ञभाविताः तैः दत्तान् अप्रदाय एभ्यः यः भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ १२ ॥

अन्वयः

यज्ञभाविताः देवाः वः इष्टान् भोगान् हि दास्यन्ते । तैः दत्तान् एभ्यः अप्रदाय यः भुङ्क्ते सः स्तेनः एव ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = दास्यन्ते [ दा “डुदाञ् दाने” (उभय) आ. लृट्. प्रपु. बहु. ]
    • कर्म = भोगान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
    • कर्मविशेषणम् = इष्टान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • सम्प्रदानम् = वः (युष्मभ्यम्) [ युष्मद् द. त्रि. च. बहु. ]
    • कर्ता = देवाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् = यज्ञभाविताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रिया = भुङ्क्ते [ भुङ्क् “भुज पालनाभ्यवहारयो:” (Note: पालने पर.) आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • प्राक्कालिकक्रिया = अप्रदाय [ अव्ययम् ]
        • सम्प्रदानम् = एभ्यः [ इदम् म. पुं. च. बहु. ]
      • वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रियागर्भकर्म= दत्तान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
        • (कर्मणि) कर्ता = तैः [ तद् द. पुं. तृ. बहु. ]
      • कर्ता = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रिया = (अस्ति)
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = स्तेनः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • सन्धिः
      • वो देवाः = वः देवाः – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण: |
      • देवा दास्यन्ते = देवाः दास्यन्ते – विसर्गसन्धि: (लोपः) |
      • तैर्दत्तान् = तैः दत्तान् – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ: |
      • अप्रदायैभ्यः = अप्रदाय एभ्यः – वृद्धिसन्धिः |
      • अप्रदायैभ्यो यः = अप्रदायैभ्यः यः – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण: |
      • यो भुङ्क्ते = यः भुङ्क्ते – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण: |
      • स्तेन एव = स्तेनः एव – विसर्गसन्धि: (लोपः) |
    • समासः
      • यज्ञभाविताः = यज्ञेन भाविताः – तृतीयातत्पुरुषः |
      • अप्रदाय = न प्रदाय – नञ्तत्पुरुषः |
    • कृदन्तः
      • इष्टान् = इष् “इषु इच्छायाम्” + क्त (कर्मणि), तान् |
      • दत्तान् = दा “डुदाञ् दाने” + क्त (कर्मणि), तान् |
      • प्रदाय = प्र + दा “डुदाञ् दाने” + ल्यप् |

श्लोक: १३

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः भुञ्जते ते तु अघं पापाः ये पचन्ति आत्मकारणात् ॥ १३ ॥

अन्वयः

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः सर्वकिल्बिषैः मुच्यन्ते । ये पापाः आत्मकारणात् पचन्ति ते तु अघं भुञ्जते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया = मुच्यन्ते [ मुच् “मुचॢ मोक्षणे” (उभय) आ. कर्मणि लट्. प्रपु. बहु. ]
    • (कर्मणि) कर्म = सन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यज्ञशिष्टाशिनः [ न. पुं. प्र. बहु. ]
    • (कर्मणि) कर्ता = सर्वकिल्बिषैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रिया = पचन्ति [ पच् “डुपचष् पाके” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
      • हेतुवाचकम् = आत्मकारणात् [ अ. नपुं. प. एक. ]
      • कर्ता = पापाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् = ये [ यद् द. पुं. प्र. बहु. ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
    • “ते” वाक्यांश:
      • क्रिया = भुञ्जते [ भुज्“भुज् पालनाभ्यवहारयोः” उभय आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = अघम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = ते [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
      • अवधारणम् = तु [ अव्ययम् ]
    • सन्धिः
      • सन्तो मुच्यन्ते = सन्तः मुच्यन्ते – विसर्गसन्धिः सकारः रेफः, उकारः, गुणः |
      • त्वघम् = तु अघम् – यण्सन्धि: |
      • पापा ये = पापाः ये – विसर्गसन्धिः लोपः |
      • पचन्त्यात्मकारणात् = पचन्ति आत्मकारणात् – यण्सन्धि: |
    • समासः
      • यज्ञशिष्टाशिनः
        • यज्ञस्य शिष्टम् यज्ञशिष्टम् – षष्ठीतत्पुरुषः |
        • यज्ञशिष्टम् अशितुं शीलं येषां तेयज्ञशिष्टाशिनः – कर्तरि णिनि उपपदतत्पुरुषः |
      • आत्मकारणात् = आत्मा एव कारणम् , तस्मात् – कर्मधारयः |
    • कृदन्तः
      • सन्तः = अस् “अस भुवि” + शतृ |

श्लोकः १४

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यः यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

अन्नात् भवन्ति भूतानि पर्जन्यात् अन्नसम्भवः यज्ञात् भवति पर्जन्यः यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥

अन्वयः

अन्नात् भूतानि भवन्ति । पर्जन्यात् अन्नसम्भवः (भवति) । पर्जन्यः यज्ञात् भवति । यज्ञः कर्मसमुद्भवः भवति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = भवन्ति [ भू “भू सत्तायाम्”, पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • अपादानम् = अन्नात् [ अ. नपुं. प. एक. ]
    • कर्ता = भूतानि [ अ. नपुं. प्र. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • अपादानम् = पर्जन्यात् [ अ. पुं. प. एक. ]
    • कर्ता = अन्नसम्भवः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = भवति [ भू “भू सत्तायाम्”, पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • अपादानम् = यज्ञात् [ अ. पुं. प. एक. ]
    • कर्ता = पर्जन्यः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रिया = भवति [ भू “भू सत्तायाम्”, पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = कर्मसमुवः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्ता = यज्ञः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः       
    • अन्नाद्भवन्ति = अन्नात् + भवन्ति – जश्त्वसन्धिः |
    • पर्जन्यो यज्ञः = पर्जन्यः + यज्ञः – विसर्गसन्धिः, सकारः, रेफः, उकारः, गुणः |
  • समासः
    • अन्नसम्भवः = अन्नस्य सम्भवः – षष्ठीतत्पुरुषः |
    • कर्मसमुद्भवः = कर्म समुद्भवं यस्य सः – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • समुद्भवः  = सम् + उत् + भू “भू सत्तायाम्” + अप् (भावे) |

श्लोकः १५

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्
 ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्म अक्षरसमुद्भवं तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥

अन्वयः

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि । ब्रह्म अक्षरसमुद्भवं (विद्धि) । तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्ता = (त्वम्)
    • कर्मविधेयविशेषणम् = ब्रह्मोद्भवम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्म = कर्म [ कर्मन् न. नपुं. द्वि. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (विद्धि)
    • कर्ता = (त्वम्)
    • कर्मविधेयविशेषणम्  = अक्षरसमुद्भवम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्म = ब्रह्म [ ब्रह्मन् न. नपुं. द्वि. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = प्रतिष्ठितम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • अधिकरणम् = यज्ञे [ अ. पुं. स. एक. ]
      • कालवाचकम् = नित्यम् [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = ब्रह्म [ ब्रह्मन् न. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = सर्वगतम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • हेतुवाचकम् = तस्मात् [ तद् द. पुं. प. एक. ]
  • सन्धिः
    • ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् = ब्रह्म अक्षरसमुद्भवम्, सवर्णदीर्घसन्धि: ।
  • समासः
    • ब्रह्मोद्भवम् = ब्रह्म उद्भवं यस्य तत् – बहुव्रीहिः |
    • अक्षरसमुद्भवम् = अक्षरं समुद्भवं यस्य तत्  – बहुव्रीहिः |
    • सर्वगतम् = सर्वं गतम् – द्वितीयातत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • प्रतिष्ठितम् = प्र + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” + क्त |
    • गतम् = गम् “गम्ऌ गतौ” + क्त प्रत्ययः |
    • उद्भवम् =उद् + भू “भू सत्तायाम्” + अच् (कर्तरि) | उध्भवतीति उद्भवम् |

श्लोकः १६

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

एवं प्रवर्तितं चक्रं न अनुवर्तयति इह यः अघायुः इन्द्रियारामः मोघं पार्थ सः जीवति ॥ १६ ॥

अन्वयः

पार्थ ! यः एवं प्रवर्तितं चक्रं इह न अनुवर्तयति अघायुः इन्द्रियारामः सः मोघं जीवति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = पार्थ! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुवर्तयति [ अनु + वृत् “वृतु वर्तने” + णिच्, (Note: वृत् is आत्मनेपदी | णिच् will make it उभयपदी) अत्र पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • स्थानवाचकम् = इह [ अव्ययम् ]
      • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = चक्रम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्मविशेषणम् = प्रवर्तितम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
        • क्रियाविशेषणम् = एवम् [ अव्ययम् ]
      • णिजन्तप्रयोजककर्ता = यः [ द. पुं. प्र. एक. ]
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रिया = जीवति [ जीव् “जीव प्राणधारणे” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • क्रियाविशेषणम् = मोघम् [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = इन्द्रियारामः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = अघायुः [ उ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    • नानुवर्तयति = न अनुवर्तयति – सवर्णदीर्घसन्धि: ।
    • अनुवर्तयतीह = अनुवर्तयति इह – सवर्णदीर्घसन्धि: ।
    • अघायुरिन्द्रियारामः = अघायुः  इन्द्रियारामः- विसर्गसन्धि: सकार: रेफ: |
    • इन्द्रियारामो मोघम् = इन्द्रियारामः मोघम् – विसर्गसन्धि: उकार:, गुण: ।
    • स जीवति = सः जीवति – विसर्गसन्धि: लोपः |
  • समासः
    •  अघायुः = अघम् आयुः यस्य सः – बहुव्रीहिः |
    • इन्द्रियारामः = इन्द्रियैः आरामः – तृतीयातत्पुरुषः |
  • कृदन्त:
    • प्रवर्तितम् = प्र + वृत् “वृतु वर्तने” + णिच्  + क्त प्रत्ययः (कर्मणि) |
    • आरामः = आङ् + रम् “रम क्रीडायाम्” + घञ् (कर्तरि) | (Note: घञ् प्रत्ययः conveys the sense in Bhaave Prayogah – Eg. त्यज् + घञ् = त्यागः).

श्लोकः १७

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टः तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

यः तु आत्मारतिः एव स्यात् आत्मतृप्तः च मानवः आत्मनि एव च सन्तुष्टः तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥

अन्वयः

यः तु मानवः आत्मरतिः एव आत्मतृप्तः आत्मन्येव सन्तुष्टः च स्यात् तस्य कार्यं न विद्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रिया = स्यात् [ अस् “अस भुवि” पर. विधिलिङ्ग. प्रपु. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविधेयविशेषणम्  = आत्मरतिः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
        • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = आत्मतृप्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्तृविधेयविशेषणम् = सन्तुष्टः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
        • अधिकरणम् = आत्मनि [ न. पुं. स. एक. ]
        • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = यः [ द. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = मानवः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • “तस्य” वाक्यांश:
      • क्रिया = विद्यते [ विद् “विद सत्तायाम्” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्ता = कार्यम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • सम्बन्धिः = तस्य [ द. पुं. ष. एक. ]
  • सन्धिः
  • यस्तु = यः तु – विसर्गः सकारः |
  • त्वात्मरतिः = तु आत्मरतिः – यण् सन्धिः |
  • आत्मरतिरेव = आत्मरतिः एव – विसर्गः रेफः |
  • स्यादात्मतृप्तः = स्यात् आत्मतृप्तः – जश्त्वसन्धिः |
  • आत्मतृप्तश्च = आत्मातृप्तः च – विसर्गः सकारः, श्चुत्वसन्धिः |
  • आत्मन्येव = आत्मनि एव – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • आत्मरतिः = आत्मनि रतिः यस्य सः – बहुव्रीहिः |
    • आत्मतृप्तः = आत्मना तृप्तः – तृतीयातत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • तृप्तः = तृप् “तृप तृप्तौ” + क्त (कर्तरि) |
    • सन्तुष्टः = सम् + तुष् “तुष प्रीतौ“+ क्त (कर्तरि) |
  • तद्धितान्तः
    • मानवः = मनु + अण् (अपत्यार्थे) | मनोः अपत्यं पुमान् |

श्लोकः १८

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

न एव तस्य कृतेन अर्थः न अकृतेन इह कश्चन न च अस्य सर्वभूतेषु कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥

अन्वयः

इह तस्य कृतेन अकृतेन कश्चन अर्थः न (अस्ति) एव । अस्य च सर्वभूतेषु कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः न (अस्ति)।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (अस्ति)
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = अर्थः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = कश्चन [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • करणम् = कृतेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
      • करणम् = अकृतेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
      • सम्बन्धिः = तस्य [ अ. पुं.  ष. एक. ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (अस्ति)
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = अर्थव्यपाश्रयः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्धिः = अस्य [ इदम् म. पुं. ष. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = कश्चित् [ अव्ययम् ]
      • निर्धारणम् = सर्वभूतेषु [ अ. नपुं. स. एक. ]
  • सन्धिः
  • नैव = न एव – वृद्धिः |
  • कृतेनार्थः = कृतेन अर्थः – सवर्णदीर्घः |
  • अर्थो न = अर्थः न – विसर्गसन्धिः (सकारः) रेफः, उकारः, गुणः ।
  • नाकृतेनेह = न अकृतेन – सवर्णदीर्घः |
  • अकृतेनेह = अकृतेन इह – गुणः |
  • चास्य = च अस्य – सवर्णदीर्घः |
  • कश्चिदर्थव्यपाश्रयः = कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः – जश्त्वसन्धिः |
  • समासः
    • अकृतेन = न कृतम्, तेन – नञ्तत्पुरुषः |
    • अर्थव्यपाश्रयः = अर्थाय व्यपाश्रयः – चतुर्थीतत्पुरुषः |
    • सर्वभूतेषु = साराणि च तानि भूतानि च, तेषु – कर्मधारयः |
  • कृदन्तः
    • कृतेन = कृ “डुकृञ् करणे” + क्त (कर्मणि) कृतः, तेन |

श्लोकः १९

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

तस्मात् असक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर असक्तः हि आचरन् कर्म परम् आप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥

अन्वयः

तस्मात् असक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तः हि कर्म आचरन् पूरुषः परम् आप्नोति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = समाचर [ सम् + आङ् + चर् “चर गतिभक्षणयोः” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्म = कर्म [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = कार्यम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कालवाचकम् = सततम् [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = (त्वम्)
    • कर्तृविशेषणम् = असक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • हेतुवाचकम् = तस्मात् [ तद् द. नपुं. प. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = आप्नोति [ आप्  “आप्लृ व्याप्तौ”  पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्म = परम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = पूरुषः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = आचरन् [ त. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्म = कर्म [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = असक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
  • तस्मादसक्तः = तस्मात् असक्तः – जश्त्वसन्धिः |
  • असक्तो हि = असक्तः हि – विसर्गसन्धिः उकारः, गुणः ।
  • ह्याचरन् = हि आचरन् – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • असक्तः = न सक्तः – नञ्तत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • सक्तः = सञ्ज्  “षञ्ज सङ्गे” + क्तः |
    • आचरन् = आङ् + चर “चर गतिभक्षणयो:” + शतृ |

श्लोकः २०

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥

पदच्छेदः

कर्मणा एव हि संसिद्धिम् आस्थिताः जनकादयः लोकसङ्ग्रहम् एव अपि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥

अन्वयः

जनकादयः कर्मणा एव हि संसिद्धिम् आस्थिताः । लोकसङ्ग्रहम् अपि सम्पश्यन् (कर्म) कर्तुम् अर्हसि एव ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविधेयविशेषणम् = आस्थिताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
      • कर्म = संसिद्धिम् [ इ. स्त्री. द्वि. एक. ]
      • हेतुवाचकम् = कर्मणा [ कर्मन् न. नपुं. तृ. एक. ]
      • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = जनकादयः [ जनकादि इ. पुं. प्र. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = अर्हसि [ अर्ह “अर्ह पूजायाम्” पर. लट्. मपु. एक. ]
    • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • उद्देष्यक्रिया = कर्तुम् [ अव्ययम् ]
      • कर्म = (कर्म)
    • कर्ता = (त्वम्)
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = सम्पश्यन् [ सम्पश्यत् त. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्म = लोकसङ्ग्रहम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • समुच्चयम् = अपि [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
    • कर्मणैव = कर्मणा एव – वृद्धिः |
    • आस्थिता जनकादयः = आस्थिताः जनकादयः – विसर्गः लोपः |
    • एवापि = एव अपि – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • लोकसंग्रहम् = लोकस्य सङ्ग्रहः – षष्ठीतत्पुरुषः |
    • जनकादयः = जनकः आदिः येषां ते – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • संसिद्धिम् = सम् + सिध् “षिधु संराद्धौ” +क्तिन् (भावे) | (Note: The affix क्तिन् is used when a word in the feminine gender denoting a ‘mere action’ denoted by the root is to be expressed).
    • आस्थिताः = आ + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” + क्त |
    • सङ्ग्रहम् = सम् + ग्रह् “ग्रह उपादाने” + अच् (भावे ), सङ्ग्रहः | तम् |
    • सम् + दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” + शतृ |
    • कर्तुम् = कृ “डुकृञ् करणे” + तुमुन् |

श्लोकः २१

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

यत् यत् आचरति श्रेष्ठः तत् तत् एव इतरः जनः सः यत् प्रमाणं कुरुते लोकः तत् अनुवर्तते ॥ २१ ॥

अन्वयः

श्रेष्ठः यत् यत् आचरति इतरः जनः तत् तत् एव आचरति । सः यत् प्रमाणं कुरुते लोकः तत् अनुवर्तते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = आचरति [ आङ् + चर् “चर गतौ” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = यत् [ त. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = श्रेष्ठः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = (आचरति)
      • कर्म = तत् [ द. नपुं. द्वि. एक. ]
      • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = जनः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम्  = इतरः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = कुरुते [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = प्रमाणम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • कर्मविशेषणम् = यत् [ द. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = सः [ द. पुं. प्र. एक. ]
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुवर्तते [ अनु + वृत् “वृतु वर्तने” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = तत् [ द. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = लोकः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
  • यद्यदाचरति = यत् यत् आचरति – जश्त्वः |
  • श्रेष्ठस्तत् = श्रेष्ठः तत् – विसर्गः सकारः |
  • तदेव = तत् एव – जश्त्वः |
  • एवेतरः = एव इतरः – गुणः |
  • स यत्प्रमाणम् = सः यत्प्रमाणम् – विसर्गः लोपः |
  • इतरो जनः = इतरः जनः – विसर्गः उकारः गुणः |
  • लोकस्तत् = लोकः तत् – विसर्गः सकारः |
  • तदनुवर्तते = तत् अनुवर्तते – जश्त्वः |
  • कृदन्तः
    • प्रमाणम् = प्र + मा + ल्युट् (करणे) (Note: The verb form is used as the object. गम् धातोः ल्युट् रूपं गमनम् ) प्रमीयते ज्ञायते अनेन इति प्रमाणम् |
    • श्रेष्ठः = प्रशस्य + इष्ठन् (अतिशये) | ( श्र इति आदेशः )

श्लोकः २२

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

न मे पार्थ अस्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन न अनवाप्तम् अवाप्तव्यं वर्ते एव च कर्मणि ॥ २२ ॥

अन्वयः

पार्थ ! त्रिषु लोकेषु मे किञ्चन कर्तव्यं न अस्ति । अनवाप्तम् अवाप्तव्यं च न अस्ति । (तथापि) कर्मणि एव (अहं) वर्ते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = पार्थ! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = अस्ति [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = कर्तव्यम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्धिः = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = किञ्चन [ अव्ययम् ]
    • अधिकरणम् = लोकेषु [ अ. पुं. स. बहु. ]
    • अधिकरणविशेषणम् = त्रिषु [ अ. पुं. स. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (अस्ति)
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = अनवाप्तम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = अवाप्तव्यम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = वर्ते [ वृत् “वृतु वर्तने” आ. लट्. उपु. एक. ]
    • अधिकरणम् = कर्मणि [ न. नपुं. स. एक. ]
    • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • संयोजकम् = (तथापि)
    • कर्ता = (अहम्)
  • सन्धिः
  • पार्थास्ति = पार्थ अस्ति – सवर्णदीर्घः |
  • नानवाप्तम् = न अनवाप्तम् – सवर्णदीर्घः |
  • वर्त एव = वर्ते एव – अयादेशः, यकारलोपः प्रकृतिभावश्च |
  • समासः
    • अनवाप्तम् = न अवाप्तम् – नञ्तत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • कर्तव्यम् = कृ “डुकृञ् करणे” + तव्यत् (कर्मणि ) |
    • अवाप्तम् = अव + आप् “आप्ऌ व्याप्तौ” + क्त (कर्मणि) |
    • अवाप्तव्यम् = अव + आप् “आप्ऌ व्याप्तौ” + तव्यत् (कर्मणि ) |

श्लोकः २३

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

यदि हि अहं न वर्तेयं जातु कर्मणि अतन्द्रितः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ २३ ॥

अन्वयः

पार्थ ! यदि अहं कर्मणि जातु अतन्द्रितः न वर्तेयम् (तर्हि) सर्वशः मनुष्याः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = पार्थ! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यदि” वाक्यांश:
      • क्रिया = वर्तेयम् [  वृत् “वृतु वर्तने” आ. विधिलिङ्. उपु. एक. ]
        (उपु. वर्तेय वर्तेवहि वर्तेमहि) अत्र आर्षः |
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = अतन्द्रितः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
        • अधिकरणम् = कर्मणि [ न. नपुं. स. एक. ]
        • कालवाचकम् = जातु [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
      • संयोजकम् = यदि [ अव्ययम् ]
    • (तर्हि) वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुवर्तन्ते [ अनु + वृत् “वृतु वर्तने” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • क्रियाविशेषणम् = सर्वशः [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्म = वर्त्म [ न. नपुं. प्र. एक. ]
        • सम्बन्धिः = मम [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
        • कर्ता = मनुष्याः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
  • सन्धिः
    • ह्यहम् = हि अहम् – यण् सन्धिः |
    • कर्मण्यतन्द्रितः = कर्मणि अतन्द्रितः – यण् सन्धिः |
    • वर्त्मानुवर्तन्ते = वर्त्म अनुवर्तन्ते – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • अतन्द्रितः = न तन्द्रितः – नञ्तत्पुरुषः |
  • तद्धितान्तः
    • तन्द्रितः = तन्द्रा + इतच् | (तन्द्रा अस्य सञ्जाता) (Note: The affix इतच्comes in the sense of ‘that whereof this is observed’ after the word in the Nominative 1st-Case in construction. In this case, the person in whom तन्द्रा or जाड्यम् is observed)
    • सर्वशः = सर्व + शस् (स्वार्थे)

श्लोकः २४

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
ङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

उत्सीदेयुः इमे लोकाः न कुर्यां कर्म चेत् अहम् सङ्करस्य च कर्ता स्याम् उपहन्याम् इमाः प्रजाः ॥ २४ ॥

अन्वयः

अहं कर्म न कुर्यां चेत् (तर्हि) इमे लोकाः उत्सीदेयुः । सङ्करस्य च कर्ता स्याम् । इमाः प्रजाः उपहन्याम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “चेत्” वाक्यांश:
      • क्रिया = कुर्याम् [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र पर. विधिलिङ्. उपु. एक. ]
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • कर्म = कर्म [ न. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
      • संयोजकम् = चेत् [ अव्ययम् ]
    • (तर्हि) वाक्यांश:
      • क्रिया = उत्सीदेयुः [  उत् + सद् “षद्लृ  विशरणगत्यवसादनेषु” पर. विधिलिङ्. प्रपु. बहु. ]
      • कर्ता = लोकाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् = इमे [ इदम् म. पुं. प्र. एक. ] (प्र. अयम् इमौ इमे )
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = स्याम् [ अस् “अस भुवि” पर. विधिलिङ्ग. उपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = कर्ता [ ऋ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्धिः = सङ्करस्य [ अ. पुं. ष. एक. ]
    • कर्ता = (अहम्)
    • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = उपहन्याम् [ उप + हन् “हन हिंसागत्यो:” पर. विधिलिङ्. उपु. एक. ]
    • कर्म = प्रजाः [ आ. स्त्री. द्वि. बहु. ]
    • कर्मविशेषणम् = इमाः [ म. स्त्री. द्वि. बहु. ] ( प्र. इयम् इमे इमाः )
    • कर्ता = (अहम्)
  • सन्धिः
  • उत्सीदेयुरिमे = उत्सीदेयुः इमे – विसर्गः रेफः |
  • लोका न = लोकाः न – विसर्गः लोपः |
  • चेदहम् = चेत् अहम् – जश्त्वः |
  • कृदन्तः
    • सङ्करस्य = सम् + कृ “डुकृञ् करणे” + अच् (भावे) सङ्करः, तस्य |
    • कर्ता = कृ “डुकृञ् करणे” + तृच् (कर्तरि) |

श्लोकः २५

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तः चिकिर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

सक्ताः कर्मणि अविद्वांसः यथा कुर्वन्ति भारत कुर्यात् विद्वान् तथा असक्तः चिकिर्षुः लोकसङ्ग्रहम् ॥ २५ ॥

अन्वयः

भारत ! अविद्वांसः कर्मणि सक्ताः यथा कुर्वन्ति तथा विद्वान् असक्तः लोकसङ्ग्रहं चिकीर्षुः (कर्म) कुर्यात् ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = भारत [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यथा” वाक्यांश:
      • क्रिया = कुर्वन्ति [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
      • कर्म = (कर्म)
      • कर्ता = अविद्वांसः [ स. पुं. प्र. बहु. ]
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = सक्ताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
        • अधिकरणम् = कर्मणि [ न. नपुं. स. एक. ]
      • संयोजकम् = यथा [ अव्ययम् ]
    • “तथा” वाक्यांश:
      • क्रिया = कुर्यात् [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र पर. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म = (कर्म)
      • कर्ता = विद्वान् [ विद्वस् स. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = असक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = चिकीर्षुः [ उ. पुं. प्र. एक. ]
        • कर्म = लोकसङ्ग्रहम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • संयोजकम् = तथा [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
    • कर्मण्यविद्वांसः = कर्मणि अविद्वांसः – यण् सन्धिः |
    • अविद्वांसो यथा = अविद्वांसः यथा – विसर्गः उकारः, गुणः |
    • कुर्याद्विद्वान् = कुर्यात् विद्वान् – जश्त्वः |
    • विद्वांस्तथा = विद्वान् तथा – रुत्वम्, अनुस्वारागमः, विसर्गः सत्वं च |
    • तथासक्तः = तथा असक्तः – सवर्णदीर्घः |
    • चिकिर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् = चिकिर्षुः लोकसङ्ग्रहम् – विसर्गः रेफः |
  • समासः
    • लोकसङ्ग्रहः  = लोकस्य सङ्ग्रहः – षष्ठीतत्पुरुषः, तम् ।
  • कृदन्तः
    • विद्वान् = विद् + शतृ (कर्तरि) |
    • सक्तः = सञ्ज् “षञ्ज सङ्गे” + क्त प्रत्यय: (कर्तरि) ।
  • सन्नन्तः
    • चिकीर्षुः = कृ “डुकृञ् करणे” + सन् + उ (कर्तरि) | कर्तुम् इच्छुः |

श्लोकः २६

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

न बुद्धिभेदं जनयेत् अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥

अन्वयः

(विद्वान्) कर्मसङ्गिनाम् अज्ञानां बुद्धिभेदं न जनयेत् । युक्तः (कर्म) समाचरन् विद्वान् सर्वकर्माणि जोषयेत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = जनयेत् [जन् “जनी प्रादुर्भावे” + णिच्, आत्. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = बुद्धिभेदम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • सम्बन्धिः = अज्ञानाम् [ अ. नपुं. ष. बहु. ]
      • सम्बन्धिविशेषणम् = कर्मसङ्गिनाम् [ न. पुं. ष. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = (विद्वान्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = जोषयेत् [ जुष् “जुषी प्रीतिसेवनयोः” + णिच्, उभय (अत्र) पर. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
    • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = सर्वकर्माणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = विद्वान् [ विद्वस् स. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = युक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = समाचरन् [ त. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्म = (कर्म)
  • सन्धिः
  • जनयेदज्ञानाम् = जनयेत् अज्ञानाम् – जश्त्वः |
  • समासः
    • बुद्धिभेदम् = बुद्धेः भेदः, तम् – षष्ठीतत्पुरुषः |
    • कर्मसङ्गिनाम्
      • कर्मसङ्गः = कर्मणि सङ्गः – सप्तमीतत्पुरुषः |
      • कर्मसङ्गिनः = कर्मसङ्गः एषाम् एषु वा अस्तीति (मतुबर्थे इनिपर्ययः), तेषाम् |
    • अज्ञानाम् – जानन्ति इति ज्ञाः | न ज्ञाः अज्ञाः, तेषाम् – नञ्बहुव्रीहिः |
    • सर्वकर्माणि – सर्वाणि कर्माणि – कर्मधारयः |
  • कृदन्तः
    • युक्तः = युज् “युजिर् योगे” + क्त (कर्तरि) |
    • समाचरन् = सम् + आङ् + चर् + शतृ (कर्तरि) |

श्लोकः २७

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ २७॥

पदच्छेदः

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः अहङ्कारविमूढात्मा कर्ता अहम् इति मन्यते ॥ २७ ॥

अन्वयः

कर्माणि प्रकृतेः गुणैः सर्वशः क्रियमाणानि (भवन्ति)| अहङ्कारविमूढात्मा कर्ता अहम् इति मन्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविधेयविशेषणम् = क्रियमाणानि [ अ. नपुं. प्र. बहु. ]
      • क्रियाविशेषणम् = सर्वशः [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • करणम् = गुणैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
        • सम्बन्धिः = प्रकृतेः [ इ. स्त्री. ष. एक. ]
    • कर्ता = कर्माणि [ न. नपुं. प्र. बहु. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = मन्यते [ मन् “मन ज्ञाने”, आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मवाक्यम्
      • क्रिया = (अस्मि)
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
      • कर्ता = कर्ता [ ऋ. पुं. प्र. एक. ]
      • संयोजकम् = इति [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = अहङ्कारविमूढात्मा [ न. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    •  कर्ताहम् = कर्ता अहम् – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • अहङ्कारविमूढात्मा
      • अहङ्कारविमूढः = अहङ्कारेन विमूढः – तृतीयातत्पुरुषः |
      • अहङ्कारविमूढात्मा = अहङ्कारविमूढः आत्मा यस्य सः – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • प्रकृतेः = प्र + कृ “डुकृञ् करणे” + क्तिन्  (कर्तरि) प्रकृतिः, तस्याः
    • क्रियमाणानि = कृ “डुकृञ् करणे” + शानच् (कर्मणि)
  • तद्धितान्तः
    • सर्वशः = सर्व + शस् (प्रकारार्थे) |

श्लोकः २८

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

तत्त्ववित् तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः गुणाः गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥

अन्वयः

महाबाहो ! गुणकर्मविभागयोः तत्त्ववित् तु गुणाः गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = महाबाहो! [ उ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = सज्जते [ सज्ज “षस्ज् गतौ” उभय. अत्र आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = मत्वा [ अव्ययम् ]
      • कर्म-वाक्यम्
        • क्रिया = वर्तन्ते [ वृत् “वृतु वर्तने” आ. लट्. प्रपु. बहु. ]
        • कर्ता = गुणाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
        • अधिकरणम् = गुणेषु [ अ. पुं. स. बहु. ]
        • संयोजकम् = इति [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्ता = तत्त्ववित् [ द. पुं. प्र. एक. ]
        • अवधारणम् = तु [ अव्ययम् ]
        • सम्बन्धिः = गुणकर्मविभागयोः [ अ. पुं. ष. द्वि. ]
  • सन्धिः
  • गुणा गुणेषु = गुणाः गुणेषु – विसर्गः लोपः |
  • वर्तन्त इति = वर्तन्ते इति – यान्तावान्तादेशः, यलोपः |
  • समासः
    • गुणकर्मविभागयोः
      • गुणकर्मणी = गुणः च कर्म च – द्वन्द्वः |
      • गुणकर्मविभागः = गुणकर्मणोः विभागः – षष्ठीतत्पुरुषः | तयोः |
    • तत्त्ववित् = तत्त्वं वेत्ति इति – कर्तरि क्विप् उपपदसमासश्च |
  • कृदन्तः
    • मत्वा = मन् “मन ज्ञाने” + क्त्वा

श्लोकः २९

प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

प्रकृतेः गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु तान् अकृत्स्नविदः मन्दान् कृत्स्नवित् न विचालयेत् ॥ २९ ॥

अन्वयः

प्रकृतेः गुणसम्मूढाः गुणकर्मसु सज्जन्ते । अकृत्स्नविदः मन्दान् तान् कृत्स्नवित् न विचालयेत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = सज्जन्ते [ सज्ज “षस्ज् गतौ” उभय. अत्र आ. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • अधिकरणम् = गुणकर्मसु [ न. नपुं. स. बहु. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = गुणसम्मूढाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • सम्बन्धिः = प्रकृतेः [ इ. स्त्री. ष. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = विचालयेत् [ वि + चल् “चल कम्पने” + णिञ् पर. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = कृत्स्नवित् [ द. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = तान् [ द. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = अकृत्स्नविदः [ द. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = मन्दान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
  • सन्धिः
  • प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः = प्रकृतेः गुणसम्मूढाः – विसर्गः रेफः |
  • अकृत्स्नविदो मन्दान् = अकृत्स्नविदः मन्दान् – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • कृत्स्नविन्न = कृत्स्नवित् न – परसवर्णः |
  • समासः
    • गुणसम्मूढाः = गुणैः सम्मूढाः – तृतीयातत्पुरुषः |
    • गुणकर्मसु
      • गुणानां कर्माणि गुणकर्माणि – षष्ठीतत्पुरुषः । तेषु |
      • गुणाः कर्माणि च गुणकर्माणि – द्वन्द्वः  ।  तेषु |
    • अकृत्स्नवित्
      • कृत्स्नं वेत्ति कृत्स्नवित् – कर्तरि क्विप् उपपदसमासश्च ।
      • न कृस्त्नवित् – नञ्तत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • प्रकृतिः = प्र + कृ “डुकृञ् करणे” + क्तिन्  (कर्तरि) |
    • सम्मूढाः = सम् + मुह् “मुह वैचित्त्ये” + क्त | (कर्तरि)

श्लोकः ३०

मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्य अध्यात्मचेतसा निराशीः निर्ममः भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३० ॥

अन्वयः

अध्यात्मचेतसा सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य निराशीः निर्ममः विगतज्वरः भूत्वा युध्यस्व ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = युध्यस्व [ युज् “युजिर् योगे” आ. लोट्. मपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = सन्न्यस्य [ अव्ययम् ]
      • अधिकरणम् = मयि [ अस्मद् द. त्रि. स. एक. ]
    • कर्म = कर्माणि [ न. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • कर्मविशेषणम् = सर्वाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • करणम् = अध्यात्मचेतसा [ स. नपुं. तृ. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = भूत्वा [ अव्ययम् ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = विगतज्वरः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = निर्ममः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = निराशीः [ स. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्ता = (त्वम्)
  • सन्धिः
  • संन्यस्याध्यात्मचेतसा = संन्यस्य अध्यात्मचेतसा – सवर्णदीर्घः |
  • निराशीर्निर्ममः = निराशीः निर्ममः – विसर्गः रेफः |
  • निर्ममो भूत्वा = निर्ममः भूत्वा – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • समासः
    • अध्यात्मचेतसा
      • आत्मनि इति अध्यात्मम् – अव्ययीभावः |
      • अध्यात्मनि चेतः अध्यात्मचेतः – सप्तमीतत्पुरुषः | तेन |
    • वेगतज्वरः = विगतः ज्वरः यस्मात् सः – बहुव्रीहिः |
    • निराशीः = निर्गता आशीः यस्मात् सः – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • सन्न्यस्य =  सम् + नि + अस् “अस भुवि” + ल्यप्
    • भूत्वा = भू “भू सत्तायाम्” + क्त्वा

श्लोकः ३१

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

ये मे मतम् इदं नित्यम् अनुतिष्ठन्ति मानवाः श्रद्धावन्तः अनसूयन्तः मुच्यन्ते ते अपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥

अन्वयः

ये मानवाः मे इदं मतं नित्यम् अनुतिष्ठन्ति, अनसूयन्तः श्रद्धावन्तः ते अपि कर्मभिः मुच्यन्ते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुतिष्ठन्ति [ अनु + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
      • क्रियाविशेषणम् = नित्यम् [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्म = मतम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् = इदम् [ म. नपुं. द्वि. एक. ]
        • सम्बन्धिः = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
      • कर्ता = ये [ द. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् = मानवाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
    • “ते” वाक्यांश:
      • क्रिया = मुच्यन्ते [ मुच् “मुचॢ मोक्षणे” (उभय) आ. कर्मणि लट्. प्रपु. बहु. ]
      • (कर्मणि) कर्म = ते [ तद् द. पुं. प्र. बहु. ]
      • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अनसूयन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = श्रद्धावन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = कर्मभिः [ न. नपुं. तृ. बहु. ]
  • सन्धिः
    • श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तः = श्रद्धावन्तः अनसूयन्तः – विसर्गसन्धि: उकार:, गुण:, पूर्वरूपं च ।
    • अनसूयन्तो मुच्यन्ते = अनसूयन्तः मुच्यन्ते – विसर्गसन्धि: उकार:, गुण: |
    • तेऽपि = ते अपि  – पूर्वरूपम् ।
  • समासः
    • अनसूयन्तः =  न असूयन्तः – नञ्तत्पुरुषः |
  • कृदन्तः
    • असूयन्तः = असूय + शतृ (कर्तरि) | Note: The dhatu असूय is derived from असु “असु उपतापे” + यक् प्रत्यय by 3|1|27 कण्ड्वादिभ्यो यक्. Such dhatus are called आतिदेशिकधातव: | In this particular case the meaning remains unchanged.
  • तद्धितान्तः
    • श्रद्धावन्तः = श्रद्धा + मतुप् | श्रद्धा एषाम् एषु वा अस्ति |

श्लोकः ३२

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३२ ॥

पदच्छेदः

ये तु एतत् अभ्यसूयन्तः न अनुतिष्ठन्ति मे मतम् सर्वज्ञानविमूढान् तान् विद्धि नष्टान् अचेतसः ॥ ३२ ॥

अन्वयः

ये तु अभ्यसूयन्तः मे एतत् मतं न अनुतिष्ठन्ति सर्वज्ञानविमूढान् अचेतसः तान् नष्टान् विद्धि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रिया = अनुतिष्ठन्ति [ अनु + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
      • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्म = मतम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् = एतत् [ द. नपुं. द्वि. एक. ]
        • सम्बन्धिः = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
      • कर्ता = अभ्यसूयन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् = ये [ द. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = तु [ अव्ययम् ]
    • “तान्” वाक्यांश:
      • क्रिया = विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्मविधेयविशेषणम् = नष्टान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्म = तान् [ द. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = सर्वज्ञानविमूढान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्मविशेषणम् = अचेतसः [ स. पुं. द्वि. बहु. ]
      • कर्ता = (त्वम्)
  • सन्धिः
  • त्वेतत् = तु एतत् – यण् सन्धिः |
  • एतदभ्यसूयन्तः= एतत् अभ्यसूयन्तः – जश्त्वः
  • अभ्यसूयन्तो न = अभ्यसूयन्तः न – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • नानुतिष्ठन्ति = न अनुतिष्ठन्ति – सवर्णदीर्घः |
  • सर्वज्ञानविमूढांस्तान् = सर्वज्ञानविमूढान् तान् – रुत्वम्, अनुस्वारागमः, विसर्गः सत्वं च |
  • समासः
    • सर्वज्ञानविमूढान्
      • सर्वाणि ज्ञानानि सर्वज्ञानानि – कर्मधारयः |
      • सर्वज्ञानेषु विमूढाः – सप्तमीतत्पुरुषः | तान् |
    • अचेतसः = नास्ति चेतः येषां ते – बहुव्रीहिः |
  • कृदन्तः
    • अभ्यसूयन्तः = अभि + असू + शतृ (कर्तरि) |
    • नष्टान् = नश् “णश् अदर्शने“ + क्त (कर्तरि) नष्टः | तान् |

श्लोकः ३३

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥

पदच्छेदः

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेः ज्ञानवान् अपि प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥

अन्वयः

ज्ञानवान् अपि स्वस्याः प्रकृतेः सदृशं चेष्टते । भूतानि प्रकृतिं यान्ति । निग्रहः किं करिष्यति ?

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = चेष्टते [ चेष्ट “चेष्ट चेष्टायाम्” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियाविशेषणम् = सदृशम् [अव्ययम् ]
      • सम्बन्धिः = प्रकृतेः [ इ. स्त्री. ष. एक. ]
      • सम्बन्धिपदसम्बन्धिः = स्वस्याः [ स्वा आ. स्त्री. ष. एक. ] (Note: प्रथमा         — स्वा स्वे स्वाः | षष्ठी — स्वस्याः स्वयोः स्वासाम्)
    • कर्ता = ज्ञानवान् [ त. पुं. प्र. एक. ]
    • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = यान्ति [ या “या प्रापणे” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • कर्म = प्रकृतिम् [ इ. स्त्री. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = भूतानि [ अ. नपुं. प्र. बहु. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = करिष्यति [ कृ “डुकृञ् करणे” उभय. अत्र पर. लृट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रश्नवाचककर्म = किम् [ म. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = निग्रहः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    • प्रकृतेर्ज्ञानवान् = प्रकृतेः ज्ञानवान् – विसर्गः रेफः |
  • तद्धितः
    • ज्ञानवान् = ज्ञान + मतुप् | ज्ञानम् अस्य अस्मिन् वा अस्ति |

श्लोकः ३४

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४ ॥

पदच्छेदः

इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ तयोः न वशमागच्छेत् तौ हि अस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४ ॥

अन्वयः

इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोः वशं न आगच्छेत् । तौ हि अस्य परिपन्थिनौ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (स्तः)
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविधेयविशेषणम् = व्यवस्थितौ [ अ. पुं. प्र. द्वि. ]
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणम् = अर्थे [ अ. पुं. स. एक. ]
        • सम्बन्धिः = इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य (सर्वेषामपि इन्द्रियाणाम् इत्यर्थः ) [ अ. नपुं. ष. एक. ]
    • कर्ता = रागद्वेषौ [ अ. पुं. प्र. द्वि. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = आगच्छेत् [ आङ् + गम् “गम्ऌ गतौ” पर. लोट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्म = वशम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • सम्बन्धिः = तयोः [ द. पुं. ष. द्वि. ]
    • कर्ता = (सः)
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = (स्तः)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = परिपन्थिनौ [ अ. पुं. प्र. द्वि. ]
      • सम्बन्धिः = अस्य [ इदम् म. पुं. ष. एक. ]
    • कर्ता = तौ [ द. पुं. प्र. द्वि. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
  • इन्द्रियस्येन्द्रियस्य = इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य – गुणः |
  • इन्द्रियस्यार्थे = इन्द्रियस्य अर्थे – सवर्णदीर्घः |
  • तयोर्न = तयोः न – विसर्गः रेफः |
  • ह्यस्य = हि अस्य – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • रागद्वेषौ = रागश्च द्वेषश्च – द्वन्द्वः |
  • कृदन्तः
    • व्यवस्थितौ = वि + अव + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” + क्त (कर्तरि) |

श्लोकः ३५

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३५ ॥

पदच्छेदः

श्रेयान् स्वधर्मः विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मः भयावहः ॥ ३५ ॥

अन्वयः

स्वनुष्ठितात् परधर्मात् विगुणः स्वधर्मः श्रेयान् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः । परधर्मः भयावहः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = श्रेयान् [ श्रेयस् स. पुं. प्र. एक ] (श्रेयान् श्रेयांसौ श्रेयांसः)
    • कर्ता = स्वधर्मः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = विगुणः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • अपादानम् = परधर्मात् [ अ. पुं. प. एक. ]
    • अपादानविशेषणम् = स्वनुष्ठितात् [ अ. पुं. प. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = श्रेयः [ श्रेयस् स. नपुं. प्र. एक ] (श्रेयः श्रेयसी श्रेयांसि)
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = निधनम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • अधिकरणम् = स्वधर्मे [ अ. पुं. स. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = भयावहः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्ता = परधर्मः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
  • स्वधर्मो विगुणः = स्वधर्मः विगुणः – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • परधर्मो भयावहः = परधर्मः भयावहः – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • तद्धितान्तः
    • श्रेयान् = प्रशस् / वृद्ध + इयसून् (श्र इति आदेशः ) |

श्लोकः ३६

अर्जुन उवाच
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ ॥

पदच्छेदः

अथ केन प्रयुक्तः अयं पापं चरति पूरुषः अनिच्छन् अपि वार्ष्णेय बलात् इव नियोजितः ॥ ३६ ॥

अन्वयः

वार्ष्णेय ! अथ केन प्रयुक्तः अनिच्छन् अपि बलात् नियोजितः इव अयं पूरुषः पापं चरति ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = वार्ष्णेय! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = चरति [ चर “चर गतिभक्षणयो:” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्म = पापम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = पूरुषः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = अयम् [ इदम् म. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = नियोजितः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • हेतुवाचकम् = बलात् [ अ. नपुं. प. एक. ]
      • उपमावाचकम् = इव [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = अनिच्छन् [ त. पुं. प्र. एक. ]
      • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) कृयागर्भकर्तृविशेषणम्  = प्रयुक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) प्रश्नवाचककर्ता = केन [ किम् म. नपुं. तृ. एक. ]
    • संयोजकम् = अथ [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
    • प्रयुक्तोऽयम् = प्रयुक्तः अयम् – विसर्गसन्धि: (सकार:) रेफ:, उकार:, गुण:, पूर्वरूपं च ।
    • अनिच्छन्नपि = अनिच्छन् अपि – ङमुडागमसन्धिः |
    • बलादिव = बलात् इव – जश्त्वः |
  • कृदन्तः
    • प्रयुक्तः = प्र + युज् “युजिर् योगे” + क्त (कर्मणि) |
    • इच्छन् = इष् “इषु इच्छायाम्” + शतृ (कर्तरि ) |
    • नियोजितः = नि + युज् “युजिर् योगे” + क्त (कर्मणि) |
  • तद्धितान्तः
    • वार्ष्णेय = वृष्णि + ञ्यङ् (अपत्यार्थे ), तत्सम्बुद्धौ |

श्लोकः ३७

श्रीभगवानुवाच
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुवः ।

महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ३७ ॥

पदच्छेदः

कामः एषः क्रोधः एषः रजोगुणसमुवः महाशनः महापाप्मा विद्धि एनम् इह वैरिणम् ॥ ३७ ॥

अन्वयः

एषः कामः एषः क्रोधः रजोगुणसमुवः महाशनः महापाप्मा च अस्ति । (अतः) इह एनं वैरिणं विद्धि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (अस्ति)
    • कर्ता = कामः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = एषः [ एतद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • समुच्चयवाक्याम्
      • क्रिया = (अस्ति)
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = महाशनः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविधेयविशेषणम्  = महापाप्मा [ न. पुं. प्र. एक. ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = क्रोधः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = एषः [ एतद् द. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम्  = रजोगुणसमुवः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मविधेयविशेषणम् = वैरिणम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्म = एनम् (इमम्) [ इदम् म. पुं. द्वि. एक. ]
    • स्थानवाचकपदम् = इह [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = (त्वम्)
  • सन्धिः
  • काम एषः = कामः एषः – विसर्गः लोपः |
  • एष क्रोधः = एषः क्रोधः – विसर्गः लोपः |
  • क्रोध एषः = क्रोधः एषः – विसर्गः लोपः |
  • एष रजोगुणसमुवः = एषः रजोगुणसमुवः – विसर्गः लोपः |
  • महाशनो महापाप्मा = महाशनः महापाप्मा – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • विद्ध्येनम् = विद्धि एनम् – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • रजोगुणसमुवः = रजोगुणात् समुद्भवः – पञ्चमीतत्पुरुषः |
    • रजोगुणसमुवः
      • रजोगुणः = रजः च तद्गुणः च – कर्मधारयः |
      • रजोगुणसमुद्भवः = रजोगुणः समुद्भवः यस्य सः– बहुव्रीहिः |
    • महाशनः = महत् अशनं यस्य सः – बहुव्रीहिः |
    • महापाप्मा = महत् पाप्म यस्मिन् सः – बहुव्रीहिः |
  • तद्धितान्तः
    • वैरी = वैर + इनि (मतुबर्थे) वैरम् अस्य अस्मिन् वा अस्ति |

श्लोकः ३८

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥

पदच्छेदः

धूमेन आव्रियते वह्निः यथादर्शः मलेन च यथा उल्बेन आवृतः गर्भः तथा तेन इदम् आवृतम् ॥ ३८ ॥

अन्वयः

यथा धूमेन वह्निः आव्रियते, यथा मलेन आदर्शः, यथा उल्बेन च गर्भः तथा इदं (ज्ञानम्) तेन आवृतम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यथा” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया = आव्रियते [ आङ् + वृ “वृञ् आवरणे“ उभय अत्र आत्. कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्म = वह्निः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = धूमेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
      • संयोजकम् = यथा [ अव्ययम् ]
    • “यथा” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया = (आव्रियते)
      • (कर्मणि) कर्म = आदर्शः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = मलेन [ अ. नपुं. तृ. एक. ]
      • संयोजकम् = यथा [ अव्ययम् ]
    • “यथा” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया = (आव्रियते)
      • (कर्मणि) कर्म = गर्भः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = उल्बेन [ अ. नपुं. तृ. एक. ]
      • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
      • संयोजकम् = यथा [ अव्ययम् ]
    • “तथा” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियागर्भकर्म = आवृतम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्म = (ज्ञानम्)
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = इदम् [ म. नपुं. द्वि. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्ता = तेन [ तद् द. पुं. तृ. एक. ]
      • संयोजकम् = तथा [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
  • धूमेनाव्रियते = धूमेन आव्रियते – सवर्णदीर्घः |
  • वह्निर्यथा = वह्निः यथा – विसर्गः रेफः |
  • यथादर्शः = यथा आदर्शः – सवर्णदीर्घः |
  • यथादर्शो मलेन = यथादर्शः मलेन – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • यथोल्बेन = यथा उल्बेन – गुणः |
  • उल्बेनावृतः = उल्बेन आवृतः – सवर्णदीर्घः |
  • आवृतो गर्भः = आवृतः गर्भः – विसर्गः उकारः, गुणः |
  • गर्भस्तथा = गर्भः तथा – विसर्गः सकारः |
  • तेनेदम् = तेन इदम् – गुणः |
  • कृदन्तः
    • आवृतम् = आङ् + वृ “वृञ् आवरणे“+क्त (कर्मणि) |

श्लोकः ३९

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ३९ ॥

पदच्छेदः

आवृतं ज्ञानम् एतेन ज्ञानिनः नित्यवैरिणा कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेण अनलेन च ॥ ३९ ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! ज्ञानिनः नित्यवैरिणा कामरूपेण दुष्पूरेण अनलेन च एतेन ज्ञानम् आवृतम् ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = कौन्तेय! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियागर्भकर्म= आवृतम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • (कर्मणि) कर्म = ज्ञानम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • (कर्मणि) कर्ता = एतेन [ एतद् द. पुं. तृ. एक. ]
    • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = कामरूपेण [ अ. पुं. तृ. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = नित्यवैरिणा [ न. पुं. तृ. एक. ]
      • सम्बन्धिः = ज्ञानिनः [ न. पुं. ष. एक. ]
    • वाक्यांश:
      •  (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = अनलेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणविशेषणम् = दुष्पूरेण [ अ. पुं. तृ. एक. ]
    • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
  • सन्धिः
    • ज्ञानिनो नित्यवैरिणा = ज्ञानिनः नित्यवैरिणा – विसर्गः उकारः, गुणः |
    • दुष्पूरेणानलेन = दुष्पूरेण अनलेन – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • नित्यवैरिणा = नित्यं वैरी – सुप् समासः |
    • कामरूपेण = कामेन रूपाणि यस्य सः – बहुव्रीहिः | तेन |
  • तद्धितान्तः
    • ज्ञानी = ज्ञान + इनि (मतुबर्थे) ज्ञानं अस्य अस्मिन् वा अस्ति |
    • वैरी = वैर + इनि (मतुबर्थे) वैरम् अस्य अस्मिन् वा अस्ति |

श्लोकः ४०

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ४० ॥

पदच्छेदः

इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः अस्य अधिष्ठानमुच्यते एतैः विमोहयति एषः ज्ञानम् आवृत्य देहिनम् ॥ ४० ॥

अन्वयः

इन्द्रियाणि, मनः, बुद्धिः (च) अस्य अधिष्ठानम् उच्यते । एषः (कामः) एतैः ज्ञानम् आवृत्य देहिनं विमोहयति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = उच्यते [ वच “वच परिभाषणे” पर. कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मवाक्यम्
      • क्रिया = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविधेयविशेषणम्  = अधिष्ठानम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • सम्बन्धिः = अस्य [ इदम् म. पुं. ष. एक. ]
      • कर्ता = इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. प्र. बहु. ]
      • कर्ता = मनः [ स. नपुं. प्र. एक. ]
      • कर्ता = बुद्धिः [ इ. स्त्री. प्र. एक. ]
      • संयोजकम् = (च)
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रिया = विमोहयति [ वि + मुह् “मुह वैचित्त्ये” + णिच् पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = देहिनम् [ न. पुं. द्वि. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • प्राक्कालिकक्रिया = आवृत्य [ अव्ययम् ]
        • कर्म = ज्ञानम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • करणम् = एतैः [ एतद् द. पुं. तृ. बहु. ]
      • णिजन्तप्रयोजककर्ता = (कामः)
      • कर्तृविशेषणम् = एषः [ एतद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    • मनो बुद्धिः = मनः बुद्धिः – विसर्गः उकारः, गुणः |
    • बुद्धिरस्य = बुद्धिः अस्य – विसर्गः रेफः |
    • एतैर्विमोहयति  = एतैः विमोहयति – विसर्गः रेफः |
    • विमोहयत्येषः = विमोहयति एषः – यण् सन्धिः |
    • एष ज्ञानम् = एषः ज्ञानम्  – विसर्गः लोपः |
  • कृदन्तः
    • अधिष्ठानम् = अधि + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” + ल्युट् (अधिकरणे )
    • आवृत्य = आङ् + वृत् “वृतु वर्तने” + ल्यप् |

श्लोकः ४१

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४१ ॥

पदच्छेदः

तस्मात् त्वम् इन्द्रियाणि आदौ नियम्य भरतर्षभ पाप्मानं प्रजहि हि एनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४१ ॥

अन्वयः

भरतर्षभ ! तस्मात् त्वम् आदौ इन्द्रियाणि नियम्य ज्ञानविज्ञाननाशनं पाप्मानम् एनं प्रजहि हि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = भरतर्षभ! [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = प्रजहि [ प्र + हन् “हन हिंसागत्योः” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = नियम्य [ अव्ययम् ]
      • कर्म = इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
      • कालवाचकम् = आदौ [ इ. पुं. स. एक. ]
    • कर्म = एनम् (इमम्) [ इदम् म. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = ज्ञानविज्ञाननाशनम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = पाप्मानम् [ पाप्मन् न. पुं. द्वि. एक. ]
    • हेतुवाचकम् = तस्मात् [ तद् द. नपुं. प. एक. ]
    • कर्ता = त्वम् [ युष्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
  • सन्धिः
    • इन्द्रियाण्यादौ = इन्द्रियाणि आदौ – यण् सन्धिः |
    • ह्येनम् = हि एनम् – यण् सन्धिः |
  • समासः
    • भरतर्षभः = भरतः ऋषभः इव – उपमितसमासः (कर्मधारयः) |
    • ज्ञानविज्ञाननाशनम्
      • ज्ञानविज्ञाने = ज्ञानं च विज्ञानं च – द्वन्द्वः |
      • ज्ञानविज्ञानयोः नाशनम् – षष्ठीतत्पुरुषः | तत् |
    • ज्ञानविज्ञाननाशनम्
      • ज्ञानविज्ञाने = ज्ञानं च विज्ञानं च – द्वन्द्वः |
      • नाशकरः  = नाशं करोति इति– उपपदतत्पुरुषः ।
      • ज्ञानविज्ञाननाशनः  = ज्ञानविज्ञानयोः नाशकरः – षष्ठीतत्पुरुषः | तत् |
  • कृदन्तः
    • नियम्य = नि + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् |

श्लोकः ४२

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ४२ ॥

पदच्छेदः

इन्द्रियाणि पराणि आहुः इन्द्रियेभ्यः परं मनः मनसः तु परा बुद्धिः यः बुद्धेः परतः तु सः ॥ ४२ ॥

अन्वयः

इन्द्रियाणि पराणि आहुः । इन्द्रियेभ्यः परं मनः, मनसः परा बुद्धिः, यः बुद्धेः परतः सः (आत्मा) अस्ति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = आहुः (ब्रुवान्ति) [ ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • कर्मविधेयविशेषणम् = पराणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • कर्म = इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • संयोजकम् = (इति)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = मनः [ स. नपुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = परम् [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • निर्धारणम् = इन्द्रियेभ्यः [ अ. नपुं. प. बहु. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम्  = बुद्धिः [ इ. स्त्री. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = परा [ आ. स्त्री. प्र. एक. ]
      • निर्धारणम् = मनसः [ स. नपुं. प. एक. ]
  • चतुर्थवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रिया = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविधेयविशेषणम्  = परतः [ अव्ययम् ]
        • निर्धारणम् = बुद्धेः [ इ. स्त्री. प. एक. ]
        • अवधारणम् = तु [ अव्ययम् ]
      • कर्ता = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रिया = अस्ति [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = (आत्मा)
  • सन्धिः
    • पराण्याहुः = पराणि आहुः – यण् सन्धिः |
    • आहुरिन्द्रियेभ्यः = आहुः इन्द्रियेभ्यः – विसर्गः रेफः |
    • मनसस्तु = मनसः तु – विसर्गः सकारः |
    • बुद्धिर्यः = बुद्धिः यः – विसर्गः रेफः |
    • यो बुद्धेः = यः बुद्धेः – विसर्गः उकारः, गुणः |
    • परतस्तु = परतः तु – विसर्गः सकारः |
  • तद्धितान्तः
    • परतः = पर + तसिः (प्रथमाविभक्त्यन्तात् स्वार्थे तसिः )

श्लोकः ४३

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ४३ ॥

पदच्छेदः

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्य आत्मानम् आत्मना जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ४३ ॥

अन्वयः

महाबाहो ! एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा आत्मना आत्मानं संस्तभ्य कामरूपं दुरासदं शत्रुं जहि ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = महाबाहो! [ उ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = जहि [ हन् “हन हिंसागत्योः” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = बुद्ध्वा [ अव्ययम् ]
      • क्रियाविशेषणम् = एवम् [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्म = परम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • निर्धारणम् = बुद्धेः [ इ. स्त्री. प. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = संस्तभ्य [ अव्ययम् ]
      • कर्म = आत्मानम् [ न. पुं. द्वि. एक. ]
      • करणम् = आत्मना [ न. पुं. तृ. एक. ]
    • कर्म = शत्रुम् [ उ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = दुरासदम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = कामरूपम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = (त्वम्)
  • सन्धिः
    • संस्तभ्यात्मानम् = संस्तभ्य आत्मानम् – सवर्णदीर्घः |
  • समासः
    • कामरूपम् = कामः रूपं यस्य सः कामरूपः – बहुव्रीहिः | तम् ।
    • दुरासदम्  = दुःखेन आसदः (आसादनं प्राप्तिः) यस्य सः दुरासदः  – बहुव्रीहिः | तम् |
  • कृदन्तः
    • संस्तभ्य = सम् + स्तम्भ् “स्तम्भु प्रतिघाते” + ल्यप् |
    • बुद्ध्वा = बुध् “बुध अवगमने” + क्त्वा |

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  2. Gita Sopanam (I and II) and Praveshah (I) by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [ Sanskrit ]
  6. http://gita-grammar.blogspot.in/ Sow. Medha Michika’s blog with Grammatical aspects
  7. https://sa.wikipedia.org/s/6j8  कर्मयोगः
  8. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site
  9. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 1 https://youtu.be/SSdwGffICxU
  10. https://dhaatusingeetaa.wordpress.com/
  11. sanskritdocuments.org

Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 9

Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोक: ९

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

यज्ञार्थात् कर्मणः अन्यत्र लोकः अयं कर्मबन्धनः तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९॥

अन्वयः

यज्ञार्थात् कर्मणः अन्यत्र अयं लोकः कर्मबन्धनः (भवति) । कौन्तेय !  तदर्थं मुक्तसङ्गः कर्म समाचर ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = कौन्तेय [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम् = कर्मबन्धनः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्ता = लोकः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = अयम् [ इदम् म. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • विषयवाचकम् = अन्यत्र [ अव्ययम् ]
      • उपपदपञ्चमी = कर्मणः [ न. नपुं. प. एक. ]
      • पञ्चम्यन्तविशेषणम् = यज्ञार्थात् [ अ. नपुं. प. एक. ]
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रिया = समाचर [ सम् + आङ् + चर “चर गतिभक्षणयो:” पर. लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्म = कर्म [ न. नपुं. द्वि. एक. ]
      • तादर्थ्यम् = तदर्थम् (अत्र यज्ञार्थम् इत्यर्थः) [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्ता = (त्वम्)
      • कर्तृविशेषणम् = मुक्तसङ्गः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • सन्धि:
      • कर्मणोऽन्यत्र = कर्मणः अन्यत्र – विसर्गसन्धिः (सकारः) रेफः, उकारः, गुणः ।
      • लोकोऽयम् = लोकः अयम् – विसर्गसन्धिः (सकारः) रेफः, उकारः, गुणः ।
    • समास:
      • कर्मबन्धनः = कर्म बन्धनं यस्य सः – बहुव्रीहिः ।
      • मुक्तसङ्गः = मुक्तः सङ्गः येन / यस्मात् सः – बहुव्रीहिः ।
    • कृदन्त:
      • बन्धनम् = बन्ध “बन्ध बन्धने” + ल्युट् | (करणे) बध्यते अनेन इत्यर्थः |

तात्पर्यम्

येन विष्णोः प्राप्तिः भवति ततोऽतिरिक्तं सर्वमपि कर्म जनानां बन्धकं भवति । तस्मात् फलापेक्षारहितः सन् शास्त्रोक्तं स्वकीयं कर्म समाचर ।

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  2. Gita Praveshah – prathamabhaaga by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Sandhih by G. Mahaabaleshvarabhattah, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://sa.wikipedia.org/s/6j8 कर्मयोगः
  8. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 9 https://www.youtube.com/watch?v=q3Id-jVUBlc
  9. Grammatical Analysis of Bhagavad Gita for Students of Sanskrit http://gita-grammar.blogspot.in/search/label/0309%203rd%20Chapter%209th%20Sloka

Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 8

Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोक: ८

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायः हि अकर्मणः शरीरयात्रा अपि च ते न प्रसिद्ध्येत् अकर्मणः ॥ ८ ॥

अन्वयः

त्वं नियतं कर्म कुरु । कर्म हि अकर्मणः ज्यायः । अकर्मणः ते शरीरयात्रापि न प्रसिद्ध्येत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = कुरु [ कृ “डुकृञ् करणे” उभ. (अत्र पर.) लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्म = कर्म [ न. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = नियतम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्ता = त्वम् [ युष्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = (भवति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = ज्यायः [ स. पुं. प्र. एक. ]
      • निर्धारणम् = अकर्मणः [ न. नपुं. प. एक. ]
    • कर्ता = कर्म [ न. नपुं. प्र. एक. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रिया = प्रसिद्ध्येत् [ प्र + सिध् “षिधु संराद्धौ” पर. विधिलिङ्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • वाक्यांश:
      • कर्ता = शरीरयात्रा [ आ. स्त्री. प्र. एक. ]
      • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
      • सम्बन्धिः = ते (तव) [ युष्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • हेतुवाचकम् = अकर्मणः [ न. नपुं. प. एक. ]
  • सन्धि:
    • ज्यायो हि = ज्यायः + हि – विसर्गसन्धिः (सकारः) रेफः, उकारः, गुणः ।
    • ह्यकर्मणः = हि + अकर्मणः – यण्सन्धिः ।
    • शरीरयात्रापि = शरीरयात्रा + अपि – सवर्णदीर्घसन्धिः ।
  • समास:
    • शरीरयात्रा = शरीरस्य यात्रा – षष्ठितत्पुरुषः ।
    • अकर्मणः = न कर्म, तस्मात् – नञ्तत्पुरुषः ।
  • कृदन्त:
    • नियतम् = नि + यम् “यम उपरमे” + क्त (कर्मणि)
  • तद्धितान्तः
    • ज्यायः = प्रशस्य / वृद्ध + ईयसून् (ज्य इति आदेशः)

तात्पर्यम्

भवान् नित्यं यस्मिन् कर्मणि अधिकृतः तत् कर्म आचरतु । कर्मणः अनाचरणात् कर्माचरणं श्रेष्ठं वर्तते । किञ्च कर्माभावे भवतः शरीरसंरक्षणमपि कर्तुं न शक्यते ।

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  2. Gita Praveshah – prathamabhaaga by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Sandhih by G. Mahaabaleshvarabhattah, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://sa.wikipedia.org/s/6j8 कर्मयोगः
  8. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 8
    https://www.youtube.com/watch?v=gv-FWydw7V4
  9. Grammatical Analysis of Bhagavad Gita for Students of Sanskrit
    http://gita-grammar.blogspot.in/search/label/0308%203rd%20Chapter%208th%20Sloka

Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 7

Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोक: ७

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

य: तु इन्द्रियाणि मनसा नियम्य आरभते अर्जुन कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् असक्तः स: विशिष्यते ॥ ७ ॥

अन्वयः

अर्जुन ! यः तु असक्तः इन्द्रियाणि मनसा नियम्य कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् आरभते सः विशिष्यते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = अर्जुन [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • “यः” वाक्यांशः
    • क्रिया = आरभते [ आङ् + रभ् “रभ रभास्ये” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्म = कर्मयोगम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • करणम् = कर्मेन्द्रियैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = नियम्य [ नि + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् प्रत्यय: । अव्ययम् ]
      • कर्म = इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
      • करणम् = मनसा [ स. नपुं. तृ. एक. ]
    • कर्ता = असक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • अवधारणम् = तु [ अव्ययम् ]
  • “सः” वाक्यांशः
    • क्रिया = विशिष्यते [ वि + शिष् “शिष्ऌ विशेषणे” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धि:
    • यस्त्विन्द्रियाणि = यः + त्विन्द्रियाणि – विसर्गसन्धिः (सकारः) ।
    • त्विन्द्रियाणि = तु + इन्द्रियाणि – यण् सन्धिः ।
    • नियम्यारभतेऽर्जुन = नियम्य + आरभतेऽर्जुन – सवर्णदीर्घसन्धिः ।
    • आरभतेऽर्जुन = आरभते + अर्जुन – पूर्वरूपसन्धिः ।
  • समास:
    • असक्तः = न सक्तः – नञ्तत्पुरुष: ।
    • कर्मयोगम् = कर्म एव योगः, तम् – अवधारणापूर्वपदकर्मधारय: ।
    • कर्मेन्द्रियैः = कर्मणाम् + इन्द्रियानि, तैः – षष्ठीतत्पुरुष: ।
  • कृदन्त:
    • नियम्य = नि + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् प्रत्यय: ।
    • सक्तः = सञ्ज् “षञ्ज सङ्गे” + क्त प्रत्यय: (कर्तरि) ।

तात्पर्यम्

अर्जुन ! यः मनुष्यः चित्तेन ज्ञानेन्द्रियाणि वशीकृत्य सङ्गरहितः सन् वाक्पाण्यादिभिः कर्म प्रारभते सः मनुष्यः श्रेष्ठः इति परिगण्यते ।

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  2. Gita Praveshah – prathamabhaaga by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Sandhih by G. Mahaabaleshvarabhattah, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://sa.wikipedia.org/s/6j8 कर्मयोगः
  8. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 6 https://youtu.be/ncyJNJYwhoY
  9. Grammatical Analysis of Bhagavad Gita for Students of Sanskrit
    http://gita-grammar.blogspot.in/2015/11/3rd-chapter-7th-sloka.html

Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 6

Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोक: ६

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ६ ॥

अन्वयः

यः विमूढात्मा कर्मेन्द्रियाणि संयम्य इन्द्रियार्थान् मनसा स्मरन् आस्ते सः मिथ्याचारः (इति) उच्यते ।

पदपरिचय:

  • “य:” वाक्यांशः
    • क्रिया =आस्ते [ आस् “आस उपवेशने” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्ता = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = विमूढात्मा [ न. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम्= स्मरन् [ त. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्म = इन्द्रियार्थान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
      • करणम् = मनसा [ स. नपुं. तृ. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • प्राक्कालिकक्रिया = संयम्य [ सम् + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् प्रत्यय: । अव्ययम् ]
      • कर्म = कर्म+इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • “स:” वाक्यांशः
      • (कर्मणि) क्रिया = उच्यते [ वच “वच परिभाषणे” पर. कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्मवाक्यांशः
        • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृविधेयविशेषणम् = मिथ्याचारः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
        • संयोजकम् = (इति)
      • सन्धि:
        • य आस्ते = य: आस्ते, विसर्गसन्धि: (लोप:)
        • स उच्यते = स: उच्यते, विसर्गसन्धि: (लोप:)
      • समास:
        • कर्मेन्द्रियाणि = कर्मेण: इन्द्रियाणि – षष्ठीतत्पुरुष: ।
        • इन्द्रियार्थान् = इन्द्रियाणाम् अर्था:, तान् – षष्ठीतत्पुरुष: ।
        • विमूढात्मा = विमूढ: आत्मा यस्य स: – बहुव्रीहि: ।
        • मिथ्याचारः = मिश्या आचार: यस्य स: – बहुव्रीहि: ।
      • कृदन्त:
        • संयम्य = सम् + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् प्रत्यय: ।
        • स्मरन् = स्मृ “स्मृ चिन्तायाम्” + शतृ प्रत्यय: (कर्तरि) ।
        • विमूढ: = वि + मुह् “मुह वैचित्त्ये” + क्त प्रत्यय: (कर्तरि) ।

तात्पर्यम्

यः अविवेकी पुरुषः इन्द्रियाणि निरुध्य चित्तेन विषयान् चिन्तयन् भवति सः पुरुषः कपटाचारः इति कथ्यते ।

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  2. Gita Praveshah – prathamabhaaga by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Sandhih by G. Mahaabaleshvarabhattah, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://sa.wikipedia.org/s/6j8 कर्मयोगः
  8. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 6 https://youtu.be/3-5byHIEKto

Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 5

Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोक: ५

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

न हि कश्चित् क्षणम् अपि जातु तिष्ठति अकर्मकृत् कार्यते हि अवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैः गुणैः ॥ ५ ॥

अन्वयः

कश्चित् जातु क्षणमपि अकर्मकृत् न हि तिष्ठति । प्रकृतिजैः गुणैः हि अवशः सर्वः कर्म कार्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = तिष्ठति[ स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = कश्चित् [ अव्ययम् ]
    • कर्तृविशेषणम् = अकर्मकृत् [ त. पुं. प्र. एक. ]
    • कालवाचकम् = क्षणम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
    • कालवाचकम् = जातु [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया = कार्यते [ कृ “डुकृञ् करणे” + णिच् , उभ. (अत्र आ.) कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • (कर्मणि) णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = कर्म [ न. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = सर्वः [ अव्ययम् ]
    • कर्मविशेषणम् = अवशः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • (कर्मणि) णिजन्तप्रयोजककर्ता = गुणैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् = प्रकृतिजैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
  • सन्धि:
    • तिष्ठत्यकर्मकृत् = तिष्ठति अकर्मकृत् – यण्सन्धि: ।
    • ह्यवशः = हि अवशः – यण्सन्धि: ।
    • प्रकृतिजैर्गुणैः = प्रकृतिजैः गुणैः – विसर्गसन्धि:, रेफादेश: ।
  • समास:
    • अकर्मकृत् = न कर्मकृत् – नञ्तत्पुरुष: ।
    • अवशः = न अवश: – नञ्तत्पुरुष: ।
  • कृदन्त:
    • वश: = वश् “वश कान्तौ” + अच् (कर्मणि) ।
    • कर्मकृत् = कर्म करोति इति कर्मकृत् – कर्मन् + कृ “डुकृञ् करणे” + क्विप् (Note:  क्विप् प्रत्ययः indicates the person who does the action denoted by the verb).

तात्पर्यम्

यः कोऽपि कदापि क्षणकालमपि कर्मरहितः सन् न भवति यतः सर्वेऽपि प्रकृतिसम्भूतैः विकारैः विवशाः सन्तः कर्मकरणे प्रवर्तन्ते ।

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  2. Gita Praveshah – prathamabhaaga by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Sandhih by G. Mahaabaleshvarabhattah, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://sa.wikipedia.org/s/6j8 कर्मयोगः
  8. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 5  https://youtu.be/NLxT6ZDRjmc

Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 4

Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोक: ४

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

न कर्मणाम् अनारम्भात् नैष्कर्म्यं पुरुषः अश्नुते न च संन्यसनात् एव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥

अन्वयः

पुरुषः कर्मणाम् अनारम्भात् नैष्कर्म्यं न अश्नुते । (कर्मणाम्) संन्यसनात् एव सिद्धिं च न समधिगच्छति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = अश्नुते [ अश् “अशू व्याप्तौ संघाते च” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • कर्म = नैष्कर्म्यम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • हेतुवाचकम् = अनारम्भात् [ अ. पुं. प. एक. ]
      • सम्बन्धिः = कर्मणाम् [ न. नपुं. ष. बहु. ]
    • कर्ता = पुरुषः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया = समधिगच्छति [ सम् + अधि + गम् “गम्ऌ गतौ” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • कर्म = सिद्धिम् [ इ. पुं. द्वि. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • हेतुवाचकम् = अनारम्भात् [ अ. पुं. प. एक. ]
      • सम्बन्धिः = (कर्मणाम्)
      • अवधारणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • समुच्चयम् = च [ अव्ययम् ]
  • सन्धि:
    • अनारम्भान्नैष्कर्म्यम् = अनारम्भात् + नैष्कर्म्यम् – अनुनासिकसन्धि: ।
    • पुरुषोऽश्नुते = पुरुषः + अश्नुते – विसर्गसन्धि: (साकार: ) रेफ:, उकार:, गुण:, पूर्वरूपं च ।
    • संन्यसनादेव = संन्यसनात् + एव – जश्त्वसन्धि: ।
    • संन्यसनात् = सम् + न्यसनात् – अनुस्वार: ।
  • समास:
    • अनारम्भात् = न आरम्भ: अनारम्भ: – नञ्तत्पुरुष: ।
  • कृदन्त:
    • संन्यसनात् = सम् + नि + अस् “अस भुवि” + ल्युट् (भावे) संन्यसनम् । तस्मात् ।
  • तद्धितान्त:
    • नैष्कर्म्यम् = नैष्कर्म + ष्यञ् । निष्कर्मण: भाव: इत्यर्थ: ।

तात्पर्यम्

मनुष्यः कर्मणः अनाचरणेन निष्कर्मतां न लभते । तथा कर्मत्यागमात्रेण आत्मज्ञानमपि न विन्दति ।References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  2. Gita Praveshah – prathamabhaaga by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Sandhih by G. Mahaabaleshvarabhattah, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://sa.wikipedia.org/s/6j8 कर्मयोगः
  8. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 4 https://youtu.be/_LjouCkA0YM