Dikdevataah Pranaamam

दिक्देवताप्रणामम्

ॐ सुराधिपाय विद्महे वज्रहस्ताय धीमहि तन्नो इंद्रः प्रचोदयात् ।।

*प्राच्यै दिशे इंद्राय नमः ।। 

ॐ जातवेदाय विद्महे सप्तहस्ताय धीमहि तन्नो अग्निः प्रचोदयात् ।। 

*आग्नेय्यै दिशे आग्नये नमः ।। 

ॐ पितृराजाय विद्महे दंडहस्ताय धीमहि तन्नो यमः प्रचोदयात् ।। 

*दक्षिणायै दिशे यमाय नमः ।। 

ॐ रक्षोधिपाय विद्महे खड्गहस्ताय धीमहि तन्नो निर्ऋतिः प्रचोदयात् ।। 

*नैर्ऋत्यै दिशे नैर्ऋतये नमः ।। 

ॐ जलाधिपाय विद्महे पाशहस्ताय धीमहि तन्नो वरूणः प्रचोदयात् ।। 

*प्रतीच्यै दिशे वरूणाय नमः ।। 

ॐ प्राणाधिपाय विद्महे महाबलाय धीमहि तन्नो वायुः प्रचोदयात् ।। 

*वायव्यै दिशे वायवे नमः ।। 

ॐ नक्षत्रेशाय विद्महे अमृतांगाय धीमहि तन्नो सोमः प्रचोदयात् ।। 

*उदीच्यै दिशे सोमाय नमः ।। 

ॐ तत्पुरूषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रूद्रः प्रचोदयात् ।। 

*ईशान्यै दिशे ईश्वराय नमः ।। 

ॐ लोकाधिपाय विद्महे चतुर्वक्त्राय धीमहि तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात् ।। 

*ऊर्ध्वायै दिशे ब्रह्मणे नमः ।। 

ॐ नागराजाय विद्महे सहस्त्राक्षाय धीमहि तन्नो नागः प्रचोदयात् ।। 

*अधरायै दिशे अनंताय नमः ।।

 [Such Gaayatri mantras are present in the section Gaayatribhedaah (गायत्रीभेदाः) in Linga PuraanamUttarabhaaga, Chapter 48 (लिङ्गपुराणम् | उत्तरभागः अध्यायः ४८)]


English Translation: Sadhu Prof. V. Rangarajan

Aum Suraadhipaaya vidmahe | 

Vajrahastaaya dheeemahi |

Tanno Indra prachodayaat ||

Praachyay dishe Indraaya namah |

We devote our thought to the head of the Devas Indra; We meditate on the one with thunderbolt in his hand; May that Indra energize us. Salutations to Indra in the Poorva(eastern) direction.

 

Aum Jaatavedaaya vidmahe |

Saptahastaaya dheemahi |

Tanno Agni prachodayaat ||

Aagneyyay dishe Agnaye namah |

We devote our thought to that Jaatavedas Fire; We meditate on the one with seven hands (indicating the seven flames)May the Agni, the fire godenergize us. Salutations to Agni in the Aagneya (south-eastern) direction.

Aum Pitruraajaaya vidmahe |

Dandahastaaya dheemahi |

Tanno Yamah prachodayaat ||

Dakshinaayai dishe Yamaaya namah |

We devote our thought to the lord of our ancestors YamaWemeditate on him, who has sceptre in his hand; May that Yamagod of death, energize us. Salutations to Yama in the Dakshina (southern) direction.

Aum Rakshodhipaaya vidmahe |

Khadgahastaaya dheemahi |

Tanno Nirruti prachodayaat ||

Nairrutyai dishe Nairrutyaaya namah |

We devote our thought to the controller of the demonic forces NirRti; We meditate on the one wielding the sword; May that NirRti energize us. Salutations to NirRti in theNaiRtya(south-western) direction.  

Aum Jalaadhipaaya vidmahe |

Paashahastaaya dheemahi |

Tanno Varuna prachodayaat ||

Prateechyai dishe Varunaaya namah |

We devote our thought on the controller of water Varuna; We meditate on the one holding the binding rope; May that Varuna, the rain god, energize us. Salutations to Varuna in the Pashchima(western) direction.

Aum Praanaadhipaaya vidmahe |

Mahaabalaaya dheemahi |

Tanno Vaayu prachodayaat ||

Vaayavyai dishe Vaayave namah |

We devote our thought to the controller of life-breath Vayu; We. meditate on the one who is of supreme strength; May that Vayu, the wind god, energize us. Salutations to Vayu in the Vaayavya (north-western) direction. 

Aum Nakshatreshaaya vidmahe |

Amritaangaaya dheemahi |

Tanno Soma prachodayaat ||

Uddechyai dishe Somaaya namah|

We devote our thought to the lord of stars Soma; We meditate on the immortal bodied oneMay that Soma, the moon, energize us. Salutations to Soma in the Uttara(north) direction.

Aum Tatpurushaaya vidmahe |

Mahaadevaaya dheemahi |

Tanno Rudra prachodayaat ||

Easaanyai dishe Easwaraaya namah |

We devote our thought to that Tatpurusha one of the fiveforms of the supreme spirit; We meditate on the Supreme Lord MahadevaMay that Rudra energize us. Salutations to Eshwara in the Eshaanya (north-eastern) direction.

Aum Lokaadhipaaya vidmahe |

Chaturhastaaya dheemahi |

Tanno Brahma prachodayaat ||

Oordhvaayai dishe Brahmane namah |

We devote our thought to the ruler of theUniverse Brahma; We meditate on the one with four hands; May that Brahma energize us. Salutations to Brahma in theOordhva(upper )direction.

Aum Naagaraajaaya vidmahe |

Sahasraakshaaya dheemahi |

Tanno Naaga prachodayaat ||

Adharrayai dishe Anantaaya namah |

We devote our thought to the King of Serpents AnantaWe meditate on the one with thousand eyes; May that Naaga, the snake god, energize us. Salutations to Ananta in the Adhas (lower)direction.

Advertisements

Sri Sudarshanaashtakam – Anvaya, Meaning

श्रीसुदर्शनाष्टकम् – Sri Sudarshanaashtakam – Swami Deshikan

श्लोकः

प्रतिभटश्रेणिभीषण वरगुणस्तोमभूषण जनिभयस्थानतारण जगदवस्थानकारण ।
निखिलदुष्कर्मकर्शन निगमसद्धर्मदर्शन जय जय श्रीसुदर्शन जय जय श्रीसुदर्शन ॥

पदच्छेदः

  • प्रतिभट-श्रेणि-भीषण, वर-गुण-स्तोम-भूषण, जनि-भय-स्थान-तारण, जगत्+अवस्थान-कारण, निखिल-दुष्कर्म-कर्शन, निगम-सत्+धर्म-दर्शन, जय, जय, श्री-सुदर्शन, जय, जय, श्री-सुदर्शन

आकाङ्क्षा

  • हे प्रतिभटश्रेणिभीषण ।
  • हे वरगुणस्तोमभूषण ।
  • हे जनिभयस्थानतारण ।
  • हे जगदवस्थानकारण ।
  • हे निखिलदुष्कर्मकर्शन ।
  • हे निगमसद्धर्मदर्शन ।
  • (त्वं) जय ।
  • हे श्रीसुदर्शन ।

अन्वयः

  • (हे) प्रतिभटश्रेणिभीषण । (हे) वरगुणस्तोमभूषण । (हे) जनिभयस्थानतारण । (हे) जगदवस्थानकारण । (हे) निखिलदुष्कर्मकर्शन । (हे) निगमसद्धर्मदर्शन । (त्वं) जय । (त्वं) जय । (हे) श्रीसुदर्शन । (त्वं) जय । (त्वं) जय । (हे) श्रीसुदर्शन ।

पदपरिचयः

  • प्रतिभटश्रेणिभीषण
    • प्रतिभटश्रेणिः = प्रतिभटानां श्रेणिः
    • भीषणः = भीषयते इति | भी ”ञिभी भये” + णिच् + सुक् + ल्यु
    • प्रतिभटश्रेणिभीषण = प्रतिभटश्रेण्याः भीषणः, संबोधनप्रथमा
  • वरगुणस्तोमभूषण
    • वरगुणस्तोमः = वराणां गुणानां स्तोमः
    • भूषणः = भूयषति भक्तबृन्दमिति भूष्यतेऽनेनेति वा । भूष + ल्युः वा ल्युट् ।
    • वरगुणस्तोमभूषण = वरगुणस्तोमस्य भूषणः, संबोधने
    • वरगुणस्तोमभूषण = वरगुणस्तोमः एव भूषणं यस्य सः, संबोधने  (alternate?)
  • जनिभयस्थानतारण
    • जनिभयम् = जन्याः भयम्
    • जनिभयस्थानम् = जनिभयस्य स्थानम्
    • तारणः = तारयतीति । तॄ + णिच् + ल्युः ।
    • जनिभयस्थानतारण = जनिभयस्थानस्य तारणः, संबोधने
  • जगदवस्थानकारण
    • जगदवस्थानम् = जगतः अवस्थानम्
    • कारणः = कारयति क्रियानिवर्त्तनाय प्रवर्त्तयति | कृ + णिच् + ल्यु
    • जगदवस्थानकारण = जगदवस्थानस्य कारणः, संबोधने
  • निखिलदुष्कर्मकर्शन
    • दुष्कर्म = दुरितम् कर्म / दुष्टम् कर्म
    • निखिलदुष्कर्मणि = निखिलानि दुष्कर्मणि
    • निखिलदुष्कर्मणि = निखिलानां दुष्कर्मणि
    • निखिलदुष्कर्मकर्शन = निखिलदुष्कर्मणां कर्शनः, संबोधने
  • निगमसद्धर्मदर्शन
    • सद्धर्म = सत् च असौ धर्मः
    • निगमसद्धर्म = निगमानां सद्धर्म
    • दर्शनः = दृश्यतेऽनेनेति । दृश् + करणे ल्युट्
    • निगमसद्धर्मदर्शन = निगमसद्धर्माणां दर्शनः, संबोधने
  • जय = जि “जिँ जये”, लोट्., म.पु., ए.व.

Word Meaning

  • प्रतिभटश्रेणिभीषण = O causer of fear (भीषण) to the groups (श्रेणि) of enemies (प्रतिभट), (i.e., warriors भट belonging to the opposite side प्रति)
  • वरगुणस्तोमभूषण = O one who is an ornament (भूषण) for the collection (स्तोम) of superior (वर) good qualities (गुण)
  • जनिभयस्थानतारण = O one who leads us to cross (तारण) the ocean of Samsara, which is the place (स्थान) of the fear (भय) of birth (जनि)
  • जगदवस्थानकारण = O one who is responsible (कारण) for the stability (अवस्थान) of the universe (जगत्)
  • निखिलदुष्कर्मकर्शन = O one who is the destroyer (कर्शन) of all (निखिल) the wicked actions (दुष्कर्म)
    • or the destroyer (कर्शन) of all (निखिल) doers of wicked actions (दुष्कर्मन्)
    • or the destroyer (कर्शन) of the wicked actions (दुष्कर्म) of all the people (निखिल)
  • निगमसद्धर्मदर्शन = O one who reveals (दर्शन) the good (सत्) Dharma (धर्म) of the Vedas (निगम)
  • (त्वं) जय । (हे) श्रीसुदर्शन = O Sri Sudharshana, May victory be onto you!

श्लोकः

शुभजगद्रूपमण्डन सुरगणत्रासखण्डन शतमखब्रह्मवन्दित शतपथब्रह्मनन्दित   ।

प्रथितविद्वत्सपक्षित भजदहिर्बुध्न्यलक्षित जय जय श्री सुदर्शन जय जय श्री सुदर्शन  ॥

पदच्छेदः

शुभ-जगद्-रुप-मण्डन सुर-गण-त्रास-खण्डन शत-मख-ब्रह्म-वन्दित शत-पथ-ब्रह्म-नन्दित   ।

प्रथित-विद्वत्-सपक्षित भजत्-अहिर्बुध्न्य-लक्षित जय जय श्री सुदर्शन जय जय श्री सुदर्शन  ॥

आकाङ्क्षा

  • हे शुभजगद्रूपमण्डन |
  • हे सुरगणत्रासखण्डन |
  • हे शतमखब्रह्मवन्दित |
  • हे शतपथब्रह्मनन्दित ।
  • हे प्रथितविद्वत्सपक्षित |
  • हे भजदहिर्बुध्न्यलक्षित |
  • (त्वं) जय ।
  • हे श्रीसुदर्शन ।

अन्वयः

  • हे शुभजगद्रूपमण्डन | हे सुरगणत्रासखण्डन | हे शतमखब्रह्मवन्दित | हे शतपथब्रह्मनन्दित । हे प्रथितविद्वत्सपक्षित | हे भजदहिर्बुध्न्यलक्षित | (त्वं) जय । हे श्रीसुदर्शन ।

पदपरिचयः

  • शुभजगद्रूपमण्डन
    • शुभजगत् = शुभं च तत् जगत्
    • शुभजगद्रूपः = शुभजगत् रूपं यस्य सः (विष्णुः)
    • शुभजगद्रूपमण्डन = शुभजगद्रूपस्य मण्डनः, संबोधने
  • सुरगणत्रासखण्डन
    • सुरगणः = सुराणां गणः
    • सुरगणत्रासम् = सुरगणानां त्रासम्
    • खण्डनः = खण्डयति इति
    • सुरगणत्रासखण्डन = सुरगणत्रासस्य खण्डनः, संबोधने
  • शतमखब्रह्मवन्दित
    • मखः = यज्ञः
    • शतमखः = शतमखाः येन कृतं सः (इन्द्रः = शतक्रतुः)
    • शतमखब्रह्माणौ = शतमखः च ब्रह्मा च
    • शतमखब्रह्मवन्दित = शतमखब्रह्मभ्यां वन्दितः, संबोधने
  • शतपथब्रह्मनन्दित
    • शतपथब्रह्म = शतपथब्राह्मणम् इति शुक्लयजुर्वेदीयब्राह्मणम्
      • अथवा ऋग्वेदः यतः तस्य शताधिक शाकाः सन्ति, वेदस्य पर्यायपदम् अस्ति ब्रह्म
    • नन्दित = बहुमानित
    • शतपथब्रह्मनन्दित = शतपथब्रह्मनेन नन्दितः, संबोधने
  • प्रथितविद्वत्सपक्षित
    • प्रथितविद्वांसः = प्रथिताः प्रसिद्धाः विद्वांसः
    • प्रथितविद्वत्सपक्षित = प्रथितविद्वद्भिः सपक्षितः, संबोधने
  • भजदहिर्बुध्न्यलक्षित
    • अहिर्बुध्न्यः = शम्भुः शिवः
    • भजदहिर्बुध्न्यः = भजतः अहिर्बुध्न्यः
    • भजदहिर्बुध्न्यलक्षित = भजदहिर्बुध्न्येन लक्षितः, संबोधने

Word Meaning

  • शुभजगद्रूपमण्डन = O one who is adorned (मण्डन) by Vishnu, whose form (रूप) is verily the auspicious (शुभ) world (जगत्)
  • सुरगणत्रासखण्डन = O one who is shatters (खण्डन) into pieces the fear (त्रास) of the groups (गण) of Devas (सुर)
  • शतमखब्रह्मवन्दित = O one who is worshipped by Indira, (शतमख), i.e., the doer of a hundred (शत) yagnas (मख) and Brahma (ब्रह्म)
  • शतपथब्रह्मनन्दित = O one who is saluted by the Satapatha Brahmanaa (शतपथब्रह्म), the text associated with the Shukla Yajur Veda
  • Or the Rig Veda ब्रह्म, which has over 100 (शत) branches (पथ)
  • प्रथितविद्वत्सपक्षित = O one who is taken into their side (सपक्षित) by the celebrated (प्रथित) wise men (विद्वत्)
  • भजदहिर्बुध्न्यलक्षित = O one who is recognized (लक्षित) by Shiva (अहिर्बुध्न्य), who also worshipped (भजत्) him
  • (त्वं) जय । श्रीसुदर्शन = O Sri Sudharshana, May victory be onto you!

References:

 

OTHER SHLOKAS are to be included. Pl. visit this page again in June 2018.

Subhashitam – PUC First Year – Lesson 9

Subhashitams  – PUC First Year – Lesson 9  –  सूक्तिकुसुमानि

  1. अलब्धं ईहेद्धर्मेण लब्धं यत्नेनपालयेत् । पालितं वर्धयेन्नित्यं वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ।
    [ अलब्धं धर्मेण ईहेत् | लब्धं यत्नेन पालयेत् । पालितं नित्यं वर्धयेत् | वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् । ]
    The wealth that has not yet been obtained, should be procured through proper means. The wealth that has been obtained, should be carefully preserved. The wealth that has been safeguarded, should be increased consistently. The wealth thus increased, should be placed in the right container, i.e., it has to be spent for the worthy people.
  2. तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता। एतानि तुसतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन।
    [ तृणानि भूमिः उदकम् (एतानि त्रीणि, अपि) च चतुर्थी सूनृता वाक्, एतानि तु सतां गेहे कदाचन न उच्छिद्यन्ते |]
    At any point of time, in the house of good men these four will not cease to exist (i.e., these four will always be available).  They are the mat made of grass (for the guest to sit), the ground (for the guest to lie down), water (and some food for the guest to drink and eat), and good pleasing words (to make the guest feel very comfortable).
  1. गिरिर्महान्गिरेरब्धिर्महानब्धेर्नभो महत् | नभसोऽपि महद्ब्रह्मा ततोप्याशा गरीयसी |
    [ गिरिः महान् | गिरेः अब्धिः (महान्) | अब्धेः नभः महत् | नभसः अपि महत् ब्रह्मा | ततः अपि गरीयसी आशा | ]
    The mountain is huge. The ocean is more immense than the mountain. The sky is vaster than the ocean. The Brahma is more enormous than the sky. The desire is greater than Brahma.
  1. चलन्तिगिरयः कामं युगान्तपवनाहताः | कृच्छ्रेऽपि न चलत्येव धीराणं निश्चलं मनः ||
    [ युगान्तपवनाहताः गिरयः कामं चलन्ति | (किन्तु) धीराणं निश्चलं मनः कृच्छ्रे अपि न चलत्येव |  ]
    Even the mountains will definitely tremble, when they are stuck (आहत) by the strong wind (पवन) blowing at the end (अन्त) of the Yuga (युग). But even in utter distress, the firm minds of the strong men will not oscillate. (They will never lose their integrity).
  2. आहारार्थं कर्म कुर्यादनिन्द्यं कुर्यादाहारं प्राणसन्धारणार्थम्
    प्राणाः सन्धार्याः तत्त्वविज्ञानहेतोस्तत्त्वं विज्ञेयं येन भूयो न जन्म
    [ आहारार्थम् अनिन्द्यं कर्म कुर्यात् | प्राणसन्धारणार्थम् आहारं कुर्यात् | तत्त्वविज्ञानहेतोः प्राणाः सन्धार्याः | येन जन्म भूयः न (भवति) (तथा) तत्त्वं विज्ञेयम् | ]
    For the sake of eating (i.e., for a livelihood), let the work that is not forbidden be taken up. For the sake of sustaining the vital energy of life, let food be consumed. The life should be sustained for the sake of learning the knowledge of the Tattva. This knowledge should be realized in such a way that one will cease to have further births and attain moksha.
  1. सर्पाः पिबन्तिपवनं न च दुर्बलास्ते शुष्कैस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति ।
    कन्दैः फलैर्मुनिवरा क्षपयन्ति कालं सन्तोष एव पुरुषस्य परं निधानम् ॥
    [ सर्पाः पवनं पिबन्ति (तथापि) ते न दुर्बलाः | च शुष्कैः तृणैः वनगजाः बलिनः भवन्ति । कन्दैः फलैः मुनिवराः कालं क्षपयन्ति | पुरुषस्य सन्तोषः एव परं निधानम् | ]
    The snakes drink (i.e., live by consuming) only air. Yet they are not weak. The forest elephants survive only on the dried grass and yet they are valorous. The great sages exhaust their time by eating tubers and fruits. A person’s happiness is the ultimate treasure. (Irrespective of what one gets, the individual’s happiness only matters).
  2. पापान्निवारयतियोजयते हिताय गुह्यं च गूहति गुणान् प्रकटीकरोति ।
    आपद्गतं च न जहाति ददाति काले सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः ॥

    [ इदं सन्मित्रलक्षणम् – पापात् निवारयति, हिताय योजयते, गुह्यं गूहति च, गुणान् प्रकटीकरोति, आपद्गतं न जहाति च, काले ददाति – (इति) सन्तः प्रवदन्ति | ]
    The characteristics of a good friend — One who prevents the friend from committing any wrong deed, binds the friend to beneficial activities, maintains the secrecy, brings to light the good qualities of the friend, does not abandon when the friend is facing any danger, gives timely help and advice. So say the wise men.
  3. दाक्षिण्यं स्वजने दया परिजने शाठ्यं सदा दुर्जने प्रीतिस्साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवं |
    शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने
    नारीजने पूज्यता ये चैवंपुरुषाः कलासु कुशलाः तेष्वेव लोकस्थितिः||
    [ स्वजने दाक्षिण्यं, परिजने दया, दुर्जने सदा शाठ्यं, साधुजने प्रीतिः, नृपजने नयः, विद्वज्जने आर्जवं च, शत्रुजने शौर्यं, गुरुजने क्षमा, नारीजने पूज्यता, एवं ये च पुरुषाः कलासु कुशलाः लोकस्थितिः तेषु एव (स्थिता) | ]
    One should be kind towards one’s own people. One should have compassion towards the servants. One should show severity towards wicked people. One should show affection towards the noble people, diplomacy towards the ruling officials or the king’s men, eagerness (to acquire more wisdom) when meeting knowledgeable people. Courage should be demonstrated before the enemies. Forbearance should be shown towards the teachers. Respect should be demonstrated towards the ladies.  The state of the world depends only on such men who are well versed in the arts and demonstrate the above qualities.
  4. विद्या नामनरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनम् विद्या भोगकरी यशः सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।
    विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या प
    रा देवता विद्या राजसु पूज्यते न तु धनं विद्याविहीनः पशुः ॥
    [ विद्या नाम नरस्य अधिकं रूपम्, प्रच्छन्नगुप्तं धनम्, विद्या भोगकरी, यशः सुखकरी, विद्या गुरूणां गुरुः, विदेशगमने विद्या बन्धुजनः, विद्या परा देवता, राजसु विद्या पूज्यते, धनं तु हि, (अतः) विद्याविहीनः पशुः (इव विद्यते) | ]
    Vidya or Knowledge refers to the enhanced beauty of men. It is the secret treasure of men. It causes enjoyment. It gives fame and comforts. It is the teacher of all teachers. It is the relative when you go abroad. It is the supreme god. It is respected even by the kings and wealth does not get that respect. So, the one without knowledge is considered as an animal.
  5. शक्योवारयितुं जलेनहुतभुक् छत्रेण सूर्यातपो नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्दभौ ।
    व्याधिर्भेषजसंग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषं सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम् ॥

    [ हुतभुक् जलेन वारयितुं शक्यः, सूर्यातपः छत्रेण, समदः नागेन्द्रः निशिताङ्कुशेन, गोगर्दभौ दण्डेन, व्याधिः भेषजसंग्रहैः च, विषं विविधैः मन्त्रप्रयोगैः, सर्वस्य शास्त्रविहितम् औषधम् अस्ति, मूर्खस्य औषधं न अस्ति | ]
    It is possible to put out the fire with water. The sun’s heat can be dodged by using an umbrella.  The intoxicated elephant can be controlled by the sharp (निशित) hook (अङ्कुश). Cattle and donkeys are tamed by the stick. The diseases are avoided by the collection of medicines. The poison can be taken out by the various chants (mantras). There are remedies prescribed in the scriptures for all problems. But there is no drug to cure the stupidity of an idiot.

References: