Kathopanishad by Swamini Svatmavidyananda

Video Recording – http://livestream.com/Swaminiji/events/5324372

Class on June 2nd 2016. This is a continuation from the earlier class. 2nd Adhyaaya’s 3rd Valli’s first shloka along with Shankara’s commentary has been completed in the earlier class.

Other references:


Chapter 2 — Canto 3Verse 1

ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदुनात्येति कश्चन ।
एतद्वै तत् ॥ १ ॥
ऊर्ध्व-मूलः अवाक्-शाखः एषः अश्वत्थः सनातनः | तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेव अमृतम् उच्यते ।
तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे तद्-उन अत्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ १ ॥

This is the सनातन ancient Asvatha-Peepal tree whose ऊर्ध्व-मूलः roots are above and अवाक्-शाखः whose branches spread below. एतद्वै तत् – This verily is that!   This is the mahaa vaakya that is repeatedly mentioned. Here तत् – the pronoun “that” does not refer to the earlier noun which is the samsaara tree that is present upside-down. Rather, तद्ब्रह्म “that” refers to Brahman. तदेव शुक्रम् –That is verily purity. It is un-afflicted. तत् उ न अत्येति कश्चन – none can transcend it – It is not outside the scheme of things. Ignorance makes Jagat into Samsaara. Brahman is not outside this samsaara. Brahman is the truth of this samsaara. Ishwara is neither inside nor outside space. Space is Ishvara. उ is for emphasis. तदेव अमृतम् उच्यते – It is also called the immortal. Free from birth and death. तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे – All the worlds of this Samsaara are as-though realities that lean on Brahman.

Samsaara is very addictive. Samsaara causes affliction. We continuously seek the infinite in the finite due to our ignorance. In this verse, like the aversion therapy carried out for de-addiction, an aversion or distaste for the Samsaara, the very object of addiction, is being developed. Shabda Pramaana is an important therapy for the afflicted individual. Poorva Punya is required even to realize that one is caught up in Samsaara and to have the desire to get out of it. रसवर्जं रसोऽप्यस्य – B.G. 2.59 (After the sense objects leave), the longings also leave the abstinent man (on seeing the Supreme). The Guru takes the person out of samsaara. But taking the samsaara out of the person is a slow process. The guru does it by truly enabling them to discover distaste for this samsaara. The guru shows how upside down the priorities are. This is Nitiddyaasanaa – overcoming the habitual orientation to Samsaara. The first part of the mantra creates this distaste for samsaara and the second part talks about what the person really wants – “Tat”. That is Brahma. That is called immortal. Yama always deals with mortality. So as though he does not have the right to talk about immortality he says this in passive form that it is said to be immortal. तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे – Samsaara is an incidental projection that leans on Brahman. Brahman is the refuge of Samsaara. Just like the shadow clings on to the light, the samsaara clings onto the Brahman. तत् उ न अत्येति कश्चन – No one can transgress it. The cause is unaffected by the effect.


यदिदं किं च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।
महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २ ॥
This mantra responds to a poorvapaksha that questions the existence of this Brahman. Shankara mentions this in the Sangathi or the connection to this verse :

सङ्गतिः — यद् विज्ञानात् अमृताः भवन्ति इति उच्यते तत् जगतः मूलं ब्रह्म नास्ति एव, (इदं जगत्) असतः एव निःसृतम् इति | तन्न |

यद् विज्ञानात् अमृताः भवन्ति – That knowing which one becomes immortal; जगतः मूलम् – that is also the root of Samsaara, that which is un-afflicted by everything, ब्रह्म नास्ति एव if that Brahma does not exist, then how is this Jagat created. This is not so. This vaada is called Tera vaada which denies the existence of anything. To them the whole universe has come out of nothing.

In Chandokyopanishad, in the sixth chapter, it is stated, तदेव सौम्य, इदमग्रे आसीत् – before all these came into manifestation, only Sat was there. स आत्मा त्वमसि श्वेतकेतो … That Atma is you, O Svetaketu ! Later on in the same chapter, असत्वा इदमग्रे आसीत् | तस्मात् सत् अजायत | All that was there was non-existence. From non-existence, existence came. This could be confusing. The non-existence here means it was free from name and form.

The creation of the jagat cannot happen in random. There is a नियति and hence a नियन्ता – the ruler who sets the rules. Questioning the existence of Brahman is to question one’s own existence. This existence does not require any proof as the knowledge that I exist can never be denied. Ishwara’s existence is not a matter of anumaana or inference. Shabda Pramaana is the proof for its existence. This verse answers why we should say that the Jagat has come from Brahman and not nothingness.

यत् किञ्च इदं जगत् सर्वं प्राणे (सति) निःसृतम् एजति । ये एतद् महद्भयं वज्रमुद्यतं विदुः ते अमृताः भवन्ति ।

यत् किञ्च इदं जगत् सर्वं What all is there in this whole jagat, प्राणे (सति) निःसृतम् एजति – Here प्राणे means परस्मिन्ब्रह्मणि – in the life force | एजति means कम्पते  moves | This whole universe evolved from the Brahman, moves or vibrates in the Prana i.e., the highest Brahman. The whole world is as-though exhaled निःसृतम् by Bhagavan. It does not happen in random. Shankara adds how it happens – क्रमेण – नियमेन  – in an orderly way. प्राण एजति – प्राणे एजति – the ए is elided. Praane is interpreted in two ways. प्राणे सति – Praana being present;  The other meaning indicates in the Praana or from the Praana.

यदेवं जगदुत्पत्त्यादिकारणं ब्रह्म तत् महद्भयम्, महच्च तत् भयं च बिभेति अस्मादिति महद्भयम्,

The orderly universe that has come out is an object of great fear. It is big and it is a cause of fear. We do not fear the creator. We fear our own karma phala. That is why we pray to Rudra – नमस्ते रुद्र मन्यवऽ उतोतऽ इषवे नम: ॥१॥ Salutations to your arrows. Please keep them to yourself. Sickness, disease, death – are all the result of Karma Phala. Hence we are helplessly trapped in this life cycle. What is to be done to overcome this fear?  (TO BE CONTINUED)



Swamini Svatmavidyananda Session #17 – Amruta Bindu Upanishad

Amruta Bindu Upanishad #17 – Mar 19th 2016  6.30 PM Session (Unedited notes….)

Swamin Svatmananda – http://www.arshavm.org/  Arsha Vijnana Gurukulam


You see another person as the source of pain or happiness. Karma is the cause for the sorrow or happiness. Sorrow might come and go. As one gets more clarity, they will try not to identify with sorrow. The cause of dukha cannot be something or someone outside. Transference is blaming other person for your sorrow and their reaction is counter-transference. When you direct your anger towards Bhagavan, Bhagavan gives you punya since you approached him. It is a win-win situation. In the meditative state or as a prayer, it has to be done to settle the mind and make it free from Raaga–dvesha – the long standing emotions.

First one is Shabda-Brahmani. A – creator. U-vishnu-sustaining; M – shiva; Consider Om to be Bhagavan’s name and chant it. It will gradually slide into the waker, dreamer, sleeper, jagat, etc. One who has become an expert – i.e. the emotions are divinized. All sources of pains are divinized. Become a person of acceptance. Seeing yourself as Ishvara is just a little slide.


ग्रन्थमभ्यस्य मेधावी ज्ञानवीज्ञानतत्परः । पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्ग्रन्थमशेषतः ॥ १८ ॥

ग्रन्थम् अभ्यस्य मेधावी ज्ञान+वीज्ञान+तत्परः । पलालम् इव धान्यार्थी त्यजेत् ग्रन्थं अशेषतः ॥ १८ ॥

मेधावी ज्ञान+वीज्ञान+तत्परः ग्रन्थम् अभ्यस्य पलालम् इव धान्यार्थी त्यजेत् ग्रन्थं अशेषतः |

After studying the scriptures, an intelligent person intent on gaining knowledge and liberation should discard the scriptures altogether, like one who desires grain discards the husk.

Here is a mandate provided by the Upanishad.

ग्रन्थम् अभ्यस्य – Having studied the manuscript well and understood properly

मेधावी – one who has intelligence (and uses it in the proper manner)

त्यजेत् ग्रन्थं अशेषतः – give it up completely . Abandon the book. (In yati panchakam, the yati-s are expected to keep reading it continuously). Here the Upanishad is asking the reader to give it up.

In Mundakopanishad, Para and Apara are the two knowledge to be learnt. Apara – Vedas. Para – Yayaa aksharam adhigamyate – by which thought-frame, that rises in the mind, the self is realized. The understanding happens – when the teaching is internalized – a miracle takes place. All the complexes vanishes. Unmoolayati – avasaadayati iti Upanishad – ignorance is uprooted totally. So the complexes can’t come back. The words in the book are mitya just like the hunger is mitya and the food we eat is mitya. The parampara of teachers keeps the book alive.  The power of lineage of the teachers brings the words to life. It was not written down. It was only Karna-parampara.

ज्ञान+वीज्ञान+तत्परः – committed to Tat – one whose goal is Tat. Who is headed towards tat. Boat is used to cross the river. Boat’s purpose is over. No need to carry it when you move ahead after crossing the river.  Punarukti dosha  – the fallacy of repetition is not present in the Upanishads. There is a purpose to say ज्ञान and वीज्ञान. (Each santi has a different meaning in shanti, shanti, shantih. Rutam vadishyaami, satyam vadishyaami  – living in accordance to truth is rutam). When ज्ञान and वीज्ञान comes together, ज्ञान indicates aatma gnaana; वीज्ञान – the knowledge that is well ascertained – well assimilated – when I have owned up myself as Ishwara.

पलालम् इव धान्यार्थी –  just like how the grain is retained throwing away the husk.

This Upanishad is famous for this specific verse. It has a revolutionary thought. It is to be noted “grantam abhyasya”  that it is to be given up only after learning it properly.  Without study, one will not get it by one’s own effort.

गवामनेकवर्णानां क्षीरस्याप्येकवर्णता ।

क्षीरवत्पष्यते ज्ञानं लिङ्गिनस्तु गवां यथा ॥ १९ ॥

गवाम् अनेक-वर्णानां क्षीरस्य अपि एक-वर्णता ।

क्षीरवत् पष्यते ज्ञानं लिङ्गिनः तु गवां यथा ॥ १९ ॥

अनेक-वर्णानां गवाम्  क्षीरस्य अपि एक-वर्णता ।  क्षीरवत्  ज्ञानं पष्यते, यथा गवां लिङ्गिनः तु |

Cows of different colors have milk of one color. Knowledge is like the milk and scriptures are like the cows.


Milk is saatvic.  It is wholesome. It is culled from various sources – cows of different colors. The Upanishads are individually different – taiteriya Upanishad – aakaashat agnih, agnir vaayuh ….. – five elements are there and everything comes from Aatma.

The Chandogya talks about three elements. We are not interested in creationism. It is not that the Upanishads are contradictory. There the purport is different. The Upanishad is not interested in the cosmology of creation. It is interested in leading us to happiness. Entire content Veda has Eka-vakyataa. Other means of knowledge cannot contradict this shabda pramaana. “Yam manasaa na manute” – Kenopanishad – “that which is not gained by the mind”. Katopanishad – “manasaa eva idam aaptavyam” – “to be gained by the mind only”. The commentators have clarified how this is to be interpreted. Here it comes in the sense of 7th vibhakti – in the mind. The milch cows yielding milk could be of different colors. The knowledge of the Upanishads is the same. Lingate anena iti linginah – one that indicates – scriptures. Indicatory knowledge – lakshyaartha.  “Sarvopanishado gaavo dokdaa gopala nandanah”  – Gita dhyana shloka – all Upanishads are the cows. We need a person to milk them. Arjuna is the calf.

Mother nourishes her baby with her milk. Upanishad does not abandon the crying jeeva. Like a mother, she feeds it her own self and silences the cry of the baby completely.

घृतमिव पयसि निगूढं भूते भूते वसति विज्ञानम् ।

सततं मन्थयितव्यं  मनसा मन्थानभूतेन ॥ २० ॥

घृतम् इव पयसि निगूढं भूते भूते वसति विज्ञानम् ।

सततं मन्थयितव्यं  मनसा मन्थानभूतेन ॥ २० ॥

पयसि निगूढं घृतम् इव, भूते भूते विज्ञानं वसति । सततं मन्थयितव्यं  मनसा मन्थान-भूतेन |

Like butter hidden in milk, consciousness dwells in every being. It should be constantly churned by the mind with the churning rod of the mind.

पयसि निगूढं घृतम् इव – Ghee is present in the milk and yet it is not recognized individually. It is hidden.

भूते भूते विज्ञानं वसति  – Here bhoota means elements and elementals. The rock does not have the means to express the chit. It does not have the sukhma shareeram. The five elements are all sat-chit-ananda. They do not have to learn about themselves, as they do not have complaints. They do not have a complex centered on the self. Only humans have free-will.

सततं मन्थयितव्यं  – churning of knowledge is mananam. Like the churning stick moves all over the milk in order to get the butter, the mind moves in the milk of the Upanishad. The hidden butter is discovered. It just came out. It was not created.

मनसा मन्थान-भूतेन – by the mind that is converted into a churning stick. It is a blessing from the rishi – may you roll in this Upanishad to discover the existing fact.


ज्ञाननेत्रं समाधाय चोद्धरेद्वह्निवत्परम् ।

निष्कलं निश्चलं शान्तं तद्ब्रह्माहमिति स्मृतम् ॥ २१ ॥

ज्ञाननेत्रं समाधाय उद्धरेत् वह्निवत् परम् ।

निष्कलं निश्चलं शान्तं तत् ब्रह्म अहम् इति स्मृतम् ॥ २१ ॥


ज्ञाननेत्रं – the knowledge in the form of eyes. The eye of the seeker – a true seeker sees differently than others. It could also mean the eyes of a jnani who already knows or is in the process of knowing.  ज्ञाननेत्रं is also the thread that is put between the wood pieces used to generate the fire.

समाधाय – Having assimilated

उद्धरेत् – let one be raised up.

वह्निवत् परम् – Two pieces of wood – arani. Churning of the two pieces of wood causes fire. Indam is called so – as it has the potential of fire. Churning brings out what is already there.

निष्कलं निश्चलं – unmoving

शान्तं Free of all disturbances – adhibautika, adhidaivika, adhyaatmika

तत् ब्रह्म अहम् इति स्मृतम् – When you ask the teacher to teach something, he is actually recollecting what he was taught. The lineage is remembered here. The churning is an assisted churning. Sharavanam, mananam, nitiddyaasanam.


सर्वभूताधिवासं यद्भूतेषु च वसत्यपि ।

सर्वानुग्राहकत्वेन तदस्म्यहं वासुदेवः तदस्म्यहं वासुदेव इति ॥ २२ ॥


सर्वभूताधिवासं यत् भूतेषु च वसति अपि ।

सर्व+अनुग्राहकत्वेन तत् अस्मि अहं वासुदेवः तत् अस्मि अहं वासुदेवः इति ॥ २२ ॥

Phala shruti – the benefit of reading this Upanishad.

सर्वभूताधिवासं यत् – that which is the source of all existence.

भूतेषु च वसति अपि – exists in all beings.

तत् अस्मि अहं वासुदेवः इति – that we are one with the supreme. The shining being which is the indweller – vaasudevah. Deva = self-shining being. Vasati devah iti vaasudevah.  B.Gita – 7th chapter – Vaasudah sarvam iti sa mahatma sudurlabhah.  In Vishnu Sahasranaama also, “Vasanad vasudevasya sasitam bhuvanatrayam”.

सर्व+अनुग्राहकत्वेन – by whose grace — we gain this knowledge that I am that Brahman.  Manushyatvam – human birth; mumukshutvam –  desire for freedom – desire to study; mahaapurusha shramshrayah – obtaining a guru; Sarvaanugraha karaaka – these three are the blessings from Vaasudeva.

Swamini Svatmavidyananda Session #16 – Amruta Bindu Upanishad

Amruta Bindu Upanishad #16 – Mar 19th 2016  6.30 AM (Unedited notes….)

Swamin Svatmananda – http://www.arshavm.org/  Arsha Vijnana Gurukulam


शब्दमायावृतो नैव तमसा याति पुष्करे । भिन्ने तमसि चैकत्वमेक एवानुपश्यति ॥ १५ ॥

पुष्कर – space and blue lotus. In the current context, we take it to be space. The pot space does not move when the pot is moved. Space simply is! It does not move. The body-mind-complex that accommodates the atma moves. When the pot breaks, the space does not break. The pot does not know that it has been re-crafted again and again into different shapes. शब्दमाया – a net of useless words.

शब्दमायावृतः The jeeva is covered by the net of useless words. भिन्ने तमसि – when the covering is removed. एकः एकत्वम् एव अनुपश्यति – sees oneness. If we take pushkara to be the blue lotus, the bee which is the jeeva, is going around to reach the lotus covered in fog. The vision is covered in fog. The fog is projected onto the Brahman. The lotus blooms only in the presence of the sun and closes with sun-set. The lotus is covered with maaya refuses to open even when the sun has risen. If you see something in others that you do not like, it means that that bad thing is within you. The guru’s knowledge – the teaching – is the sun light. The student is covered by an evil net of mis-belief. There is “ascending” or “descending” to reach the Brahman or the heaven. The solution is here and now.

Buddhi is dark enveloped in tamas  – like the deities in the south Indian temples where the deities can be seen only when the aarati is done.

शब्दाक्षरं परं ब्रह्म तस्मिन्क्षीणे यदक्षरम् । तद्विद्वानक्षरं ध्यायेद्यदीच्छेच्छान्तिमात्मनः  ॥ १६ ॥

शब्द+अक्षरं परं ब्रह्म तस्मिन् क्षीणे यत् अक्षरम् । तत् विद्वान् अक्षरं ध्यायेत् यदि इच्छेत् शान्तिम् आत्मनः ॥ १६ ॥

शब्द+अक्षरं परं ब्रह्म तस्मिन् क्षीणे यत् अक्षरम् । विद्वान् तत् अक्षरं ध्यायेत् यदि आत्मनः शान्तिम् इच्छेत् |

How to let go of the fog? Go back to Upaasana – meditation. In this Upanishad, the omkaara upaasana is recommended.  परं ब्रह्म = ishwara ; शब्द+अक्षरं = the sound Om and the word Om. Practice chanting Om. It has both saguna and nirguna brahma. Om is all in all. It is an important Aalambanaa – support. Om is the aids in seeing the Brahman. तस्मिन् क्षीणे  – While you chant “Om name shivaaya” continuously, even when the sound or the chant stops – when it resolves into you – not when you consciously stop chanting; यत् अक्षरम् – here akshara is that which does not perish. Om resolves in the indeclinable Brahman. Avoid chanting just Om. Include some names of deities  like om namo bhagavate naaraayanaaya , om namah shivaaya; विद्वान् – the wise person;  Om is the truth. Om is everything. It can accommodate all the falsehoods. It is not opposed to Jagat and ignorance. You become the aksharam – imperishable. ध्यायेत्  – The wise person should meditate. तत् अक्षरं – on that Omkaara. यदि आत्मनः शान्तिम् इच्छेत् – if a person wants a mind free of disturbances. Ashantasya kutah sukham – B.Gita – A person with Ashanti will have sorrow – From where can he get happiness? A disturbed mind will be a sad mind. Sangaat sanjaayate kaamah, kaamat krodhobhi jaayate, Krodhad bhavati sammohah, sammohat smriti vibramaha, Smriti bhramsaad buddhi nasho, buddhi maashaat pranasyati – When you entertain a desire and allow it to control you or enslave you, when desire is not fulfilled there is anger, the memory is gone. When you understand the true nature of desire, it goes away. May the vidhvan contemplate on Om. यदि आत्मनः शान्तिम् इच्छेत्  If one wants peace of mind – freedom from raaga-dvesha.

द्वे विद्ये वेदितव्ये तु शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १७ ॥

द्वे विद्ये वेदितव्ये तु शब्द-ब्रह्म परं च यत् । शब्द-ब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्म अधिगच्छति ॥ १७ ॥

द्वे विद्ये वेदितव्ये तु – “द्वे विद्ये वेदितव्ये परा च अपरा च” – mundakopanishad – A conversation between the student, saunaka and the teacher – Angeeras. He asks which the one thing which I know will make me know everything. Teacher says – two are to be known – the supreme knowledge and even the everyday knowledge. Here vidhya means upaasana. Two kinds of meditation are indeed to be known. शब्द-ब्रह्म = The sound of brahman which is Om. परं च यत् – the one that is param. One is shabda Brahman – that which is revealed as the truth of Brahman. That other Param is yourself. The peace of mind comes when the shabda resolves into ashabda. With that stopping of the chant – in that silence – only you alone remain. That is called Param. The one who is endowed with the qualities of omniscience, omnipotent – is the ishwara. It is the same consciousness. It is just a different wrapping. Two avatars – one with the divine qualities and the other one without these qualities. The covering is immaterial. We should not be impressed by the ishwaratvam. We should be impressed by the Ishwara himself.  Saguna Brahma upasanaa is called as Sabda Brahma. Param Brahma is devoid of Upaadhi-s. Both are important. We can’t directly go to Param Brahma without ishwara as we are in the manifest world. Two forms of meditation is to be performed – one is a prayer – it is a maanasam karma. I have to have a relationship with Bhagwan.  Hey Daridre, giver of poverty – even anger directed at Bhagavan is prayer. Recognize the order. Recognize the inevitability of the order. Accept it. That is the resolution. Until you get that resolution, practice shabda brahma.

शब्द-ब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्म अधिगच्छति – the one who resolves in shabda-brahman, naturally gets the truth of one self. Meditation is the auxiliary method to get the readiness and steadiness for gaining the knowledge. Maatrudevo  bhava – be the one to whom mother is an incarnation of god. Note the meaning is not “Mother is god”. You be the one who considers mother to be an incarnation of god.

Bhagavan is the best therapist. He does not talk back. With Bhagavan’s grace, the difficulties of life can be overcome. No running. Stay. sthaane – everything is appropriate. Then only you are ready for the Param Brahma about which we will see in the next class.



Swamini Svatmavidyananda Session #15 – Amruta Bindu Upanishad

Amruta Bindu Upanishad #15 – Mar 13th/14th 2016   (Unedited notes….)

Swamin Svatmananda – http://www.arshavm.org/  Arsha Vijnana Gurukulam


मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च। अशुद्धं कामसङ्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ १ ॥

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विष्यासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम् ॥ २ ॥

यतो निर्विषयस्यास्य मनसो मुक्तिरिष्यते । अतो निर्विषयं नित्यं मनः कार्यं मुमुक्षुणा ॥ ३ ॥

निरस्तविषयासङ्गं सन्निरुद्धं मनो हृदि । यदाऽऽयात्यात्मनो भावं तदा तत्परमं पदम् ॥ ४ ॥

तावदेव निरोद्धव्यं यावद्धृति गतं क्षयम् । एतज्ज्ञानं च ध्यानं च शेषो न्यायश्च विस्तरः ॥ ५ ॥

नैव चिन्त्यं न चाचिन्त्यं न चिन्त्यं चिन्त्यमेव च । पक्षपातविनिर्मुक्तं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ६ ॥

स्वरेण सन्धयेद्योगमस्वरं भावयेत्परम् । अस्वरेणानुभावेन नाभावो भाव इष्यते ॥ ७ ॥

तदेव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जनम् । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा ब्रह्म सम्पद्यते ध्रुवम् ॥ ८ ॥

निर्विकल्पमनन्तं च हेतुदृष्टान्तवर्जितम् । अप्रमेयमनादिं च यज्ञात्वा मुच्यते बुधः ॥ ९ ॥

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ १० ॥

एक एवाऽऽत्मा मन्तव्यो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । स्थानत्रयव्यतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ११ ॥

एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृष्यते जलचन्द्रवत् ॥ १२ ॥

घटसंवृतमाकाशं नीयमाने घटे यथा । घटो नीयेत नाऽकाशः तद्धाज्जीवो नभोपमः ॥ १३ ॥

घटवद्विविधाकारं भिद्यमानं पुनः पुनः । तद्भग्नं न च जानाति स जानाति च नित्यशः ॥ १५ ॥

The 13th verse is important as it is a mahaavaakya – pot is moved. The space inside the pot does not move. Space is stationary. The pot moves in space. Desire causes movement – at the level of the body-mind-complex. Space is ishwara. In the Mundakopanishad, two birds sitting on the branch. There are friends. One is restless and other is at peace.  The restless one gets bitter berries and blames the karma. This is the ignorance of Jeeva. The Upanishad has to get down to the level of the ignorant jeeva. She tells about jeeva and ishwara – then explains that the jeeva bird and the ishwara bird are actually one. The other is the shadow of the true self.

The pot is moved by self-driven impetus – the free-will given by ishwara to the jeeva. “I want this or that”. Karma is the Raga-dvesha from the past lives. Ishwara is the giver of the fruits of action – karma phala daataa. What you do now – will come some day in some form – as punya or paapa. Everyone is accruing Karma phala. I do not feel targeted when I realize that everyone is experiencing their own karma phala.

The jeeva moves in response to the raaga and the dvesha. Without desire, there is no karma. The longing is the raw material for action. The action causes the result of the action. So either raaga-dvesha or the paapa-punja drives around the person. The only remedy is to understand – chidaananda roopa shivoham shivoham. जीवः नभः उपमः – The jeeva that has a sense of longing and incompleteness is similar to the Nabha which actually indicates ishwara – the space like consciousness.

One should make oneself the topic of enquiry. Avichaara kruto bandah – vichaarena nivartate – by proper enquiry, the ignorance vanishes. Jeeva is the unchanging consciousness, Ishvara.

In an equation 5+4 = 20-11, both sides are to be resolved to understand the oneness. So directly jeeva is not equal to Ishwara at the gross level. At a different level, they both resolve into the same consciousness. The vista point on a hill is a place on your journey from where you are able to appreciate the scenery of the place from where you came. In order to appreciate and realize the oneness, a different plane of reality is required. You need to abstract oneself from the finite, to enjoy this vision.

घटवद्विविधाकारं भिद्यमानं पुनः पुनः । तद्भग्नं न च जानाति स जानाति च नित्यशः ॥ १५ ॥

Potter keeps changing the shape while making a pot by putting back the clay. The wheel is the space time matrix. The raw material for the pot is the clay. Apple has certain characteristics. The name and the form – what it consists of – is also knowledge. The jagat is a manifestation of ishwara’s knowledge. It is maya’s job to do the shaping.

Another way to look at it – is to think of the lump of clay as being taken from a big lump. Sanchita-karma is the karmic overload gained from endless lifetimes. The account was opened in the first human life where the actions result in paapa and punya. Sanchita-karma is getting accrued over the lifetimes. Maya puts a curtain so that we can’t see it. She takes a portion of the Sanchita-karma, which is called Praarabdham – Praak+aarabdham i.e., that which start before – here, before the body came into being.

Gita –  imam vivasvate yogam proktavan aham avyayam vivasvan manave praha manur iksvakave ‘bravit – This knowledge – the vision and the way of life was given by the supreme was given to the first person in the solar dynasty. But over time, this knowledge of Karma yoga got lost – sa kaalena iha mahataa sa yogah nashtah parantapa. Arjuna questions – you were born now. Vivashvan exists from so many centuries. How could you tell him in the beginning of the Yuga ? — Aparam bavato janma param janma visvatah. Katham etad vijaniyam tvam adau proktavan iti.  Bhagavan says – bahuni me vyatitani janmani tava carjuna tany aham veda sarvani na tvam vettha parantapa – I know my avatars or the incarnations.

In the 14th verse, the apparent differences are spoken about so that we can understand at what level the equation or the oneness works. Vedanta does not want you to go around saying “I am god”. The equation does not work at the body level. It works at the level of the consciousness.

There are tantric mantras in Atharva Veda that can influence the life of another person. Like that we could wish that the people who hurt should move away from us. There is bedha or differences at the body level.

Sah jaanaati nityashah – he knows at all the times.

शब्दमायावृतो नैव तमसा याति पुष्करे । भिन्ने तमसि चैकत्वमेक एवानुपश्यति ॥ १५ ॥

शब्दमाया+आवृतः न एव तमसा याति पुष्करे । भिन्ने तमसि च एकत्वम् एकः एव अनुपश्यति ॥ १५ ॥

तमसा शब्दमाया+आवृतः, पुष्करे न एव याति । भिन्ने तमसि च एकः एकत्वम् एव अनुपश्यति ॥ १५ ॥

Why is there separation from Ishvara? Why I do not understand that I am that consciousness?

तमसा  आयावृतः जीवः – The jeeva is covered.

पुष्करे न याति – Pushkara is sky or space. Shabdam does not reach the space. Jeeva is the pot-space.  Pushkara also refers to the blue lotus.  पुष्-nurtures, karah-does.  Don’t not attain or understand the oneness. It feels alienated from the consciousness.

शब्दमाया+आवृतः – expressed through words, thoughts. “I am an engineer”. These are shabda-maaya. They are finite words that confuse this person into identifying with them.  Word goes with the meaning.


यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः।वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥ २ ४२

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्। क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥ २ ४३

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्। व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते॥ २ ४४


Lord Krishna warns Arjuna – Be of one resolve. Choose to know that one thing because of which everything is known. If you do not make that resolve, then you will be the target of the people with the flowery talk. They will lead you back to the initial sections of the Veda – through various Kriya or action. They are kaamaatmaanah – they are the embodiment of desire. They are interested in Svarga – svargaparaah. They are interested in enjoyment and power – bhogaishvaryaprasaktaah. Their hearts have been hijacked – tayaa apahurta chetasaah.

If you identify with one pot, then the other pot becomes not-you. Too much not-you, causes great fear. Shabda-maaya is the material – the veil of words – the finite words with which we wrongly identify.


भिन्ने तमसि – when this cloak shatters,

एकः एकत्वम् एव अनुपश्यति – When the covering is removed (like the dish is revealed removing the cover with which it is served in a restaurant), there is only one.  The one that was revealed after the covering were removed – ekah, sees only one-ness ekatvam.

Jeeva, jagat, ishvara – were seen as three due to problem in the vision. The three are not becoming one. It is not that jagat disappears. Tamas had covered the eyes and assumed that they were three. That was a mistaken perception. There is only one – the enlightened one –this person is no separate from the jagat and sees only ishvara everywhere.


Swamini Svatmavidyananda Session #15 – Sri Vidyaranya Swami’s Panchadasi

Sri Vidyaranya Swami’s पञ्चदशी

Session #15 by Sri Swamini Svatmavidyananda
on Mar 18th 2016 at 6.30 AM (unedited notes taken down during the session)

Here is the video of the recording of the session —


ॐ सहना ववतु सह नौ भुनक्तु सहवीर्यं करवावहै । तेजस्वीनावधीतामस्तु माविद्विषावहै ॥ ॐ शांतिः । शांतिः। शांतिः |

कथं तादृङ्मया ग्राह्य इति चेन्मैव गृह्यताम् । सर्वग्रहोपसंशान्तौ स्वयमेवावशिष्यते ॥ २४ ॥

कथं तादृक् मया ग्राह्यः इति चेत् मा एव गृह्यताम् । सर्व+ग्रह+उपसं+शान्तौ स्वयम् एव अवशिष्यते ॥ २४ ॥

The guru wants the student to let go. But the student wants to grasp it. The cows imagined that they are bound when the student simply acted as though he bound them with a rope. The feeling of bondage is imagined by us – 5th verse – avichaara kruto bandah vichaarena nivartate. It can’t be caught and it need not be caught.

कथं तादृक् मया ग्राह्यः – How is this to be gained by me or grasped by me

इति चेत् मा एव गृह्यताम् – May it not be grasped by you. In that case, you are not able to grasp it, you do not gain it. If you want to learn by objectifying, then it is better that you do not grasp it at all.

सर्व+ग्रह+उपसं+शान्तौ – when the attempt comes to an end, when the knower resolves knowing that he is no longer in control,

स्वयम् एव अवशिष्यते – what remains is nothing else.

When there is nothing more to grasp, the ungraspable aatma raises up. What remains always is this aatma. Ahamkaara is in the way.

When we surrender to the lord, the lord neutralizes the unconsciousness – like Shiva consuming the haalaahala during samudra madana. The knowledge is the amrutam. Vishnu comes as Mohini and takes away of the asuras. Only one asura recognizes the trick and come to take amrutam along with the devas. Vishnu kills splits him into two. Shadow selves – one is head (ahamkaara) and one part is the tail. It is an allegory of the unconscious – two aspects of the unconscious. Overcoming that and settling that raahu and kethu is needed even to study Vedanta.

The ahamkara overshadows the self. Sat – existence; gnaanam – knowledge including the knower, known, the means of knowledge Lut-pratyaya on Gnaa. So Gnaanam is knowledge. ज्ञायते इति ज्ञानम् | ज्ञायते अनेन इति ज्ञानम् | It also indicates the instrument for gaining knowledge. Anantam – स्वजातीय विजातीय स्वगत भेदम् – not overpowered in any way by its own kind or any other kind.

The limitless aatma can be revealed through 1 word or 3 words or many.

सर्व+ग्रह+उपसं+शान्तौ – When all attempts of trying to get at it. 7th vibhakti – indicating time.

The sansyaasi who wants to leave everything is called back by the Guru and his disciples to take the ochre robes and be of use to the society. There is a deliberate giving up of earlier relationships.

When the mind/buddhi/ahamkar gives up its search for the aatma elsewhere and gives up the search as it is unsuccessful, the mind is made a slave. Mind is brought back in a servile capacity.

स्वयम् एव अवशिष्यते – what remains is you, the saakshi. It is neither Idam vritti or the aham vritti.

न तत्र मानापेक्षास्ति स्वप्रकाशस्वरूपतः । तादृग्व्युत्पत्त्यपेक्षा चेच्छ्रुतिं पठ गुरोर्मुखात् ॥ २५

न तत्र मान+अपेक्षा अस्ति स्वप्रकाश-स्वरूपतः । तादृक् व्युत्पत्ति अपेक्षा चेत् श्रुतिं पठ गुरोः मुखात् ॥ २५ ॥


In the matter of Brahman, there is no necessity for the means of knowledge.  Vedanta is to remove the wrong understanding. When the wrong understanding is removed, the self is revealed, as it is self-evident.

The body, the mind, or even the subtle body are all objects.

न तत्र मान+अपेक्षा अस्ति – there is no need for a means of knowledge. Something has to exist (rope) before it can be misunderstood for something else (snake). If aatma is not objectifiable then it cannot be mistaken – is the argument put for by critics. Puro avastita vishaya – it has to be evident even if it cannot be objectified to be misunderstood – is the response given. Since aatma is evident, it can be misunderstood. So “I” is understood through lakshana artha – the indirect meaning.  Example “Get me the red one”. Redness is not brought. The indirect meaning is understood. Sat-chit-ananda indirectly explains “I” and these are not attributes of “I”.

The means of knowledge is only to drop the wrong notions. To take you there, the means of knowledge is not needed.

स्व-प्रकाश-स्वरूपतः – It is self evident so it does not need to be shown.

तादृक् व्युत्पत्ति अपेक्षा चेत् – if you feel the necessity for some kind of comprehension

गुरोः मुखात् श्रुतिं पठ –  read the scriptures under the guidance of a teacher.

The upaadhi of the teacher becomes important since it might resonate with certain disciples. Like ishta devataa, there are ishta guru. You could choose a guru with whom you are comfortable. Don’t try to read it on your own.

यदि सर्वगृहत्यागोऽशक्यस्तर्हि धियं व्रज । शरणं तदधीनोऽन्तर्बहिर्वैषोऽनुभूयताम् ॥ २६

यदि सर्व-गृह-त्यागः अशक्यः तर्हि धियं व्रज । शरणं तत् अधीनः अन्तः+बहिः+वै एषः अनुभूयताम् ॥ २६॥

यदि सर्व-गृह-त्यागः अशक्यः – Earlier it was told that the grasping has to stop. If you are unable to let go i.e., incapable of letting go of grasping the aatma as an object,

तर्हि धियं शरणं  व्रज– seek refuge in the Buddhi.

Recollect the metaphor. Uninvolved with the surroundings, the naataka deepa is lightening up everything.

तत् अधीनः – depending on that

अन्तः+बहिः+वै एषः अनुभूयताम् – may it be experienced by you whether internal or external . From the standpoint of the body, there was within ( I am eat, I enjoy) and the external thoughts.

The teaching ends with a blessing. Catch hold of the saakshi and enjoy the show rather than being part of it. This is the meditation that needs to be done. Keep asanga – disassociation.

Trigunya vishaayaa vedaah – nistraigunyo bhava arjuna – Become free of all the gunas. Overcome rajas and tamas. Sattva is godliness – don’t think about get rid of sattva. Here catch Saakshi. It will automatically resolve by itself. Don’t worry about how to let go of Saakshi. If you are intent in grasping something, hold on to Saakshi. It is like giving something interesting to the baby to make it leave the sharp knife that it is playing with.

We end it by reciting the first verse again

परमात्माद्वयानन्दपूर्णः पूर्वं स्वमायया । स्वयमेव जगद्भूत्वा प्राविशज्जीवरूपतः ॥ १ ॥

Harih Om!


Sri Vidyaranya Swami’s Panchadasi – Full Text – 10th Chapter – Naataka Deepa


Invocatory Prayer Opening Verse of the Pañcadaśī

नमः श्रीशङ्करानन्दगुरुपादाम्बुजन्मने । सविलासमहामोहग्राहग्रासैककर्मणे ॥ १ ॥
नमः श्री–शङ्करानन्द–गुरु–पाद–अम्बुजन्मने | सविलास–महामोह–ग्राह–ग्रास–एक–कर्मणे |

श्री–शङ्करानन्द–गुरु–पाद–अम्बुजन्मने नमः (अस्तु) | सविलास–महामोह–ग्राह–ग्रास–एक–कर्मणे नमः (अस्तु) |

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्तु) [ अस् “अस भुवि” पर. लोट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्तृपदम् = नमः [ अव्ययम् ]
    • सम्प्रदानपदम् = श्री–शङ्करानन्द–गुरु–पाद–अम्बुजन्मने [ न. पुं. च. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्तु)
    • कर्तृपदम् = नमः [ अव्ययम् ]
    • सम्प्रदानपदम् = सविलास–महामोह–ग्राह–ग्रास–एक–कर्मणे [ न. पुं. च. एक. ]

नाटकदीपोनाम – दशमः परिच्छेदः ।

The Theater Lamp Pañcadaśī Chapter 10

परमात्माद्वयानन्दपूर्णः पूर्वं स्वमायया । स्वयमेव जगद्भूत्वा प्राविशज्जीवरूपतः ॥ १ ॥

परमात्मा अद्वय+आनन्द-पूर्णः पूर्वं स्व-मायया । स्वयम् एव जगत् भूत्वा प्राविशत् जीवरूपतः ॥ १ ॥

पूर्वं अद्वय+आनन्द-पूर्णः परमात्मा, स्वयम् एव जगत् भूत्वा, स्व-मायया जीवरूपतः प्राविशत् ॥ १ ॥

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्राविशत्
    • क्रियाविशेषणम् = जीवरूपतः
    • करणवाचकपदम् = स्व-मायया
    • कालवाचकपदम् = पूर्वम्
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = भूत्वा
      • क्रियाविशेषणम् = स्वयम्
      • अवधारणम् = एव
      • कर्मपदम् = जगत्
    • कर्तृपदम् = परमात्मा
    • कर्तृविशेषणम् = अद्वय+आनन्द-पूर्णः

विष्ण्वाद्युत्तमदेहेषु प्रविष्टो देवताभवत् । मर्त्याद्यधमदेहेषु स्थितो भजति मर्त्यताम् ॥ २ ॥

विष्णु+आदि+उत्तम+देहेषु प्रविष्टः देवता अभवत् । मर्त्य+आदि+अधम+देहेषु स्थितः भजति मर्त्यताम् ॥ २ ॥

विष्णु+आदि+उत्तम+देहेषु प्रविष्टः देवता अभवत् । मर्त्य+आदि+अधम+देहेषु स्थितः मर्त्यताम् भजति |

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अभवत्
    • कर्तृविधेयविशेषणम् = देवता
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = प्रविष्टः
      • देशाधिकरणम् = विष्णु+आदि+उत्तम+देहेषु
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = भजति
      • कर्मपदम् = मर्त्यताम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = स्थितः
        • देशाधिकरणम् = मर्त्य+आदि+अधम+देहेषु

अनेकजन्मभजनात्स्वविचारं चिकीर्षति । विचारेण विनष्टायां मायायां शिष्यते स्वयम् ॥ ३ ॥

अनेक+जन्म+भजनात् स्व+विचारं चिकीर्षति । विचारेण विनष्टायां मायायां शिष्यते स्वयम् ॥

अनेक+जन्म+भजनात् स्व+विचारं चिकीर्षति ।  विचारेण मायायां विनष्टायां (सत्यां) स्वयं शिष्यते ॥

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = चिकीर्षति
    • कर्मपदम् = स्व+विचारम्
    • हेतुवाचकपदम् = अनेक+जन्म+भजनात्
    • कर्तृपदम् = (सः)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शिष्यते
    • कर्मपदम् = स्वयम्
    • वाक्यांश:
      • ज्ञापक-क्रियापदम् = विनष्टायाम्
      • क्रिया-आश्रय-कर्मपदम् = मायायाम्
      • सतिसप्तमि-पदम् = (सत्याम्)
      • हेतुवाचकपदम् = विचारेण

अद्वयानन्दरूपस्य सद्वयत्वं च दुःखिता । बन्धः प्रोक्तः स्वरूपेण स्थितिर्मुक्तिरितीर्यते ॥ ४॥

अद्वयानन्द-रूपस्य सद्वयत्वं च दुःखिता । बन्धः प्रोक्तः स्व-रूपेण स्थितिः मुक्तिः इति  ईर्यते ॥ ४ ॥

अद्वय+आनन्द-रूपस्य सद्वयत्वं दुःखिता भवति । (तत्) बन्धः (इति) प्रोक्तः | स्व-रूपेण स्थितिः मुक्तिः इति  ईर्यते ॥ ४ ॥

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम् = दुःखिता
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सद्वयत्वम्
      • सम्बन्धिपदम् = अद्वय+आनन्द-रूपस्य
    • समुच्चयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्तृपदम् = प्रोक्तः
        • कर्मवाक्यम्
          • कर्तृविधेयविशेषणम् = बन्धः
          • कर्तृपदम् = (तत्)
          • संयोजकपदम् = (इति)
        • द्वितीयवाक्यम्
          • (कर्मणि) क्रियापदम् = ईर्यते
          • (कर्मणि) कर्मविधेयविशेषणम् = मुक्तिः
          • वाक्यांश:
            • (कर्मणि) कर्मपदम् = स्थितिः
            • हेतुवाचकपदम् / करणवाचकपदम् = स्व-रूपेण
          • संयोजकपदम् = इति

अविचारकृतो बन्धो विचारेण निवर्तते । तस्माज्जीवपरात्मानौ सर्वदैव विचारयेत् ॥ ५॥

अ-विचारकृतः बन्धः विचारेण निवर्तते । तस्मात् जीव-पर+आत्मानौ सर्वदा एव  विचारयेत् ॥ ५ ॥

अविचारकृतः बन्धः विचारेण निवर्तते । तस्मात् सर्वदा एव  जीवपरात्मानौ विचारयेत् |

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = निवर्तते [ नि + वृत् “वृतु वर्तने” आत्. लट्. प्रपु. एक. ]
    • करणवाचकपदम् = विचारेण [ अ. पुं. तृ. एक. ]
    • कर्तृपदम् = बन्धः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = अविचारकृतः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विचारयेत् [ वि + चर् “चर गतौ” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मपदम्= जीवपरात्मानौ [ न. पुं. द्वि. द्वि. ]
    • कालवाचकपदम् = सर्वदा [अव्ययम्]
    • अवधारणम् = एव [अव्ययम्]
    • हेतुवाचकपदम् = तस्मात् [अव्ययम्]

अहमित्यभिमन्ता यः कर्तासौ तस्य साधनम् । मनस्तस्य क्रिये अन्तर्बहिर्वृत्ती क्रमोत्थिते ॥ ६॥

अहम् इति अभिमन्ता यः कर्ता असौ तस्य साधनम् । मनः तस्य क्रिये अन्तः+बहिः+वृत्ती क्रम+उत्थिते ॥ ६ ॥

यः अहम् इति अभिमन्ता, असौ कर्ता भवति | मनः तस्य साधनं भवति | तस्य क्रिये क्रमोत्थिते अन्तर्बहिर्वृत्ती भवतः  |

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = यः
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्तृविधेयविशेषणम् = अभिमन्ता
          • कर्मवाक्यम्
            • कर्तृपदम् = अहम्
            • संयोजकपदम् = इति
          • “असौ” वाक्यांश:
            • क्रियापदम् = (भवति)
            • कर्तृविधेयविशेषणम् = कर्ता
            • कर्तृपदम् = असौ
          • द्वितीयवाक्यम्
            • क्रियापदम् = (भवति)
            • वाक्यांश:
              • कर्तृविधेयविशेषणम् = साधनम्
              • सम्बन्धिपदम् = तस्य
            • कर्तृपदम् = मनः
          • तृतीयवाक्यम्
            • क्रियापदम् = (भवतः)
              • वाक्यांश:
                • कर्तृविधेयविशेषणम् = अन्तर्बहिर्वृत्ती
                • कर्तृविशेषणम् = क्रमोत्थिते
              • वाक्यांश:
                • कर्तृपदम् = क्रिये
                • सम्बन्धिपदम् = तस्य

अन्तर्मुखाहमित्येषा वृत्तिः कर्तारमुल्लिखेत् । बहिर्मुखेदमित्येषा बाह्यं वस्त्विदमुल्लिखेत् ॥ ७॥

अन्तर्मुखा अहम् इति एषा वृत्तिः कर्तारम् उल्लिखेत् । बहिर्मुखा इदम्  इति एषा बाह्यं वस्तु इदम् उल्लिखेत् ॥ ७॥

अहम् इति एषा अन्तर्मुखा वृत्तिः कर्तारम् उल्लिखेत् । इदम्  इति एषा बहिर्मुखा इदम् (वृत्तिः), बाह्यं वस्तु उल्लिखेत् |

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उल्लिखेत्
    • कर्मपदम् = कर्तारम्
    • कर्तृपदम् = वृत्तिः
    • कर्तृविशेषणम् = अन्तर्मुखा
    • कर्तृविशेषणम् = एषा
    • कर्तृविशेषणवाक्यम्
      • कर्तृपदम् = अहम्
      • संयोजकपदम् = इति
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = उल्लिखेत्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = वस्तु
        • कर्मविशेषणम् = बाह्यम्
        • कर्मविशेषणम् = इदम्
      • कर्तृपदम् = वृत्तिः
      • कर्तृविशेषणम् = बहिर्मुखा
      • कर्तृविशेषणम् = एषा
      • कर्तृविशेषणवाक्यम्
        • कर्तृपदम् = इदम्
        • संयोजकपदम् = इति


इदमो ये विशेषाः स्युर्गन्धरूपरसादयः । असाङ्कर्येण तान्भिद्याद्घ्राणादीन्द्रियपञ्चकम् ॥ ८ ॥

इदमः ये विशेषाः स्युः  गन्ध-रूप-रसादयः । असाङ्कर्येण तान् भिद्यात् घ्राणादि+इन्द्रिय-पञ्चकम् ॥ ८ ॥

ये गन्ध-रूप-रसादयः इदमः विशेषाः स्युः, असाङ्कर्येण तान् घ्राणादि+इन्द्रिय-पञ्चकम् भिद्यात् |

  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = स्युः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = विशेषाः
        • सम्बन्धिपदम् = इदमः
      • कर्तृविशेषणम् = गन्ध-रूप-रसादयः
      • कर्तृविशेषणम् = ये
    • “तान्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = भिद्यात्
      • भावसूचकतृतियान्तम् = असाङ्कर्येण
      • कर्मपदम् = घ्राणादि+इन्द्रिय-पञ्चकम्
      • कर्मविशेषणम् = तान्

कर्तारं च क्रियां तद्वद्व्यावृत्तविषयानपि । स्फोरयेदेकयत्नेन योऽसौ साक्ष्यत्र चिद्वपुः ॥ ९॥

कर्तारं च क्रियां तद्वत् व्यावृत्त+विषयान् अपि । स्फोरयेत् एक-यत्नेन यः असौ साक्षि अत्र चिद्वपुः ।

यः कर्तारं च क्रियां तद्वत् व्यावृत्त+विषयान् अपि एक-यत्नेन स्फोरयेत्, असौ अत्र साक्षि चिद्वपुः (भवति) ।

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = स्फोरयेत्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = कर्तारम्
        • समुच्चयपदम् = च
        • कर्मपदम् = क्रियाम्
        • कर्मविशेषणम् = तद्वत्
        • कर्मपदम् = व्यावृत्त+विषयान्
        • अवधारणम् = अपि
      • करणवाचकपदम् = एक-यत्नेन
      • कर्तृपदम् = यः
    • “असौ” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = चिद्वपुः
      • कर्तृपदम् = साक्षि
      • कर्तृविशेषणम् = असौ
      • विषयाधिकरणम् = अत्र


ईक्षे शृणोमि जिघ्रामि स्वादयामि स्पृशाम्यहम् । इति भासयते सर्वं नृत्यशालास्थदीपवत् ॥ १० ॥

ईक्षे शृणोमि जिघ्रामि स्वादयामि स्पृशामि अहम् | इति भासयते सर्वं नृत्य-शाला-स्थ-दीपवत् |

अहम् ईक्षे शृणोमि जिघ्रामि स्वादयामि स्पृशामि  इति सर्वं (साक्षि) नृत्य-शाला-स्थ-दीपवत् भासयते |

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भासयते
    • कर्मपदम् = सर्वम्
    • कर्मवाक्यम्
      • क्रियापदम् = ईक्षे
      • कर्तृपदम् = अहम्
      • समुच्चयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = शृणोमि
      • समुच्चयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = जिघ्रामि
      • समुच्चयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = स्वादयामि
      • समुच्चयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = स्पृशामि
      • संयोजकपदम् = इति
    • कर्तृपदम् = (साक्षि)
    • कर्तृविशेषणम् = नृत्य-शाला-स्थ-दीपवत्


नृत्यशालास्थितो दीपः प्रभुं सभ्यांश्च नर्तकीम् । दीपयेद्विशेषेण तदभावेऽपि दीप्यते ॥ ११ ॥

नृत्य-शाला-स्थितः  दीपः प्रभुं सभ्यान् च नर्तकीम् | दीपयेत् विशेषेण तत्+अभावे अपि दीप्यते ॥

नृत्य-शाला-स्थितः  दीपः प्रभुं सभ्यान् नर्तकीं  च विशेषेण दीपयेत् | तदभावे अपि दीप्यते |

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = दीपयेत्
    • भावसूचकतृतियान्तम् = विशेषेण
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = प्रभुम्
      • कर्मपदम् = सभ्यान्
      • कर्मपदम् = नर्तकीम्
      • समुच्चयपदम् = च
    • कर्तृपदम् = दीपः
    • कर्तृविशेषणम् = नृत्य-शाला-स्थितः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = दीप्यते
    • कालाधिकरणम् = तदभावे
    • अवधारणम् = अपि
    • कर्तृपदम् = (दीपः)

अहङ्कारं धियं साक्षी विषयानपि भासयेत् । अहङ्काराद्यभावेऽपि स्वयं भात्येव पूर्ववत् ॥ १२ ॥

अहङ्कारं धियं साक्षी विषयान् अपि भासयेत् । अहङ्कार+आदि+अभावे अपि स्वयं भाति एव पूर्ववत् |

साक्षी अहङ्कारं धियं विषयान् अपि भासयेत् । अहङ्कार+आदि+अभावे अपि पूर्ववत् स्वयं भाति एव |

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भासयेत्
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = अहङ्कारम्
      • कर्मपदम् = धियम्
      • कर्मपदम् = विषयान्
      • समुच्चयपदम् = अपि
    • कर्तृपदम् = साक्षी
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भाति
    • अवधारणम् = एव
    • क्रियाविशेषणम् = स्वयम्
    • क्रियाविशेषणम् = पूर्ववत्
    • वाक्यांश:
      • कालाधिकरणम् = अहङ्कार+आदि+अभावे
      • अवधारणम् = अपि


निरन्तरं भासमाने कूटस्थे ज्ञप्तिरूपतः । तद्भासा भास्यमानेयं बुद्धिर्नृत्यत्यनेकधा ॥ १३ ॥

निरन्तरं भासमाने कूटस्थे ज्ञप्तिरूपतः । तत्+भासा भास्यमाना इयं बुद्धिः नृत्यति अनेकधा |

निरन्तरं भासमाने कूटस्थे ज्ञप्तिरूपतः  तद्भासा भास्यमाना इयं बुद्धिः अनेकधा नृत्यति |

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = नृत्यति
    • क्रियाविशेषणम् = अनेकधा
    • कर्तृपदम् = बुद्धिः
    • कर्तृविशेषणम् = इयम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = भास्यमाना
      • करणवाचकपदम् = तद्भासा
    • हेतुवाचकपदम् = ज्ञप्तिरूपतः
    • वाक्यांश:
      • देशाधिकरणम् = कूटस्थे
      • वाक्यांश:
        • अधिकरणविशेषणम् = भासमाने
        • कालवाचकपदम् = निरन्तरम्

अहङ्कारः प्रभुः सभ्या विषया नर्तकी मतिः । तालादिधारिण्यक्षाणि दीपः साक्ष्यवभासकः ॥ १४ ॥

अहङ्कारः प्रभुः सभ्याः विषयाः नर्तकी मतिः । ताल+आदि+धारिणि अक्षाणि दीपः साक्षि+अवभासकः ॥ १४ ॥

अहङ्कारः प्रभुः  | विषयाः सभ्याः | मतिः नर्तकी । अक्षाणि तालादिधारिणि | साक्ष्यवभासकः दीपः |

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम् = प्रभुः
    • कर्तृपदम् = अहङ्कारः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम् = सभ्याः
    • कर्तृपदम् = विषयाः
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम् = नर्तकी
    • कर्तृपदम् = मतिः
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम् = तालादिधारिणि
    • कर्तृपदम् = अक्षाणि
  • पञ्चमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम् = दीपः
    • कर्तृपदम् = साक्ष्यवभासकः

स्वस्थानसंस्थितो दीपः सर्वतो भासयेद्यथा । स्थिरस्थायी तथा साक्षी बहिरन्तः प्रकाशयेत् ॥ १५ ॥

स्व-स्थान-संस्थितः दीपः सर्वतः भासयेत् यथा । स्थिर-स्थायी तथा साक्षी बहिः अन्तः प्रकाशयेत् ॥ १५ ॥

यथा स्व-स्थान-संस्थितः दीपः सर्वतः भासयेत्, तथा स्थिर-स्थायी साक्षी बहिः अन्तः प्रकाशयेत् ।

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यथा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = भासयेत्
      • क्रियाविशेषणम् = सर्वतः
      • क्रियाविशेषणम् = यथा
      • कर्तृपदम् = दीपः
      • कर्तृविशेषणम् = स्व-स्थान-संस्थितः
    • “तथा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = प्रकाशयेत्
      • क्रियाविशेषणम् = तथा
      • कर्मपदम् = बहिः
      • कर्मपदम् = अन्तः
      • समुच्चयपदम् = (च)
      • कर्तृपदम् = साक्षी
      • कर्तृविशेषणम् = स्थिर-स्थायी

बहिरन्तर्विभागोऽयं देहापेक्षो न साक्षिणि । विषया बाह्यदेशस्था देहस्यान्तरहङ्कृतिः ॥ १६ ॥

बहिः अन्तः विभागः अयं देह+अपेक्षः न साक्षिणि । विषयाः बाह्य-देश-स्थाः देहस्य अन्तः अहङ्कृतिः ॥ १६ ॥

बहिः अन्तः च इति अयं विभागः देहापेक्षः, न साक्षिणि । विषयाः बाह्यदेशस्थाः, देहस्य अन्तः अहङ्कृतिः ।

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृविधेयविशेषणम् = देहापेक्षः
    • कर्तृपदम् = विभागः
    • कर्तृविशेषणम् = अयम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = बहिः
      • कर्तृपदम् = अन्तः
      • समुच्चयपदम् = च
      • संयोजकपदम् = इति
    • समुच्चयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • कर्तृपदम् = विभागः
      • विषयाधिकरणम् = साक्षिणि
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = बाह्यदेशस्थाः
      • कर्तृपदम् = विषयाः
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = अन्तः
      • सम्बन्धिपदम् = देहस्य
      • कर्तृपदम् = अहङ्कृतिः

अन्तस्था धीः सहैवाक्षैर्बहिर्याति पुनः पुनः । भास्यबुद्धिस्थचाञ्चल्यं साक्षिण्यारोप्यते वृथा ॥ १७ ॥

अन्तस्था धीः सह एव अक्षै: बहि: याति पुनः पुनः । भास्य-बुद्धि-स्थ-चाञ्चल्यं साक्षिणि आरोप्यते वृथा ॥ १७ ॥

अन्तस्था धीः अक्षै: सह एव पुनः पुनः बहि: याति । भास्यबुद्धिस्थचाञ्चल्यं साक्षिणि आरोप्यते वृथा ।

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = याति
    • क्रियाविशेषणम् = पुनः
    • क्रियाविशेषणम् = बहि:
    • वाक्यांश:
      • सहयोगतृतीयान्तम् = अक्षै:
      • संयोजकपदम् = सह
      • अवधारणम् = एव
    • कर्तृपदम् = धीः
    • कर्तृविशेषणम् = अन्तस्था
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आरोप्यते
    • क्रियाविशेषणम् = वृथा
    • देशाधिकरणम् = साक्षिणि
    • कर्तृपदम् = भास्यबुद्धिस्थचाञ्चल्यम्


गृहान्तरगतः स्वल्पो गवाक्षादातपोऽचलः । तत्र हस्ते नर्त्यमाने नृत्यतीवातपो यथा ॥ १८ ॥

गृह-अन्तर-गतः स्वल्पः गवाक्षात् आतपः अचलः । तत्र हस्ते नर्त्यमाने नृत्यति इव आतपः यथा ॥ १८ ॥

यथा गवाक्षात् गृह-अन्तर-गतः स्वल्पः अचलः आतपः  तत्र हस्ते नर्त्यमाने सति नृत्यति इव … |

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यथा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = नृत्यति
      • उपमावाचकपदम् = इव
      • क्रियाविशेषणम् = यथा
      • वाक्यांश:
        • ज्ञापक-क्रियापदम् = नर्त्यमाने
        • क्रिया-आश्रय-कर्तृपदम् = हस्ते
        • सतिसप्तमि-पदम् = सति
      • कर्तृपदम् = आतपः
      • कर्तृविशेषणम् = अचलः
      • कर्तृविशेषणम् = स्वल्पः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = गृह-अन्तर-गतः
        • अपादानपदम् = गवाक्षात्

निजस्थानस्थितः साक्षी बहिरन्तर्गमागमौ । अकुर्वन्बुद्धिचाञ्चल्यात्करोतीव तथा तथा ॥ १९ ॥

निज-स्थान-स्थितः साक्षी बहि:+अन्त:+ गम+आगमौ ।  अकुर्वन् बुद्धि-चाञ्चल्यात् करोति इव तथा तथा ॥ १९ ॥

तथा निज-स्थान-स्थितः साक्षी बहि:+अन्त:+ गम+आगमौ अकुर्वन् बुद्धि-चाञ्चल्यात् करोति इव ।

  • प्रथमवाक्यम्
    • “तथा” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = करोति
      • क्रियाविशेषणम् = इव
      • क्रियाविशेषणम् = तथा
      • हेतुवाचकपदम् = बुद्धि-चाञ्चल्यात्
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = अकुर्वन्
        • कर्मपदम् = बहि:+अन्त:+गम+आगमौ
      • कर्तृपदम् = साक्षी
      • कर्तृविशेषणम् = निज-स्थान-स्थितः


न बाह्यो नान्तरः साक्षी बुद्धेर्देशौ हि तावुभौ । बुद्ध्याद्यशेषसंशान्तौ यत्र भात्यस्ति तत्र सः ॥ २० ॥

न बाह्यः न अन्तरः साक्षी बुद्धेः देशौ हि तौ उभौ । बुद्धि+आदि+अशेषसंशान्तौ यत्र भाति अस्ति तत्र सः ॥ २० ॥

बुद्धेः साक्षी न बाह्यः, न अन्तरः | तौ उभौ देशौ बुद्धि+आदि+अशेषसंशान्तौ हि । यत्र भाति तत्र सः अस्ति ।

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्तृविधेयविशेषणम् = बाह्यः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = साक्षी
      • सम्बन्धिपदम् = बुद्धेः
    • समुच्चयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = अन्तरः
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = स्तः
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = बुद्धि+आदि+अशेषसंशान्तौ
      • कर्तृपदम् = देशौ
      • कर्तृविशेषणम् = उभौ
      • कर्तृविशेषणम् = तौ
    • तृतीयवाक्यम्
      • “यत्र” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = भाति
        • स्थानवाचकपदम् = यत्र
      • “तत्र” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = अस्ति
        • स्थानवाचकपदम् = तत्र
        • कर्तृपदम् = सः

देशः कोऽपि न भासेत यदि तर्ह्यस्त्वदेशभाक् । सर्वदेशप्रक्लृप्त्यैव सर्वगत्वं न तु स्वतः ॥ २१ ॥

देशः कः अपि न भासेत यदि तर्हि अस्तु अदेशभाक् । सर्व-देश-प्रक्लृप्त्या  एव सर्व-गत्वं न तु स्वतः ॥ २१ ॥

यदि देशः कः अपि न भासेत, तर्हि अदेशभाक् अस्तु । सर्व-देश-प्रक्लृप्त्या  एव सर्व-गत्वम् | स्वतः तु न |

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यदि” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = भासेत,
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = कः
      • अवधारणम् = अपि
      • कर्तृपदम् = देशः
      • संयोजकपदम् = यदि
    • “तर्हि” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अस्तु
      • कर्तृपदम् = अदेशभाक्
      • संयोजकपदम् = तर्हि
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृपदम् = सर्व-गत्वम्
      • हेतुवाचकपदम् = सर्व-देश-प्रक्लृप्त्या
      • अवधारणम् = एव
      • समुच्चयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • प्रतिषेधपदम् = न
        • हेतुवाचकपदम् = स्वतः
        • अवधारणम् = तु


अन्तर्बहिर्वा सर्वं वा यं देशं परिकल्पयेत् । बुद्धिस्तद्देशगः साक्षी तथा वस्तुषु योजयेत् ॥ २२ ॥

अन्तः बहिः वा सर्वं वा यं देशं परिकल्पयेत् । बुद्धिः तत्+देशगः साक्षी तथा वस्तुषु योजयेत् ॥ २२ ॥

अन्तः बहिः वा सर्वं वा बुद्धिः यं देशं परिकल्पयेत्  तत्+देशगः साक्षी तथा वस्तुषु योजयेत् |

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यम्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = परिकल्पयेत्
      • कर्मपदम् = देशम्
      • कर्मविशेषणम् = यम्
      • कर्मविशेषणवाक्यांश:
        • कर्मपदम् = अन्तः
        • कर्मपदम् = बहिः
        • कर्मपदम् = सर्वम्
        • समुच्चयपदम् = वा
      • कर्तृपदम् = बुद्धिः
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृविधेयविशेषणम् = तत्+देशगः
      • कर्तृपदम् = साक्षी
      • समुच्चयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = योजयेत्
        • क्रियाविशेषणम् = तथा
        • विषयाधिकरणम् = वस्तुषु

यद्यद्रूप आदि कल्प्येत बुद्ध्या तत्तत्प्रकाशयन् । तस्य तस्य भवेत्साक्षी स्वतो वाग्बुद्ध्यगोचरः ॥ २३ ॥

यत् यत् रूप आदि कल्प्येत बुद्ध्या तत् तत् प्रकाशयन् । तस्य तस्य भवेत् साक्षी स्वतः वाक्+बुद्धि+अगोचरः ॥ २३ ॥

यत् यत् रूपादि बुद्ध्या कल्प्येत तत् तत् प्रकाशयन् स्वतः वाक्+बुद्धि+अगोचरः तस्य तस्य साक्षी भवेत् ।

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = कल्प्येत
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = रूपादि
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = बुद्ध्या
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = भवेत्
      • कर्तृपदम् = (सः)
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = प्रकाशयन्
        • कर्मपदम् = तत्
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम् = वाक्+बुद्धि+अगोचरः
        • क्रियाविशेषणम् = स्वतः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविधेयविशेषणम् = साक्षी
        • सम्बन्धिपदम् = तस्य

कथं तादृङ्मया ग्राह्यमिति चेन्मैव गृह्यताम् । सर्वग्रहोपसंशान्तौ स्वयमेवावशिष्यते ॥ २४ ॥

कथं तादृक् मया ग्राह्यः इति चेत् मा एव गृह्यताम् । सर्व+ग्रहोपसं+शान्तौ स्वयम् एव अवशिष्यते ॥ २४ ॥

कथं तादृक् मया ग्राह्यः इति चेत् मा एव गृह्यताम् | सर्व+ग्रहोपसं+शान्तौ स्वयम् एव अवशिष्यते ।


न तत्र मानापेक्षास्ति स्वप्रकाशस्वरूपतः ।

तादृग्व्युत्पत्त्यपेक्षा चेच्छ्रुतिं पठ गुरोर्मुखात् ॥ २५ ॥


यदि सर्वगृहत्यागोऽशक्यस्तर्हि धियं व्रज ।

शरणं तदधीनोऽन्तर्बहिर्वैषोऽनुभूयताम् ॥ २६॥


इति नाटकदीपोनाम दशमः परिच्छेदः ॥ १०॥



Swamini Svatmavidyananda Session #14 – Sri Vidyaranya Swami’s Panchadasi

Sri Vidyaranya Swami’s पञ्चदशी

Session #14 by Sri Swamini Svatmavidyananda
on Mar 16th 2016 at 6.30 AM (unedited notes taken down during the session)

Here is the video of the recording of the session —


ॐ सहना ववतु सह नौ भुनक्तु सहवीर्यं करवावहै । तेजस्वीनावधीतामस्तु माविद्विषावहै ॥ ॐ शांतिः । शांतिः। शांतिः |

अन्तर्बहिर्वा सर्वं वा यं देशं परिकल्पयेत् ।

बुद्धिस्तद्देशगः साक्षी तथा वस्तुषु योजयेत् ॥ २२॥

Buddhi goes to anything that it thinks of and imagines. Wherever there is buddhi, there is Saakshi. The Buddhi borrows the light of the Saakshi, so we say Saakshi “as though” goes. The terms everywhere or anywhere is not applicable to Saakshi as it is not spatial.

यद्यद्रूप आदि कल्प्येत बुद्ध्या तत्तत्प्रकाशयन् ।

तस्य तस्य भवेत्साक्षी स्वतो वाग्बुद्ध्यगोचरः ॥ २३ ॥

यत् यत् रूप आदि कल्प्येत बुद्ध्या तत् तत् प्रकाशयन् ।

तस्य तस्य भवेत् साक्षी स्वतः वाक्+बुद्धि+अगोचरः ॥ २३ ॥

यत् यत् रूप आदि कल्प्येत – whatever is conceptualized by the buddhi

तत् तत् प्रकाशयन् – those are being illumined

तस्य तस्य भवेत् साक्षी – in relation to that (tasya), Saakshi takes that form.

Saakshi illumines the object that is conceptualized. With regard to the manifest world, we see so many things and people. Andajaah (born out of egg), sveetajaah (those insects born out of moisture),   jaraayujaah (animals), udvijaah (plants which break open the earth and come out) – the four modes of coming into being – based on the Yoni.

Eka yatnena – at the same time simultaneously without happening one after the other – the buddhi going and Saakshi illumining. Object depends on Buddhi. Buddhi depends on Saakshi. “I am restless” – the attribute of the buddhi is superimposed on one self. Buddhi, Ahamkara, mind – is needed for the knowledge. Buddhi and tat vrittayah – the mind and the thoughts are illumined by the saakshi.

Books are not the knowledge. In the mundakopanishad – dve vidye veditavya – aparaa and paraa.  That which is not ultimate i.e., the knowledge of the object and the knowledge of the subject. The knowledge is para vidya – that mental frame of vritti through which the akshara is understood as the self-evident You. The thought arises in the mind in response to the teaching. When I understand Brahman using the thoughts – the thought that comes and goes in a split second. It is kshanika. The thought removes the confusion by akhandaaravritti – bhrahmaakaara vritti. Imagine a concrete wall made of raaga, dvesha and vaasanas. Ishwara is behind the wall.

Shaakaa Chandra nyaaya – Showing the branches of the tree to be able to point to the moon. Like this Saakshi is also an intermediate step to understanding the truth. Saakshi is immediate to catch hold off. Saakshi resolves once the object is visualized.

Teacher sees the Brahman in you. She / he send a thought. Saakshi resolves into Bhagavan. Samyak prakarshyena deeyate iti sampradaaya.

The operation of the knowledge with reference to the buddhi is described in the rest of the verses.

When we think of the flower, through the eyes, the buddhi goes and brings the information back. Vritti vyaapti is the act of the buddhi going through the pramaana like the eye and bringing back the information through the mind. We already have a flower thought which is matched up with this present thought. The phala vyaapti is the fruit of seeing the object – i.e., the matching of the information received with the earlier available information. In case of understanding of the self, it is not a two part operation.

There is vyshayaakaara vritti. Since the phala is you, there is no phala vyaapti. Everything that is non-Brahman falls. The word Saakshi is only in relation to only those objects that it objectifies

स्वतः वाक्+बुद्धि+अगोचरः – from its own standpoint, shaakshi is not objectifiable by words and buddhi. Yato vaacho invartante apaapya manasaasah – Taitereeya Upanishad. A torch light cannot illume the sun. The buddhi and the speech cannot describe it. The aura seen through Kirlian photograph can show some subtle aspects of the body. But it does not show the consciousness. Svatah siddha – self-revealing. Pramaana siddha – revealed through the pramaana.

कथं तादृङ्मया ग्राह्य इति चेन्मैव गृह्यताम् । सर्वग्रहोपसंशान्तौ स्वयमेवावशिष्यते ॥ २४ ॥

कथं तादृक् मया ग्राह्यः इति चेत् मा एव गृह्यताम् । सर्व+ग्रहोपसं+शान्तौ स्वयम् एव अवशिष्यते ॥ २४ ॥

कथं तादृक् मया ग्राह्यः – How is this to be gained by me or grasped by me

इति चेत् मा एव गृह्यताम् – in that case, you do not gain it. If you want to learn by objectifying, then it is better that you do not grasp it at all.

लक्ष्यार्थ and not Visheshana – not attributes or qualities of Brahman – omni present, omni potent, etc. They just indicate. Vaachyaartha – the meaning that is directly understood by the word. Brahman cannot be objectified or understood by the direct meaning.

Jaati –  nouns – a class distinguishing itself from the other class, kriya – verbs, Guna – adjective, sambhanda – relationships – these are only those that can be described by words.

Brahman has no action; has no attributes; does not belong to any class;  there is no relationships for Brahman.  Yato vaacho nivartante. Bhagavan has “as-though” attributes – satyam, gnaanam, anamtam.

The point is that it cannot be grasped.