(Video) #31 – Part 2 Shankaraachaarya’s Bhaja Govindam – Smt. Vidhya Ramesh

भज गोविन्दम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

Bhaja Govindam – Explanation in Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai.

Detailed notes are available for viewing and downloading at  https://nivedita2015.wordpress.com/bhaja-govindam-moha-mudgara/   It includes the shloka, anvaya, meaning in Sanskrit and English, grammatical characteristics of the individual words, Kaaraka and non-kaaraka relationships, Sandhi, Samaasa, Chandas, etc. which will be useful for Sanskrit students.

Link to the playlist

श्लोकः

गुरुचरणाम्बुजनिर्भरभक्तः संसारादचिराद्भव मुक्तः ।

सेन्द्रियमानसनियमादेवं द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थं देवम् ॥ ३१ ॥

षडंगादिवेदो मुखे शास्त्रविद्या
कवित्वादि गद्यं सुपद्यं करोति ।
मनश्चेन्न लग्नं गुरोरंघ्रिपद्मे
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥

विदेशेषु मान्यः स्वदेशेषु धन्यः
सदाचारवृत्तेषु मत्तो न चान्यः ।
मनश्चेन्न लग्नं गुरोरंघ्रिपद्मे
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥
गुर्वष्टकम् 3, 4

पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूः
तस्मात् पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् ।
कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षद्-
आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥
॥ कठोपनिषत् २.१.१

उलट भई मेरे नयनन की ।
मोरि लागि लगन गुरुचरणन की ।  
भक्तमीरा

अन्तर्मुख समाराध्या
बहिर्मुख सुदुर्लभा ।
ललितासहस्रनामस्तोत्रम्

निक्षिप्तोऽस्मि चागतिः निपुणैस्त्वयि नाथ कारुणिकैः ।
तांस्तव दृष्ट्वा प्रियान् निभृतं नतसत्य भरस्वात्मनो भरम् ॥  
॥ स्वामिवेदान्तदेशिक-विरचितम् अच्युतशतकम् ९९
अन्वयः
हे नाथ ! हे नतेषु सत्य ! अगतिः (अहं) कारुणिकैः निपुणैः आचार्यैः त्वयि निक्षिप्तः अस्मि । आत्मनः प्रियान् तान् दृष्ट्वा निभृतं (निक्षिप्तं) तव भरं (मां) भरस्व ।

नतसत्य पक्कणानीत-गलितकिरातभ्रम-निजकुमारमिव नृपः ।
भविष्यद्यौवनवधूं वर इव मां लभस्व मन्त्रिजनविज्ञापितम् ॥
॥ स्वामिवेदान्तदेशिक-विरचितम् अच्युतशतकम्१००
अन्वयः
हे नतसत्य ! पक्कणतः आनीतः गलित-किरात-भ्रमः मन्त्रिजन-विज्ञापितम् (आचार्याणां परामर्शं श्रुत्वा) नृपः निजकुमारम् इव मां लभस्व । (अपि च) वरः भविष्यद्यौवनवधूम् इव मां लभस्व ।

கணிகண்ணன் போகின்றான் காமருபூங்கச்சி
மணிவண்ணா நீ கிடக்கவேண்டா துணிவுடைய
செந்நாப்புலவனும் போகின்றேன் நீயுமுன்றன்
பைந்நாகப்பாய் சுருட்டிக்கொள்

கணிகண்ணன் போக்கொழிந்தான் காமருபூங்கச்சி
மணிவண்ணா நீ கிடக்கவேண்டும் துணிவுடைய
செந்நாப்புலவனும் போக்கொழிந்தேன் நீயுமுன்றன்
பைந்நாகப்பாய் படுத்துக்கொள்

शारीरं तपः 
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥
॥ श्रीमद्भगवद्गीता 17.14

देवानां विप्राणां गुरूणां ज्ञानिनां च पूजनम्

  • शौचम्
  • आर्जवम् 
  • ब्रह्मचर्यम्
  • अहिंसा
  • वाङ्मयं तपः

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥
॥ श्रीमद्भगवद्गीता 17.15

  • अनुद्वेगकरं वाक्यम्
  • सत्यवाक्यम्
  • प्रियवाक्यम्
  • हितवाक्यं च
  • स्वाध्यायः
  • मानसं तपः  

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥
॥ श्रीमद्भगवद्गीता 17.16

  • मनःप्रसादः
  • सौम्यत्वम्
  • मौनम्
  • आत्मविनिग्रहः 
  • भावसंशुद्धिः
  • महता पुण्यपण्येन क्रीतेयं कायनौः

शान्तिशतकम् ३.१
सुखावसाने त्विदमेव सारं
दुःखावसाने त्विदमेव ज्ञेयम् ।
देहावसाने त्विदमेव जाप्यं
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥
श्रीबिल्वमङ्गलाचार्यविरचितं  गोविन्ददामोदरस्तोत्रम्

ॐ श्रीगुरुभ्यो नमः

Naaraayaneeyam – Second Dashakam – #8

मेल्पत्तूर्-नारायण-भट्टतिरिणा विरचितं श्रीमन्नारायणीयम् – श्री. नारायणनम्बूतिरि, संस्कृतभारती, बेङ्गलूरु (Melpathur Narayana Bhattathiri’s Sriman Naaraayaneeyam – Second Dashakam explained by Sri Narayana Namboodiri, Samskrita Bharati, Bangalore).

This page contains the detailed notes of all the shlokas covered in these sessions.

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/srimannarayaneeyam/#shloka2.8

(Video) #31 – Shankaraachaarya’s Bhaja Govindam – Smt. Vidhya Ramesh

भज गोविन्दम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

Bhaja Govindam – Explanation in Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai.

Detailed notes are available for viewing and downloading at  https://nivedita2015.wordpress.com/bhaja-govindam-moha-mudgara/   It includes the shloka, anvaya, meaning in Sanskrit and English, grammatical characteristics of the individual words, Kaaraka and non-kaaraka relationships, Sandhi, Samaasa, Chandas, etc. which will be useful for Sanskrit students.

Link to the playlist

श्लोकः

गुरुचरणाम्बुजनिर्भरभक्तः संसारादचिराद्भव मुक्तः ।

सेन्द्रियमानसनियमादेवं द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थं देवम् ॥ ३१ ॥

आत्मगुणाः

  • सर्वभूतदया
  • क्षान्तिः
  • अस्पृहा
  • अनसूया
  • शौचम् ….
  • अनायासः (यदृच्छालाभसन्तुष्टिः)

युधिष्ठिर उवाच  –

तर्को॓ऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना

को ऋषिर्यस्य मतं प्रमाणम् ।

धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां

महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥ वनपर्वणि – यक्षप्रश्नः –  ११७

शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् ।

अतः प्रयत्नाज्ज्ञातव्यं तत्त्वज्ञात् तत्त्वमात्मनः ॥ विवेकचूडामणिः 62

सारः

गुरोः पादाम्बुजे अव्याजदृढभक्तियुक्तः जितेन्द्रियः नियतचित्तश्च सन् अचिरात् जन्ममृत्युरूपात् संसारात् मुक्तो भव । एवम् गुरुम् आश्रित्य इन्द्रियैः सहितस्य मनसः निग्रहणं च कुर्वन् त्वं हृदयस्थितं परमात्मानं द्रक्ष्यसि ।

गुरुचरणांबुजनिर्भरभक्तः सन् संसारात् अचिरात् मुक्तः भव –

गृणाति उपदिशति वेदादिशास्त्राणि इति गुरुः ।

अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति यः ।
तमपीह गुरुं विद्याच्छ्रुतोपक्रियया तया ॥ मनु २ / १४९ ॥

गुकारस्त्वन्धकारस्तु रुकारस्तन्निवर्तकः ।
अन्धकार निरोधित्वात् गुरुरित्यभिधीयते ॥

श्रीगुरुचरणसरोजचरणरज निजमन मुकुर सुधारि ।
बरणौ रघुवर बिमल जसु जो दायक फलचारि ॥

अहं श्रीगुरोः पादकमलधूल्या स्वमनोरूपदर्पणं शोधयित्वा रघुवरस्य श्रीरामस्य पुरुषार्थचतुष्क-फलप्रदं विमलं यशः विवृणोमि ।

कबीरदासः एकस्मिन् पद्ये वदति –

गुरु गोविन्द दौऊ खडे काके लागूँ पाँय
बलिहारी गुरु आपने जिन गोविन्द दियो बताय ॥

 गुरुः गोविन्दः उभौ अपि युगपत् मत्पुरतः स्थितौ चेत् आदौ कस्य चरणवन्दनं कुर्याम् ? नूनं गुरुः आदौ वन्दनीयः यतः मम अज्ञानं निवार्य गोविन्दस्य स्वरूपज्ञानं  तत्प्राप्त्युपायं च गुरुः एव मह्यं प्रदत्तवान् अस्ति इति ।

Swami said that Kabir said “when Guru and Govinda appear simultaneously, the mind enquired, “who to salute first?”.  Kabir   said,  “salute  the   Guru   first   and   then  Govinda because it is the Guru who showed Govinda”.  15th April 1979 

तोटकाचार्यः

तोटकाष्टकम्

विदिताखिल शास्त्र सुधा जलधे महितोपनिषत्-कथितार्थ निधे |
हृदये कलये विमलं चरणं भव शङ्कर देशिक मे शरणम् || 1 ||

नारदभक्तिसूत्रम्

भक्त्याचार्याः ८३

इत्येवं वदन्ति जन-जल्पनिर्भया एकमताः कुमार-व्यास-शुक-शाण्डिल्य-गर्ग-विष्णु-कौण्डिन्य-शेषोद्धव-आरुणि-बलि- हनुमद्-विभीषणादयो भक्त्याचार्याः  ॥८३ ॥

  • कुमारः
  • व्यासः
  • शुकः
  • शाण्डिल्यः
  • गर्गः
  • विष्णुः
  • कौण्डिन्यः
  • शेषः
  • उद्धवः
  • आरुणिः
  • बलिः
  • हनुमान्
  • विभीषणश्च

फलश्रुतिः ८४

य इह नारदप्रोक्तं शिवानुशासनं विश्वसिति श्रद्धत्ते स भक्तिमान् भवति, स प्रेष्टं लभते, प्रेष्टं लभत इति ।

——-

Naaraayaneeyam – Second Dashakam – #7

मेल्पत्तूर्-नारायण-भट्टतिरिणा विरचितं श्रीमन्नारायणीयम् – श्री. नारायणनम्बूतिरि, संस्कृतभारती, बेङ्गलूरु (Melpathur Narayana Bhattathiri’s Sriman Naaraayaneeyam – Second Dashakam explained by Sri Narayana Namboodiri, Samskrita Bharati, Bangalore).

This page contains the detailed notes of all the shlokas covered in these sessions.

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/srimannarayaneeyam/#shloka2.7

Bhaavaye Sakhi Bhaavaye – Narayanateertha

भावये सखि भावये
रचयिता – श्री. नारायणतीर्थः
गायिका – श्रीमती
स्वाती रविचन्द्रन्
उशाक-रागः आदि-तालः  

Composed by Sri. Naaraayana Teertha
Sung by Smt. Swathi Ravichandran
Ushaak Raaga, Aadi Taala

भावये सखि भावये ।
भावये सखि भादृशमीशम्॥

[पल्लवि] (हे) सखि ! (अहं) (कृष्णं) भादृशम् ईशं भावये ।

सखि O my friend (सखी) ! भावये I meditate upon (Shree Krishna) ईशम् the Lord, भादृशम् who is (luminous) like a beam of light. [भावये = भू प्राप्तौ, चुरादिः, आ.प., लट्., उ.पु., ए.व. ।
भादृशम् = भा (प्रभा) इव दृश्यते इति भादृशः, तम् ।]

मधुरिपुमिह वन-भुवि विहरन्तम् ।

[अनुपल्लवी…] मधु-रिपुम् इह वन-भुवि विहरन्तम् (भादृशम् ईशं भावये) ।

(I meditate on Krishna), मधु-रिपुम् the enemy (रिपु) of Asura Madhu (मधु), and विहरन्तम् one who wanders (विहरन्त) around, इह now and here, वन-भुवि in this forest land (वन-भू). [भुवि = भू स्त्री., स.वि., ए.व.- भू भुवौ भुवः ]

माधवमिन्द्रिय-धीषु वसन्तम् ॥

[…अनुपल्लवी] माधवम् इन्द्रिय-धीषु वसन्तम् ।

(I meditate on Krishna), माधवम् the husband (धव) of Shree Lakshmee (मा), and वसन्तम् one who resides (वसन्त) इन्द्रिय-धीषु in the sense organs (including the mind) (इन्द्रिय) and in the intellect (धी). [माधवः = मा लक्ष्मीः, तस्याः धवः पतिः, विष्णुः]

Here is an excerpt from the write-up “NARAYANA TIRTHA” by Sri B. Natarajan in “The Journal of the Music Academy” Vol.68 in the Year 1997. https://musicacademymadras.in/musicacademy library/admin/Music_Academy_Lib_DigLib/idocs/Vol.68_1997.pdf.

The Tarangini has been composed by Narayana Tirtha (1675-1745) in chaste Sanskrit and set to melodious music (including solkattus meant for dance, Narayana Tirtha being his own choreographer) is in the form of yaksha gana (dance drama) on Lord Krishna, the stealer of butter, hearts and clothes – based on the gripping story from his birth to his wedding with Rukmini – as related in the Dasamaskandham of Srimad Bhagavatam. The composition comprises 155 gitams (songs) in 39 ragas, short daruvus, 348 slokas, gadyams, and vachanas (passages in prose) and is divided into twelve Tarangams ‘waves’ making up the ‘River of the sport of Lord Krishna’.

Sri Krishna
Leela
Tarangini

2 Volumes 
by Narayana Tirtha
(B. Natarajan et al.)

अभिनवजलधरसुन्दरदेहम् ।
वारितगोपवधूजनमोहम् ॥

[चरणम् 7] अभिनव-जलधर-सुन्दर-देहम् । वारित-गोप-वधू-जन-मोहम् ।

(I meditate on Krishna), अभिनव-जलधर-सुन्दर-देहम् whose beautiful (सुन्दर) body (देह) is like the fresh (अभिनव) clouds (जलधर) and वारित-गोपवधूजन-मोहम् who eradicated (वारित) the delusion (मोह) of the Gopikaa-women folk (गोप-वधू-जन). [वारित-गोपवधूजन-मोहम् = वारितः गोपवधूजनानां मोहः येन सः, तम् ]

हरिगुरुपरिजनहृदयविनोदम् ।
नारायणतीर्थफणितमिहेदम् ॥

[चरणम् 8] इह नारायणतीर्थ-फणितम् इदं हरि-गुरु-परिजन-हृदय-विनोदम् ।

इह Here इदम् this (song) नारायणतीर्थ-फणितम् told (फणित = भणितम्, कथितम्) by Naaraayanateertha हरि-गुरु-परिजन-हृदय-विनोदम् is an entertainer (विनोद) of the hearts (हृदय) of the followers (परिजन) of Lord Shree Krishna (हरि) and the Guru (गुरु). [The name Shivaraamaa Teertha is mentioned in the 8th Tarangam.]

This year, in lieu of Sri Narayana Tirtha’s Jayanthi on July 1, 2020, Sri Narayana Tirtha Swamigal Trust organised #TarangamSeries wherein 50 geetams have been rendered by various artistes. These are available in their YouTube channel – “Sri Narayaantirtha”.

In this song, Shree NaaraayanaTeertha describes how a devotee shares with her friend, her realization that Shree Krishna is the Supreme Being. She says that He is the One who is in the Solar System (दिनकर-मण्डल-गः); One who is  present in the sensory organs (इन्द्रिय-धीषु वसन्तः); One whose body is verily the Universe (विश्व-तनुः); the Cause of Everything (अखिल-कारणः); The Primordial One (आदिः); One without a beginning (अनादिः); Supreme (परः); Eternal (अव्ययः); and He is that which is aware of everything (यद् एकं सकल-विषयम् अनुभवति) and so on (तदा यत्र सत्-एकं निजम् एति , …. ).

References:

http://www.sangeetasudha.org/narayanateertha/sk10.html

https://musicacademymadras.in/musicacademylibrary/admin/Music_Academy_Lib_DigLib/idocs/Vol.68_1997.pdf

Personalities: Narayana Teertha

Naaraayaneeyam – Second Dashakam – #6

मेल्पत्तूर्-नारायण-भट्टतिरिणा विरचितं श्रीमन्नारायणीयम् – श्री. नारायणनम्बूतिरि, संस्कृतभारती, बेङ्गलूरु (Melpathur Narayana Bhattathiri’s Sriman Naaraayaneeyam – Second Dashakam explained by Sri Narayana Namboodiri, Samskrita Bharati, Bangalore).

This page contains the detailed notes of all the shlokas covered in these sessions.

https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/srimannarayaneeyam/#shloka2.6

 

RaghuveeraGadyam #11 – Sri Vedanta Deshika

https://nivedita2015.wordpress.com/2020/08/08/raghuveeragadyam-10-sri-vedanta-deshika/

श्रीवेदान्तदेशिकेन विरचितम् रघुवीरगद्यम् ;

Raghuveeragadyam by Srimad Vedaantadeshika ;

on the Life & Leela of Sri Raama ; 

प्रस्तोत्री – श्रीमती  सुजाता रमेशः 

Presented by Smt. Sujatha Ramesh

Sanskrit Lecture Series on Literary Works – संस्कृते संस्कृतग्रन्थपरिचयः

Detailed notes at https://nivedita2015.wordpress.com/RaghuveeraGadyam

Detailed notes are available for this session (Ayodhyakandam 3 – Guha’s hospitality and Bharadwaaja’s advice) @

https://nivedita2015.wordpress.com/raghuveeragadyam/#session11

Paintings Copyrights @krishnafortoday.com and Sri. Keshav. For prints of the paintings, please visit krishnafortoday.com

 

(Video) #30 – Shankaraachaarya’s Bhaja Govindam – Smt. Vidhya Ramesh

भज गोविन्दम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

Bhaja Govindam – Explanation in Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai.

Detailed notes are available for viewing and downloading at  https://nivedita2015.wordpress.com/bhaja-govindam-moha-mudgara/   It includes the shloka, anvaya, meaning in Sanskrit and English, grammatical characteristics of the individual words, Kaaraka and non-kaaraka relationships, Sandhi, Samaasa, Chandas, etc. which will be useful for Sanskrit students.

Link to the playlist

प्राणायामं प्रत्याहारं नित्यानित्यविवेकविचारम् ।

जाप्यसमेतसमाधिविधानं कुर्ववधानं महदवधानम् ॥३०॥

सारः

प्राणायामः इन्द्रियनिग्रहः नित्यानित्यवस्तुविवेकः जपसहितसमाधिः च अतीव श्रद्धया त्वया कार्याः । प्राणायाम-प्रत्याहारौ योगाङ्गत्वेन निर्दिष्टौ ।

प्राणायामः

श्रीभगवान् उवाच –

प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः ।

प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरमचञ्चलम् ॥ श्रीमद्भागवतम् ३.२८.९

मनोऽचिरात्स्याद्विरजं जितश्वासस्य योगिनः ।

वाय्वग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम् ॥ १० ॥

प्रत्याहारः   –

“प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विषयान्मनसा हृदि ।” श्रीमद्भागवतम् – ३.२८.५

नित्यानित्यविवेकविचारं कुरु –

श्रीभगवान् उवाच

शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।

आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ गीता ६.२५ ॥

 

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थितम् ।

ततस्ततो नियम्यैतद् आत्मन्येव वशं नयेत् ॥ गीता ६.२६

जाप्यसमेतसमाधिविधानम्

श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं पुरुषं वनमालिनम् ।

शङ्खचक्रगदापद्मैरभिव्यक्तचतुर्भुजम् ॥ ४.८.४७

किरीटिनं कुण्डलिनं केयूरवलयान्वितम् ।

कौस्तुभाभरणग्रीवं पीतकौशेयवाससम् ॥४८ ॥

काञ्चीकलापपर्यस्तं लसत्काञ्चननूपुरम् ।

दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ ४९ ॥

स्मयमानम् अभिध्यायेत् सानुरागावलोकनम् ।

नियतेनैकभूतेन मनसा वरदर्षभम् ॥ ५१ ॥

“ऊँ नमो भगवते वासुदेवाय” ।

“मन्त्रेणानेन देवस्य द्रव्यमयीं सपर्यां कुर्यात् ।” ५४ ॥

तद्रूपचिद्रसनिलीनमतेः पुरस्ताद्

आविर्बभूविथ विभो गरुडाधिरूढः ॥ नारायणीयम् ४.१७.६ ॥

त्वद्दर्शनप्रमदभारतरङ्गितं तं

दृग्भ्यां निमग्नमिव रूपरसायने ते

तुष्टूषमाणमवगम्य कपोलदेशे

संस्पृष्टवानसि दरेण तथाऽदरेण ॥ नारायणीयम् ४.१७.७ ॥

अन्वयः

त्वद्दर्शन-प्रमदभार-तरङ्गितं दृग्भ्यां ते रूपरसायने निमग्नम् इव तं

तुष्टूषमाणम् अवगम्य, कपोलदेशे दरेण तथा आदरेण संस्पृष्टवान् असि ॥

ध्रुव उवाच

योऽन्तः प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां

सञ्जीवयत्यखिलशक्तिधरः स्वधाम्ना ।

अन्यांश्च हस्तचरणश्रवणत्वगादीन्

प्राणान्नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम् ॥ श्रीमद्भागवतम् ४.९.६ ॥

 

कुरु अवधानं महदवधानम्

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्।।6.34।।

यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि । गीता १०.२५

शत्रुच्छेदैकमन्त्रं सकलम् उपनिषद्वाक्यसम्पूज्यमन्त्रं

संसारोत्तारमन्त्रं समुपचित-तमस्सङ्घ-निर्याणमन्त्रम् ।

सर्वैश्वर्यैकमन्त्रं व्यसन-भुजग-सन्दष्ट-सन्त्राणमन्त्रं

जिह्वे ! श्रीकृष्णमन्त्रं जप जप सततं जन्मसाफल्यमन्त्रम् ॥ मुकुन्दमाला – २३

अन्वयः

  • शत्रुच्छेदैकमन्त्रम्
  • सकलम् उपनिषद्वाक्यसम्पूज्यमन्त्रम्
  • संसारोत्तारमन्त्रम्
  • समुपचित-तमस्सङ्घ-निर्याणमन्त्रम्
  • सर्वैश्वर्यैकमन्त्रम्
  • व्यसन-भुजग-सन्दष्ट-सन्त्राणमन्त्रम्
  • तं जन्मसाफल्यमन्त्रं श्रीकृष्णमन्त्रं हे जिह्वे ! सततं जप जप ।

नारदभक्तिसूत्रम्

 भक्तिः एकादशधा

 गुणमाहात्म्यासक्ति-रूपासक्ति-पूजासक्ति-स्मरणासक्ति-दास्यासक्ति-सख्यासक्ति-वात्सल्यासक्ति-कान्त्यासक्ति-आत्मनिवेदनासक्ति-तन्मयतासक्ति-परमविरहासक्तिरूपैकधाप्येकादशधा भवति  ॥८२ ॥

  • गुणमाहात्म्यासक्तिः
  • रूपासक्तिः
  • पूजासक्तिः
  • स्मरणासक्तिः
  • दास्यासक्तिः
  • सख्यासक्तिः
  • वात्सल्यासक्तिः
  • कान्त्यासक्तिः
  • आत्मनिवेदनासक्तिः
  • तन्मयतासक्तिः
  • परमविरहासक्तिः

Ekaamreshanaayike – Sri Muthuswamy Dikshitar – Dr. S. Ramanathan

Sung by Sangeetha Kalaanidhi Dr. S. Ramanathan
Composed by Sri. Muthuswamy Dikshitar
Audio extracted from an elaborate rendition available at https://www.sangeethamshare.org/
Ragam – Karnaataka Shuddhasaaveri, Talam – Aadi

एकाम्रेशनायिके
रचयिता – श्री. मुत्तुस्वामी दीक्षितः
गायकः – सङ्गीतकलानिधिः एस्. रामनाथन्
रागः – कर्णाटकशुद्धसावेरि तालः – आदि

एकाम्रेशनायिके शिवे । श्रीकामाक्षि पाहि माम् ।

(पल्लवि) (हे) एकाम्रेशनायिके ! शिवे ! श्रीकामाक्षि ! (त्वं) मां पाहि ।

(हे) एकाम्रेशनायिके O Ekaamreshanaayikaa, the consort (नायिका) of Ekaamresha, the Lord of the Mango Tree (एक-आम्र-ईश) ! शिवे O Shivaa, the auspicious one (शिवा)! श्रीकामाक्षि O Shree Kaamaakshee (श्री-कामाक्षी) ! पाहि You protect माम् me.

एकाम्रेश-गृहेश्वरि शङ्करि । शातोदरि सद्भक्त-वशङ्करि ।

(अनुपल्लवि) (हे) एकाम्रेश-गृहेश्वरि ! शङ्करि ! शातोदरि ! सद्भक्त-वशङ्करि !

(हे) एकाम्रेश-गृहेश्वरि O mistress of the house (गृह-ईश्वरी) i.e., the wife of Ekaamresha (एकाम्रेश) ! शङ्करि O Shankaree (शङ्करी) ! शातोदरि O Shaatodaree (शातोदरी), the lady with a small (शात) belly or waist (उदर) ! सद्भक्त-वशङ्करि O one who brings into her control (वशङ्करी) the noble devotees (सत्-भक्त) !

काम-जनक-मोहित-पूर्ण-फले । काम-कले विमले कर-कमले ।

(चरणम् …) (हे) काम-जनक-मोहित-पूर्ण-फले ! काम-कले ! विमले ! कर-कमले !

काम-जनक-मोहित-पूर्ण-फले O giver of complete fulfilment (पूर्ण-फला) to Lakshmee (काम-जनक-मोहिता), the one who enchants (मोहित) Vishnu, the father (जनक) of Manmatha (काम) ! काम-कले O Kaamakalaa (काम-कला) ! विमले O pure, unsullied one (विमला) ! कर-कमले  O one whose hands are like lotuses (कर-कमला) !

पामर-जन-पालिनि गुरुगुह-जननि । शुद्ध-सावेरि-नुत-नन्दिनि ।

(…चरणम्) (हे) पामर-जन-पालिनि गुरु-गुह-जननि ! शुद्ध-सावेरि-नुत-नन्दिनि !

पामर-जन-पालिनि O protector (पालिनी) of laymen (पामर-जन) ! गुरुगुह-जननि O mother (जननी) of Guruguha, Shanmuka (गुरुगुह) ! शुद्ध-सावेरि-नुत-नन्दिनि O blissful one (नन्दिनी) praised by (नुत) the Shuddha Saaveri Raaga (शुद्ध-सावेरि) ! (*This Karnātaka Shuddha Sāveri is known as Shuddha Sāveri in Dikshitar’s school of music).

Muthuswamy Dikshitar has composed this Kriti on Shree Kaanchi Kaamaakshee. Legend has it that Goddess Paarvatee made a Prithvee Linga out of sand (the Earth aspect of Pancha Bhoota), to get united with Lord Shiva. Since She did Her penance under a mango tree, the presiding deity in this temple is known as the Lord of Mango Tree, Ekaamreshwara (एक-अम्र-ईश्वरः).

In this song, Deekshitar addresses Kaamaakshi as the giver of complete fulfilment to Goddess Lakshmi and as कामकला. While the name कामकला indicates one who lives in the art of love, the term कामकला has special significance in the Taantric practices of Shakti worship. Here She is addressed as the embodiment of that कामकला.

More comments from http://guru-guha.blogspot.com/. According to the legend of Kanchipuram, Goddess Lakshmi lost Her beauty due to a curse, and worshipped Kaamaakshi enshrined in the Kaamaakoti Peetha. She then regained Her splendour and Vishnu came there to be reunited with Her. The names शिवा, कामाक्षी, शङ्करी, शातोदरी and विमला, used in this Kriti, are present in the Lalitaa Sahasranaama Stotra.

All the words in this Kriti (except पाहि and माम्) are in सम्बोधन-विभक्तिः, the vocative case, as शिवे, कामाक्षि, etc.

A good source for the lyrics in Devanaagiri with the word meanings of Muthuswamy Dikshitar Kritis http://guru-guha.blogspot.com/

Extracted from a twenty minutes long rendition available @ https://www.sangeethamshare.org/muralidaran/Uploads-201-300/266-Dr.S.Ramanathan-Live_Concert-1