(Video) #2 – Kalidasa’s Raghuvamsam – 2nd Sarga – Smt. Vidhya – Shlokas 2-3

रघुवंशमहाकाव्यम् – द्वितीयः सर्गः – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

(Raghuvamsa Maha Kavyam – Second Sarga – Online weekly classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai).

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsam-second-sarga-vidhya-ramesh/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

Praarthanaa – Saraswati Namasthubyam, Pataami Samskrutam Nityam

प्रार्थना

सरस्वति नमस्तुभ्यम् …

सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि ।
विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा ॥

पठामि संस्कृतं नित्यम् …

पठामि संस्‍कृतं नित्‍यं वदामि संस्‍कृतं सदा ।
ध्‍यायामि संस्‍कृतं सम्‍यक् वन्‍दे संस्‍कृतमातरम् ॥

संस्कृतस्य प्रसाराय नैजं सर्वं ददाम्यहम् ।
संस्कृतस्य सदा भक्तो वन्दे संस्कृतमातरम् ॥

संस्कृतस्य कृते जीवन् संस्कृतस्य कृते यजन् ।
आत्मानं आहुतं मन्ये वन्दे संस्कृतमातरम् ॥

रघुवंश-महा-काव्यम् – प्रथमः श्लोकः 

वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये ।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥ १.१ ॥

—–

सरस्वति नमस्तुभ्यम् …

सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि ।
विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा ॥

सन्धिः

  • नमस्तुभ्यम् = नमः तुभ्यम्, विसर्गसन्धिः, सकारादेशः
  • सिद्धिर्भवतु = सिद्धिः भवतु, विसर्गसन्धिः, रेफादेशः

आकाङ्क्षा

  • (हे) सरस्वति [ सरस्वती, सरो नीरं तद्वत् रसो वास्त्यस्या इति । सरस् + मतुप् । मस्य वः । संभोधनम् ]
  • नमः (अस्तु)
    • कस्यै नमः (अस्तु) ? तुभ्यम् [ त्वम् शब्दः, त्रि.लिङ्., च.वि., ए.व., ]
  • (हे) वरदे [ वरद + टाप्, वरान् ददाति इति वरदा, संभोधनम् ]
  • (हे) कामरूपिणि [ कामरूप + इनि + ङीप्| कामं मनोज्ञं रूपं अस्त्यस्याः इति, संभोधनम् ]
  • करिष्यामि
    • कः / का करिष्यामि ? (अहम्)
    • किं करिष्यामि ? विद्यारम्भम् [ विद्यायाः आरम्भम् ]
  • भवतु
    • का भवतु ? सिद्धिः [ परिपूर्णता / सफलता, सिध + क्तिन् ]
    • कस्यै / कस्मै भवतु ? मे [ मह्यम्, अस्मद् शब्दः, च.वि., ए.व. ]
    • कदा भवतु ? सदा[ सर्वदा, अव्ययम् ]

पठामि संस्कृतं नित्यम् …

पठामि संस्‍कृतं नित्‍यं वदामि संस्‍कृतं सदा ।
ध्‍यायामि संस्‍कृतं सम्‍यक् वन्‍दे संस्‍कृतमातरम् ॥
संस्कृतस्य प्रसाराय नैजं सर्वं ददाम्यहम् ।
संस्कृतस्य सदा भक्तो वन्दे संस्कृतमातरम् ॥

संस्कृतस्य कृते जीवन् संस्कृतस्य कृते यजन् ।
आत्मानं आहुतं मन्ये वन्दे संस्कृतमातरम् ॥

अन्वयः

(अहं) नित्‍यं संस्‍कृतं पठामि | (अहं) सदा संस्‍कृतं वदामि । (अहं) संस्‍कृतं सम्‍यक् ध्‍यायामि | (अहं) संस्‍कृतमातरं वन्‍दे |

संस्कृतस्य प्रसाराय नैजं सर्वम् अहम् ददामि । संस्कृतस्य सदा भक्तः (अहं) संस्कृतमातरं वन्दे |

संस्कृतस्य कृते जीवन् (अस्मि) | संस्कृतस्य कृते यजन् (अस्मि) | (अहम्) आत्मानं आहुतं मन्ये | (अहं) संस्कृतमातरं वन्दे |

पदविवरणम्

  • प्रसाराय = व्यापकत्वम् / प्रसरणम्| पुं, प्र + सृ + घञ् | तस्मै |
  • नैजम् = निजसम्बन्धि / स्वीयम् । निजस्येदमिति । निज + अण् । त्रि.लिङ्.
  • यजन्= यागकर्ता | यज + शतृ |
  • आत्मानम् = स्वयमेव, स्वदेहः इत्यादि | आत्मन् शब्दः | द्वि.वि., ए.व. | आत्मा, आत्मौ, आत्मानः | आत्मानम्, आत्मानौ, आत्मनः|
  • आहुतम् = आहुतिरूपेण अर्पितः | आङ् + हु + क्त| पु. लि., द्वि. वि., ए.व.|
  • मन्ये= जानामि | मन् | लट्., उ.पु., ए.व. | मन्यते, मन्येते, मन्यन्ते | मन्यसे, मन्येथे, मन्यध्वे | मन्ये, मन्यावहे, मन्यामहे |

रघुवंश-महा-काव्यम् – प्रथमः श्लोकः 

वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये ।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥ १.१ ॥

अन्वयः

अहं वागर्थौ इव सम्पृक्तौ जगतः पितरौ पार्वतीपरमेश्वरौ वागर्थप्रतिपत्तये वन्दे |

पदविवरणम्

  • सम्पृक्तौ = युक्तौ
  • प्रतिपत्तये = ज्ञानाय
  • पार्वतीपरमेश्वरौ
    • पार्वतीपरमेश्वरौ = पार्वती+परमेश्वर
    • पार्वतीपरमेश्वरौ = पार्वतीप+रमेश्वर (e., पार्वती+प, रमा+ईश्वर)

References:

  1. https://sa.wiktionary.org/
  2. https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsam-first-sarga-vidhya-ramesh/
  3. Pataami Samskrutam

https://www.youtube.com/watch?v=E2Ll1mNxh8w

 

Garland of Praises – Stava-maalaa – Caylor

Downloadable pdf file is available here –>  Garland of Praises – Caylor – for Yogi blog

Please see this post for the detailed notes on this work. https://yogiramsuratkumarblog.wordpress.com/2018/11/07/book-garland-of-praises-stava-maalaa-caylor/

भगवद्योगि-राम-सुरत-कुमार-स्तव-माला

योनय:

Verse 1.

ॐ हत-ध्वान्त-दीपित-सर्वातिशायि-ख-तेजोमय-सूर्यावतारामर-योगिने ते नमः

भवद्भक्ति-परिप्लुत-हृदयस्त इमां स्तव-मालां नम्रतयार्पयामि

Verse 2.

ॐ भवद्दिव्यास्पदतः सर्व-पावकाग्नि-पर्वतारुणाचलं प्रेषित-सनातनर्षये ते नमः

भवत्स्पृहा-भाव-वशानुगो जन्मनि जन्मनीमं दूरस्थ-प्रदेशमनुचरामि

Verse 3.

ॐ प्रभु-राम-नाम-ब्रह्मानन्द-जीवन्मुक्त-विजात-रामदासात्मजाय ते नमः

ध्रुव-श्रद्धो भवत्कमल-पाद-रेणुना मद्देहं लेपयामि

आयुधानि

Verse 4.

ॐ पाप-भ्रंशार्थ-प्राण-प्रभासनार्थ-ताल-वृन्त-श्रीपरशुराम-धर्म-फल-धराय ते नमः

सदा जीवन-पथे चीयमानाशा-सौजन्यो मार्गं दर्शयस्यभय-गतिं दृढी-करोषि

Verse 5.

ॐ उद्वृत्त-करुणामृत-भिक्षा-भाण्ड-पिण्डाराधिराजाय ते नमः

निरहंकृतस्ते भूर्युपायनैरनुगृहीतोऽस्मि

Verse 6.

ॐ भस्मीकृत-कर्म-दोषाग्नि-धूम-गर्भ-हवनी-पाणि-जिष्णु-योगिने ते नमः

अनवरत-काम-भयाकर्षण-पाश-बद्धस्ते गूढाग्निना पवित्री-क्रिये

Verse 7.

ॐ स्मयाहंकारादि-सर्वाधि-व्याधि-घ्नामलक-पूर्ण-कोष-परम-भिषजे ते नमः

भवद्भेषजोप-शान्तोऽघावमर्द-तप्तस्य मम क्लेशः

Verse 8.

ॐ हत-ध्वान्त-जिताधम-राक्षसोर्ध्व-भिक्षु-दण्ड-श्रीराम-महा-धनुर्धराय ते नमः

माया-स्वप्न-मूढ-मर्त्य-दृष्टिर्भवदनुग्रह-प्रबोधितोऽहम्

गुणाः

Verse 9.

ॐ संसार-क्षुब्धार्णवं तारित-जीव-कृपा-पोत-नामधेयाय ते नमः

नित्य-संभव-वेलाक्षमो भवत्पुण्य-नामधेयाभय-शरणं प्रपद्ये

Verse 10.

ॐ होमानल-धौत-चीर-वसनाच्छन्न-वज्र-तेजसे ते नमः

तमो-ग्रस्तर्ते म आविष्कृतान्तर्ज्योतिर्भवता

Verse 11.

ॐ नित्य-घुष्ट-ख-गोल-मन्त्र-मूल-कल-कण्ठाय ते नमः

भवद्गीत-हर्ष-कीलित-प्रफुल्ल-प्रमोद-शमोऽहम्

Verse 12.

ॐ नटराजानन्दाशिस्सर्वभुगनल-ज्वलन्नटनाय ते नमः

भवत्तेजो-विस्मय-पूर्णस्ते पुरतो नमस्करोमि

Verse 13.

ॐ छिन्न-शोकार्ति-ग्रन्थ्यबद्ध-हासोल्लासाय ते नमः

मदनुग्रहार्थाहूतौ भवद्रक्षि-परिरम्भ-गुण्ठितोपशान्त-विह्वल-हृदयोऽहम्

योगः

Verse 14.

ॐ निर्मल-प्रज्ञानेश-सनातन-धर्म-गोप्तृ-वेदपाय ते नमः

विराजित-मल्लोक-भवत्परज्ञानं चन्द्रार्का इव

Verse 15.

ॐ पुंनागाध उपविष्टेभ्यो भवत्संनिधौ समवेतेभ्यो दत्त-संमुख-मन्त्राय ते नमः

मन्त्र-यन्त्र-हीनो भवद्दत्त-भक्ति-समर्पण-भृतोऽहम्

Verse 16.

ॐ ऋषि-मुनि-प्रज्ञोन्मत्त-भिक्ष्वाक्रीड-भारत-वर्ष-गोप्त्रे ते नमः

मत्प्रतिकूलावस्थिताभय-योधे कुरुक्षेत्र इव मद्रण-क्लान्त-रथ-रश्मि-धृतो भवान्

Verse 17.

ॐ लोक-चषक-यात्रादेशिने ते नमः

भवदनवरताद्भुत-प्रतिहतेन्द्रियो भवत्पराक्रमं द्रष्टुमाहूतोऽहम्

Verse 18.

ॐ आनन्द-मूर्ति-हृदिस्थ-शुभ्रार्क-नित्य-प्रियाय ते नमः

भवन्नामाक्ष-सूत्रे निमग्न-मना भवत्सर्व-व्यापि-संनिधौ प्लुतोऽहम्

 

(Video) #1 – Kalidasa’s Raghuvamsam – 2nd Sarga – Smt. Vidhya – Shlokas 1

रघुवंशमहाकाव्यम् – द्वितीयः सर्गः – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

(Raghuvamsa Maha Kavyam – Second Sarga – Online weekly classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai).

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsam-second-sarga-vidhya-ramesh/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

(Videos) Ganga Stotram – Adi Shankaracharya and Ganga Aarati

Ganga Stotram by Adi Shankaracharya

गङ्गास्तोत्रम् – शङ्कराचार्येण कृतम्

Shloka 1

देवि सुरेश्वरि भगवति गङ्गे त्रिभुवनतारिणि तरलतरङ्गे ।
शङ्करमौलिविहारिणि विमले मम मतिरास्तां तव पदकमले ॥१॥

अन्वयः

हे देवि | हे सुरेश्वरि | हे भगवति | हे गङ्गे | हे त्रिभुवनतारिणि | हे तरलतरङ्गे । हे शङ्करमौलिविहारिणि | हे विमले | मम मतिः तव पदकमले आस्ताम् |

Meaning:

O Divine Being (देवी), O Ruler (ईश्वरी) of the Devas (सुर), O Supreme Personality (भगवती), O Gangaa (गङ्गा), O Liberator (तारिणी) of the three (त्रि) worlds (भुवन), O one who has nice waves (तरङ्ग) in one’s liquid form (तरल), O one who resides (विहारिणी) in the forehead (मौलि) of Shiva (शङ्कर), O one devoid of impurity (विमल). May my (अस्मद्) mind (मति) be devoted (आस्ताम्) at your (तव) two lotus (कमल) feet (पद).

पदविवरणम्

  • विमले = विगतं मलं ययोः सा विमला, संबोधने.
  • आस्ताम् = आस् “आसँ उपवेशने” + लोट्., प्र.पु., ए.व.
  • तव = युष्मद् + ष.वि.
  • मम = अस्मद् + ष.वि.
  • पदकमले = पदकमल + स.व.
  • मतिरास्ताम् = मतिः आस्ताम्, विसर्गसन्धिः रेफादेशः |

छन्दः

पज्झटिका – मात्राछन्दः | जगणस्य निषेधः (u — u) (laghu guru laghu) |

1 2 3 4 5 6 7 8 1 2 3 4 5 6 7 8
दे   वि सु रे   श्व रि ति   ङ्गे  
त्रि भु ता   रि णि   ङ्गे  
  ङ्क मौ   लि वि हा   रि णि वि ले  
ति रा   स्तां   ले  

Chandomanjari is a book enlisting various chandas. There are two chandas namely maatraasamakam and upachitraa उपचित्रा which seem to be close to this Pajjhatikaa chandas.

Shloka 2

भागीरथि सुखदायिनि मातस्तव जलमहिमा निगमे ख्यातः ।
नाहं जाने तव महिमानं पाहि कृपामयि मामज्ञानम् ॥२॥

अन्वयः

हे भागीरथि | हे सुखदायिनि | हे मातः | तव जलमहिमा निगमे ख्यातः । तव महिमानं अहं न जाने | हे कृपामयि | (त्वम्) अज्ञानं मां पाहि |

Meaning:

O Bhaageerathee (भागीरथी), who was brought to earth by the efforts of Bhageeratha! O giver (सुख) of happiness (दायिनी)! O mother (मातृ)! The glory (महिमन्) of your (युष्मद्) waters (जल) is well known i.e., praised (ख्यात) in the sacred scriptures (निगम). I (अस्मद्) do not (न) know (ज्ञा) your (युष्मद्) glory (महिमन्) in its entirety. O one full of compassion (कृपामयी)! You protect (पा) me (अस्मद्), one who is ignorant (अज्ञान)!

पदविवरणम्

  • दायिनि = दायिनी, संबोधने | दायिनी = दायिन् + ङीप् (स्त्री) प्रत्ययः |
  • मातः = मातृ, संभोधने | माता इति प्रथमाविभक्तौ |
  • मातस्तव = मातः तव | विसर्गसन्धिः सकारादेशः
  • जलमहिमा= जलस्य महिमा | महिमा = महिमन् + प्र.वि. | महतः भावः |
  • तव = युष्मद् + ष.वि.
  • अहम् = अस्मद् + प्र.वि. | माम् = अस्मद् + द्वि.वि., ए.व.
  • जाने = ज्ञा “ज्ञा अवबोधने” परस्मै., लट्., उ.पु., ए.व.
  • महिमानम् = महिमन् + द्वि.वि.
  • कृपामयी = कृपा + मयट्प्रत्ययः
  • पाहि = पा “पा रक्षणे” लोट्., म.पु., ए.व.
  • अज्ञानम् = अज्ञान + द्वि.वि., ए.व.
  • ख्यातः= ख्या “ख्या प्रकथने” + क्तप्रत्ययः
1 2 3 4 5 6 7 8 1 2 3 4 5 6 7 8
भा गी थि सु दा यि नि मा   तः  
हि मा   नि मे ख्या   तः  
ना हं जा   ने   हि मा   नं  
पा हि कृ पा   यि मा ज्ञा   नम्  

Shloka 3

हरिपदपाद्यतरङ्गिणि गङ्गे हिमविधुमुक्ताधवलतरङ्गे ।
दूरीकुरु मम दुष्कृतिभारं कुरु कृपया भवसागरपारम् ॥३॥

अन्वयः

(हे) हरिपदपाद्यतरङ्गिणि | (हे) गङ्गे | (हे) हिमविधुमुक्ताधवलतरङ्गे । (त्वं) मम दुष्कृतिभारं दूरीकुरु | (त्वं) कृपया भवसागरपारं कुरु |

Meaning:

O one whose water with waves (तरङ्ग) are associated with the feet (पाद्य) which are the feet (पद) of Hari (हरि), i.e., one who originates from the feet of Hari! O Ganga (गङ्गा)! O (हिमविधुमुक्ताधवलतरङ्गा) one whose waves (तरङ्ग) are white (धवल) in colour, like snow (हिम), the moon (विधु) and pearls (मुक्ता). You ought to remove (दूरी+कृ) the burden (भार) (in my mind), created by the evil deeds (दुष्कृति). Kindly (कृपया) make (कृ) me, a person who has crossed (पार) the ocean (सागर) of Samsara (भव) or the worldly existence.

पदविवरणम्

  • गङ्गे = गङ्गा, संबोधने
  • दूरीकुरु= दूरी + कृ “डुकृञ् करणे”, लोट्., म.पु., ए.व.
  • भारम् = भार + द्वि.वि.
  • पारम् = पार + द्वि.वि.

Shloka 4

तव जलममलं येन निपीतं परमपदं खलु तेन गृहीतम् ।
मातर्गङ्गे त्वयि यो भक्तः किल तं द्रष्टुं न यमः शक्तः ॥४॥

अन्वयः

येन तव अमलं जलं निपीतं, तेन परमपदं खलु गृहीतम् । (हे) मातः गङ्गे | यः त्वयि भक्तः, यमः तं द्रष्टुं न शक्तः किल |

Meaning:

By that person (तत्) by whom (यत्) your (युष्मद्) pure (अमलम्) water (जलम्) has been drunk (निपीत), by him, the supreme abode (परम+पदम्) has been certainly (खलु) obtained (ग्रह). O Mother (मातृ) Ganga (गङ्गा)! Yama (यम), the God of death, will not (न) be able (शक्त) to see (दृश्) i.e., cast his glance, on him (तत्), who is the devotee (भक्त) having devotion in you (युष्मद्). Isn’t it so? (किल) i.e., your devotee will not be taken by Yama.

पदविवरणम्

  • तेन= तत् + तृ.वि., पुल्लिङ्गः
  • येन= यत् + तृ.वि., पुल्लिङ्गः
  • तव = युष्मद् + ष.वि.
  • निपीतम् = नि + पी“पीङ् पाने” + क्तप्रत्ययः नपुंसकलिङ्गः
  • गृहीतम्= ग्रह “ग्रहँ उपादाने” + कर्मणि क्त, द्वि.वि.
  • शक्तः = शक् “शकॢँ शक्तौ” + क्तः
  • द्रष्टुम् = दृश् “दृशिँर् प्रेक्षणे” + तुमुन्प्रत्ययः
  • तम् = तत् + द्वि.वि., पुल्लिङ्गः
  • त्वयि= युष्मद् + स.वि.
  • मातर्गङ्गे = मातः गङ्गे | विसर्गसन्धिः रेफादेशः |

Shloka 5

पतितोद्धारिणि जाह्नवि गङ्गे खण्डितगिरिवरमण्डितभङ्गे ।
भीष्मजननि हे मुनिवरकन्ये पतितनिवारिणि त्रिभुवनधन्ये ॥५॥

अन्वयः

हे पतितोद्धारिणि | हे जाह्नवि | हे गङ्गे | हे खण्डितगिरिवरमण्डितभङ्गे । हे भीष्मजननि | हे मुनिवरकन्ये | हे पतितनिवारिणि | हे त्रिभुवनधन्ये |

Meaning:

O up-lifter (उद्धारिणी) of the fallen (पतित)! O Jahnavi, named so as she was released by Jahnu Muni (जाह्नवी)! O Ganga (गङ्गा)! O one who has bends (भङ्ग) (in the water flow) which decorated (मण्डित) the best (वर) among the mountains (गिरि) that are seemingly cut (खण्डित) by her! O the mother (जननी) of Bheeshma (भीष्म)! O (हे) daughter (कन्या) of the eminent (वर) rishi (मुनि), Rishi Jahnu! O remover (of hindrances) or the savior (निवारिणी) of the fallen people (पतित)! O Provider of prosperity (धन्या) to the three (त्रीणि) worlds (भुवन).

पदविवरणम्

  • उद्धारिणि = उत्+धारिणी संबोधने
  • जननि = जननी संबोधने
  • कन्ये = कन्या संबोधने
  • धन्ये = धन्या संबोधने
  • निवारिणि = निवारिणी संबोधने
  • जाह्नवी = जाह्नोः अपत्यं स्त्री
  • पतित = पत् “पतॢँ गतौ” + क्तप्रत्ययः | लट्लकारे पतति
  • मण्डित = मन्ड् “मडिँ भूषायाम्” + क्तप्रत्ययः | लट्लकारे मण्डति
  • खण्डित = खन्ड् “खडिँ खण्डने भेदने” + क्तप्रत्ययः | लट्लकारे खण्डयति |

Shloka 6

कल्पलतामिव फलदां लोके प्रणमति यस्त्वां न पतति शोके ।
पारावारविहारिणि गङ्गे विमुखयुवतिकृततरलापाङ्गे ॥६॥

अन्वयः

लोके यः कल्पलताम् इव फलदां त्वां प्रणमति, (सः) शोके न पतति | हे पारावारविहारिणि गङ्गे | हे विमुखयुवतिकृततरलापाङ्गे |

Meaning:

In this world (लोक) he who (यत्) bows (प्र + नम्) to you (युष्मद्), who is the provider (दा) of the desired fruits (फल), like (इव) the wish-fulfilling creeper (लता), Kalpalataa (कल्पलता), he (तत्) does not (न) fall (पत्) in sorrow (शोक), i.e., he does not get into depression. O (हे) Ganga (गङ्गा) one who wanders (विहारिणी) in the ocean (पारावार), i.e., flows into it. O one whose flow is like the unsteady (तरल) movement of the outer corner of the eye (अपाङ्ग) i.e., the side glances, done (कृत) by a young maiden (युवति) who is turning away (विमुख), i.e., such is your sportiveness.

पदविवरणम्

  • लोके = लोक स.वि.
  • यः = यत् पु.लि., प्र.वि.
  • यस्त्वाम् = यः त्वाम्,विसर्गसन्धिः सकारादेशः
  • प्रणमति = प्र + नम् “णमँ प्रह्वत्वे शब्दे च” लट्., प्र.वि., ए.व.
  • त्वाम् = युष्मद् द्वि.वि.
  • फलदाम् = या फलानि ददाति सा फलदा, ताम् | फल + दा “डुदाञ् दाने”, स्त्री.लि., द्वि.वि.
  • कल्पलताम् = कल्पलता द्वि.वि.
  • सः = तत् पु.लि., प्र.वि.
  • पतति = पत् “पतॢँ गतौ” लट्., प्र.वि., ए.व.
  • शोके = शोक स.वि.
  • गङ्गे = गङ्गा संबोधने
  • विहारिणि = विहारिणी संबोधने
  • अपाङ्गे = अपाङ्गा संबोधने

Shloka 7

तव चेन्मातः स्रोतःस्नातः पुनरपि जठरे सोऽपि न जातः ।
नरकनिवारिणि जाह्नवि गङ्गे कलुषविनाशिनि महिमोत्तुङ्गे ॥७॥

अन्वयः

हे मातः | तव स्रोतःस्नातः चेत् सः अपि जठरे पुनः अपि न जातः | हे नरकनिवारिणि | हे जाह्नवि गङ्गे | हे कलुषविनाशिनि | हे महिमोत्तुङ्गे |

Meaning:

O Mother (मातृ)! If a person has bathed (स्नात) in your flowing water (स्रोतस्), he (तत्) also (अपि) will not (न) again (पनः अपि) be born (जात) in a mother’s womb (जठर) (i.e. he will not have rebirth). O Jahnavi (जाह्नवी) Ganga (गङ्गा)! O one who averts (निवारिणी) us from going to hell (नरक).  O Destroyer (विनाशिनी) of impurities (कलुष)! O one who stands high (उत्तुङ्ग) due to her glory (महिमन्)!

पदविवरणम्

  • जठरे = जठर स.वि.
  • स्रोतःस्नातः = स्रोतसि स्नातः | स्नातः = स्ना “ष्णा शौचे” + क्तप्रत्ययः
  • जातः = जन् “जनीँ प्रादुर्भावे” + क्तप्रत्ययः | प्रथमाविभक्तौ जायते |
  • महिमोत्तुङ्गे = महिमोत्तुङ्गा संबोधने | महिम्ना उत्तङ्गा |
  • चेन्मातः= चेत् मातः, अनुनासिकसन्धिः | Optional वर्गीयव्यञ्जनानि + अनुनासिका = { 5th of vargeeyavyanjanam in first} + {second}
  • पुनरपि= पुनः अपि, विसर्गसन्धिः रेफादेशः
  • सोऽपि= सः अपि, पूर्वरूपसन्धिः, { ए } / { ओ } + { अ } = { ए } / { ओ }  + ऽ (अवग्रः), विसर्गसन्धिः उकारः, गुणसन्धिः उकारस्य ओकारः |

Shloka 8

पुनरसदङ्गे पुण्यतरङ्गे जय जय जाह्नवि करुणापाङ्गे ।
इन्द्रमुकुटमणिराजितचरणे सुखदे शुभदे भृत्यशरण्ये ॥८॥

अन्वयः

(हे) पुनरसदङ्गे | (हे) पुण्यतरङ्गे | (त्वं) जय | (त्वं) जय । (हे) जाह्नवि । (हे) करुणापाङ्गे । (हे) इन्द्रमुकुटमणिराजितचरणे । (हे) सुखदे । (हे) शुभदे । (हे) भृत्यशरण्ये ।

Meaning:

O one by whom the body (अङ्ग) ceases to exist (असत्) again (पुनः), i.e., she is the liberator! O one whose waves (तरङ्ग) are divine (पुण्य)! Victory (जि) to you, O Janhavi! O one who possesses a compassionate (करुणा) glance of the outer corner of the eye (अपाङ्ग)! O one whose feet (चरण) are shining (राजित) due to the gem (मणि) of Indra’s (इन्द्र) crown (मुकुट)! O giver (दा) of wellbeing (सुख)! O giver (दा) of good fortune (शुभ)! O refuge (शरण्या) of your servants (भृत्य)!

पदविवरणम्

  • पुनरसदङ्गे = पुनरसदङ्गा संबोधने | पुनः असन्ति अङ्गानि यया सा |
  • जय = जि “जिँ जये”, लोट्., म.पु., ए.व.
  • सुखदे= सुखदा संबोधने | सुखं ददाति इति
  • शुभदे = शुभदा संबोधने | शुभं ददाति इति

Shloka 9

रोगं शोकं तापं पापं हर मे भगवति कुमतिकलापम् ।
त्रिभुवनसारे वसुधाहारे त्वमसि गतिर्मम खलु संसारे ॥९॥

अन्वयः

मे रोगं शोकं तापं पापं कुमतिकलापं च (त्वं) हर | हे भगवति |
त्रिभुवनसारे | वसुधाहारे | संसारे मम गतिः त्वं खलु असि |

Meaning:

You should destroy my (अस्मद्) disease (रोग), worry (शोक), agony (ताप), sin (पाप) and the collection (कलाप) of bad (कु) intentions (मति)! O Divinity (भगवत्)! O one who is the essence (सार) of the three (त्रि) worlds (भुवन)! O one who is the garland (हार) of Mother Earth (वसुधा)! In this worldly existence (संसार), you (युष्मद्) are (अस्) verily (खलु) my (अस्मद्) refuge (गति).

पदविवरणम्

  • मे = मम, अस्मद् ष.वि.
  • त्वम् = युष्मद् प्र.वि.
  • असि = अस् “अस भुवि” लट्., म.पु., ए.व.
  • मम = अस्मद् ष.वि.
  • गतिर्मम= गतिः मम | विसर्गसन्धिः विसर्गस्य रेफादेशः

Shloka 10

अलकानन्दे परमानन्दे कुरु करुणामयि कातरवन्द्ये ।
तव तटनिकटे यस्य निवासः खलु वैकुण्ठे तस्य निवासः ॥१०॥

अन्वयः

हे अलकानन्दे ! हे परमानन्दे ! हे करुणामयि ! हे कातरवन्द्ये ! तव तटनिकटे यस्य निवासः, वैकुण्ठे खलु तस्य निवासः कुरु |

Meaning:

O Alakanandaa (अलकानन्दा), a tributary of Ganga! O Supreme (परम) Happiness (आनन्द)! O one full of compassion (करुणामयी)! O one who is worshipped (वन्द्य) by helpless (कातर) people! For one whose (यत्) residence (निवास) is near (निकट) your (युष्मद्) banks (तट), you make (कुरु) his (तत्) residence (निवास) be verily (खलु) in Vaikunta (वैकुण्ठ).

पदविवरणम्

  • करुणामयी = करुणा + मयट् प्रत्ययः
  • यस्य = यत् ष.वि.
  • तव = युष्मद् ष.वि.
  • तस्य = तत् ष.वि.

Shloka 11

वरमिह नीरे कमठो मीनः किं वा तीरे शरटः क्षीणः ।
अथवा श्वपचो मलिनो दीनस्तव न हि दूरे नृपतिकुलीनः ॥११॥

अन्वयः

इह तव नीरे कमठः मीनः वरम् | किं वा तीरे क्षीणः शरटः अथवा मलिनः दीनः श्वपचः ? (तदपि वरम्) | दूरे नृपतिकुलीनः न हि वरम् |

Meaning:

It is better (वरम्) to be a tortoise (कमठ) or a fish (मीन) here (इह) in your (युष्मद्) water (नीर). Otherwise (अथवा) how about (किम्) a weak (क्षीण) chameleon (शरट) or an unclean (मलिन) poor (दीन) untouchable (श्वपच) on the banks? (Even that is preferable). It is definitely (हि) not (न) good (वरम्) to be far away (दूर) from you, even as a king (नृपति) from a respectable family (कुलीन).

पदविवरणम्

  • तव= युष्मद् ष.वि.
  • नीरे = नीर नपुं.लि., स.वि.
  • दूरे = दूर स.वि.
  • कमठो मीनः = कमठः मीनः, विसर्गसन्धिः, विसर्गस्य उकारः, गुणसन्धिः उकारस्य ओकारः
  • श्वपचोमलिनो दीनस्तव = श्वपचः मलिनः दीनः तव | विसर्गसन्धिः, विसर्गस्य उकारः, गुणसन्धिः उकारस्य ओकारः, विसर्गस्य सकारादेशः च |

Shloka 12

भो भुवनेश्वरि पुण्ये धन्ये देवि द्रवमयि मुनिवरकन्ये ।
गङ्गास्तवमिमममलं नित्यं पठति नरो यः स जयति सत्यम् ॥१२॥

अन्वयः

भो भुवनेश्वरि | पुण्ये | धन्ये | देवि | द्रवमयि | मुनिवरकन्ये । यः नरः इमम् अमलं गङ्गास्तवं नित्यं पठति, सः सत्यं जयति |

Meaning:

Oh (भो) Bhuvaneshwari (भुवनेश्वरी)! O Holi one (पुण्या)! O Prosperous one (धन्या)! O Divine Being (देवी)! O one in liquid form (द्रवमयी)! O daughter (कन्या) of the great (वर) rishi (मुनि), Jahnu! He who (यत्) studies (पठति) this (अयम्) pure (अमल) Gangastavam (गङ्गास्तव), the hymn (स्तव) on Ganga (गङ्गा), everyday (नित्यम्), he (तत्) truly (सत्यम्) wins (जि).

पदविवरणम्

  • भो = भवत् संबोधने, प्रतमविभक्तिरूपं स्त्रीलिङ्गे भवती |
  • द्रवमयी = द्रव + मयट्प्रत्ययः
  • मुनिवरकन्ये = मुनिवरकन्या संबोधने | मुनीनां वरः मुनिवरः |
  • यः = यत् पु.लि., प्र.वि.
  • इमम् = अयम् पु.लि., प्र.वि.
  • सः = तत् पु.लि., प्र.वि.
  • जयति = जि “जिँ जये” लट्., प्र.पु., ए.व.
  • नरोयः = नरः यः, विसर्गसन्धिः उकारः, गुणसन्धिः उकारस्य ओकारः
  • सजयति = सः जयति, विसर्गसन्धिः विसर्गस्य लोपः

Shloka 13

येषां हृदये गङ्गाभक्तिस्तेषां भवति सदा सुखमुक्तिः ।
मधुराकान्तापज्झटिकाभिः परमानन्दकलितललिताभिः ॥१३॥

अन्वयः

येषां हृदये सदा गङ्गाभक्तिः भवति, मधुराकान्तापज्झटिकाभिः परमानन्दकलितललिताभिः तेषां सुखमुक्तिः भवति |

Meaning:

In whose (यत्) heart (हृदय) there is (भू) always (सदा) devotion (भक्ति) for Ganga (गङ्गा), they will have blissful (सुख) liberation (मुक्ति), due to these sweet (मधुरा) and loving (कान्ता) verses written in the Panjjhatikaa (पज्झटिका) metre, which are charming (ललिता) and have been created (कलित) in a highest (परम) state of bliss (आनन्द).

पदविवरणम्

  • येषाम् = यत् ष.वि., ब.व.
  • हृदये = हृदय स.वि.
  • भवति = भू “भू सत्तायाम्” लट्., प्र.पु., ए.व.
  • गङ्गाभक्तिस्तेषाम् = गङ्गाभक्तिः तेषाम्, विसर्गसन्धिः सकारादेशः
  • कलित = कल् “कल क्षेपे” + क्तप्रत्ययः | प्रथमाविभक्तौ कालयति
1 2 3 4 5 6 7 8 1 2 3 4 5 6 7 8
ये षां हृ ये   ङ्गा   क्तिः  
ते षां ति दा सु मु   क्तिः  
धु रा का   न्ता   ज्झ टि का   भिः  
मा   न्द लि लि ता   भिः  

Shloka 14

गङ्गास्तोत्रमिदं भवसारं वाञ्छितफलदं विमलं सारम् ।
शङ्करसेवकशङ्कररचितं पठति सुखी स्तव इति च समाप्तः ॥१४॥

अन्वयः

इदं शङ्करसेवकशङ्कररचितं गङ्गास्तोत्रं भवसारं वाञ्छितफलदं विमलं सारं (यः) पठति (सः) सुखी (भवति) | इति स्तवः समाप्तः च |

Meaning:

One who reads (पठ्) this (अयम्) Gangastotra (गङ्गास्तोत्र), which is the core (सार) of worldly life (भव), the giver (दा) of the desired (वाञ्छित) fruits (फल), the pure (विमल) essence (सार) composed by Adi Shankara (शङ्कर), who is the servant (सेवक) of Lord Shankara (शङ्कर). And (च) thus (इति) ended (समाप्त) the hymn (स्तव).

पदविवरणम्

  • इदम् = अयम् नपु. लि., प्र.पु., ए.व.
  • पठति = पठ् “पठँ व्यक्तायां वाचि” लट्., प्र.पु., ए.व.
  • स्तव इति = स्तवः इति | विसर्गसन्धिः विसर्गस्य लोपः | अः + {!अ स्वरः} –> अ + {!अ स्वरः }
  • वाञ्छितफलदम् = वाञ्छितफलं ददाति इति | वान्छ् “वाछिँ इच्छायाम्” + क्तप्रत्ययः नपुंसके वाञ्छितम् | वाञ्छितं च तत् फलं वाञ्छितफलम् |
  • समाप्तः = सम् + आप् “आपॢँ लम्भने” + क्तप्रत्ययः | प्रथमाविभक्तौ आप्नोति

References:

Dikdevataah Pranaamam

दिक्देवताप्रणामम्

ॐ सुराधिपाय विद्महे वज्रहस्ताय धीमहि तन्नो इंद्रः प्रचोदयात् ।।

*प्राच्यै दिशे इंद्राय नमः ।। 

ॐ जातवेदाय विद्महे सप्तहस्ताय धीमहि तन्नो अग्निः प्रचोदयात् ।। 

*आग्नेय्यै दिशे आग्नये नमः ।। 

ॐ पितृराजाय विद्महे दंडहस्ताय धीमहि तन्नो यमः प्रचोदयात् ।। 

*दक्षिणायै दिशे यमाय नमः ।। 

ॐ रक्षोधिपाय विद्महे खड्गहस्ताय धीमहि तन्नो निर्ऋतिः प्रचोदयात् ।। 

*नैर्ऋत्यै दिशे नैर्ऋतये नमः ।। 

ॐ जलाधिपाय विद्महे पाशहस्ताय धीमहि तन्नो वरूणः प्रचोदयात् ।। 

*प्रतीच्यै दिशे वरूणाय नमः ।। 

ॐ प्राणाधिपाय विद्महे महाबलाय धीमहि तन्नो वायुः प्रचोदयात् ।। 

*वायव्यै दिशे वायवे नमः ।। 

ॐ नक्षत्रेशाय विद्महे अमृतांगाय धीमहि तन्नो सोमः प्रचोदयात् ।। 

*उदीच्यै दिशे सोमाय नमः ।। 

ॐ तत्पुरूषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रूद्रः प्रचोदयात् ।। 

*ईशान्यै दिशे ईश्वराय नमः ।। 

ॐ लोकाधिपाय विद्महे चतुर्वक्त्राय धीमहि तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात् ।। 

*ऊर्ध्वायै दिशे ब्रह्मणे नमः ।। 

ॐ नागराजाय विद्महे सहस्त्राक्षाय धीमहि तन्नो नागः प्रचोदयात् ।। 

*अधरायै दिशे अनंताय नमः ।।

 [Such Gaayatri mantras are present in the section Gaayatribhedaah (गायत्रीभेदाः) in Linga PuraanamUttarabhaaga, Chapter 48 (लिङ्गपुराणम् | उत्तरभागः अध्यायः ४८)]


English Translation: Sadhu Prof. V. Rangarajan

Aum Suraadhipaaya vidmahe | 

Vajrahastaaya dheeemahi |

Tanno Indra prachodayaat ||

Praachyay dishe Indraaya namah |

We devote our thought to the head of the Devas Indra; We meditate on the one with thunderbolt in his hand; May that Indra energize us. Salutations to Indra in the Poorva(eastern) direction.

 

Aum Jaatavedaaya vidmahe |

Saptahastaaya dheemahi |

Tanno Agni prachodayaat ||

Aagneyyay dishe Agnaye namah |

We devote our thought to that Jaatavedas Fire; We meditate on the one with seven hands (indicating the seven flames)May the Agni, the fire godenergize us. Salutations to Agni in the Aagneya (south-eastern) direction.

Aum Pitruraajaaya vidmahe |

Dandahastaaya dheemahi |

Tanno Yamah prachodayaat ||

Dakshinaayai dishe Yamaaya namah |

We devote our thought to the lord of our ancestors YamaWemeditate on him, who has sceptre in his hand; May that Yamagod of death, energize us. Salutations to Yama in the Dakshina (southern) direction.

Aum Rakshodhipaaya vidmahe |

Khadgahastaaya dheemahi |

Tanno Nirruti prachodayaat ||

Nairrutyai dishe Nairrutyaaya namah |

We devote our thought to the controller of the demonic forces NirRti; We meditate on the one wielding the sword; May that NirRti energize us. Salutations to NirRti in theNaiRtya(south-western) direction.  

Aum Jalaadhipaaya vidmahe |

Paashahastaaya dheemahi |

Tanno Varuna prachodayaat ||

Prateechyai dishe Varunaaya namah |

We devote our thought on the controller of water Varuna; We meditate on the one holding the binding rope; May that Varuna, the rain god, energize us. Salutations to Varuna in the Pashchima(western) direction.

Aum Praanaadhipaaya vidmahe |

Mahaabalaaya dheemahi |

Tanno Vaayu prachodayaat ||

Vaayavyai dishe Vaayave namah |

We devote our thought to the controller of life-breath Vayu; We. meditate on the one who is of supreme strength; May that Vayu, the wind god, energize us. Salutations to Vayu in the Vaayavya (north-western) direction. 

Aum Nakshatreshaaya vidmahe |

Amritaangaaya dheemahi |

Tanno Soma prachodayaat ||

Uddechyai dishe Somaaya namah|

We devote our thought to the lord of stars Soma; We meditate on the immortal bodied oneMay that Soma, the moon, energize us. Salutations to Soma in the Uttara(north) direction.

Aum Tatpurushaaya vidmahe |

Mahaadevaaya dheemahi |

Tanno Rudra prachodayaat ||

Easaanyai dishe Easwaraaya namah |

We devote our thought to that Tatpurusha one of the fiveforms of the supreme spirit; We meditate on the Supreme Lord MahadevaMay that Rudra energize us. Salutations to Eshwara in the Eshaanya (north-eastern) direction.

Aum Lokaadhipaaya vidmahe |

Chaturhastaaya dheemahi |

Tanno Brahma prachodayaat ||

Oordhvaayai dishe Brahmane namah |

We devote our thought to the ruler of theUniverse Brahma; We meditate on the one with four hands; May that Brahma energize us. Salutations to Brahma in theOordhva(upper )direction.

Aum Naagaraajaaya vidmahe |

Sahasraakshaaya dheemahi |

Tanno Naaga prachodayaat ||

Adharrayai dishe Anantaaya namah |

We devote our thought to the King of Serpents AnantaWe meditate on the one with thousand eyes; May that Naaga, the snake god, energize us. Salutations to Ananta in the Adhas (lower)direction.

Sri Sudarshanaashtakam – Anvaya, Meaning

श्रीसुदर्शनाष्टकम् – श्रीवेदान्तदेशिकेन कृतम्
Srisudarshanaashtakam by Swami Vedanta Desikan

Sudharshana

1.  श्लोकः

प्रतिभटश्रेणिभीषण वरगुणस्तोमभूषण जनिभयस्थानतारण जगदवस्थानकारण ।
निखिलदुष्कर्मकर्शन निगमसद्धर्मदर्शन जय जय श्रीसुदर्शन जय जय श्रीसुदर्शन ॥

पदच्छेदः

प्रतिभट-श्रेणि-भीषण, वर-गुण-स्तोम-भूषण, जनि-भय-स्थान-तारण, जगत्+अवस्थान-कारण, निखिल-दुष्कर्म-कर्शन, निगम-सत्+धर्म-दर्शन, जय, जय, श्री-सुदर्शन, जय, जय, श्री-सुदर्शन

आकाङ्क्षा

  • हे प्रतिभटश्रेणिभीषण ।
  • हे वरगुणस्तोमभूषण ।
  • हे जनिभयस्थानतारण ।
  • हे जगदवस्थानकारण ।
  • हे निखिलदुष्कर्मकर्शन ।
  • हे निगमसद्धर्मदर्शन ।
  • (त्वं) जय ।
  • हे श्रीसुदर्शन ।

अन्वयः

  • (हे) प्रतिभटश्रेणिभीषण । (हे) वरगुणस्तोमभूषण । (हे) जनिभयस्थानतारण । (हे) जगदवस्थानकारण । (हे) निखिलदुष्कर्मकर्शन । (हे) निगमसद्धर्मदर्शन । (त्वं) जय । (त्वं) जय । (हे) श्रीसुदर्शन । (त्वं) जय । (त्वं) जय । (हे) श्रीसुदर्शन ।

पदपरिचयः

  • प्रतिभटश्रेणिभीषण
    • प्रतिभटः = शत्रुः
    • श्रेणिः = गणः
    • प्रतिभटश्रेणिः = प्रतिभटानां श्रेणिः
    • भीषणः = भीषयते इति । भी ”ञिभी भये” + णिच् + सुक् + ल्यु
    • प्रतिभटश्रेणिभीषण = प्रतिभटश्रेण्याः भीषणः, संबोधनप्रथमा
  • वरगुणस्तोमभूषण
    • वर.. = श्रेष्ठ..
    • वरगुणाः = वराः गुणाः
    • वरगुणस्तोमः = वरगुणानां स्तोमः
    • भूषणः = भूषयति भक्तबृन्दमिति भूष्यतेऽनेनेति वा । भूष + ल्युः वा ल्युट् ।
    • वरगुणस्तोमभूषण
      • वरगुणस्तोमस्य भूषणः, संबोधने
      • (अथवा) वरगुणस्तोमः एव भूषणं यस्य सः, संबोधने
    • जनिभयस्थानतारण
      • जनिभयम् = जन्याः भयम्
      • जनिभयस्थानम् = जनिभयस्य स्थानम्
      • तारणः = तारयतीति । तॄ + णिच् + ल्युः ।
      • जनिभयस्थानतारण = जनिभयस्थानस्य तारणः, संबोधने
    • जगदवस्थानकारण
      • जगदवस्थानम् = जगतः अवस्थानम्
      • कारणः = कारयति क्रियानिवर्त्तनाय प्रवर्त्तयति । कृ + णिच् + ल्यु
      • जगदवस्थानकारण = जगदवस्थानस्य कारणः, संबोधने
    • निखिलदुष्कर्मकर्शन
      • दुष्कर्म = दुरितम् कर्म / दुष्टम् कर्म
      • निखिलदुष्कर्माणि = निखिलानि दुष्कर्माणि / निखिलानां दुष्कर्माणि
      • कर्शनः / कर्षणः = कृश् / कृष् + भावे ल्युट् । कर्षति = पीडयति
      • निखिलदुष्कर्मकर्शन = निखिलदुष्कर्मणां कर्शनः, संबोधने
    • निगमसद्धर्मदर्शन
      • सद्धर्म = सत् च असौ धर्मः
      • निगमसद्धर्म = निगमानां सद्धर्म
      • दर्शनः = दृश्यतेऽनेनेति । दृश् + करणे ल्युट्
      • निगमसद्धर्मदर्शन = निगमसद्धर्माणां दर्शनः, संबोधने
    • जय = जि “जिँ जये”, लोट्., म.पु., ए.व.

छन्दः

Dhriti धृतिः (18×4, one of the 17 varieties of Dhriti)

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18
गु गु गु गु गु गु
प्र ति श्रे णि भी गु स्तो भू
नि स्था ता स्था का
नि खि दु ष्क र्म र्श नि द्ध र्म र्श
श्री सु र्श श्री सु र्श

Word Meaning

  • प्रतिभटश्रेणिभीषण = O causer of fear (भीषण) to the groups (श्रेणि) of enemies (प्रतिभट), (i.e., warriors भट belonging to the opposite side प्रति)
  • वरगुणस्तोमभूषण = O one who is an ornament (भूषण) for the supreme god, who is a collection (स्तोम) of superior (वर) good qualities (गुण)
  • जनिभयस्थानतारण = O one who leads us to cross (तारण) the ocean of Samsara, which is the place (स्थान) of the fear (भय) of birth (जनि)
  • जगदवस्थानकारण = O one who is responsible (कारण) for the stability (अवस्थान) of the universe (जगत्)
  • निखिलदुष्कर्मकर्शन = O one who is the destroyer (कर्शन) of all (निखिल) the wicked actions (दुष्कर्म)
    • or the destroyer (कर्शन) of all (निखिल) doers of wicked actions (दुष्कर्मन्)
    • or the destroyer (कर्शन) of the wicked actions (दुष्कर्म) of all the people (निखिल)
  • निगमसद्धर्मदर्शन = O one who reveals (दर्शन) the good (सत्) Dharma (धर्म) of the Vedas (निगम)
  • (त्वं) जय । (हे) श्रीसुदर्शन = O Sri Sudharshana, May victory be onto you!

2.  श्लोकः

शुभजगद्रूपमण्डन सुरगणत्रासखण्डन शतमखब्रह्मवन्दित शतपथब्रह्मनन्दित ।
प्रथितविद्वत्सपक्षित भजदहिर्बुध्न्यलक्षित जय जय श्रीसुदर्शन जय जय श्रीसुदर्शन ॥

पदच्छेदः

शुभ-जगद्-रुप-मण्डन सुर-गण-त्रास-खण्डन शत-मख-ब्रह्म-वन्दित शत-पथ-ब्रह्म-नन्दित
प्रथित-विद्वत्-सपक्षित भजत्-अहिर्बुध्न्य-लक्षित जय जय श्री-सुदर्शन जय जय श्री-सुदर्शन

आकाङ्क्षा

  • हे शुभजगद्रूपमण्डन ।
  • हे सुरगणत्रासखण्डन ।
  • हे शतमखब्रह्मवन्दित ।
  • हे शतपथब्रह्मनन्दित ।
  • हे प्रथितविद्वत्सपक्षित ।
  • हे भजदहिर्बुध्न्यलक्षित ।
  • (त्वं) जय ।
  • हे श्रीसुदर्शन ।

अन्वयः

हे शुभजगद्रूपमण्डन । हे सुरगणत्रासखण्डन । हे शतमखब्रह्मवन्दित । हे शतपथब्रह्मनन्दित । हे प्रथितविद्वत्सपक्षित । हे भजदहिर्बुध्न्यलक्षित । (त्वं) जय । हे श्रीसुदर्शन ।

पदपरिचयः

  • शुभजगद्रूपमण्डन
    • शुभजगत् = शुभं च तत् जगत्
    • शुभजगद्रूपः = शुभजगत् रूपं यस्य सः (विष्णुः)
    • मण्डनः = मण्ड्यते अनेन इति । मडि भूषे + करणे ल्युट् । भूषणम् ।
    • शुभजगद्रूपमण्डन = शुभजगद्रूपस्य मण्डनः, संबोधने
  • सुरगणत्रासखण्डन
    • सुरगणः = सुराणां गणः
    • सुरगणत्रासम् = सुरगणानां त्रासं भयम्
    • खण्डनः = खण्डयति इति । खडि भावे + ल्युट् । भञ्जनम् । भेदनम् । निराकरणम् । छेदनम् ।
    • सुरगणत्रासखण्डन = सुरगणत्रासस्य खण्डनः, संबोधने
  • शतमखब्रह्मवन्दित
    • मखः = यज्ञः
    • शतमखः = शतमखाः येन कृतं सः (इन्द्रः = शतक्रतुः)
    • शतमखब्रह्माणौ = शतमखः च ब्रह्मा च
    • वन्दितः = वन्द् “वदिँ अभिवादनस्तुत्योः” + क्त
    • शतमखब्रह्मवन्दित = शतमखब्रह्मभ्यां वन्दितः, संबोधने
  • शतपथब्रह्मनन्दित
    • शतपथब्रह्म = शतपथब्राह्मणम् इति शुक्लयजुर्वेदीयब्राह्मणम्
      • अथवा ऋग्वेदः यतः तस्य शताधिक शाकाः सन्ति, वेदस्य पर्यायपदम् अस्ति ब्रह्म
    • नन्दितः = नन्द् “टुनदिँ समृद्धौ” + क्त
    • शतपथब्रह्मनन्दित = शतपथब्रह्मनेन नन्दितः बहुमानितः, संबोधने
  • प्रथितविद्वत्सपक्षित
    • प्रथितविद्वांसः = प्रथिताः प्रसिद्धाः विद्वांसः
    • पक्षितः = पक्ष् “पक्षँ परिग्रहे” + क्त
    • प्रथितविद्वत्सपक्षित = प्रथितविद्वद्भिः सपक्षितः, संबोधने
  • भजदहिर्बुध्न्यलक्षित
    • अहिर्बुध्न्यः = शम्भुः शिवः
    • भजत्+अहिर्बुध्न्यः = भजतः सेवितः अहिर्बुध्न्यः
    • लक्षितः = लक्ष् “लक्षँ दर्शनाङ्कनयोः” + क्त
    • भजदहिर्बुध्न्यलक्षित = भजदहिर्बुध्न्येन लक्षितः साक्षात्कृतः, संबोधने
  • जय = जि “जिँ जये”, लोट्., म.पु., ए.व.

Word Meaning

  • शुभजगद्रूपमण्डन = O one who is adorned (मण्डन) by Vishnu, whose form (रूप) is verily the auspicious (शुभ) world (जगत्)
  • सुरगणत्रासखण्डन = O one who is shatters (खण्डन) into pieces the fear (त्रास) of the groups (गण) of Devas (सुर)
  • शतमखब्रह्मवन्दित = O one who is worshipped (वन्दित) by Indira, (शतमख), [e., the doer of a hundred (शत) yagnas (मख)] and Brahma (ब्रह्म)
  • शतपथब्रह्मनन्दित = O one who is respected (नन्दित) by the Satapatha Braahmanaa (शतपथब्रह्म), the text associated with the Shukla Yajur Veda
    • Or the Rig Veda ब्रह्म, which has over 100 (शत) branches (पथ)
  • प्रथितविद्वत्सपक्षित = O one who is taken into their side (सपक्षित) by the celebrated (प्रथित) wise men (विद्वत्)
  • भजदहिर्बुध्न्यलक्षित = O one who is recognized (लक्षित) by Shiva (अहिर्बुध्न्य), who was worshipping (भजत्) Sudharshana
  • (त्वं) जय । श्रीसुदर्शन = O Sri Sudharshana, May victory be onto you!

3.  श्लोकः

स्फुटतटिज्जालपिञ्जर पृथुतरज्वालपञ्जर परिगतप्रत्नविग्रह परिमितप्रज्ञदुर्ग्रह ।
प्रहरणग्राममण्डित परिजनत्राणपण्डित जय जय श्रीसुदर्शन जय जय श्रीसुदर्शन ॥

पाठभेदः

पतुतरप्रज्ञदुर्ग्रह

पदच्छेदः

स्फुट-तटित्-जाल-पिञ्जर पृथुतरज्वाल-पञ्जर परिगत-प्रत्न-विग्रह पतुतरप्रज्ञ-दुर्ग्रह
प्रहरण-ग्राम-मण्डित परिजन-त्राण-पण्डित जय जय श्री-सुदर्शन जय जय श्री-सुदर्शन

आकाङ्क्षा

  • हे स्फुटतटिज्जालपिञ्जर ।
  • हे पृथुतरज्वालपञ्जर ।
  • हे परिगतप्रत्नविग्रह ।
  • हे परिमितप्रज्ञदुर्ग्रह / (पतुतरप्रज्ञदुर्ग्रह) ।
  • हे प्रहरणग्राममण्डित ।
  • हे परिजनत्राणपण्डित ।
  • (त्वं) जय ।
  • हे श्रीसुदर्शन ।

अन्वयः

हे स्फुटतटिज्जालपिञ्जर । हे पृथुतरज्वालपञ्जर । हे परिगतप्रत्नविग्रह । हे परिमितप्रज्ञदुर्ग्रह / (पतुतरप्रज्ञदुर्ग्रह) । हे प्रहरणग्राममण्डित । हे परिजनत्राणपण्डित । (त्वं) जय । हे श्रीसुदर्शन ।

पदपरिचयः

  • स्फुटतटिज्जालपिञ्जर
    • स्फुटतटित् = स्फुटं च तत् तटित्
    • स्फुटतटिज्जालः = स्फुटतटितः जालः
    • स्फुटतटिज्जालपिञ्जर = स्फुटतटिज्जालस्य पिञ्जरः, संबोधने
  • पृथुतरज्वालपञ्जर
    • पृथुतर = पृथु + तरप् प्रत्ययः । वरीयस् इत्यर्थः ।
    • पृथुतरज्वालः = पृथुतरः च असौ ज्वालः
    • पृथुतरज्वालपञ्जर = पृथुतरज्वालस्य पञ्जरः, संबोधने
  • परिगतप्रत्नविग्रह
    • परिगत = अभिगत
    • प्रत्न.. = पुरातन..
    • प्रत्नविग्रहः = प्रत्नः च असौ विग्रहः
    • परिगतप्रत्नविग्रह = परिगताः प्रत्नविग्रहाः यस्य सः, संबोधने
  • पतुतरप्रज्ञदुर्ग्रह / परिमितप्रज्ञदुर्ग्रह
    • पतुः = पटुः । पतुतरः = पतु + तरप् प्रत्ययः । पतुतरप्रज्ञः = पतुतरा प्रज्ञा यस्य सः
    • परिमितप्रज्ञः = परिमिता प्रज्ञा यस्य सः
    • दुर्ग्रहः = ग्रहणे अशक्यः
    • पतुतरप्रज्ञदुर्ग्रह = पतुतरप्रज्ञानां दुर्ग्रहः, संबोधने
    • परिमितप्रज्ञदुर्ग्रह = परिमितप्रज्ञानां दुर्ग्रहः, संबोधने
  • प्रहरणग्राममण्डित
    • प्रहरणम् = आयुधः
    • ग्रामम् = समूहः
    • प्रहरणग्रामम् = प्रहरणानां ग्रामम्
    • प्रहरणग्राममण्डित = प्रहरणग्रामेण मण्डितः, संबोधने
  • परिजनत्राणपण्डित
    • परिजनाः = ये जनाः तं आश्रयन्ति
    • त्राणम् = रक्षणम्
    • परिजनत्राणम् = परिजनानां त्राणम्
    • पण्डितः = पटुः
    • परिजनत्राणपण्डित = परिजनत्राणे पण्डितः, संबोधने
  • जय = जि “जिँ जये”, लोट्., म.पु., ए.व.

Word Meaning

  • स्फुट-तटित्-जाल-पिञ्जर = O one who shines in the golden color (पिञ्जर) of the assembly (जाल) of resplendent (स्फुट) lightning (तटित्)
  • पृथुतर-ज्वाल-पञ्जर = O one who is like a cage (पञ्जर) encompassing the broader (पृथुतर) flame (ज्वाल)
  • परिगतप्रत्नविग्रह = O one who is surrounded (परिगत) by the ancient (प्रत्न) forms (विग्रह), referring to the forms of Vishnu namely Vasudeva, Sankarshana and other vyuha murtis that are present around the Sudharshana yantra
  • परिमितप्रज्ञदुर्ग्रह / पतुतरप्रज्ञदुर्ग्रह = O one who is not graspable (दुर्ग्रह) even by those scholars possessing limited (परिमित) [Another version mentions superior (पतुतर)] intellects (प्रज्ञा)
  • प्रहरणग्राममण्डित = O one who is decorated (मण्डित) with the collection (ग्राम) of the weapons (प्रहरण)
  • परिजनत्राणपण्डित = O one who is an expert (पण्डित) in protecting (त्राण) his followers (परिजन)
  • (त्वं) जय । श्रीसुदर्शन = O Sri Sudharshana, May victory be onto you!

4.  श्लोकः

निजपदप्रीतसद्गण निरुपधिस्फीतषड्गुण निगमनिर्व्यूढवैभव निजपरव्यूहवैभव ।
हरिहयद्वेषिदारण हरपुरप्लोषकारण जय जय श्रीसुदर्शन जय जय श्रीसुदर्शन ॥

पदच्छेदः

निज-पद-प्रीत-सद्गण निर्+उपधि-स्फीत-षड्-गुण निगम-निर्व्यूढ-वैभव निज-पर-व्यूह-वैभव
हरिहय-द्वेषि-दारण हर-पुर-प्लोष-कारण जय जय श्री-सुदर्शन जय जय श्री-सुदर्शन

आकाङ्क्षा

  • हे निजपदप्रीतसद्गण ।
  • हे निरुपधिस्फीतषड्गुण ।
  • हे निगमनिर्व्यूढवैभव ।
  • हे निजपरव्यूहवैभव ।
  • हे हरिहयद्वेषिदारण ।
  • हे हरपुरप्लोषकारण ।
  • (त्वं) जय ।
  • हे श्रीसुदर्शन ।

अन्वयः

हे निजपदप्रीतसद्गण । हे निरुपधिस्फीतषड्गुण । हे निगमनिर्व्यूढवैभव । हे निजपरव्यूहवैभव । हे हरिहयद्वेषिदारण । हे हरपुरप्लोषकारण । (त्वं) जय । हे श्रीसुदर्शन ।

पदपरिचयः

  • निज-पद-प्रीत-सद्गण
    • निजपादौ = निजौ च तौ पादौ
    • निज-पद-प्रीतः = निजपादाभ्यां प्रीतिः यस्य सः
    • सद्गणः = सतां गणः
    • निज-पद-प्रीत-सद्गण = निज-पद-प्रीतः सद्गणः यस्य सः, संबोधने
  • निर्+उपधि-स्फीत-षड्-गुण
    • षड्गुणाः = षड् गुणाः = ज्ञान-बल-ऐश्वर्य-वीर्य-शक्ति-तेजसः । एते एव भगः । एते गुणाः यस्मिन् अस्ति सः भगवान् ।
    • निर्+उपधिः = उपधि रहितम् = स्वाभाविकम्
    • स्फीतम् = परिपूर्णम्
    • निरुपधिस्फीताः = निरुपध्यः च ते स्फीताः
    • निरुपधिस्फीतषड्गुण = निरुपधिस्फीताः षड्गुणाः यस्मिन् सः, संबोधने
  • निगम-निर्व्यूढ-वैभव
    • निर्व्यूढम् = सुप्रतिष्ठापित
    • निगमनिर्व्यूढम् = निगमैः निर्व्यूढम्
    • निगम-निर्व्यूढ-वैभव = निगमनिर्व्यूढं वैभवं यस्य सः, संबोधने
  • निज-पर-व्यूह-वैभव
    • पर-व्यूहम् = परं व्यूहम् इत्यादि रूपाणि
    • निज-पर-व्यूहम् = निजं च तत् पर-व्यूहम्
    • निज-पर-व्यूह-वैभव = निज-पर-व्यूहम् इति वैभवं यस्य सः
  • हरिहय-द्वेषि-दारण
    • हरिहयः = इन्द्रः
    • द्वेषिणः = शत्रवः
    • हरिहय-द्वेषिणः = हरिहयस्य द्वेषिणः
    • दारणः = खण्डनः
    • हरिहय-द्वेषि-दारण = हरिहय-द्वेषिणां दारणः
  • हर-पुर-प्लोष-कारण
    • प्लोषः = दाहः
    • पुर-प्लोषः = पुराणां प्लोषः
    • हर-पुर-प्लोषः = हरेन कृतं पुर-प्लोषः
    • कारणः = कारयति क्रियानिवर्त्तनाय प्रवर्त्तयति । कृ + णिच् + ल्यु
    • हर-पुर-प्लोष-कारण = हर-पुर-प्लोषस्य कारणः, संबोधने
  • जय = जि “जिँ जये”, लोट्., म.पु., ए.व.

Word Meaning

  • निज-पद-प्रीत-सद्गण = O one who has the righteous people (सत्+गण) having affection and firm attachment (प्रीत) to one’s own (निज) feet (पद)
  • निरुपधि-स्फीत-षड्गुण = O one in whom the six divine qualities (षड्गुण) namely Gnaana, Bala, Aiswarya, Veerya, Shakti and Tejas are present naturally (निरुपधि) and in all completeness (स्फीत)
  • निगम-निर्व्यूढ-वैभव = O one whose glory (वैभव) is well-established (निर्व्यूढ) by the Vedas (निगम)
  • निज-पर-व्यूह-वैभव = O one who has the glory (वैभव) of having your own (निज) subtler forms like Para (पर) and Vyuha (व्यूह)
    • According to Paancharaatra (https://en.wikipedia.org/wiki/Para_Brahman), Parabrahman, manifests in five possible aspects: Para, Vyuha, Vibhava, Antaryamin, and Archa. Living beings can interact with the divine through one or another of these five:
      • Para: the invisible, formless, eternal supreme;
      • Vyuha: the invisible, impermanent supreme in form;
      • Avatara: also called the vaibhava, are the incarnations of the supreme in various yuga (eras in Hindu cosmology) such as the Dashavatara;
      • Antaryamin: not directly perceptible but can be inferred, the aspect of supreme whose presence can be felt by the devotee;
      • Archa: visible icon form, filled with symbolism, consecrated in temples or revered images inside home (Shalagrama, conch shell, festive decorations), a means to remember and meditate on the supreme.
    • हरिहय-द्वेषि-दारण = O one who is the destroyer (दारण) of the enemies (द्वेषि) of Indra (हरिहय)
    • हर-पुर-प्लोष-कारण = O one who is the reason (कारण) for Shiva’s (हर) burning (प्लोष) down of the Tripura cities (पुर) or O one who is the reason (कारण) for burning (प्लोष) down Shiva’s (हर) city (पुर) of Kashi
    • (त्वं) जय । श्रीसुदर्शन = O Sri Sudharshana, May victory be onto you!

5.  श्लोकः

दनुजविस्तारकर्तन जनितमिस्राविकर्तन दनुजविद्यानिकर्तन भजदविद्यानिवर्तन ।
अमरदृष्टस्वविक्रम समरजुष्टभ्रमिक्रम जय जय श्रीसुदर्शन जय जय श्रीसुदर्शन ॥

पदच्छेदः

दनुज-विस्तार-कर्तन जनि-तमिस्रा-विकर्तन दनुजविद्या-निकर्तन भजत्+अविद्या-निवर्तन
अमर-दृष्ट-स्व-विक्रम समर-जुष्ट-भ्रमिक्रम जय जय श्री-सुदर्शन जय जय श्री-सुदर्शन

आकाङ्क्षा

  • हे दनुजविस्तारकर्तन ।
  • हे जनितमिस्राविकर्तन ।
  • हे दनुजविद्यानिकर्तन ।
  • हे भजदविद्यानिवर्तन ।
  • हे अमरदृष्टस्वविक्रम ।
  • हे समरजुष्टभ्रमिक्रम ।
  • (त्वं) जय ।
  • हे श्रीसुदर्शन ।

अन्वयः

हे दनुजविस्तारकर्तन । हे जनितमिस्राविकर्तन । हे दनुजविद्यानिकर्तन । हे भजदविद्यानिवर्तन । हे अमरदृष्टस्वविक्रम । हे समरजुष्टभ्रमिक्रम । (त्वं) जय । हे श्रीसुदर्शन ।

पदपरिचयः

  • दनुजविस्तारकर्तन
    • कर्तनम् = विच्छेदनम्
    • दनुजः = दनोः अपत्यं पुमान् । दनुजाः = दानवः = असुराः ।
    • विस्तारः = वृद्धिः
    • दनुजविस्तारः = दनुजानां विस्तारः
    • दनुजविस्तारकर्तन = दनुजविस्तारस्य कर्तनः, संबोधने
  • जनितमिस्राविकर्तन
    • जनि = जननम्, संसारः
    • तमिस्रा = रात्रिः
    • जनितमिस्रा = जनि एव तमिस्रा
    • विकर्तनः = सूर्यः
    • जनितमिस्राविकर्तन = जनितमिस्रायाः विकर्तनः, संबोधने
  • दनुजविद्यानिकर्तन
    • दनुजविद्या = दनुजानां विद्या । माया, कपटम् ।
    • निकर्तनम् = निश्चयेन कर्तनम्
    • दनुजविद्यानिकर्तन = दनुजविद्यायाः निकर्तनः, संबोधने
  • भजदविद्यानिवर्तन
    • भजतः = भजत्, भज् “भज सेवायाम्” + शतृप्रत्ययः, पुल्लिङ्गः । ये भक्तिं कुर्वन्तः सन्ति ।
    • भजदविद्या = भजतां अविद्या
    • भजदविद्यानिवर्तन = भजदविद्यायाः निवर्तनः, संबोधने
  • अमरदृष्टस्वविक्रम
    • अमरदृष्टः = अमरैः दृष्टः
    • विक्रमः = पराक्रमः ।
    • स्वविक्रमः = स्वस्य विक्रमः ।
    • अमरदृष्टस्वविक्रम = अमरदृष्टः स्वविक्रमः यस्य सः, संबोधने
  • समरजुष्टभ्रमिक्रम
    • समर = युद्ध
    • जुष्ट.. = स्वीकृत..
    • भ्रमि.. = भ्रमण..
    • क्रमः = गतिः
    • समरजुष्टभ्रमिक्रम = समरे भ्रामिक्रमः जुष्टः येन सः
  • जय = जि “जिँ जये”, लोट्., म.पु., ए.व.

Word Meaning

  • दनुजविस्तारकर्तन = O one who cuts (कर्तन) the growth (विस्तार) of the Asuras (दनुज)
  • जनितमिस्राविकर्तन = O one who is like the Sun (विकर्तन) for the night (तमिस्रा) in the form of birth (जनि) and death cycle
  • दनुजविद्यानिकर्तन = O one who cuts down (निकर्तन) the knowledge (विद्या) of the Asuras (दनुज) namely black magic, etc.
  • भजदविद्यानिवर्तन = O one who averts (निवर्तन) the ignorance (अविद्या) of those who are worshiping (भजत्) him
  • अमरदृष्टस्वविक्रम = O one whose own (स्व) might (विक्रम) is seen (दृष्ट) by the Devas (अमर)
  • समरजुष्टभ्रमिक्रम = O one who applied (जुष्ट) the circulatory (भ्रमि) movement (क्रम) in the battle (समर)
  • (त्वं) जय । श्रीसुदर्शन = O Sri Sudharshana, May victory be onto you!

6.  श्लोकः

प्रथिमुखालीढबन्धुर पृथुमहाहेतिदन्तुर विकटमायाबहिष्कृत विविधमालापरिष्कृत ।
स्थिरमहायन्त्रतन्त्रित दृढदयातन्त्रयन्त्रित जय जय श्रीसुदर्शन जय जय श्रीसुदर्शन ॥

पाठभेदः

विकटमायबहिष्कृत

पदच्छेदः

प्रथिमुखालीढ-बन्धुर पृथुमहाहेति-दन्तुर विकटमाया-बहिष्कृत विविधमाला-परिष्कृत
स्थिरमहायन्त्र-तन्त्रित दृढ-दया-तन्त्र-यन्त्रित जय जय श्री-सुदर्शन जय जय श्री-सुदर्शन

आकाङ्क्षा

  • हे प्रथिमुखालीढ-बन्धुर ।
  • हे पृथुमहाहेति-दन्तुर ।
  • हे विकटमाया-बहिष्कृत ।
  • हे विविधमाला-परिष्कृत ।
  • हे स्थिरमहायन्त्र-तन्त्रित ।
  • हे दृढ-दया-तन्त्र-यन्त्रित ।
  • (त्वं) जय ।
  • हे श्रीसुदर्शन ।

अन्वयः

हे प्रथिमुखालीढ-बन्धुर । हे पृथुमहाहेति-दन्तुर । हे विकटमाया-बहिष्कृत । हे विविधमाला-परिष्कृत । हे स्थिरमहायन्त्र-तन्त्रित । हे दृढ-दया-तन्त्र-यन्त्रित । (त्वं) जय । हे श्रीसुदर्शन ।

पदपरिचयः

  • प्रथिमुखालीढ-बन्धुर
    • प्रथिमुखालीढम् = प्रथिमुखम् च तत् आलीढम्
    • बन्धुरः = रमणीयः
    • प्रथिमुखालीढ-बन्धुर = प्रथिमुखालीढेन बन्धुरः, संबोधने
  • पृथुमहाहेति-दन्तुर
    • दन्तुर.. = व्याप्त..
    • हेतिः = शस्त्रम्
    • पृथुमहती = पृथुः च सा महती च
    • पृथुमहाहेति = पृथुमहती हेतिः
    • पृथुमहाहेति-दन्तुर = पृथुमहाहेतिभिः दन्तुरः, संबोधने
  • विकटमाया-बहिष्कृत
    • विकटमाया = विकटा च सा माया च
    • बहिष्कृत = बहिः + कृत । निवारित
    • विकटमाया-बहिष्कृत = विकटमाया बहिष्कृता येन सः, संबोधने
  • विविधमाला-परिष्कृत
    • विविधमाला = विविधाः मालाः
    • परिष्कृत.. = मण्डित.. = अलङ्कृत..
    • विविधमाला-परिष्कृत = विविधमालाभिः परिष्कृतः, संबोधने
  • स्थिरमहायन्त्र-तन्त्रित
    • स्थिर = दृढ
    • महायन्त्रम् = महत् च तत् यन्त्रम् च
    • तन्त्रित = स्थित
    • स्थिरमहायन्त्र-तन्त्रित = स्थिरेण महायन्त्रे तन्त्रितः, संबोधने
  • दृढ-दया-तन्त्र-यन्त्रित
    • दृढ-दया = दृढा च सा दया
    • तन्त्रम् = तन्तुः
    • दृढ-दया-तन्त्रम् = दृढ-दया एव तन्त्रम्
    • यन्त्रित.. = निगृहीत..
    • दृढ-दया-तन्त्र-यन्त्रित = दृढ-दया-तन्त्रैः यन्त्रितः, संबोधने
  • जय = जि “जिँ जये”, लोट्., म.पु., ए.व.

Word Meaning

  • प्रथिमुखालीढ-बन्धुर = O one who is good-looking (बन्धुर) with the posture (आलीढ) of legs with one in the front (प्रथिमुख)
  • पृथुमहाहेति-दन्तुर = O one who is filled (दन्तुर) with the weapons (हेति) that are large (पृथु) and powerful (महा)
  • विकटमाया-बहिष्कृत = O one from whom the horrible (विकट) illusion (माय) is kept away (बहिः+कृत)
  • विविधमाला-परिष्कृत = O one who is decorated (परिष्कृत) with the different (विविध) garlands (माला)
  • स्थिरमहायन्त्र-तन्त्रित = O one who is seated (तन्त्रित) steadfastly (स्थिर) on the Maha Yatra (महायन्त्र)
  • दृढ-दया-तन्त्र-यन्त्रित = O one who is held (यन्त्रित) by the warp (तन्त्र) or thread in the form of ardent (दृढ) compassion (दया)
  • (त्वं) जय । श्रीसुदर्शन = O Sri Sudharshana, May victory be onto you!

7.  श्लोकः

महितसम्पत्सदक्षर विहितसम्पत्षडक्षर षडरचक्रप्रतिष्ठित सकलतत्त्वप्रतिष्ठित ।
विविधसङ्कल्पकल्पक विबुधसङ्कल्पकल्पक जय जय श्रीसुदर्शन जय जय श्रीसुदर्शन ॥

पदच्छेदः

महित-सम्पत्-सदक्षर विहितसम्पत्-षडक्षर षडरचक्र-प्रतिष्ठित सकल-तत्त्व-प्रतिष्ठित
विविध-सङ्कल्प-कल्पक विबुध-सङ्कल्प-कल्पक जय जय श्री-सुदर्शन जय जय श्री-सुदर्शन

आकाङ्क्षा

  • हे महितसम्पत्सदक्षर ।
  • हे विहितसम्पत्षडक्षर ।
  • हे षडरचक्रप्रतिष्ठित ।
  • हे सकलतत्त्वप्रतिष्ठित ।
  • हे विविधसङ्कल्पकल्पक ।
  • हे विबुधसङ्कल्पकल्पक ।
  • (त्वं) जय ।
  • हे श्रीसुदर्शन ।

अन्वयः

हे महितसम्पत्सदक्षर । हे विहितसम्पत्षडक्षर । हे षडरचक्रप्रतिष्ठित । हे सकलतत्त्वप्रतिष्ठित । हे विविधसङ्कल्पकल्पक । हे विबुधसङ्कल्पकल्पक । (त्वं) जय । हे श्रीसुदर्शन ।

पदपरिचयः

  • महितसम्पत्सदक्षर
    • महित = महनीय
    • महितसम्पन्तः = महितं सम्पत् (ज्ञानम्) येषां ते
    • महितसम्पत्सन्तः = महितसम्पन्तः सन्तः
    • अक्षरः = मोक्षप्रदः अथवा यस्य क्षरः नास्ति
    • महितसम्पत्सदक्षर = महितसम्पत्सतां अक्षरः, संबोधने
  • विहितसम्पत्षडक्षर
    • षडक्षरः = षड् अक्षराणि यस्य सः
    • विहितसम्पन् = विहितं सम्पत् यस्य सः
    • विहितसम्पत्षडक्षर = विहितसम्पन् च असौ षडक्षरः
  • षडरचक्रप्रतिष्ठित
    • षडरम् = षड् अराः / षड् अराणि यस्मिन् तत्
    • षडरचक्र = षडरम् च तत् चक्रम्
    • प्रतिष्ठित = समारोपित
    • षडरचक्रप्रतिष्ठित = षडरचक्रे प्रतिष्ठितः, संबोधने
  • सकलतत्त्वप्रतिष्ठित
    • प्रतिष्ठित = सम्स्थित
    • सकलतत्त्वप्रतिष्ठित = सकलेषु तत्त्वेषु प्रतिष्ठितः, संबोधने
  • विविधसङ्कल्पकल्पक
    • विविध = नानाविध
    • विविधसङ्कल्पाः = विविधाः सङ्कल्पाः
    • कल्पकः = रचयिता, कर्ता
    • विविधसङ्कल्पकल्पक = विविधसङ्कल्पानां कल्पकः, संबोधने
  • विबुधसङ्कल्पकल्पक
    • विबुधाः = देवाः
    • विबुधसङ्कल्पाः = विबुधानां सङ्कल्पाः
    • कल्पकः = रचयिता, कर्ता
    • विबुधसङ्कल्पकल्पक = विबुधसङ्कल्पानां कल्पकः, संबोधने

Word Meaning

  • महितसम्पत्सदक्षर = O one who is the giver of moksha (अक्षर) to the good men (सत्) who possess the valuable (महित) wealth (सम्पत्) of knowledge
  • विहितसम्पत्षडक्षर = O one whose mantra has six (षड्) syllables (अक्षर) and is determined (विहित) to give wealth (सम्पत्)
  • षडरचक्रप्रतिष्ठित = O one who is present (प्रतिष्ठित) in the Chakra (चक्र) which has six (षड्) corners (अर) or spokes (in the form of the two triangles, one being straight and another inverted).
  • सकलतत्त्वप्रतिष्ठित = O one who is present (प्रतिष्ठित) in all (सकल) the Tattvaas (तत्त्व)
  • विविधसङ्कल्पकल्पक = O one who completes (कल्पक) the different (विविध) objectives (सङ्कल्प)
  • विबुधसङ्कल्पकल्पक = O one who is the fulfiller (कल्पक) of the desires (सङ्कल्प) of the Devas (विबुध)
  • (त्वं) जय । श्रीसुदर्शन = O Sri Sudharshana, May victory be onto you!

8.  श्लोकः

भुवननेत्र त्रयीमय सवनतेजस्त्रयीमय निरवधिस्वादुचिन्मय निखिलशक्ते जगन्मय ।
अमितविश्वक्रियामय शमितविश्वग्भयामय जय जय श्रीसुदर्शन जय जय श्रीसुदर्शन ॥

पदच्छेदः

भुवन-नेत्र त्रयीमय सवन-तेजस्-त्रयीमय निरवधि-स्वादु-चिन्मय निखिल-शक्ते जगन्मय
अमित-विश्वक्रियामय शमित-विश्वग्भयामय जय जय श्री-सुदर्शन जय जय श्री-सुदर्शन

आकाङ्क्षा

  • हे भुवननेत्र ।
  • हे त्रयीमय ।
  • हे सवनतेजस्त्रयीमय ।
  • हे निरवधिस्वादुचिन्मय ।
  • हे निखिलशक्ते ।
  • हे जगन्मय ।
  • हे अमितविश्वक्रियामय ।
  • हे शमितविश्वग्भयामय ।
  • (त्वं) जय ।
  • हे श्रीसुदर्शन ।

अन्वयः

हे भुवननेत्र । हे त्रयीमय । हे सवनतेजस्त्रयीमय । हे निरवधिस्वादुचिन्मय । हे निखिलशक्ते । हे जगन्मय । हे अमितविश्वक्रियामय । हे शमितविश्वग्भयामय । (त्वं) जय । हे श्रीसुदर्शन ।

पदपरिचयः

  • भुवननेत्र = यः भुवनानां नेत्रम्, संबोदने
  • त्रयीमय
    • त्रयी = वेदाः
    • त्रयीमय = त्रयी + मयट्प्रत्ययः, वेदस्वरूपः, संबोदने
  • सवनतेजस्त्रयीमय
    • सवनम् = यागः
    • तेजस्त्रयी = त्रीणि तेजांसि – दक्षिण, गार्हपत्य, आहवनीय इति त्रयः अग्नयः
    • सवनतेजस्त्रयीमय = सवनेषु तेजस्त्रयी रूपः, संबोदने
  • निरवधिस्वादुचिन्मय
    • निरवधि = निस्सीम
    • स्वादु = आनन्द
    • चिन्मय = चित् + मयट्प्रत्ययः
    • निरवधिस्वादुचिन्मय = निरवधि चिदानन्दमयः, संबोदने
  • निखिलशक्ते
    • निखिल = अखिल
    • निखिलशक्ते = निखिला शकितः यस्मिन् सः, संबोदने
  • जगन्मय
    • जगन्मय = जगत् + मयट्प्रत्ययः । तस्मिन् जगत् अस्ति इति । संबोदने
  • अमितविश्वक्रियामय
    • अमित.. = अपरिमाण..
    • विश्वक्रिया = विश्वस्य क्रिया
    • अमितविश्वक्रियामय = अमिता विश्वक्रिया तस्मिन् अस्ति इति । संबोदने
  • शमितविश्वग्भयामय
    • शमित = उपशान्त
    • विश्वग्भयम् = विश्वक् भयम्
    • विश्वग्भयामयम् = विश्वग्भयानि च आमयानि च एतेषां समाहारः
    • शमितविश्वग्भयामय = शमितं विश्वग्भयामयं येन सः, संबोदने

Word Meaning

  • भुवननेत्र = O the eye (नेत्र) of the world (भुवन)
  • त्रयीमय = O the embodiment of the Vedas (त्रयी)
  • सवनतेजस्त्रयीमय = O the embodiment of the three (त्रयी) fires (तेजस्) in the Yaaga (सवन) called दक्षिण Agni, गार्हपत्य Agni and आहवनीय Agni ।
  • निरवधिस्वादुचिन्मय = O the limitless (निरवधि) manifestation of consciousness (चित्) and bliss (स्वादु)
  • निखिलशक्ते = O the absolute (निखिल) power (शक्ति), Omnipotent
  • जगन्मय = O the embodiment of the universe (जगत्), Omnipresent
  • अमितविश्वक्रियामय = O the embodiment of the immeasurable (अमित) activities (क्रिया) of the world (विश्व)
  • शमितविश्वग्भयामय = O the pacifier (शमित) of the diseases (आमय) and the all-pervading (विश्वक्) fear (भया)
  • (त्वं) जय । श्रीसुदर्शन = O Sri Sudharshana, May victory be onto you!

9.  श्लोकः

फलश्रुति
द्विचतुष्कमिदं प्रभूतसारं पठतां वेङ्कटनायकप्रणीतम् ।
विषमेऽपि मनोरथः प्रधावन् न विहन्येत रथाङ्ग धुर्य गुप्तः ॥

पदच्छेदः

फल-श्रुति
द्विचतुष्कम् इदम् प्रभूत-सारम् पठताम् वेङ्कटनायक-प्रणीतम्
विषमे अपि मनोरथः प्रधावन् न विहन्येत रथाङ्ग-धुर्य-गुप्तः

आकाङ्क्षा

  • न विहन्येत
    • कः न विहन्येत ? मनोरथः
      • किं कुर्वन् मनोरथः ? प्रधावन्
        • कस्मिन् विषये प्रधावन् ? विषमे अपि
      • कीदृशः सन् मनोरथः ? रथाङ्ग-धुर्य-गुप्तः (सन्)
      • केषां मनोरथः ? पठताम्
        • कं पठताम् ? इदं वेङ्कटनायकप्रणीतम्
          • कीदृशं इदम् ? प्रभूतसारम्
          • पुनः कीदृशं इदम् ? द्विचतुष्कमिदम्

अन्वयः

वेङ्कटनायक-प्रणीतं प्रभूतसारम् इदं द्विचतुष्कं पठतां मनोरथः, विषमे प्रधावन् अपि, रथाङ्ग-धुर्य-गुप्तः (सन्), न विहन्येत ।

पदपरिचयः

  • वेङ्कटनायक-प्रणीतम्
    • प्रणीतम् = रचितम् । प्र + नी “णीञ् प्रापणे” + कर्मणि क्तः
    • वेङ्कटनायकः = स्वामिन् देशिकः
    • वेङ्कटनायक-प्रणीतम् = वेङ्कटनायकेन प्रणीतम्
  • पठताम् = पठ् “पठँ व्यक्तायां वाचि” + शतृप्रत्ययः । पठत् तकारान्तः, पु., ष.वि., ब.व.
  • प्रधावन् = प्र + धाव् “धावुँ गतिशुद्ध्योः” + शतृप्रत्ययः । प्रधावत् तकारान्तः, पु., प्र.वि., ए.व.
  • विहन्येत = वि + हन् “हनँ हिंसागत्योः” + निच्प्रत्ययः, कर्मणि विधिलिङ्., प्र.वि., ए.व., । हन् परस्मैपदी लट्लकारे हन्ति । हन्+निच् आत्मनेपदी लट्लकारे हन्यते ।
  • रथाङ्ग-धुर्य-गुप्तः
    • रथाङ्गम् = रथस्य अङ्गम्
    • रथाङ्ग-धुर्यः = रथाङ्गानां धुर्यः (प्राधान्यः, अग्रेसरः) । चक्रः
    • रथाङ्ग-धुर्य-गुप्तः = रथाङ्ग-धुर्येन गुप्तः रक्षितः ।
  • द्विचतुष्कम् = द्वि+चतुष्कम् = 2*4 = 8 = अष्टकम्

छन्दः

Aupachandasika औपच्छन्दसिक (23×2)

5 6
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23
गु गु गु गु गु गु गु गु गु गु गु
द्वि तु ष्क मि दं प्र भू सा रं तां वे ङ्क ना प्र णी तम्
वि मे ऽपि नो थः प्र धा वन् वि न्ये था ङ्ग धु र्य गु प्तः

Word Meaning

  • मनोरथः = The desire (मनोरथ), which is verily the mind’s (मनस्) chariot (रथ)
    • पठताम् = of those who read (पठत्)
      • इदं द्विचतुष्कम् = this (इदम्) work of eight, e., two (द्वि) sets of four (चतुस्) verses
      • वेङ्कटनायक-प्रणीतम् = written (प्रणीत) by Venkatanaayaka (वेङ्कटनायक)e., Sri Swami Vedanta Desikan
      • प्रभूतसारम् = comprising of the abundant (प्रभूत) essence (सार) of Sri Sudharshana
    • विषमे प्रधावन् अपि = the desire, even (अपि) if it is running (प्रधावत्) behind things difficult (विषम) to achieve or obtain
    • रथाङ्ग-धुर्य-गुप्तः (सन्) = becoming safe-guarded (गुप्त) by the Chakra, the foremost (धुर्य) part (अङ्ग) of the chariot (रथ)
    • न विहन्येत = will not (न) be struck (वि+हन्) and it will reach its objective

References:

Other references

औपच्छन्दसिक