Kumaaree Stotram

कुमारी-स्तोत्रम्

kumārī-stotram On devī kanyākumārī
Sung by Smt. Harini Agaram

https://nivedita2015.wordpress.com/KumaareeStotram

जगत्पूज्ये जगद्वन्द्ये सर्वशक्तिस्वरूपिणि ।

पूजां गृहाण कौमारि जगन्मातर्नमोऽस्तु ते ॥ १ ॥

(हे) जगत्-पूज्ये ! (हे) जगत्-वन्द्ये ! (हे) सर्व-शक्ति-स्वरूपिणि ! (त्वं) पूजां गृहाण । (हे) कौमारि ! (हे) जगत्-मातः ! ते नमः अस्तु ।

त्रिपुरां त्रिपुराधारां त्रिवर्गज्ञानरूपिणीम्‌ ।

त्रैलोक्यवन्दितां देवीं त्रिमूर्तिं पूजयाम्यहम्‌ ॥ २ ॥

अहं त्रिपुरां त्रिपुर-आधारां त्रिवर्ग-ज्ञान-रूपिणीं त्रैलोक्य-वन्दितां देवीं त्रिमूर्तिं पूजयामि ।

कलात्मिकां कलातीतां कारुण्यहृदयां शिवाम्‌ ।

कल्याणजननीं देवीं कल्याणीं पूजयाम्यहम्‌ ॥ ३ ॥

अहं कला-आत्मिकां कला-अतीतां कारुण्य-हृदयां शिवां कल्याण-जननीं देवीं कल्याणीं पूजयामि ।

अणिमादिगुणाधाराम् अकाराद्यक्षरात्मिकाम्‌ ।

अनन्तशक्तिकां लक्षमीं रोहिणीं पूजयाम्यहम्‌ ॥ ४ ॥

अहं अणिमा-आदि-गुण-आधाराम् अकार-आदि-अक्षर-आत्मिकाम् अनन्त-शक्तिकां लक्षमीं रोहिणीं पूजयामि ।

कामचारीं शुभां कान्तां कालचक्रस्वरूपिणीम्‌ ।

कामदां करुणोदारां कालिकां पूजयाम्यहम्‌ ॥ ५ ॥

अहं काम-चारीं शुभां कान्तां काल-चक्र-स्वरूपिणीम्‌ । काम-दां करुणा-उदारां कालिकां पूजयामि ।

चण्डवीरां चण्डमायां चण्डमुण्डप्रभञ्जिनीम्‌ ।

पूजयामि सदा देवीं चण्डिकां चण्डविक्रमाम्‌ ॥ ६ ॥

(अहं) चण्ड-वीरां चण्ड-मायां चण्ड-मुण्ड-प्रभञ्जिनीं चण्डिकां चण्ड-विक्रमां देवीं सदा पूजयामि ।

सदानन्दकरीं शान्तां सर्वदेवनमस्कृताम्‌ ।

सर्वभूतात्मिकां लक्ष्मीं शाम्भवीं पूजयाम्यहम्‌ ॥ ७ ॥

अहं सदा-आनन्दकरीं शान्तां सर्व-देव-नमस्कृतां सर्व-भूत-आत्मिकां लक्ष्मीं शाम्भवीं पूजयामि ।

दुर्गमे दुस्तरे कार्ये भवदुःखविनाशिनीम्‌ ।

पूजयामि सदा भक्त्या दुर्गां दुर्गार्तिनाशिनीम्‌ ॥ ८ ॥

(अहं) दुर्गमे दुस्तरे कार्ये भव-दुःख-विनाशिनीं दुर्गां दुर्ग-आर्ति-नाशिनीं सदा भक्त्या पूजयामि ।

सुन्दरीं स्वर्णवर्णाभां सुखसौभाग्यदायिनीम्‌ ।

सुभद्राजननीं देवीं सुभद्रां पूजयाम्यहम्‌ ॥ ९ ॥

अहं सुन्दरीं स्वर्ण-वर्ण-आभां सुख-सौभाग्य-दायिनीं सुभद्रा-जननीं देवीं सुभद्रां पूजयामि ।

Inspired by — the Video in Sri Raghavashram YouTube Channel;
Sung by: Smt. Anuradha ; Music by: Chi. Kashyap ;     

Neethi Shastram – #22 (Last) (Subhashitam) 211-222

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #211 to #222.

Link to all the posts – https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 211

भोजनं विप्रसङ्कीर्णं मन्दिरम्  बन्धुसंयुतम् । 
शयनं सुतसङ्कीर्णं देहि मे मधुसूदन ॥

भोजनं विप्रसङ्कीर्णं बन्धुसंकीर्णमन्दिरम् ।  शयनं सुतसङ्कीर्णं देहि मे मधुसूदन ॥ – पाठान्तरम्

भोजनम् विप्रसङ्कीर्णम् मन्दिरम् बन्धुसंयुतम् शयनम् सुतसङ्कीर्णं देहि मे मधुसूदन ।

(हे) मधुसूदन !  विप्रसङ्कीर्णं भोजनं (च),  बन्धुसंयुतं मन्दिरं (च), सुतसङ्कीर्णं शयनं (च), मे देहि ।

O Madhusoodana (मधुसूदन) ! Give (देहि – दा) me (मे – अहम्) these – Food (भोजन) that is consumed amidst the congregation of Brahmins (विप्र-सङ्कीर्ण), a house (मन्दिर) that has relatives (बन्धु-संयुत) and a bed room (शयन) filled with kids (सुत-सङ्कीर्ण). A person having these three is considered to be very fortunate. 

Shloka 212

गणेशः स्तौति मार्जारं स्ववाहस्याभिरक्षणे ।
महानपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुमर्हति  ॥

गणेशः स्तौति मार्जारं स्ववाहस्याभिरक्षणे ।  महानपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुमिच्छति ॥ – पाठान्तरम्

गणेशः स्तौति मार्जारम् स्ववाहस्य अभिरक्षणे महान् अपि प्रसङ्गेन नीचम् सेवितुम् अर्हति । 

गणेशः स्ववाहस्य अभिरक्षणे मार्जारं स्तौति । महान् अपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुम् अर्हति । 

Ganesha (गणेश) prays (स्तौति – स्तु) a cat (मार्जार) for the safety (अभिरक्षण) of his vehicle, i.e., the mouse (स्व-वाह).  Even (अपि) Great men (महान् – महत्) could end up (अर्हति – अर्ह्) honoring (सेवितुम्) an inferior person (नीच) due to the circumstances (प्रसङ्ग).   

Shloka 213

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न श्रूयते
मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं दृश्यते ।
अन्तःसागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते
प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न श्रूयते मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं दृश्यते ।

स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥ – पाठान्तरम्

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसः नाम अपि न श्रूयते मुक्ताकारतया तत् एव नलिनीपत्रस्थितम् दृश्यते अन्तःसागरशुक्तिमध्यपतितम् तत्  मौक्तिकम् जायते प्रायेण अधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतः जायते ।

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसः नाम अपि न श्रूयते । नलिनीपत्रस्थितं तत् एव मुक्ताकारतया दृश्यते । अन्तःसागरशुक्तिमध्यपतितं तत्  मौक्तिकं जायते । प्रायेण अधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतः जायते ।

Even (अपि) the name (नाम) is not (न) heard (श्रूयते-श्रू) of the drop of water (पयस्) that is on (संस्थित) a hot iron plate (सन्तप्तायस्), as it looses its existence completely. The very same (एव) thing (तद्) (water droplet) is seen (दृश्यते-दृश्) to have taken the shape of a pearl (मुक्त-आकारता)  when dropped on a lotus leaf (नलिनी-पत्र-स्थित). But, even in the middle of the ocean, that (तद्) drop of water that falls into the oyster inside the ocean (अन्तः-सागर-शुक्ति-मध्य-पतित) becomes (जायते-जा) a real pearl (मौक्तिक). Perhaps (प्रायेण), a person becomes (जायते-जा) endowed with wretched, average or extra-ordinary qualities (अधम-मध्यम-उत्तम-गुण), by the company (संसर्गतः) he keeps.

Shloka 214

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः 
प्रारभ्य विघ्ननिहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नै: पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः 
प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः 
प्रारभ्य विघ्नविहिता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नै: पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः 
प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥ – पाठान्तरम्

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्ननिहताः विरमन्ति मध्याः विघ्नै: पुनः पुनः अपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ।
 
नीचैः विघ्नभयेन न खलु प्रारभ्यते । मध्याः प्रारभ्य विघ्ननिहताः विरमन्ति । प्रारभ्य पुनः पुनः अपि विघ्नै: प्रतिहन्यमानाः च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ।

Work does not even  (न खलु) get started (प्रारभ्यते-प्र+आरभ्) by the common people (नीच) due to the fear to face difficulties in the way (विघ्न-भय). Having started the work (प्रारभ्य ), the Mediocre people (मध्य) cease to do it (विरमन्ति-वि+रम्) when they become hit by difficulties (विघ्न-निहत). Having started (प्रारभ्य), in spite of even repeatedly (पुनः पुनः अपि) being impacted (प्रतिहन्यमान) by difficulties (विघ्न), the Good people (उत्तम-जन) do not (न) leave it (परित्यजन्ति-परि+त्यज्).  

Shloka 215

अधमा धनमिच्छन्ति धनं मानं च मध्यमाः ।
उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि परमं धनम् ॥

पदच्छेद:
अधमाः धनम् इच्छन्ति धनम् मानम् च मध्यमाः उत्तमाः मानम् इच्छन्ति मानः हि परमम् धनम्

अन्वय:
अधमाः धनम् इच्छन्ति । मध्यमाः धनं मानं च इच्छन्ति । उत्तमाः मानम् इच्छन्ति । मानः हि परमं धनम् ।

The inferior people (अधम) wish (इच्छन्ति – इष्) for wealth (धन). The middle level of people (मध्यम)  wish (इष्) for material possession (धन) and respect (मान). Great men (उत्तम) want (इष्) respect (मान) (and not money). The highest (परम) wealth (धन) is only (हि) prestige (मान).

Shloka 216

मात्रा समो नास्ति शरीरपोषणे भार्यासमो नास्ति शरीरतोषणे ।

विद्यासमो नास्ति शरीरभूषणे चिन्तासमो नास्ति शरीरशोषणे ॥

मात्रा समः नास्ति शरीरपोषणे भार्यासमः नास्ति शरीरतोषणे । विद्यासमः नास्ति शरीरभूषणे चिन्तासमः नास्ति शरीरशोषणे ॥

शरीरपोषणे मात्रा समः (कोऽपि) न अस्ति । शरीरतोषणे भार्यासमः (कोऽपि) न अस्ति । शरीरभूषणे विद्यासमः (कोऽपि) न अस्ति । शरीरशोषणे चिन्तासमः (कोऽपि) न अस्ति । 

In nourishing the body (शरीर-पोषण), no one (न) exists (अस्ति-अस्) equivalent (सम) of a mother (मातृ) । In delighting the body (शरीर-तोषण), no one (न) exists (अस्ति-अस्) equivalent of a wife (भार्यासम) । In decorating the body (शरीर-भूषण), nothing (न) exists (अस्ति-अस्) like that of knowledge (विद्यासम) । In draining the body (शरीर-शोषण), nothing (न) exists (अस्ति-अस्) like that of knowledge (चिन्तासम) ।

Shloka 217

वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः ।
अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत् ॥ 

वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः अपि अकार्यशतं कृत्वा भर्तव्याः मनुः अब्रवीत् ।

वृद्धौ मातापितरौ च, साध्वी भार्या च,  शिशुः सुतः च, अकार्यशतं कृत्वा अपि भर्तव्याः (इति) मनुः अब्रवीत् ।

Aged (वृद्ध) parents (मातापितृ), chaste (साध्वी) wife (भार्या), and infant (शिशु) child (सुत) are to be protected (भर्तव्याः), even (अपि) by doing (कृत्वा) hundred wrong deeds (अकार्य-शतम्). Thus say (अब्रवीत् –  ब्रू) Manu (मनु).  

Shloka 218

खर्वाटो दिवसेश्वरस्य किरणैस्सन्तापितो मस्तके 
गच्छन्देशमनातपं द्रुतगतिस्तालस्य मूलं गतः ।
तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः 
प्रायो गच्छति यत्र दैवहतकस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥

खर्वाटः दिवसेश्वरस्य किरणैः सन्तापितः मस्तके गच्छन् देशम् अनातपं द्रुतगतिः तालस्य मूलं गतः । 
तत्र अपि अस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः प्रायः गच्छति यत्र दैवहतकः तत्र  एव यान्ति आपदः ॥

दिवसेश्वरस्य किरणैः मस्तके सन्तापितः खर्वाटः अनातपं देशं द्रुतगतिः गच्छन् तालस्य मूलं गतः । तत्र अपि सशब्दं पतता महाफलेन अस्य शिरः भग्नं (जातम्) ।  प्रायः यत्र दैवहतकः गच्छति तत्र एव आपदः यान्ति । 

A bald man (खर्वाट) scorched (सन्तापित) in the head (मस्तक) due to the Sun’s (दिवसेश्वर) rays (किरण), in search of a place (देश) of shade (अनातप) rushing (गच्छत्) hurriedly (द्रुतगतिः), reached (गत) the base (मूल) of a palm tree (ताल). Even (अपि) there (तत्र), due to the falling (पतत्) of a huge palm fruit (महा-फल) , his (अस्य-इदम्) head (शिरस्) became fractured (भग्न) with a huge noise (सशब्द)!  Perils (आपद्) probably (प्रायः) go (यान्ति-या) verily (एव) wherever (यत्र तत्र) those cursed by destiny (दैव-हतक) go (गच्छति-गम्).

Shloka 219

किं करिष्यन्ति वक्तारः श्रोता यत्र न विद्यते ।
नग्नक्षपणके देशे रजकः किं करिष्यति ॥

किं करिष्यन्ति वक्तारः श्रोता यत्र न विद्यते नग्नक्षपणके देशे रजकः किं करिष्यति ।

यत्र श्रोता न विद्यते, (तत्र) वक्तारः किं करिष्यन्ति ? नग्नक्षपणके देशे रजकः किं करिष्यति ?

Where (यत्र) there is no (न विद्यते – विद्) listener (श्रोतृ), what (किम्) will the orators (वक्तृ) do (करिष्यन्ति – कृ) ? In a country (देश) of naked mendicants (नग्न-क्षपणक) , what (किम्) will a washer-man (रजक) do (कृ) ?

Shloka 220

तृष्णे कॄष्णेऽपि ते शक्तिर्दृष्टा मर्त्येषु का कथा ।
त्रैलोक्यव्यापि यद्रूपं तद्रूपं वामनीकृतम् ॥

तृष्णे कॄष्णे अपि ते शक्तिः  दृष्टा मर्त्येषु का कथा  त्रैलोक्यव्यापि यद् रूपं तद् रूपं वामनीकृतम् ।

(हे) तृष्णे ! कॄष्णे अपि  ते शक्तिः  दृष्टा । मर्त्येषु का कथा । यद् रूपं त्रैलोक्यव्यापि तद् रूपं वामनीकृतम् ।

O Goddess of Thirst (तृष्णा) ! Your (ते – युष्मद्) power (शक्ति) was seen (दृष्टा) even (अपि) in Krishna (कृष्ण). What (का) to say  (कथा) of mere mortals (कर्त्य) ? Whichever (यद्) form (रूप) was pervading the three worlds (त्रैलोक्य-व्यापि), that (तद्) form (रूप) was made into a dwarf (वामनी-कृत).

Shloka 221

मनस्य एकं वचस्य एकं कर्मणि एकं महात्मनाम् ।
मनस्यान्यत्  वचस्यान्यत् कर्मण्यन्यत् दुरात्मनाम्॥

मनस्य एकं वचस्य एकं कर्मणि एकं महात्मनाम्  मनस्य अन्यत्  वचस्य अन्यत् कर्मणि अन्यत् दुरात्मनाम् ।

महात्मनां मनस्य एकं, वचस्य एकं, कर्मणि एकं (भवति) । दुरात्मनां (तु) मनस्य अन्यत्, वचस्य अन्यत्, कर्मणि अन्यत् (भवति) ।

The noble men’s (महात्मन्) thought (मनस्) is one (एक), word (वचस्) is same (एक) and action (कर्मन्) is same (एक). i.e., they are in complete harmony. For the ill-natured people (दुरात्मन्), thought (मनस्) will be different (अन्यत्), words (वचस्) will be different (अन्यत्) and their actions (कर्मन्) will be different (अन्यत्). 

Shloka 222

प्राचीनग्रन्थमध्यस्थैः सद्वाक्यैः समयोचितैः ।
नीतिशास्त्रमिदं  प्रोक्तं जीयात् आचन्द्रतारकम् ॥

प्राचीनग्रन्थमध्यस्थैः सद्वाक्यैः समयोचितैः नीतिशास्त्रम् इदम्  प्रोक्तम् जीयात् आचन्द्रतारकम् ।

प्राचीनग्रन्थमध्यस्थैः समयोचितैः सद्वाक्यैः  इदं  प्रोक्तं नीतिशास्त्रम् आचन्द्रतारकं जीयात् ।

May this (इदम्) Neethi Shaashtram, the treatise on Ethics (नीतिशास्त्र), that which has been told (प्रोक्त) with the words of wisdom (सद्-वाक्य) , that are present within the ancient texts (प्राचीन-ग्रन्थ-मध्य-स्थ) , that are appropriate even for the current times (समय-उचित) , it win (जीयात् – जी) as long as the Moon and stars exists (आ-चन्द्र-तारकम्) , i.e., May this work continue to be well regarded till eternity.     

—– * ——

Neethi Shastram – #21 (Subhashitam) 201-210

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #201 to #210.

Link to all the posts – https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 201

अनवसरे यत् पठितं सुभाषितमपि भवति हासाय । रहसि प्रौढवधूनां रतिसमये वेदपाठ इव​ ॥

अनवसरे च यदुक्तं सुभाषितं तच्च भवति हास्याय  –  पाठान्तरम्  ।

अनवसरे यत् पठितम् सुभाषितम् अपि भवति हासाय रहसि प्रौढवधूनाम् रतिसमये वेदपाठः इव​

अनवसरे यत् पठितं सुभाषितम् अपि, रहसि प्रौढवधूनां रतिसमये वेदपाठः इव​ हासाय भवति

That which (यद्) is read (पठित), even if (अपि) it is the wise sayings or Shubhashitams (सुभाषित), becomes (भवति-भू) a joke, i.e., for the sake of fun (हास), when done at an inappropriate time (अनवसर),  like (इव) the lessons on Vedas (वेद-पाठ) taught at the time of making love (रति-समय) in secrecy (रहस्) with one’s bold and grown-up wife (प्रौढ-वधू).

Shloka 202

युक्तियुक्तं वचो ग्राह्यं बालादपि शुकादपि अयुक्तमपि न ग्राह्यं साक्षादपि बृहस्पतेः ॥

युक्तियुक्तं वचः ग्राह्यं बालात् अपि शुकात् अपि अयुक्तम् अपि न ग्राह्यं साक्षात् अपि बृहस्पतेः

बालात् अपि शुकात् अपि (वा) युक्तियुक्तं वचः ग्राह्यं (भवति) अपि (च) साक्षात् बृहस्पतेः अपि अयुक्तं (वचः) न ग्राह्यं (भवति) 

The advice (वचस्), which is endowed with reasoning (युक्ति-युक्त), should be accepted (ग्राह्य) even (अपि) if it is from a child (बाल) or a parrot (शुक). Absurd (अयुक्त) suggestions should not (न) be taken (ग्राह्य) even (अपि) if it is directly (साक्षात्) from Bruhaspati (बृहस्पति), the Guru of the Devas.

Shloka 203

धान्यानि कीर्णानि यथा पृथिव्यां संमार्जनी सञ्चिनुते वृथैव
मूढस्तथा सञ्चिनुते धनानि दाता च भोक्ता च परोऽस्ति तस्य ॥

धान्यानि कीर्णानि यथा पृथिव्यां संमार्जनी सञ्चिनुते वृथा एव मूढः तथा सञ्चिनुते धनानि दाता च भोक्ता च परः अस्ति तस्य

यथा संमार्जनी प्रुथिव्यां कीर्णानि धान्यानि वृथा एव सञ्चिनुते, तथा मूढः धनानि (वृथा एव) सञ्चिनुते तस्य (धनस्य) दाता च भोक्ता च परः अस्ति 

Just as the broomstick (संमार्जनी) gathers (सञ्चिनुते सम्+चि) the grains (धान्य) scattered (कीर्ण) on the ground (पृथिवी), just in vain (वृथा एव), i.e., without any benefit for itself, the foolish person (मूढ) accumulates (सम्+चि) the wealth (धन) without any benefit for himself. The giver (दातृ) and the enjoyer (भोक्तृ) of that (तद्) wealth is (अस्) going to be a different person (पर). The miser will not get to enjoy the wealth.

Shloka 204

व्यापारान्तरमुत्सज्य वीक्षमाणो वधूमुखम् । यो गृहष्वेव निद्राति दरिद्राति स दुर्मतिः ॥

व्यापारान्तरम् उत्सज्य वीक्षमाणः वधूमुखम्  यः गृहषु एव निद्राति दरिद्राति सः दुर्मतिः ।

यः व्यापारान्तरम् उत्सज्य वधूमुखं वीक्षमाणः गृहषु एव निद्राति, दुर्मतिः सः दरिद्राति ।

One (यद्) who sleeps (निद्राति) all the time at home (गृह) itself (एव), looking (वीक्षमाण) at the face of his young wife (वधू-मुख), giving up (उत्सज्य) the trade balance (व्यापारान्तर), i.e., not taking care of the business, that (तद्) foolish person (दुर्मति) brings in poverty (दरिद्राति).

Shloka 205

दीपच्छाया नरच्छाया हन्ति पुण्यं पुरातनम् साचेद्वेदविदस्छाया हन्ति पापं पुरातनम्

दीपच्छाया नरच्छाया हन्ति पुण्यं पुरातनम् साचेत् वेदविदः छाया हन्ति पापं पुरातनम्

दीपच्छाया नरच्छाया (च) पुरातनं पुण्यं हन्ति । साचेत् वेदविदः छाया पुरातनं पापं हन्ति ।

The shadow of the light (दीपच्छाया) from the lamp and the shadow of people (नरच्छाया) will destroy (हन्ति-हन्)  all the benefits of good deeds (पुण्य) done in the past (पुरातन), if one crosses those shadows. While that is so (सा चेत्),  the shadow (छाया) of a Vedic Scholar (वेदविद्)  destroys (हन्ति-हन्)  all the bad deeds (पाप) done in the past (पुरातन).

Shloka 206

नारायणेति शब्दोऽस्ति वागस्ति वशवर्तिनी । तथापि नरके मूढाः पतन्तीति किमद्भुतम् ॥

नारायणः इति शब्दः अस्ति वाक् अस्ति वशवर्तिनी तथा अपि नरके मूढाः पतन्ति इति किम् अद्भुतम् ।

नारायणः इति शब्दः अस्ति । वाक् वशवर्तिनी अस्ति । तथा अपि मूढाः नरके पतन्ति इति किम् अद्भुतम् ।

There exists (अस्ति) the word (शब्द) referred as (इति) Naaraayana (नारायण). One’s power to speak (वाक्) existgs (अस्ति) within one’s control  (वशवर्तिन्). Yet (तथा अपि) the foolish people (मूढ) fall (पतन्ति – पत्) into Hell (नरक). How (किम्) surprising (अद्भुत) is this (इति).

Shloka 207

तृणादपि लघुस्तूलः तूलादपि च याचकः । वायुना किं न नीतोऽसौ मामयं याचयेदिति ॥ 

तृणात् अपि लघुः तूलः तूलात् अपि च याचकः  वायुना किम् न नीतः असौ माम् अयम् याचयेत् इति ।

तृणात् अपि तूलः लघुः । तूलात् अपि च याचकः । असौ वायुना किं (किमर्थं) न नीतः ? (वायुः वदति) अयं मां याचयेत् इति (मया न नीतः) ।

Compared to a blade of grass (तृण), cotton (तूल) is lighter (लघु). Compared to even (अपि च) cotton (तूल), the beggar who requests for some help (याचक) is more insignificant. If so, why is it that किं (किमर्थं) such a person (अदस्) is not (न) dragged (नीत) by the wind (वायु) ? The Wind God says that “I don’t drag him along with me fearing that (इति) he (इदम्) might beg (याच्) from me (अस्मद्) also”.

Shloka 208

दुर्जनः सज्जनात् पूर्वं पूज्यतां तेन किं सताम् । पूर्वं प्रक्षालितः पाद आननादधिकः किमु ॥ 

दुर्जनः सज्जनात् पूर्वम् पूज्यताम् तेन किम् सताम् पूर्वम् प्रक्षालितः पादः आननात् अधिकः किमु ।

दुर्जनः सज्जनात् पूर्वं पूज्यताम् । तेन सतां किम् ।  पूर्वं प्रक्षालितः पादः आननात् अधिकः किमु ।

Let the bad people (दुर्जन) be revered (पूज्) even before (पूर्वम्) the good people (सज्जन) । How does it matter to the good people (सत्) ? Does (किमु) the feet (पाद) that is washed (प्रक्षालित) first (पूर्वम्) become more important (अधिक) than the face (आनन) ।

Shloka 209

उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः । अपकारिषु यः साधुः स साधुः सद्भिरुच्यते ॥

उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य कः गुणः अपकारिषु यः साधुः सः साधुः सद्भिः उच्यते ।

यः उपकारिषु साधुः तस्य साधुत्वे कः गुणः ।  यः अपकारिषु साधुः सः साधुः (इति) सद्भिः उच्यते ।

What (किम्) greatness (गुण) is there in his (तद्) goodness (साधुत्व) of one who (यद्) is good (साधु) to those who helped him (उपकारिन्) ?  The wise men (सत्) say (वच्) that one who (यद्) is good (साधु) to those who did bad things to him (अपकारिन्), that person (तद्) is to be considered as being really good (साधु).   

Shloka 210

श्रुतिस्मृती तु विप्राणां चक्षुषी द्वे विनिर्मिते । एकेन हीनः काणस्स्यात् द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः ॥

श्रुतिस्मृती तु विप्राणां चक्षुषी द्वे विनिर्मिते एकेन हीनः काणः स्यात् द्वाभ्याम् अन्धः प्रकीर्तितः ।

श्रुतिस्मृती तु विप्राणां द्वे चक्षुषी विनिर्मिते । एकेन हीनः काणः स्यात् । द्वाभ्याम् (हीनः) अन्धः प्रकीर्तितः ।

श्रुतिस्मृती तु विप्राणां द्वे चक्षुषी विनिर्मिते । एकेन हीनः काणः स्यात् । द्वाभ्याम् (हीनः) अन्धः प्रकीर्तितः ।

The Vedas and the Smritis (श्रुति-स्मृति) are verily (तु) laid out (विनिर्मित) as the two (द्वे) eyes (चक्षुस्) of Brahmins (विप्र). A person who is devoid (हीन) of one (एक) is considered (अस्) to be a one-eyed person (काण). A person devoid (हीन) of both (द्वि) is considered (प्रकीर्तित) to be a blind man (अन्ध) ।

(Video) #31 – Part 2 Shankaraachaarya’s Bhaja Govindam – Smt. Vidhya Ramesh

भज गोविन्दम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

Bhaja Govindam – Explanation in Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai.

Detailed notes are available for viewing and downloading at  https://nivedita2015.wordpress.com/bhaja-govindam-moha-mudgara/   It includes the shloka, anvaya, meaning in Sanskrit and English, grammatical characteristics of the individual words, Kaaraka and non-kaaraka relationships, Sandhi, Samaasa, Chandas, etc. which will be useful for Sanskrit students.

Link to the playlist

श्लोकः

गुरुचरणाम्बुजनिर्भरभक्तः संसारादचिराद्भव मुक्तः ।

सेन्द्रियमानसनियमादेवं द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थं देवम् ॥ ३१ ॥

षडंगादिवेदो मुखे शास्त्रविद्या
कवित्वादि गद्यं सुपद्यं करोति ।
मनश्चेन्न लग्नं गुरोरंघ्रिपद्मे
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥

विदेशेषु मान्यः स्वदेशेषु धन्यः
सदाचारवृत्तेषु मत्तो न चान्यः ।
मनश्चेन्न लग्नं गुरोरंघ्रिपद्मे
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥
गुर्वष्टकम् 3, 4

पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूः
तस्मात् पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् ।
कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षद्-
आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥
॥ कठोपनिषत् २.१.१

उलट भई मेरे नयनन की ।
मोरि लागि लगन गुरुचरणन की ।  
भक्तमीरा

अन्तर्मुख समाराध्या
बहिर्मुख सुदुर्लभा ।
ललितासहस्रनामस्तोत्रम्

निक्षिप्तोऽस्मि चागतिः निपुणैस्त्वयि नाथ कारुणिकैः ।
तांस्तव दृष्ट्वा प्रियान् निभृतं नतसत्य भरस्वात्मनो भरम् ॥  
॥ स्वामिवेदान्तदेशिक-विरचितम् अच्युतशतकम् ९९
अन्वयः
हे नाथ ! हे नतेषु सत्य ! अगतिः (अहं) कारुणिकैः निपुणैः आचार्यैः त्वयि निक्षिप्तः अस्मि । आत्मनः प्रियान् तान् दृष्ट्वा निभृतं (निक्षिप्तं) तव भरं (मां) भरस्व ।

नतसत्य पक्कणानीत-गलितकिरातभ्रम-निजकुमारमिव नृपः ।
भविष्यद्यौवनवधूं वर इव मां लभस्व मन्त्रिजनविज्ञापितम् ॥
॥ स्वामिवेदान्तदेशिक-विरचितम् अच्युतशतकम्१००
अन्वयः
हे नतसत्य ! पक्कणतः आनीतः गलित-किरात-भ्रमः मन्त्रिजन-विज्ञापितम् (आचार्याणां परामर्शं श्रुत्वा) नृपः निजकुमारम् इव मां लभस्व । (अपि च) वरः भविष्यद्यौवनवधूम् इव मां लभस्व ।

கணிகண்ணன் போகின்றான் காமருபூங்கச்சி
மணிவண்ணா நீ கிடக்கவேண்டா துணிவுடைய
செந்நாப்புலவனும் போகின்றேன் நீயுமுன்றன்
பைந்நாகப்பாய் சுருட்டிக்கொள்

கணிகண்ணன் போக்கொழிந்தான் காமருபூங்கச்சி
மணிவண்ணா நீ கிடக்கவேண்டும் துணிவுடைய
செந்நாப்புலவனும் போக்கொழிந்தேன் நீயுமுன்றன்
பைந்நாகப்பாய் படுத்துக்கொள்

शारीरं तपः 
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥
॥ श्रीमद्भगवद्गीता 17.14

देवानां विप्राणां गुरूणां ज्ञानिनां च पूजनम्

  • शौचम्
  • आर्जवम् 
  • ब्रह्मचर्यम्
  • अहिंसा
  • वाङ्मयं तपः

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥
॥ श्रीमद्भगवद्गीता 17.15

  • अनुद्वेगकरं वाक्यम्
  • सत्यवाक्यम्
  • प्रियवाक्यम्
  • हितवाक्यं च
  • स्वाध्यायः
  • मानसं तपः  

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥
॥ श्रीमद्भगवद्गीता 17.16

  • मनःप्रसादः
  • सौम्यत्वम्
  • मौनम्
  • आत्मविनिग्रहः 
  • भावसंशुद्धिः
  • महता पुण्यपण्येन क्रीतेयं कायनौः

शान्तिशतकम् ३.१
सुखावसाने त्विदमेव सारं
दुःखावसाने त्विदमेव ज्ञेयम् ।
देहावसाने त्विदमेव जाप्यं
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥
श्रीबिल्वमङ्गलाचार्यविरचितं  गोविन्ददामोदरस्तोत्रम्

ॐ श्रीगुरुभ्यो नमः

Naaraayaneeyam – Second Dashakam – #8

मेल्पत्तूर्-नारायण-भट्टतिरिणा विरचितं श्रीमन्नारायणीयम् – श्री. नारायणनम्बूतिरि, संस्कृतभारती, बेङ्गलूरु (Melpathur Narayana Bhattathiri’s Sriman Naaraayaneeyam – Second Dashakam explained by Sri Narayana Namboodiri, Samskrita Bharati, Bangalore).

This page contains the detailed notes of all the shlokas covered in these sessions.

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/srimannarayaneeyam/#shloka2.8

(Video) #31 – Shankaraachaarya’s Bhaja Govindam – Smt. Vidhya Ramesh

भज गोविन्दम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

Bhaja Govindam – Explanation in Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai.

Detailed notes are available for viewing and downloading at  https://nivedita2015.wordpress.com/bhaja-govindam-moha-mudgara/   It includes the shloka, anvaya, meaning in Sanskrit and English, grammatical characteristics of the individual words, Kaaraka and non-kaaraka relationships, Sandhi, Samaasa, Chandas, etc. which will be useful for Sanskrit students.

Link to the playlist

श्लोकः

गुरुचरणाम्बुजनिर्भरभक्तः संसारादचिराद्भव मुक्तः ।

सेन्द्रियमानसनियमादेवं द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थं देवम् ॥ ३१ ॥

आत्मगुणाः

  • सर्वभूतदया
  • क्षान्तिः
  • अस्पृहा
  • अनसूया
  • शौचम् ….
  • अनायासः (यदृच्छालाभसन्तुष्टिः)

युधिष्ठिर उवाच  –

तर्को॓ऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना

को ऋषिर्यस्य मतं प्रमाणम् ।

धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां

महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥ वनपर्वणि – यक्षप्रश्नः –  ११७

शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् ।

अतः प्रयत्नाज्ज्ञातव्यं तत्त्वज्ञात् तत्त्वमात्मनः ॥ विवेकचूडामणिः 62

सारः

गुरोः पादाम्बुजे अव्याजदृढभक्तियुक्तः जितेन्द्रियः नियतचित्तश्च सन् अचिरात् जन्ममृत्युरूपात् संसारात् मुक्तो भव । एवम् गुरुम् आश्रित्य इन्द्रियैः सहितस्य मनसः निग्रहणं च कुर्वन् त्वं हृदयस्थितं परमात्मानं द्रक्ष्यसि ।

गुरुचरणांबुजनिर्भरभक्तः सन् संसारात् अचिरात् मुक्तः भव –

गृणाति उपदिशति वेदादिशास्त्राणि इति गुरुः ।

अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति यः ।
तमपीह गुरुं विद्याच्छ्रुतोपक्रियया तया ॥ मनु २ / १४९ ॥

गुकारस्त्वन्धकारस्तु रुकारस्तन्निवर्तकः ।
अन्धकार निरोधित्वात् गुरुरित्यभिधीयते ॥

श्रीगुरुचरणसरोजचरणरज निजमन मुकुर सुधारि ।
बरणौ रघुवर बिमल जसु जो दायक फलचारि ॥

अहं श्रीगुरोः पादकमलधूल्या स्वमनोरूपदर्पणं शोधयित्वा रघुवरस्य श्रीरामस्य पुरुषार्थचतुष्क-फलप्रदं विमलं यशः विवृणोमि ।

कबीरदासः एकस्मिन् पद्ये वदति –

गुरु गोविन्द दौऊ खडे काके लागूँ पाँय
बलिहारी गुरु आपने जिन गोविन्द दियो बताय ॥

 गुरुः गोविन्दः उभौ अपि युगपत् मत्पुरतः स्थितौ चेत् आदौ कस्य चरणवन्दनं कुर्याम् ? नूनं गुरुः आदौ वन्दनीयः यतः मम अज्ञानं निवार्य गोविन्दस्य स्वरूपज्ञानं  तत्प्राप्त्युपायं च गुरुः एव मह्यं प्रदत्तवान् अस्ति इति ।

Swami said that Kabir said “when Guru and Govinda appear simultaneously, the mind enquired, “who to salute first?”.  Kabir   said,  “salute  the   Guru   first   and   then  Govinda because it is the Guru who showed Govinda”.  15th April 1979 

तोटकाचार्यः

तोटकाष्टकम्

विदिताखिल शास्त्र सुधा जलधे महितोपनिषत्-कथितार्थ निधे |
हृदये कलये विमलं चरणं भव शङ्कर देशिक मे शरणम् || 1 ||

नारदभक्तिसूत्रम्

भक्त्याचार्याः ८३

इत्येवं वदन्ति जन-जल्पनिर्भया एकमताः कुमार-व्यास-शुक-शाण्डिल्य-गर्ग-विष्णु-कौण्डिन्य-शेषोद्धव-आरुणि-बलि- हनुमद्-विभीषणादयो भक्त्याचार्याः  ॥८३ ॥

  • कुमारः
  • व्यासः
  • शुकः
  • शाण्डिल्यः
  • गर्गः
  • विष्णुः
  • कौण्डिन्यः
  • शेषः
  • उद्धवः
  • आरुणिः
  • बलिः
  • हनुमान्
  • विभीषणश्च

फलश्रुतिः ८४

य इह नारदप्रोक्तं शिवानुशासनं विश्वसिति श्रद्धत्ते स भक्तिमान् भवति, स प्रेष्टं लभते, प्रेष्टं लभत इति ।

——-

Naaraayaneeyam – Second Dashakam – #7

मेल्पत्तूर्-नारायण-भट्टतिरिणा विरचितं श्रीमन्नारायणीयम् – श्री. नारायणनम्बूतिरि, संस्कृतभारती, बेङ्गलूरु (Melpathur Narayana Bhattathiri’s Sriman Naaraayaneeyam – Second Dashakam explained by Sri Narayana Namboodiri, Samskrita Bharati, Bangalore).

This page contains the detailed notes of all the shlokas covered in these sessions.

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/srimannarayaneeyam/#shloka2.7

Naaraayaneeyam – Second Dashakam – #6

मेल्पत्तूर्-नारायण-भट्टतिरिणा विरचितं श्रीमन्नारायणीयम् – श्री. नारायणनम्बूतिरि, संस्कृतभारती, बेङ्गलूरु (Melpathur Narayana Bhattathiri’s Sriman Naaraayaneeyam – Second Dashakam explained by Sri Narayana Namboodiri, Samskrita Bharati, Bangalore).

This page contains the detailed notes of all the shlokas covered in these sessions.

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/srimannarayaneeyam/#shloka2.6

 

(Video) #30 – Shankaraachaarya’s Bhaja Govindam – Smt. Vidhya Ramesh

भज गोविन्दम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

Bhaja Govindam – Explanation in Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai.

Detailed notes are available for viewing and downloading at  https://nivedita2015.wordpress.com/bhaja-govindam-moha-mudgara/   It includes the shloka, anvaya, meaning in Sanskrit and English, grammatical characteristics of the individual words, Kaaraka and non-kaaraka relationships, Sandhi, Samaasa, Chandas, etc. which will be useful for Sanskrit students.

Link to the playlist

प्राणायामं प्रत्याहारं नित्यानित्यविवेकविचारम् ।

जाप्यसमेतसमाधिविधानं कुर्ववधानं महदवधानम् ॥३०॥

सारः

प्राणायामः इन्द्रियनिग्रहः नित्यानित्यवस्तुविवेकः जपसहितसमाधिः च अतीव श्रद्धया त्वया कार्याः । प्राणायाम-प्रत्याहारौ योगाङ्गत्वेन निर्दिष्टौ ।

प्राणायामः

श्रीभगवान् उवाच –

प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः ।

प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरमचञ्चलम् ॥ श्रीमद्भागवतम् ३.२८.९

मनोऽचिरात्स्याद्विरजं जितश्वासस्य योगिनः ।

वाय्वग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम् ॥ १० ॥

प्रत्याहारः   –

“प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विषयान्मनसा हृदि ।” श्रीमद्भागवतम् – ३.२८.५

नित्यानित्यविवेकविचारं कुरु –

श्रीभगवान् उवाच

शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।

आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ गीता ६.२५ ॥

 

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थितम् ।

ततस्ततो नियम्यैतद् आत्मन्येव वशं नयेत् ॥ गीता ६.२६

जाप्यसमेतसमाधिविधानम्

श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं पुरुषं वनमालिनम् ।

शङ्खचक्रगदापद्मैरभिव्यक्तचतुर्भुजम् ॥ ४.८.४७

किरीटिनं कुण्डलिनं केयूरवलयान्वितम् ।

कौस्तुभाभरणग्रीवं पीतकौशेयवाससम् ॥४८ ॥

काञ्चीकलापपर्यस्तं लसत्काञ्चननूपुरम् ।

दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ ४९ ॥

स्मयमानम् अभिध्यायेत् सानुरागावलोकनम् ।

नियतेनैकभूतेन मनसा वरदर्षभम् ॥ ५१ ॥

“ऊँ नमो भगवते वासुदेवाय” ।

“मन्त्रेणानेन देवस्य द्रव्यमयीं सपर्यां कुर्यात् ।” ५४ ॥

तद्रूपचिद्रसनिलीनमतेः पुरस्ताद्

आविर्बभूविथ विभो गरुडाधिरूढः ॥ नारायणीयम् ४.१७.६ ॥

त्वद्दर्शनप्रमदभारतरङ्गितं तं

दृग्भ्यां निमग्नमिव रूपरसायने ते

तुष्टूषमाणमवगम्य कपोलदेशे

संस्पृष्टवानसि दरेण तथाऽदरेण ॥ नारायणीयम् ४.१७.७ ॥

अन्वयः

त्वद्दर्शन-प्रमदभार-तरङ्गितं दृग्भ्यां ते रूपरसायने निमग्नम् इव तं

तुष्टूषमाणम् अवगम्य, कपोलदेशे दरेण तथा आदरेण संस्पृष्टवान् असि ॥

ध्रुव उवाच

योऽन्तः प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां

सञ्जीवयत्यखिलशक्तिधरः स्वधाम्ना ।

अन्यांश्च हस्तचरणश्रवणत्वगादीन्

प्राणान्नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम् ॥ श्रीमद्भागवतम् ४.९.६ ॥

 

कुरु अवधानं महदवधानम्

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्।।6.34।।

यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि । गीता १०.२५

शत्रुच्छेदैकमन्त्रं सकलम् उपनिषद्वाक्यसम्पूज्यमन्त्रं

संसारोत्तारमन्त्रं समुपचित-तमस्सङ्घ-निर्याणमन्त्रम् ।

सर्वैश्वर्यैकमन्त्रं व्यसन-भुजग-सन्दष्ट-सन्त्राणमन्त्रं

जिह्वे ! श्रीकृष्णमन्त्रं जप जप सततं जन्मसाफल्यमन्त्रम् ॥ मुकुन्दमाला – २३

अन्वयः

  • शत्रुच्छेदैकमन्त्रम्
  • सकलम् उपनिषद्वाक्यसम्पूज्यमन्त्रम्
  • संसारोत्तारमन्त्रम्
  • समुपचित-तमस्सङ्घ-निर्याणमन्त्रम्
  • सर्वैश्वर्यैकमन्त्रम्
  • व्यसन-भुजग-सन्दष्ट-सन्त्राणमन्त्रम्
  • तं जन्मसाफल्यमन्त्रं श्रीकृष्णमन्त्रं हे जिह्वे ! सततं जप जप ।

नारदभक्तिसूत्रम्

 भक्तिः एकादशधा

 गुणमाहात्म्यासक्ति-रूपासक्ति-पूजासक्ति-स्मरणासक्ति-दास्यासक्ति-सख्यासक्ति-वात्सल्यासक्ति-कान्त्यासक्ति-आत्मनिवेदनासक्ति-तन्मयतासक्ति-परमविरहासक्तिरूपैकधाप्येकादशधा भवति  ॥८२ ॥

  • गुणमाहात्म्यासक्तिः
  • रूपासक्तिः
  • पूजासक्तिः
  • स्मरणासक्तिः
  • दास्यासक्तिः
  • सख्यासक्तिः
  • वात्सल्यासक्तिः
  • कान्त्यासक्तिः
  • आत्मनिवेदनासक्तिः
  • तन्मयतासक्तिः
  • परमविरहासक्तिः

Neethi Shastram – #20 (Subhashitam) 191-200

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #191 to #200.

Link to all the posts – https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 191

भूतां करणसंयुक्ताम् असतां वाक् अनुव्रजेत् । भवित्री तु क्रिया सर्वा सतां वाचमनुव्रजेत् ॥

भूताम् करणसंयुक्ताम् असताम् वाक् अनुव्रजेत् भवित्री तु क्रिया सर्वा सताम् वाचम् अनुव्रजेत् ।

असतां वाक् करणसंयुक्तां भूताम् अनुव्रजेत् । सर्वा भवित्री क्रिया तु सतां वाचम् अनुव्रजेत् ।

The speech (वाच्) of those who are not wise men (असत्) follow (अनु+व्रज्)  (i.e., it is about) the past events (भूता)  that are entertaining to the senses (करणसंयुक्ता). Whereas (तु) all (सर्वा) future (भवित्री) actions (क्रिया) follow (अनु+व्रज्) the words (वाच्) of the great men (सत्). 

Shloka 192

लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन्
पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः
कदाचिदपि पर्यटन् शशविषाणमासादयेत्
न तु प्रतिनिविष्‍टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥

लभेत सिकतासु तैलम् अपि यत्नतः पीडयन् पिबेत् च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः कदाचित् अपि पर्यटन् शशविषाणम् आसादयेत् न तु प्रतिनिविष्‍टमूर्खजनचित्तम् आराधयेत् ।

सिकतासु यत्नतः पीडयन् तैलम् अपि लभेत । पिबेत् च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः । कदाचित् पर्यटन् शशविषाणम् अपि आसादयेत् ।  प्रतिनिविष्‍टमूर्खजनचित्तम् न तु आराधयेत् ।

Oil (तैल) might be obtained (लभ्) even (अपि) from sand (सिकता) on account of the untiring effort (यत्न) of squeezing it (पीडयत्). A man troubled by thirst (पिपासार्दित) might get to drink (पिब्) water (सलिल) from a mirage (मृगतृष्णिका). At some point of time (कदाचित्), a wandering person (पर्यटन्) might even find (आ-साद्) the hare’s horn (शश-विषाण). The mind (चित्त) of an obstinate (प्रतिनिविष्‍ट) foolish person (मूर्खजन) cannot be satisfied (आ-राध्). 

Shloka 193

आपदाम् आपतन्तीनां हितोऽपि आयाति हेतुताम् ।
मातृजङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भी भवति बन्धने

आपदाम् आपतन्तीनां हितः अपि आयाति हेतुताम् मातृजङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भी भवति बन्धने ।

आपतन्तीनां हितः अपि आपदां हेतुताम् आयाति (यथा) मातृजङ्घा हि वत्सस्य बन्धने स्तम्भी भवति ।

Even (अपि) the well-wishers (हित) of those on whom calamities befall (आपतन्ती) bring (आयाति-आ+या) the cause (हेतुता) of misfortune (आपद्).  An example of this is – For tying (बन्धन) the calf (वत्स), its mother’s leg (मातृ-जङ्घा) itself (हि) becomes (भवति-भू) the pole (स्तम्भी) ।

Shloka 194

ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे
विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे ।
रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं सेवते
सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने, तस्मै नमः कर्मणे ॥

*रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः – पाठान्तरम् ।

ब्रह्मा येन कुलालवत् नियमितः ब्रह्माण्ड-भाण्डोदरे विष्णुः येन दशावतारगहने क्षिप्तः महासङ्कटे रुद्रः येन कपालपाणि-पुटके भिक्षाटनं सेवते सूर्यः भ्राम्यति नित्यम् एव गगने, तस्मै नमः कर्मणे ।

येन ब्रह्मा कुलालवत् ब्रह्माण्ड-भाण्डोदरे नियमितः , येन विष्णुः महासङ्कटे दशावतारगहने क्षिप्तः, येन रुद्रः कपालपाणि-पुटके भिक्षाटनं सेवते, येन सूर्यः नित्यम् एव गगने भ्राम्यति, तस्मै कर्मणे नमः ।

One by whom (येन-यद्) Brahma (ब्रह्मन्) has been appointed (नियमित) as a creator like the potter (कुलालवत्) in the cosmic arena (ब्रह्माण्ड-भाण्डोदर) , one by whom (यद्) Vishnu (विष्णु) was cast (क्षिप्त) into the depths of the ten avataras (दशावतार-गहन) during the extremely miserable situations (महासङ्कट), one by whom (यद्) Shiva (रुद्र) performs (सेवते-सेव्) roaming about for begging (भिक्षाटन) with a begging bowl in the hands (कपाल-पाणि-पुटक), one by whom (यद्) Surya (सूर्य) indeed (एव) everyday (नित्यम्) in the sky (गगन) revolves (भ्राम्यति-भ्रम्), Salutation (नमस्)  to that (तद्) Karma or the Karmic force (कर्मन्).

Shloka 195

शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी
सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृतेः ।
प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतिः सज्जनो
नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥

शशी दिवसधूसरः गलितयौवना कामिनी सरः विगतवारिजम् मुखम् अनक्षरम् स्वाकृतेः प्रभुः धनपरायणः सततदुर्गतिः सज्जनः नृपाङ्गणगतः खलः मनसि सप्त शल्यानि मे ।

दिवसधूसरः शशी, गलितयौवना कामिनी, विगतवारिजं सरः, स्वाकृतेः अनक्षरं मुखं, धनपरायणः प्रभुः, सततदुर्गतिः सज्जनः, नृपाङ्गणगतः खलः, मे मनसि सप्त शल्यानि ।

The seven (सप्त) thorns (शल्य) in my (मे-अस्मद्) mind (मनस्) (i.e., things that break my heart) are the moon (शशी) that turns pale during the day (दिवस-धूसर), the beloved woman (कामिनी) who has lost her youthfulness (गलित-यौवना), a lake (सरस्) devoid of lotuses (विगत-वारिज), a good looking person’s (स्वाकृति) unscholarly (अनक्षर)  speech (मुख) (i.e., blabbering) , a powerful Lord (प्रभु) who is engrossed in accumulating wealth (धन-परायण) , a noble person (सज्जन) who is in eternal poverty (सतत-दुर्गति), an evil person (खल) who has gone to (or who is in) the king’s court (नृपाङ्गण-गत). 

Shloka 196

आकारेणैव चतुराः तर्कयन्ति परेङ्गितम् ।
गर्भस्थं केतकीपत्रमामोदेनेव षट्पदाः ॥

आकारेण एव चतुराः तर्कयन्ति परेङ्गितम्  गर्भस्थं केतकीपत्रं आमोदेन एव षट्पदाः ।

चतुराः परेङ्गितम् आकारेण एव तर्कयन्ति (यथा) षट्पदाः गर्भस्थं केतकीपत्रम् आमोदेन एव (जानन्ति) ।

Clever people (चतुर) infer (तर्कयन्ति-तर्क्) the intention of the other person (पर-इङ्गित) looking at their appearance (आकार) itself (एव). The six-legged Bee (षट्पद) finds out the fragrant leaf of Ketaka or Ketakee or Fragrant Screw Pine தாழை (केतकी-पत्र), that is yet to come out and remains in its place of origin (गर्भ-स्थ), just by the smell (आमोद) itself (एव).

Shloka 197

राजसेवा मनुष्याणाम् असिधारावलेहनम् ।
पञ्चाननपरिष्वङ्गो व्यालीवदनचुम्बनम् ॥
राजसेवा मनुष्याणाम् असिधार-अवलेहनम् पञ्चा परिष्वङ्गः व्यालीवदनचुम्बनम् ।
मनुष्याणां राजसेवा असिधारावलेहनम् पञ्चाननपरिष्वङ्गः व्यालीवदनचुम्बनम् ।

For people (मनुष्य), the Service to the King (राज-सेवा) is like (i.e., it is as risky as) licking the tip of the knife (असिधार-अवलेहन), embracing the five headed snake (पञ्चानन-परिष्वङ्ग) and kissing the face of the female snake (व्याली-वदन-चुम्बन).

Shloka 198

अगाधहृदया भूपाः कूपा इव दुरासदाः ।
घटका गुणिनो नो चेत् कथं लभ्येत जीवनम् ॥

अगाधहृदयाः भूपाः कूपा इव दुरासदाः घटकाः गुणिनः नो चेत् कथम् लभ्येत जीवनम् ।

भूपाः कूपा इव अगाधहृदयाः दुरासदाः । घटकाः गुणिनः नो चेत् कथं लभ्येत जीवनम् ।

The Kings (भूप) are like (इव) the deep wells (कूप). They are deep-hearted (अगाध-हृदय) and difficult to approach (दुरासद). The royal servants (घटक) have to be good-natured (गुणिन्).  Else (नो चेत्) how (कथम्)  can they gain (लभ्येत-लभ्) their livelihood (जीवन).  This also means the pots (घटक) have to be tied with a rope (गुणिन्). Else how (कथम्) can the water (जीवन) be obtained (लभ्येत-लभ्). 

Shloka 199

एका भार्या प्रकृतिचपलाऽचञ्चला च द्वितीया
एकः पुत्रस्त्रिभुवनजयी मन्मथो दुर्निरीक्ष्यः ।

शेषश्शय्या ह्युदधिशयनं वाहनं पन्नगारि
स्मारं स्मारं स्वगृहचरितं दारुरूपो मुरारिः ॥

एका भार्या प्रकृतिरचलाचञ्चला च द्वितीया – पाठान्तरम् ।
एकः पुत्रो बहुजनसुतो मन्मथोदुर्निवारः – पाठान्तरम् ।

एका भार्या प्रकृतिचपला अचञ्चला च द्वितीया एकः पुत्रः त्रिभुवनजयी मन्मथः दुर्निरीक्ष्यः शेषश्शय्या ह्युदधिशयनं वाहनं पन्नगारि स्मारं स्मारं स्वगृहचरितं दारुरूपः मुरारिः ।

एका भार्या प्रकृतिचपला । द्वितीया अचञ्चला च ।  एकः पुत्रः त्रिभुवनजयी मन्मथः दुर्निरीक्ष्यः । शेषश्शय्या । ह्युदधिशयनम् । वाहनम्  पन्नगारि ।  मुरारिः स्वगृहचरितं स्मारं स्मारं दारुरूपः (अभवत्) ।

One (एका) wife (भार्या) Lakshmi is wavering by nature (प्रकृति-चपला).  And (च) the second one (द्वितीया) Bhoomaa Devi is immobile (अचञ्चला). One (एक) son (पुत्र) Manmatha (मन्मथ), who wins over the three world (त्रिभुवन-जयी) cannot be easily seen (दुर्निरीक्ष्य). Aadishesha, the snake is his bed (शेषश्शय्या).  He sleeps on the ocean (ह्युदधि-शयन).  His vehicle (वाहन) is Garuda, the enemy of Snakes (पन्नग-अरि). On repeatedly thinking (स्मार, स्मार) about the story or plight of his house (स्व-गृह-चरित), Lord Vishnu, Muraari (मुरारि) took the form of wood (दारु-रूप) at Puri Jagannath Temple. 

Shloka 200

अत्तुं वाञ्छति वाहनं गणपतेः भूषा भुजङ्गः क्रुधा
तं वाहोऽयि षडाननस्य ललनावाहोऽपि नागाननम् ।
गौरी जह्नुसुतामसूयति कलानाथं ललाटानलो
निर्विण्णः स पपौ कुटुम्बकलहादीशोऽपि हालाहलम् ॥

अत्तुं वाञ्छति वाहनं गणपतेराखुं क्षुधार्त्तः फणी – पाठान्तरम् ।
तं च क्रौञ्चरिपोः शिखी च गिरिजासिंहोऽपि नागाननम् – पाठान्तरम् ।
गौरी जन्हुसुतामसूयति कलानाथं कपालाननो – पाठान्तरम् ।

अत्तुं वाञ्छति वाहनं गणपतेः भूषा भुजङ्गः क्रुधा तं वाहः अयि षडाननस्य ललनावाहः अपि नागाननम् गौरी जह्नुसुताम् असूयति कलानाथं ललाटानलः निर्विण्णः सः पपौ कुटुम्बकलहात् ईशः अपि हालाहलम् ।

क्रुधा भूषा भुजङ्गः गणपतेः वाहनं अत्तुं वाञ्छति । षडाननस्य वाहः अयि अपि तं अत्तुं वाञ्छति । ललनावाहः नागाननम् अत्तुं वाञ्छति । गौरी जह्नुसुताम् असूयति । कलानाथं ललाटानलः असूयति । निर्विण्णः सः ईशः अपि कुटुम्बकलहात् हालाहलं पपौ ।

The angry (क्रुधा) ornament (भूषा) of Shivaa, the serpent (भुजङ्ग) wants (वाञ्छति – वाञ्छ्) to eat (अत्तुम्) the mouse, the vehicle (वाहन) of Ganapati (गणपति). Shanmukha’s (षडानन) vehicle (वाह), the peacock (अयि) also (अपि) wants (वाञ्छति – वाञ्छ्) to eat (अत्तुम्) it, the serpent (तद्). The Lion, the vehicle of his consort, Parvathi (ललना-वाह) wants (वाञ्छति – वाञ्छ्) to eat (अत्तुम्) the elephant-faced Ganesha (नागानन). Gowri (गौरी) feels envious (असूयति) of Ganga, the daughter of Rishi Jahnu (जह्नु-सुता). The third eye, which is the fire on the forehead (ललाट-अनल) feels envious of the moon, the lord of the 15 parts (कलानाथ). Due to this quarrel in his family (कुटुम्ब-कलह) that (सः-तद्) disappointed (निर्विण्ण) Shiva himself (ईश) (अपि) drank (पपौ-पा) the poison (हालाहल).