(Video) #5 – #8 – Shankaraachaarya’s Bhaja Govindam – Smt. Vidhya Ramesh

यावद्वित्तोपार्जनसक्तस्तावन्निजपरिवारो रक्तः । पश्चाज्जीवति जर्जरदेहे वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे ॥५॥

यावत्पवनो निवसति देहे तावत्पृच्छति कुशलं गेहे । गतवति वायौ देहापाये भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ॥६॥

बालस्तावत्क्रीडासक्तः तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः । वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः परमे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः ॥७॥

का ते कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्रः । कस्य त्वं कः कुत आयातस्तत्त्वं चिन्तय तदिह भ्रातः ॥८॥

भज गोविन्दम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

Bhaja Govindam – Explanation in Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai.

Detailed notes are available for viewing and downloading at  https://nivedita2015.wordpress.com/bhaja-govindam-moha-mudgara/   It includes the shloka, anvaya, meaning in Sanskrit and English, grammatical characteristics of the individual words, Kaaraka and non-kaaraka relationships, Sandhi, Samaasa, Chandas, etc. which will be useful for Sanskrit students.

(Video) #4 – Shankaraachaarya’s Bhaja Govindam – Smt. Vidhya Ramesh

भज गोविन्दम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

Bhaja Govindam – Explanation in Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai.

Detailed notes are available for viewing and downloading at  https://nivedita2015.wordpress.com/bhaja-govindam-moha-mudgara/   It includes the shloka, anvaya, meaning in Sanskrit and English, grammatical characteristics of the individual words, Kaaraka and non-kaaraka relationships, Sandhi, Samaasa, Chandas, etc. which will be useful for Sanskrit students.

(Video) #3 – Shankaraachaarya’s Bhaja Govindam – Smt. Vidhya Ramesh

भज गोविन्दम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

Bhaja Govindam – Explanation in Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai.

Detailed notes are available for viewing and downloading at  https://nivedita2015.wordpress.com/bhaja-govindam-moha-mudgara/   It includes the shloka, anvaya, meaning in Sanskrit and English, grammatical characteristics of the individual words, Kaaraka and non-kaaraka relationships, Sandhi, Samaasa, Chandas, etc. which will be useful for Sanskrit students.

(Video) #2 – Shankaraachaarya’s Bhaja Govindam – Smt. Vidhya Ramesh

भज गोविन्दम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

Bhaja Govindam – Explanation in Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai.

Detailed notes are available for viewing and downloading at  https://nivedita2015.wordpress.com/bhaja-govindam-moha-mudgara/   It includes the shloka, anvaya, meaning in Sanskrit and English, grammatical characteristics of the individual words, Kaaraka and non-kaaraka relationships, Sandhi, Samaasa, Chandas, etc. which will be useful for Sanskrit students.

(Video) #1 – Shankaraachaarya’s Bhaja Govindam – Smt. Vidhya Ramesh

भज गोविन्दम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै

Bhaja Govindam – Explanation in Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai.

Detailed notes are available for viewing and downloading at  https://nivedita2015.wordpress.com/bhaja-govindam-moha-mudgara/   It includes the shloka, anvaya, meaning in Sanskrit and English, grammatical characteristics of the individual words, Kaaraka and non-kaaraka relationships, Sandhi, Samaasa, Chandas, etc. which will be useful for Sanskrit students.

Bhaasa Naatakam – PUC First Year – Lesson 8

Bhaasa Naatakam – PUC First Year – Lesson 8 – सान्तः पुरः शरणागतोऽस्मि 

बालचरितम्

Kaliya Krishna
The English translation given here is meant for easier understanding of the Sanskrit terms rather than to precisely convey the purport in English. This portion has been explained in simple Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh in this video

 

पात्राणि

  • संकर्षणः बलरामः [ Sankarshana = Balaraama ]
  • दामोदरः श्रीकृष्णः [ Daamodara = Sreekrishna ]
  • कालियः महोरगः [ Kaaliya = The great serpant ]
  • गोपिकाः गोपकन्यकाः [ Gopikas = The girls of the cowherd clan ]
  • वृद्धगोपालकः यादववृद्धः [ The old Gopalaka = An old Yadava person ]

चतुर्थोऽङ्कः

(ततः प्रविशन्ति गोपकन्यकाः)
Then on, the gopikaas enter

सर्वाः           मा खलु मा खलु भर्तः! एतं जलाशयं प्रवेष्टुम् । एष खलु दुष्टमहोरगकुलावासः।

All (Girls): Don’t (मा खलु), don’t (proceed), hey Lord (भर्तृ), to enter (प्रवेष्टुम्) this (एतम्) lake (जलाशयम्). This (एषः) indeed (खलु) is the residing place (आवास) of the family (कुल) of heinous (दुष्ट) great (महा) serpent (उरग).

दामोदरः       न खलु न खलु विषादः कार्यः।

Damodara: The action (कार्य) of grieving (विषाद) is not (न खलु) to be done, not to be done. (Don’t feel sad).

सर्वाः            भर्तः! संकर्षण ! वारय वारय भर्तृदामोदरम्।

All:       O Lord (भर्तृ) ! Sankarshana (संकर्षण) ! Stop (वारय), Prevent, the lord (भर्तृ), Damodara (दामोदर) !

सङ्कर्षणः  अलमलं भयविषादाभ्याम्। दर्शितोऽनुरागः।

Sankarshana:      Enough! Enough (अलम्) of the fear (भय) and anguish (विषाद). Your affection (अनुरागः) has been well exhibited (दर्शितः)

दामोदरः    सर्वप्रजाहितार्थं द्रुततरं नागं मे वशं करोमि।

Damodara:     For the sake (अर्थम्) of the welfare (हित) of all (सर्व) the dependent citizens (प्रजा), I will make (करोमि) the serpent (नागम्) immediately (द्रुततरम्) come under my (मे) control (वशम्).

(इति ह्रदं प्रविष्टः)
Saying this (इति) he entered (प्रविष्टः) the lake (ह्रदम्)

सर्वाः      हा हा धूम उत्थितः ।

All (Girls): Oh! Oh! The smoke (धूमः) has risen up (उत्थितः)

दामोदरः    अहो ह्रदस्य गम्भीर्यम्। इह हि,
सितेतराभुग्नदुकूलकान्ति-
द्रुतेन्द्रिनीलप्रतिमानवीचिम् ।
इमामहं कालियधूमधूम्रां
सान्तर्विषाग्निं यमुनां करोमि ।। 1 ।।

[ सितेतर-अभुग्न-दुकूल-कान्ति-द्रुत-इन्द्रिनील-प्रतिमान-वीचिम् । इमाम् अहम् कालिय-धूम-धूम्राम् स-अन्तः-विष-अग्निं यमुनां करोमि ]

[ इमां कालियधूमधूम्रां सान्तः विषाग्निं यमुनां अहं सितेतराभुग्नदुकूलकान्ति-द्रुतेन्द्रिनीलप्रतिमानवीचिं करोमि ।  ]

Damodara:     Wow (अहो) ! How immense is this lake’s (ह्रद) depth (गम्भीर्यम्). इह (here) हि (itself), …

I (अहम्) will make (करोमि) Yamuna (यमुना) who is at present
smoke-coloured (धूम्रा) due to the Kaliya’s (कालिय) smoke (धूम), and
who is with (सह) the poisonous (विष) fire (अग्नि) in her interior (अन्तः)
to become one whose waves (वीचि) are similar (प्रतिमान) to the liquefied (द्रुत) gem (इन्द्रिनील) whose shine (कान्ति) is like that of a silk cloth (दुकूल) mixed (अभुग्न) in the dark blue or black colour (i.e., other than इतर white सित)

(निष्क्रान्तः)
(He left)

(ततः प्रविशति वृद्धगोपालकः।)
Then (ततः) the old (वृद्ध) Gopalaka (गोपालक) enters (प्रविशति)

वृद्धगोपालकः हा भर्तः! एष कन्यकाभिर्वार्यमाणो यमुनाह्रदं प्रविष्टः। मा खलु मा खलु साहसं कृत्वा प्रवेष्टुम् । अत्र व्याघ्रा वराहा हस्तिनः पानीयं पीत्वा तत्र तत्रैव विम्रियन्ते । कथं न दृश्यते । किमिदानीं करोमि। भवतु, इमम् तावत् कुम्भपलाशमारुह्य निध्यायामि। हा हा धूम उत्थितः।

Old Gopalaka: O Lord! This person (एषः), Krishna, in spite of being stopped (वार्यमाण) by the girls (कन्यका), has entered (प्रविष्ट) Yamuna’s (यमुना) lake (ह्रदम्). Acting (कृत्वा) adventurously (साहस) don’t (मा खलु) (proceed) to enter (प्रवेष्टुम्) this lake.  Animals such as tigers (व्याघ्र), boars (वराह) and elephants (हस्तिन्), after drinking (पीत्वा) the water (पानीय) in that place (अत्र),  are dying (विम्रियन्ते) there (तत्र तत्र)  itself (एव). How (कथम्) this is not realized (न दृश्यते)? What (किम्) shall I do (करोमि) now (इदानीम्)? Ok (भवतु), for now (तावत्), after climbing (आरुह्य) this (इमम्) squash tree (कुम्भपलाशम), I will see (निध्यायामि). Oh! Oh!  (हा हा) The smoke (धूम) has risen (उत्थित).

सङ्कर्षणः  पश्यन्तु भवत्यः ।
दामोदरोऽयं परिगृह्य नागं
विक्षोभ्य तोयं च समूलमस्य।
भोगे स्थितो नीलभुजङ्गमस्य
मेघे स्थितः शक्र इवावभाति ।। 2 ।।

[ दामोदरः, अयम्, परिगृह्य, नागम्, विक्षोभ्य, तोयम्, च, समूलम्, अस्य, भोगे, स्थितः, नीलभुजङ्गमस्य, मेघे, स्थितः, शक्रः, इव, , अवभाति ]

[ अयं दामोदरः तोयं विक्षोभ्य समूलं नागं परिगृह्य च अस्य नीलभुजङ्गमस्य भोगे स्थितः मेघे स्थितः शक्रः इव  अवभाति | ]

Sankarshana:  You girls (भवत्यः) see (पश्यन्तु). This (अयम्) Damodhara (दामोदर), having churned (विक्षोभ्य) the waters (तोय) of the river Yamuna, having held (परिगृह्य) the snake (नाग) with its base (समूल), standing (स्थितः) on the hood (भोग) of this (अयम् – षष्ठी अस्य) snake (नीलभुजङ्गम) appears (अवभाति) to be like (इव) Indra (शक्र) standing (स्थित) in the clouds (मेघ).

(ततः प्रविशति कालियं गृहीत्वा दामोदरः।)

At that time (ततः) Damodhara (दामोदर) enters (प्रविशति) holding (गृहीत्वा) Kaliyah (कालिय)

दामोदरः       एष भोः!
निर्भर्त्स्य कालियमहं परिविस्फुरन्तं
मूर्धाञ्चितैकचरणश्चलबाहुकेतुः।
भोगे विषोल्बणफणस्य महोरगस्य
हल्लीसकं सललितं रुचिरं वहामि ।। 3 ।।

[ निर्भर्त्स्य, कालियम्, अहम्, परिविस्फुरन्तम्, मूर्धाञ्चितैकचरणश्चलबाहुकेतुः, भोगे, विषोल्बणफणस्य, महोरगस्य, हल्लीसकम्, सललितम्, रुचिरम्, वहामि ]

[ अहं मूर्धाञ्चितैकचरणश्चलबाहुकेतुः परिविस्फुरन्तं कालियं निर्भर्त्स्य विषोल्बणफणस्य महोरगस्य भोगे रुचिरं हल्लीसकं सललितं वहामि | ]

Damodhara: Hey, you (भोः एषः)! After abusing (निर्भर्त्स्) Kaliya (कालिय), who is brightly shining (परिविस्फुरत्), I (अहम्), the one having his arms (बाहु) resembling the flag (केतु) and the one having one (एक) feet (चरण) adorn (अञ्चित) the forehead (मूर्धन्) of this serpent, I will carry out (वहामि) in an elegant way (सललित) the enjoyable (रुचिर) dance form called Hallisaka (हल्लीसक) on the hood (भोग) of the great (महत्) snake (उरग), that has abundant (उल्बण) poison (विष) in its hood (फण).

सर्वाः            आश्चर्यं भर्तः! आश्चर्यम्। कालियस्य पञ्चफणानाक्रामन् हल्लीसकं प्रक्रीडति।

All (girls): Oh, O Lord! What a wonder (आश्चर्यम्)! Krishna performing (प्रक्रीडति) the Hallisaka dance taking control of (आक्रम) the five (पञ्च) hoods (फण) of Kaliya

दामोदरः       यावदहमपि पुष्पाण्यपचिनोमि ।

Damodhara: In the meanwhile (यावत्), I am (अहम्) also (अपि) plucking (चिनोमि) flowers (पुष्प) from the tree

कालियः       आः,
लोकालोकमहीधरेण भुवनाभोगं यथा मन्दरं
शैलं शर्वधनुर्गुणेन फणिना यद्वच्च यादोनिधौ।
स्थूलाखण्डलहस्तिहस्तकठिनो भोगेन संवेष्टितं
त्वामेष त्रिदशाधिवासमधुना सम्प्रेषयामि क्षणात् ।। 4 ।।

[ लोकालोकमहीधरेण, भुवनाभोगम्, यथा, मन्दरम्, शैलम्, शर्वधनुर्गुणेन, फणिना, यद्वत्, च, यादोनिधौ, स्थूलाखण्डलहस्तिहस्तकठिनः, भोगेन, संवेष्टितम्, त्वाम्, एषः, त्रिदशाधिवासम्, अधुना, सम्प्रेषयामि, क्षणात् ]

[ यथा लोकालोकमहीधरेण भुवनाभोगं यद्वत् यादोनिधौ शर्वधनुर्गुणेन फणिना मन्दरं शैलं च (तद्वत्) स्थूलाखण्डलहस्तिहस्तकठिनः एषः (अहम्) भोगेन संवेष्टितं त्वाम् अधुना क्षणात् त्रिदशाधिवासम् सम्प्रेषयामि ]

Kaliya:    Ha!
I will surround you in the way (यथा) the Lokaloka Mountain (लोकालोकमहीधर) envelops the entire earth (भुवन+आभोग). I will churn you, in the way, the Mandara (मन्दर) mountain (शैल) was churned by the serpent (फणि), Vasuki, who was like the string (गुण) on the bow (धनुस्) of Shiva (शर्व), during the churning of the ocean (यादस्+निधि). I, (एषः this person that I am), who is firm (कठिन) like the trunk (हस्त) of the huge (स्थूल) Airavatha elephant (हस्ति) of Indra (आखण्डल), now itself (अधुना), will send (सम्प्रेषयामि) you (त्वाम्), who will be encircled (संवेष्टित) by my hood (भोग), to the residence (अधिवास) of gods (त्रिदश) [referring to the 33 types of divine beings], instantly (क्षणात्).

वृद्धगोपालकः (अवतीर्य) साधु भर्तः! साधु। फालय फालय । अहमपि सहायो भवामि। अहो बिभेमि भर्तः! बिभेमि। यावदिमं वृत्तान्तं नन्दगोपाय निवेदयामि ।

Old Cowherd: (After getting down – अवतीर्य) Good (साधु), O Lord! Good (साधु)! You take (फालय) the flowers. I (अहम्) also (अपि) will be (भवामि) an assistant (सहाय). I am scared (बिभेमि). O Lord! I am scared. In the meanwhile (यावत्), I shall present (निवेदयामि) to Nandagopa (नन्दगोप) these (इदम्) happenings (वृत्तान्त).

(निष्क्रान्तः)
(He left)

दामोदरः       विध्वस्तमीनमकराद् यमुनाह्रदान्ताद्
दर्पोच्छ्रयेण महता दृढमुच्छ्वसन्तम्।
आशीविषं कलुषमायतवृत्तभोग-
मेष प्रसह्य सहसा भुवि विक्षिपामि ।। 5 ।।

[ विध्वस्तमीनमकरात् यमुनाह्रदान्तात् दर्पोच्छ्रयेण महता दृढम् उच्छ्वसन्तम् आशीविषं कलुषम् आयतवृत्तभोगम् एषः प्रसह्य सहसा भुवि विक्षिपामि ]

विध्वस्तमीनमकरात् यमुनाह्रदान्तात् महता दर्पोच्छ्रयेण दृढम् उच्छ्वसन्तम् आयतवृत्तभोगं कलुषम् आशीविषं एषः (अहं) प्रसह्य सहसा भुवि विक्षिपामि |

Damodara:     From the Yamuna’s (यमुना) lake’s (ह्रद) end portion (अन्त), where the crocodiles (मकर) and fishes (मीन) have been destroyed (विध्वस्त),  I will forcefully (प्रसह्य) and rashly (सहसा) throw (विक्षिपामि) on the ground (भुव), this wicked (कलुष) poisonous serpent (आशीविष), who is breathing out (उत्+श्वसन्त) heavily (दृढ) due to the raised (उच्छ्रय) pride (दर्प), and who has spread out (आयत) its circular (वृत्त) hood (भोग).

कालियः       एष भोः!
रोषेण धूमायति यस्य देह-
स्तेनैव दाहं पृथिवीं प्रयाति ।
ज्वालावलीभिः प्रदहामि सोऽहं
रक्षन्तु लोकाः समरुद्गणास्त्वाम् ।। 6 ।।

[ रोषेण, धूमायति, यस्य, देहः, तेन, एव, दाहम्, पृथिवीम्, प्रयाति, ज्वालावलीभिः, प्रदहामि, सः, अहम्, रक्षन्तु, लोकाः, समरुद्गणाः त्वाम् ]

[ यस्य देहः रोषेण धूमायति तेन एव पृथिवीं दाहं प्रयाति | सः अहं ज्वालावलीभिः त्वां प्रदहामि | समरुद्गणाः लोकाः त्वां रक्षन्तु | ]

Kaliya:       Hey you!
Due to anger (रोष) the one whose body (देह) is creating smoke (धूमायति), by him only (एव) the earth (पृथिवी) will get (प्रयाति) burnt (दाह). Being such a person that I am (सः अहम्), I will burn (प्रदहामि) you (त्वाम्) by means of a series (आवली) of flames (ज्वाल).  Let the worlds along with (सह) the Devas (मरुद्गण) save (रक्ष) you (त्वाम्).

दामोदरः       कालिय ! यदि ते शक्तिरस्ति, दह्यतां ममैको भुजः ।

Damodara: O Kaliya ! If you have (अस्ति) strength (शक्ति) try to burn (दह्य) my (मम) one (एक) arm (भुज).

कालियः       हहह
चतुःसागरपर्यन्तां ससप्तकुलपर्वताम्।
दहेयं पृथिवीं कृत्स्नां किं भुजं न दहामि ते ।। 7 ।।
हं, तिष्ठेदानीम्। ए, त्वां भस्मीकरोमि।

[ चतुःसागरपर्यन्ताम्, ससप्तकुलपर्वताम्, दहेयम्, पृथिवीम्, कृत्स्नाम्, किम्, भुजम्, न, दहामि, ते ]

[ ससप्तकुलपर्वतां चतुःसागरपर्यन्तां कृत्स्नां पृथिवीं दहेयम् | किं ते भुजं न दहामि ? ]

Kaliya:       Ha, ha, ha !
I shall burn the entire earth which has seven mountains and extends till the four oceans. Will I not be able to incinerate your arm?
Hmm! Now you wait. Hey ! I shall turn you into ashes.

(विषाग्निं मुञ्चति)

(Emits मुञ्चति poisonous विष fire अग्नि)

दामोदरः       हन्त दर्शितं ते वीर्यम् ।

Damodara:     Wow (हन्त) ! Your (ते) valor (वीर्य) has been well demonstrated (दर्शित).

कालियः       प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान् नारायणः।

Kaliya:   May you be pleased! Kindly be pleased (प्रसीदतु) ! O Bhagavan Narayana.

दामोदरः       अनेन वीर्येण भवान् गर्वितः ।

Damodara:  You (भवान्) were proud (गर्वित) due to this (अयम्) valor (वीर्य).

कालियः       प्रसीदतु भगवान्। … अज्ञानादतिक्रान्तवान्, सान्तःपुरः शरणागतोऽस्मि।

Kaliya:   Kindly be pleased (प्रसीदतु) ! O Bhagavan ! I crossed (अतिक्रान्तवत्) my limits, due to ignorance (अज्ञान). Along with (सह) my family (अन्तःपुर), I (अस्मि) take refuge (शरणागत) in you.

दामोदरः       कालिय! किमर्थमिदानीं यमुनाह्रदं प्रविष्टोऽसि।

Damodara:  O Kaliya ! Why (किमर्थम्) have you (असि) entered (प्रविष्ट) this Yamuna’s (यमुना) lake (ह्रदम्) now (इदानीम्) ?

कालियः       भगवतो वरवाहनाद् गरुडाद् भीतोऽहमिह प्रविष्टोऽस्मि । तदिच्छामि गरुडादभयं भगवत्प्रसादात् ।

Kaliya:       Scared of Garuda, the supreme vehicle (वरवाहन) of you, who is Bhagavan (भगवत्), I have (अस्मि) entered (प्रविष्टः) here (इह).

दामोदरः       भवतु भवतु।
मम पादेन नागेन्द्र! चिह्नितं तव मूर्धनि।
सुपर्ण एव दृष्ट्वेदमभयं ते प्रदास्यति ।। 8 ।।
….
अद्यप्रभृति गोब्राह्मणपुरोगासु सर्वप्रजास्वप्रमादः कर्तव्यः।

[ मम, पादेन, नागेन्द्र, , चिह्नितम्, तव, मूर्धनि, सुपर्ण, एव, दृष्ट्वा, इदम्, अभयम्, ते, प्रदास्यति ]

[ (हे) नागेन्द्र ! मम पादेन तव मूर्धनि चिह्नितम् इदं दृष्ट्वा एव सुपर्ण ते अभयं प्रदास्यति | ]

Damodara:     Let it be ! Ok (भवतु) ! O king among the snakes (नागेन्द्र) !  In your (तव) forehead (मूर्धन्), a mark (चिह्नित) has been made by my (मम) feet (पाद). Seeing (दृष्ट्वा) that itself (एव), Garuda (सुपर्णः) will give (प्रदास्यति) protection (अभयम्). Starting today (अद्यप्रभृति), cautiousness (अप्रमाद) is to be carried out (कर्तव्यः) towards all these people (सर्व-प्रजा) who lead (and thus support) the cattle and the Brahmins (गो-ब्राह्मण-पुरोग)

कालियः       भगवन् ! मद्विषदूषितमिदं जलम् । तदिदानीमेव विषं संहृत्य यमुनाह्रदान्निष्क्रमामि ।

Kaliya:        O Bhagavan! This (इदम्) water (जल) has been contaminated (दूषित) by my (मत्) poison (विष). Now (इदानीम्) itself (एव), collecting (संहृत्य) that (तत्) poison (विष) from this lake (ह्रद) on Yamuna (यमुना), I will step out (निष्क्रमामि).

दामोदरः       प्रतिनिवर्ततां भवान् ।

Damodara:     You (भवान्) may withdraw (प्रतिनिवृ) (from here).

कालियः       यदाज्ञापयति भगवान् नारायणः।

Kaliya:       (I will do) as instructed by Bhagavan Narayana

(सपरिजनो निष्क्रान्तः)
He left (निष्क्रान्त) along with (सह) his people (परिजन)

References:

  • Sanskrit Original text –

https://sa.wikisource.org/wiki/बालचरितम्

Champu Ramayanam – PUC First Year – Lesson 5

Champu Ramayanam – PUC First Year – Lesson 5 – महर्षिवचनपालनम् – चम्पुरामायणम् – बालकाण्डः

tataka

Note: The Karnataka PUC book has the original text with the anvaya for the shlokas. Here, additionally padachcheda, anvayakramaa and the English meaning are provided.

मूलम्

तदनु यथाविधि कृतसपर्येण मर्यादातीतमहिम्ना महितेन गाधेतरहृदयेन गाधिनन्दनेन सत्रपरित्रानार्थम् इत्थमभ्यर्थितोऽभूत् ।

पदच्छेदः

तत्+अनु यथा+विधि कृत+सपर्येण मर्याद+अतीत+महिम्ना महितेन गाध+इतर+हृदयेन गाधि+नन्दनेन सत्र+परित्रान+अर्थम् इत्थम् अभ्यर्थितः अभूत् ।

अन्वयः

तदनु यथाविधि कृतसपर्येण मर्यादातीतमहिम्ना महितेन गाधेतरहृदयेन गाधिनन्दनेन सत्रपरित्रानार्थम् इत्थम् अभ्यर्थितः अभूत् ।

आकाङ्क्षा अन्वयक्रमः

  • अभ्यर्थितः अभूत्
    • कथम् अभ्यर्थितः ? इत्थम्
    • किमर्थम् अभ्यर्थितः ? सत्रपरित्रानार्थम्
    • केन अभ्यर्थितः ? गाधिनन्दनेन
      • कीदृशेन गाधिनन्दनेन ? महितेन
      • पुनः कीदृशेन गाधिनन्दनेन ? गाधेतरहृदयेन
      • पुनः कीदृशेन गाधिनन्दनेन ? मर्यादातीतमहिम्ना
      • पुनः कीदृशेन गाधिनन्दनेन ? कृतसपर्येण
        • कीदृशं कृतसपर्येण ? यथाविधि
      • कदा अभ्यर्थितः ? तदनु

English Meaning

The deep-hearted Viswamitra (son of Gaadhi), whose greatness is boundless, after receiving the customary honour, requested the king for the protection of his sacrifice, thus. 62

Word Meaning

  • तदनु = After that
  • इत्थम = in this manner, thus
  • अभूत् = (Dasharata) became
  • अभ्यर्थितः = one who has been requested
  • सत्रप्रित्रानार्थम् = for (अर्थम्) the protection (परित्रान) of the sacrifice (सत्र)
  • गाधिनन्दनेन = by Vishwamitra, who is the beloved son (नन्दन) of Gaadhi (गाधि)
  • यथाविधि कृतसपर्येण = by him, who was done the honours (कृतसपर्य) as per the custom (यथाविधि)
  • मर्यादातीतमहिम्ना = by him, whose greatness (महिम्न) has crossed (अतीत) all boundaries (मर्याद)
  • महितेन = by him, who is celebrated
  • गाधेतरहृदयेन = by him, who is dignified (गाधेतर) at heart (हृदय)

मूलम्

राजन् भवतस्तनयेन विनयाभिरामेण रामेण शरासनमित्रेण सौमित्रिमात्रपरिजनेन क्रियमाणक्रतुरक्षो रक्षोदुरितमुत्तीर्य कृतावभृथो भवितुमभिलषामीति ।

पदच्छेदः

राजन्, भवतस्तनयेन, विनयाभिरामेण, रामेण, शरासनमित्रेण, सौमित्रिमात्रपरिजनेन, क्रियमाणक्रतुरक्षः, रक्षोदुरितमुत्तीर्य, कृतावभृथः, भवितुम्, अभिलषामि, इति

अन्वयः

राजन्, शरासनमित्रेण सौमित्रिमात्रपरिजनेन विनयाभिरामेण भवतः तनयेन रामेण क्रियमाणक्रतुरक्षः । रक्षोदुरितमुत्तीर्य कृतावभृथः भवितुम् अभिलषामि इति ।

  • हे राजन्
  • क्रियमाणक्रतुरक्षः (अस्ति)
    • केन क्रियमाणक्रतुरक्षः ? रामेण
      • कीदृशेन रामेण ? तनयेन
        • कस्य तनयेन ? भवतः
      • पुनः कीदृशेन रामेण ? विनयाभिरामेण
      • पुनः कीदृशेन रामेण ? सौमित्रिमात्रपरिजनेन
      • पुनः कीदृशेन रामेण ? शरासनमित्रेण
    • (अभ्यर्थितः अभूत्)
    • किं इति (अभ्यर्थितः अभूत्) ? … अभिलषामि इति
      • किं कर्तुम् अभिलषामि ? भवितुम्
        • कथं भवितुम् ? कृतावभृथः
          • किं कृत्वा कृतावभृथः ? रक्षोदुरितमुत्तीर्य

O King, I desire to finish successfully the sacrifice, overcoming the mischief of the demons. The protection of the sacrifice is to be done by your son Rama, agreeably disciplined; for whom just the help of the bow is sufficient; and for whom Lakshmana is enough to do all the service. 63

  • राजन् = O King
  • क्रियमाणक्रतुरक्षः = क्रतोः रक्षा क्रतुरक्षा, क्रियमाणा क्रतुरक्षा यस्य सः – The one whose sacrifice is being protected by Rama the protection (रक्ष) of the yagna (क्रतु) that is being done (क्रियमाण)
  • रामेण = By Rama
  • भवतः तनयेन = by your (भवतः) son (तनय)
  • शरासनमित्रेण = by him, for whom the bow (शरासन), the seat (आसन) of the arrows (शर), is the friend (मित्र) e., one for whom just the help of the bow is sufficient
  • सौमित्रिमात्रपरिजनेन = by him, for whom Lakshmana (सौमित्रि), the son of Sumitra, himself alone (मात्र) is the servant (परिजन), i.e., he is enough to do all the service
  • विनयाभिरामेण = by him, who is gleaming (अभिराम) with obedience (विनय)
  • अभिलषामि = I desire
  • भवितुम् = to become
  • कृतावभृथः = one who has completed (कृत) the bath called Avabhruta (अवभृत) that is taken after the Yagna is completed
  • रक्षोदुरितम् उत्तीर्य = having crossed (उत्तीर्य) the evil actions (दुरित) of the demons (रक्षस्)
  • इति = Thus (he spoke)

मूलम्

एतदाकर्ण्य कर्णपुरुषं महर्षिभाषितम् अतिमात्रपुत्रवात्सल्यात् कौसल्याजानिः सशल्यान्तःकरणोऽभूत् ।

पदच्छेदः

एतत्, आकर्ण्य, कर्ण+पुरुषम्, महर्षि+भाषितम्, अति+मात्र+पुत्र+वात्सल्यात्, कौसल्या+जानिः, सशल्य+अन्तः+करणः, अभूत्

अन्वयः

महर्षिभाषितं एतत् कर्णपुरुषम् आकर्ण्य अतिमात्रपुत्रवात्सल्यात् कौसल्याजानिः सशल्यान्तःकरणः अभूत् ।

  • सशल्यान्तःकरणः अभूत्
    • कः सशल्यान्तःकरणः अभूत् ? कौसल्याजानिः
    • किं कृत्वा ? आकर्ण्य
      • किम् आकर्ण्य ? एतत्
        • किम् एतत् ? महर्षिभाषितम्
        • कीदृशम् एतत् ? कर्णपुरुषम्
      • किमर्थं सशल्यान्तःकरणः अभूत् ? अतिमात्रपुत्रवात्सल्यात्

The king, upon hearing these harsh words of the sage, became deeply hurt at heart because of his too much affection for his son. 64

  • आकर्ण्य = On hearing
  • एतत् = these
  • महर्षिभाषितम् = words (भाषित) of the sage (महर्षि)
  • कर्णपुरुषम् = which were harsh (पुरुष) to the ears (कर्ण)
  • अतिमात्रपुत्रवात्सल्यात् = due to his affection (वात्सल्य) for his son (पुत्र) which was in a huge (अति) quantity (मात्र)
  • कौसल्याजानिः = Dasharatha, the husband (जानि) of Kausalyaa (कौसल्या)
  • अभूत् = became
  • सशल्यान्तःकरणः = he whose heart (अन्तःकरण) was associated with (i.e., experienced) (स) torture (शल्य)

मूलम्

ततस्तस्मिन् बहुप्रकारैरवार्यनिश्चये भगवति विश्वामित्रे दशरथः तपनकुलहितेन पुराहितेन एवमभिहितोऽभूत् ।

पदच्छेदः

ततः, तस्मिन्, बहु+प्रकारैः, अवार्य+निश्चये, भगवति, विश्वामित्रे, दशरथः, तपन+कुल+हितेन, पुरोहितेन, एवम्, अभिहितः, अभूत्

अन्वयः

ततः तस्मिन् बहुप्रकारैः अवार्यनिश्चये भगवति विश्वामित्रे दशरथः तपनकुलहितेन पुरोहितेन एवं अभिहितः अभूत् ।

  • अभिहितः अभूत्
    • कथम् अभिहितः अभूत् ? एवम्
    • केन अभिहितः अभूत् ? पुरोहितेन
      • कीदृशेन पुरोहितेन ? तपनकुलहितेन
    • कः अभिहितः अभूत् ? दशरथः
    • कदा अभिहितः अभूत् ? अवार्यनिश्चये विश्वामित्रे
      • कीदृशे विश्वामित्रे ? तस्मिन्
        • कीदृशे तस्मिन् विश्वामित्रे ? भगवति
      • कथम् अवार्यनिश्चये ? बहुप्रकारैः अवार्यनिश्चये

When the sage, Viswamitra, remained adamant in his demand in a number of ways, Vasishta, the family priest of the solar race, spoke to the king thus: 65

  • ततः = After that
  • तस्मिन् भगवति विश्वामित्रे = When (सति) that (तत्) Bhagavan (भगवत्) Viswamitra (विश्वामित्र)
  • बहुप्रकारैः अवार्यनिश्चये (सति) = when he had this resolution (निश्चय) which was unrestrainable (अवार्य) in spite of multiple attempts (बहुप्रकारैः) to change it
  • दशरथः = Dasharatha
  • अभूत् = became
  • अभिहितः = the person who was spoken to
  • एवम् = in this way
  • पुरोहितेन = by the priest (i.e., royal priest) (पुरोहित)
  • तपनकुलहितेन = by one who cares for the welfare (हित) of the solar (तपन) race (कुल)

मूलम्

पर्याप्तभाग्याय भवानमुष्मै कुर्यात् सपर्यां कुशिकात्मजाय ।
निर्यातुधानां वसुधां विधातुं निर्यातु रामः सह लक्ष्मणेन ॥ १ ॥

पदच्छेदः

पर्याप्तभाग्याय, भवान्, अमुष्मै, कुर्यात्सपर्याम्, कुशिकात्मजाय, निर्यातुधानाम्, वसुधाम्, विधातुम्, निर्यातु, रामः, सह, लक्ष्मणेन

अन्वयः

भवान् अमुष्मै पर्याप्तभाग्याय कुशिकात्मजाय सपर्यां कुर्यात् । वसुधां निर्यातुधानां विधातुं रामः लक्ष्मणेन सह निर्यातु ॥

  • कुर्यात्
    • कः कुर्यात् ? भवान्
    • किं कुर्यात् ? सपर्याम्
      • कस्मै सपर्यां कुर्यात् ? कुशिकात्मजाय
        • कीदृशाय कुशिकात्मजाय ? अमुष्मै
        • पुनः कीदृशाय कुशिकात्मजाय ? पर्याप्तभाग्याय
      • निर्यातु
        • कः निर्यातु ? रामः
        • केन सह निर्यातु ? लक्ष्मणेन सह
        • किं कर्तुं निर्यातु ? विधातुम्
          • कथं विधातुम् ? निर्यातुधानाम्
          • कां विधातुम् ? वसुधाम्

“Honour this sage Viswamitra whose fortunes are brim-full. May Rama, along with Lakshmana, proceed to make the earth free of demons.” 66

  • भवान् = You
    • कुर्यात् = do
    • सपर्याम् = worship, pooja
    • अमुष्मै = to him
    • पर्याप्तभाग्याय = to one whose fortunes (भाग्य) are sufficient (पर्याप्त)
    • कुशिकात्मजाय = to Viswamitra, born in the lineage of Kushika
  • रामः = Rama
    • लक्ष्मणेन सह = along with Lakshmana
    • निर्यातु = let him proceed
    • विधातुम् = to make
    • वसुधाम् = earth
    • निर्यातुधानाम् = one from whom demons (यातुधान) have left (निः e., निर्गत)

मूलम्

एवं वसिष्ठेन प्रतिष्ठापितधृतिर्दशरथः सुतप्रदानेन कुशिकसुतमनोरथमेव पूरयामास ।

पदच्छेदः

एवम्, वसिष्ठेन, प्रतिष्ठापित+धृतिः, दशरथः, सुत+प्रदानेन, कुशिक+सुत+मनोरथम्, एव, पूरयामास

अन्वयः

एवं वसिष्ठेन प्रतिष्ठापितधृतिः दशरथः सुतप्रदानेन कुशिकसुतमनोरथम् एव पूरयामास ।

  • पूरयामास
    • किं पूरयामास ? कुशिकसुतमनोरथम् एव
    • कथं पूरयामास ? एवम्
      • कथम् एवम् पूरयामास ? सुतप्रदानेन
    • कः पूरयामास ? दशरथः
      • कीदृशः दशरथः ? प्रतिष्ठापितधृतिः
        • केन प्रतिष्ठापितधृतिः ? वसिष्ठेन

Dasharatha, thus, with confidence established by the words of Vasishta, fulfilled the desire of Viswamitra by presenting him with his sons. 67

  • एवम् = In this way
  • दशरथः = Dasharatha
  • प्रतिष्ठापितधृतिः = one whose confidence (धृति) has been established (प्रतिष्ठापित)
  • वसिष्ठेन = by Vasishta
  • पूरयामास = fulfilled
  • कुशिकसुतमनोरथम् एव = the desire (मनोरथ) itself (एव) of Vishvamitra, the son (i.e., descendent) (सुत) of Kushika (कुशिक)
  • सुतप्रदानेन = by giving (प्रदान) his son(s) (सुत)

मूलम्

योगेन लभ्यो यः पुंसां संसारापेतचेतसाम् । नियोगेन पितुः सोऽयं रामः कौशिकमन्वगात् ॥ २ ॥

पदच्छेदः

योगेन, लभ्यः, यः, पुंसां, संसारापेतचेतसाम्, नियोगेन, पितुः, सः, अयम्, रामः, कौशिकम्, अन्वगात्

अन्वयः

यः रामः संसारापेतचेतसां पुंसां योगेन लभ्यः सः अयं पितुः नियोगेन कैशिकम् अन्वगात् ।

  • अन्वगात्
    • कम् अन्वगात् ? कैशिकम्
    • केन कारणेन अन्वगात् ? नियोगेन
      • कस्य नियोगेन ? पितुः
    • कः अन्वगात् ? अयम्
      • कः अयम् अन्वगात् ? रामः
        • कीदृशः रामः ? यः … लभ्यः सः
          • केन लभ्यः ? योगेन
            • केषां योगेन ? पुंसाम्
              • कीदृशां पुंसाम् ? संसारापेतचेतसाम्

Rama who could be got only by Yoga, by those whose minds have become free from the fetters of the world, now followed Viswamitra, by the orders of his father. 68

  • यः रामः = That Rama who
    • लभ्यः = obtained
    • योगेन = through Yoga
    • पुंसाम् = by men
    • संसारापेतचेतसाम् = by those whose minds (चेतस्) have become free (अपेत) from the worldly life (संसार)
  • सः = He
    • अयम् = this person
    • अन्वगात् = followed
    • कैशिकम् = Vishwamitra, the descendent of Kushika (कुशिक)
    • नियोगेन = by the orders
    • पितुः = of his father

मूलम्

तत्र सत्रं परित्रातुं विश्वामित्रो महामुनिः । सौमितिसहितं रामं नयन्नयमवोचत ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

तत्र, सत्रम्, परित्रातुम्, विश्वामित्रः, महामुनिः, सौमितिसहितम्, रामम्, नयन्, अयम्, अवोचत

अन्वयः

अयं महामुनिः विश्वामित्रः तत्र सत्रं परित्रातुं सौमित्रिसहितं रामं नयन् अवोचत ।

  • अवोचत ।
    • किं कृत्वा अवोचत ? नयन्
      • कं नयन् ? रामम्
        • कथंभूतं रामम् ? सौमित्रिसहितम्
      • किमर्थं नयन् ? परित्रातुम्
        • किं परित्रातुम् ? सत्रम्
        • कुत्र परित्रातुम् ? तत्र
      • कः अवोचत ? अयम्
        • कः अयम् अवोचत ? विश्वामित्रः
          • कीदृशः विश्वामित्रः ? महामुनिः

The great sage Viswamitra, taking along with him Rama together with Lakshmana to protect the sacrifice spoke thus: 69

  • तत्र = There
  • अयम् = This
  • महामुनिः = Great sage
  • विश्वामित्रः = Viswamitra
  • नयन् = taking
  • रामम् = Rama
  • सौमित्रिसहितम् = along with (सहित) Lakshmana, the son of Sumitra (सौमित्रि)
  • परित्रातुम् = to protect
  • सत्रम् = Sacrifice, Homa, Yaaga
  • अवोचत = spoke

मूलम्

बलेन तपसां लब्धे बलेत्यतिबलेति च । विद्येते मयि काकुत्स्थ विद्येते वितरामि ते ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

बलेन, तपसाम्, लब्धे, बला, इति, अतिबला, इति, च, विद्येते, मयि, काकुत्स्थ, विद्ये, ते, वितरामि, ते

अन्वयः

हे काकुत्स्थ । तपसां बलेन लब्धे बला इति अतिबला इति च विद्ये मयि विद्येते । ते ते वितरामि ।

  • हे काकुत्स्थ ।
  • विद्येते ।
    • कुत्र विद्येते ? मयि
    • के विद्येते ? विद्ये
      • के विद्ये ? बला इति च अतिबला इति च
      • कीदृशे विद्ये ? लब्धे
        • केन लब्धे ? बलेन
          • केषां बलेन ? तपसाम्
        • वितरामि ।
          • कः वितरति ? अहम्
          • कस्मै वितरामि ? ते (तुभ्यम्)
          • के विरतामि ? ते

“O Rama, I have with me two spells, ‘Balaa’ and ‘Atibalaa’ (Strength and Super-strength) got by the strength of penance. I shall now bestow them upon you.” 70

  • हे काकुत्स्थ = O Rama
  • विद्ये = two knowledge
    • बला इति = one called Balaa
    • अतिबला इति च = and one called Atibalaa
    • लब्धे = these two are got
    • बलेन = by the strength
    • तपसाम् = of the penances
  • विद्येते = these two exist
    • मयि = in me
  • ते = these two
    • वितरामि = I bestow
    • ते = on to you

< One shloka not in syllabus >

“In this place, long ago, Manmatha, the mind born, lost his body, becoming a locust in the fire of the Supreme Lord Shiva’s eye hidden in the parting of his hair (viz., the forehead). Therefore, this country came to be known as ‘Anga’. 72

मूलम्

तदनु मानससरःप्रसृतां सरयूमतिक्रम्य वृत्रवधप्रवृद्धवृद्धश्रवः पङ्कक्षालनलब्धमलयोः मलदकरूषनाम्नोः जनपदयोः सीम्नि कृतपदयोर्दाशरथ्योः पुनरप्येवमब्रवीत् ।

पदच्छेदः

तदनु, मानस+सरः+प्रसृताम्, सरयूम्, अतिक्रम्य, वृत्र+वध+प्रवृद्ध+वृद्धश्रवस्+पङ्क+क्षालन+लब्ध+मलयोः, मलद+करूष+नाम्नोः, जनपदयोः, सीम्नि, कृतपदयोः, दाशरथ्योः, पुनः, अपि, एवम्, अब्रवीत्

अन्वयः

तदनु मानससरःप्रसृताम् सरयूम् अतिक्रम्य वृत्रवधप्रवृद्धवृद्धश्रवःपङ्कक्षालनलब्धमलयोः मलदकरूषनाम्नोः जनपदयोः सीम्नि दाशरथ्योः कृतपदयोः सतोः पुनः अपि एवम् अब्रवीत् ।

  • अब्रवीत्
    • कथम् अब्रवीत् ? पुनः अपि एवम्
    • कदा अब्रवीत् ? दाशरथ्योः कृतपदयोः सतोः
      • कुत्र कृतपदयोः ? सीम्नि
        • कयोः सीम्नि ? जनपदयोः
          • कीदृशोः जनपदयोः ? मलदकरूषनाम्नोः
          • पुनः कीदृशोः जनपदयोः? वृत्रवधप्रवृद्धवृद्धश्रवःपङ्कक्षालनलब्धमलयोः
        • किं कृत्वा अब्रवीत् ? अतिक्रम्य
          • काम् अतिक्रम्य ? सरयूम्
            • कीदृशीं सरयूम् ? मानससरःप्रसृताम्
          • कदा अब्रवीत् ? तदनु

Then, they crossed the river Sarayu, who rose from the lake Maanasa. Next, they crossed the borders of two countries ‘Malada’ and ‘Karusha’, which got their names by the washed of dirt (‘mala’) and excreta (‘karusha’) of Indra who got great sin by the slaughter of Vritra. Then Viswamitra said to the two sons of Dasaratha: 73

  • तदनु = Then
  • अतिक्रम्य = having crossed
  • सरयूम् = the river Sarayu
  • मानससरःप्रसृताम् = which is one who rose (प्रसृत) from the lake (सरस्) Maanasa (मानस)
  • पुनः अपि एवम् अब्रवीत् = Again Viswamitra said (अब्रवीत्) in this way (एवम्)
  • दाशरथ्योः = when the two sons of Dasharatha (दशरथ)
  • कृतपदयोः = when those two placed (कृत) their foot (पद)
  • सीम्नि = in the border (सीमा)
  • जनपदयोः = of those two countries (जनपद)
  • मलदकरूषनाम्नोः = Of those two, having the names (नाम) Malada (मलद) and Karusha (करूष)
  • वृत्रवधप्रवृद्धवृद्धश्रवःपङ्कक्षालनलब्धमलयोः = Those two which were named this way, as they had got (लब्ध) the dirt (मल) and excreta (करूष) of Indra (वृद्धश्रवस्) when he washed off (क्षालन) the great sin (पङ्क) that was caused by (प्रवृद्ध) the slaughter (वध) of Vritra (वृत्र)

मूलम्

यक्षः सुकेतुर्द्रुहिणप्रसादाल्लेभे सुतां कामपि ताटकाख्याम् । सुन्दः किलैनां परिणीय तस्यां मारीचनीचं जनयाम्बभूव ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

यक्षः, सुकेतुः, द्रुहिणप्रसादात्, लेभे, सुताम्, काम्, अपि, ताटकाख्याम्, सुन्दः, किल, एनाम्, परिणीय, तस्याम्, मारीचनीचम्, जनयाम्बभूव

अन्वयः

सुकेतुः यक्षः द्रुहिणप्रसादात् ताटकाख्यां कामपि सुतां लेभे । सुन्दः एनां परिणीय तस्यां मारीचनीचं जनयाम्बभूव किल ।

  • लेभे
    • कां लेभे ? सुताम्
      • कीदृशीं सुताम् ? काम् अपि
      • पुनः कीदृशीं सुताम् ? ताटकाख्याम्
    • कस्मात् कारणात् लेभे ? द्रुहिणप्रसादात्
    • कः लेभे ? यक्षः
      • कः यक्षः ? सुकेतुः
    • जनयाम्बभूव किल
      • कस्यां जनयाम्बभूव ? तस्याम्
      • किं कृत्वा जनयाम्बभूव ? परिणीय
        • कां परिणीय ? एनाम्
          • काम् एनाम् ? सुन्दः

A Yaksha by name, Suketu got a daughter named Taatakaa by the grace of Brahma. Sunda married her and begot by her a son named Maaricha. 74

  • सुकेतुः यक्षः = A Yaksha, a superhuman (यक्षः) named Suketu (सुकेतुः)
    • द्रुहिणप्रसादात् = by Brahma’s (द्रुहिण) blessings (प्रसाद)
    • लेभे = got
    • काम् अपि = Someone (female)
    • सुताम् = daughter
  • सुन्दः = Sunda
    • परिणीय = getting married
    • एनाम् = this person (female) (एताम् / एनाम्)
    • जनयाम्बभूव = caused to take birth
    • तस्याम् = her, i.e., Taatakaa’s
    • मारीचनीचम् = son, a lowly person (नीच) named Maareecha (मारीच)
    • किल = isn’t it?

मूलम्

एकदा सुन्दे निहते मारीचः कुम्भसम्भवमभिभूय तस्य शापादवाप कौणपताम् । ताटकाप्यभूत्पुरुषादिनी ।

पदच्छेदः

एकदा, सुन्दे, निहते, मारीचः, कुम्भ+सम्भवम्, अभिभूय, तस्य, शापात्, अवाप, कौणपताम्, ताटका, अपि, अभूत्, पुरुषादिनी

अन्वयः

एकदा सुन्दे निहते (सति) मारीचः कुम्भसम्भवम् अभिभूय तस्य शापात् कौणपताम् अवाप । ताटका अपि पुरुषादिनी अभूत् ।

  • अवाप
    • किम् अवाप ? कौणपताम्
    • कस्मात् कारणात् अवाप ? शापात्
      • कस्य शापात् ? तस्य
    • किं कृत्वा अवाप ? अभिभूय
      • कम् अभिभूय ? कुम्भसम्भवम्
    • कः अवाप ? मारीचः
    • कदा ? एकदा
      • कदा एकदा ? सुन्दे निहते (सति)
    • अभूत्
      • कथंभूता अभूत् ? पुरुषादिनी
      • का अभूत् ? ताटका अपि

Once, after Sunda was killed, Maricha committed an outrage against Sage Agastya (vessel-born) and was turned into a demon by his curse. Taatakaa also became a man-eater. 75

  • एकदा = Once upon a time
  • सुन्दे निहते (सति) = when Sunda was eliminated
  • मारीचः = Maaricha
  • कुम्भसम्भवम् अभिभूय = Having humiliated (अभिभू) Agastya, one who was born (सम्भव) out of a pot (कुम्भ)
  • तस्य शापात् = due to his (तस्य) curse (शाप)
  • कौणपताम् अवाप = obtained (अवाप) the state of cannibalism (कौणपत)
  • ताटका अपि = Taatakaa also
  • अभूत् = became
  • पुरुषादिनी = a female man-eater (पुरुष+अदिन्)

मूलम्

सेयमब्जासनसिद्धसिन्धुरसहस्रप्राणात्मजेन सह जनपदविपदं विदधाना व्यापदनीया त्वयेति । रामस्तमाकर्ण्य स्त्रीवधशङ्कामकरोत् ।

पदच्छेदः

सा इयम् अब्ज+आसन+सिद्ध+सिन्धुर+सहस्र+प्राणा आत्मजेन सह जनपद+विपदम् विदधाना व्यापदनीया त्वया इति । रामः तम् आकर्ण्य स्त्री+वध+शङ्काम् अकरोत् ।

अन्वयः

अब्जासनसिद्धसिन्धुरसहस्रप्राणा आत्मजेन सह जनपदविपदं विदधाना इयम् सा त्वया व्यापदनीया इति । रामः तम् आकर्ण्य स्त्रीवधशङ्काम् अकरोत् ।

  • व्यापदनीया इति (उक्तवान्)
    • केन व्यापदनीया ? त्वया
    • का व्यापदनीया ? इयम्
      • का इयम् ? सा
      • कीदृशी सा ? विदधाना
        • किं विदधाना ? जनपदविपदम्
        • केन सह विदधाना ? आत्मजेन सह
      • पुनः कीदृशी सा ? अब्जासनसिद्धसिन्धुरसहस्रप्राणा
    • अकरोत्
      • किम् अकरोत् ? स्त्रीवधशङ्काम्
      • किं कृत्वा अकरोत् ? आकर्ण्य
        • किम् आकर्ण्य ? तम्
      • कः अकरोत् ? रामः

She got the strength of a thousand elephants by a boon of the lotus-born, Brahma, and together with her son, began causing calamities to the countries. Now, she is to be slain by you. 76

Hearing this, Rama had a doubt about killing a woman. 77

  • इयम् सा = this person
    • अब्जासनसिद्धसिन्धुरसहस्रप्राणा = She who has got the energy (प्राण) of a thousand (सहस्र) of elephants (सिन्धुर) which resulted (सिद्ध) due to Brahma, whose seat (आसन) in the lotus (अब्ज)
    • आत्मजेन सह = along with her son
    • जनपदविपदं विदधाना = She who caused (विदधा) calamities (विपद) to the countries (जनपद)
  • त्वया = by you
    • व्यापदनीया = to be slain
    • इति = so he said
  • रामः = Rama
    • तम् आकर्ण्य = having listened (आकर्ण्य) to this (तम्)
    • स्त्रीवधशङ्काम् अकरोत् = did (i.e., had) (अकरोत्) the doubt (शङ्का) about killing (वध) a woman (स्त्री)

मूलम्

किञ्च वैरोचनीं मन्थरां वसुन्धरापराधधुरन्धरां पुरन्दरेण निहतां जनार्दनकृतमर्दनां च भार्गवजनानीं प्रदर्श्य दाशरथेरमन्दां सुन्दवधूवधविचिकित्साम् उत्सारयामास ।

पदच्छेदः

किम्, च, वैरोचनीम्, मन्थराम्, वसुन्धरा+अपराध+धुरन्धराम्, पुरन्दरेण, निहताम्, जनार्दन+कृत+मर्दनाम्, च, भार्गव+जनानीम्, प्रदर्श्य, दाशरथेः, अमन्दाम्, सुन्द+वधू+वध+विचिकित्साम्, उत्सारयामास

अन्वयः

किं च, पुरन्दरेण निहतां वसुन्धरापराधधुरन्धरां वैरोचनीं मन्थरां च जनार्दनकृतमर्दनां भार्गवजनानीं च प्रदर्श्य दाशरथेः अमन्दां सुन्दवधूवधविचिकित्साम् उत्सारयामास ।

  • उत्सारयामास
    • काम् उत्सारयामास ? सुन्दवधूवधविचिकित्साम्
      • कीदृशीं सुन्दवधूवधविचिकित्साम् ? अमन्दाम्
      • कस्य सुन्दवधूवधविचिकित्साम् ? दाशरथेः
    • किं कृत्वा उत्सारयामास ? प्रदर्श्य
      • कां प्रदर्श्य ? मन्थराम्
        • कीदृशीं मन्थराम् ? वैरोचनीम्
        • पुनः कीदृशीं मन्थराम् ? वसुन्धरापराधधुरन्धराम्
        • पुनः कीदृशीं मन्थराम् ? निहताम्
          • केन निहताम् ? पुरन्दरेण
        • पुनः च कां प्रदर्श्य ? भार्गवजनानीं च
          • कीदृशीं भार्गवजनानीम् ? जनार्दनकृतमर्दनाम्

But, Viswamitra cited the example of Manthara, daughter of Virochana being killed by Indra for her crimes against the earth, and also that of Bhargava’s (sage Sukra’s) mother i.e., the wife of Bhrugu, being killed by the Lord Vishnu. He thus removed Rama’s great perplexity about the killing of Tataka. 78

  • किं च = But
  • प्रदर्श्य = citing (the cases of)
  • मन्थराम् = Mantharaa (मन्थरा)
  • वैरोचनीम् = who was the daughter of Virochana (विरोचन)
  • वसुन्धरापराधधुरन्धराम् = who stood first (धुरन्धरा) to cause an offense (अपराध) against the Bhoomi Devi (वसुन्धरा)
  • पुरन्दरेण निहताम् = who was eliminated (निहता) by Indra (पुरन्दर), who takes possession (दर) of the cities (पुर) of his enemies
  • च = and
  • भार्गवजनानीम् = the mother of Bhaargava (भार्गव), the son of Sage Bhrgu (भृगु)
  • जनार्दनकृतमर्दनाम् = whose assassination was done by Vishnu (जनार्दन), who is the inflictor of suffering (र्दन) on the evil people (जन)
  • उत्सारयामास = (Vishvamitra) removed
  • दाशरथेः अमन्दां सुन्दवधूवधविचिकित्साम् = Rama’s (दाशरथि) great (अमन्दाम्) perplexity (विचिकित्सा) about the killing (वध) of Taatakaa, the wife (वधू) of Sunda (सुन्द)

मूलम्

आश्रुतः श्रुतवृत्तेन तेन सुन्दप्रियावधः । तमेवान्ववदत्तस्य चापः शिञ्जारवच्छलात् ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

आश्रुतः, श्रुतवृत्तेन, तेन, सुन्दप्रियावधः, तम्, एव, अन्ववदत्, तस्य, चापः, शिञ्जारवच्छलात्

अन्वयः

श्रुतवृत्तेन तेन सुन्दप्रियावधः आश्रुतः । तस्य चापः शिञ्जारवच्छलात् तम् एव अन्ववदत् ।

  • आश्रुतः
    • (कर्मपदम्) कः आश्रुतः ? सुन्दप्रियावधः
    • (कर्तृपदम्) केन आश्रुतः ? तेन
      • कीदृशेन तेन ? श्रुतवृत्तेन
    • अन्ववदत्
      • कम् अन्ववदत् ? तम् एव
      • कस्मात् कारणात् अन्ववदत् ? शिञ्जारवच्छलात्
      • कः अन्ववदत् ? चापः
        • कस्य चापः ? तस्य

Rama gave word to kill Taatakaa and his bow also repeated the same in the form of the twang of the string. 79

  • सुन्दप्रियावधः = Killing of Taatakaa, the beloved of Sunda
    • आश्रुतः = Vow was taken
    • तेन = by him (i.e., Rama)
    • श्रुतवृत्तेन = by him who had heard (श्रुत) the account (वृत्त) about Taatakaa
  • तस्य चापः = His (तस्य) bow (चापः)
    • शिञ्जारवच्छलात् = under the pretext (छलात्) of the sound of the bowstring (शिञ्जारव)
    • तम् एव = that (तम्) only (एव) (i.e., the killing of Taatakaa)
    • अन्ववदत् = repeated

मूलम्

तत्काले पिशिताशनाशपिशुना संध्येव काचिन्मुने-रध्वानं तरसा रुरोध रुधिरक्षोदारुणा दारुणा ।
स्वाधीने हनने पुरीं विदधतीं मृत्योः स्वकृत्यात्यय-
क्रीडत्किङ्करसङ्घसङ्कटमहाशृङ्गाटकां ताटका ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

तत्काले, पिशिताशनाशपिशुना, संध्या, इव, काचित्, मुनेः, अध्वानम्, तरसा, रुरोध, रुधिरक्षोदारुणा, दारुणा, स्वाधीने, हनने, पुरीम्, विदधतीम्, मृत्योः, स्व+कृत्य+अत्यय+क्रीडत्+किङ्कर+सङ्घ+सङ्कट+महाशृङ्ग+अटकाम्, ताटका

अन्वयः

स्वाधीने हनने (सति) स्वकृत्यात्ययक्रीडत्किङ्करसङ्घसङ्कटमहाशृङ्गाटकां मृत्योः पुरीं विदधतीं पिशिताशनाशपिशुना रुधिरक्षोदारुणा संध्या इव काचित् दारुणा ताटका तत्काले मुनेः अध्वानं तरसा रुरोध ।

  • रुरोध
    • कथं रुरोध ? तरसा
    • किं रुरोध ? अध्वानम्
      • कस्य अध्वानम् ? मुनेः
    • कदा रुरोध ? तत्काले
    • का रुरोध ? ताटका
      • कीदृशी ताटका ? दारुणा
      • पुनः कीदृशी ताटका ? काचित्
      • का इव ताटका ? संध्या इव
        • कीदृशी ताटका संध्या च ? रुधिरक्षोदारुणा
        • पुनः कीदृशी ताटका संध्या च ? पिशिताशनाशपिशुना
      • पुनः कीदृशी ताटका ? विदधतीम्
        • किं विदधातीम् ? पुरीम्
          • कस्य पुरीम् ? मृत्योः
        • कथं विदधातीम् ? स्वकृत्यात्ययक्रीडत्किङ्करसङ्घसङ्कटमहाशृङ्गाटकाम्
        • कदा विदधातीम् ? हनने (सति)
          • कीदृशे हनने ? स्वाधीने

By that time, the terrible demoness, Taatakaa, red with blood-mud, blocked up the path of the sage with vehemence, like the evening, red with the vermilion dust, signifying the destruction of the flesh-eating demons. (The evening is also the mealtime of the demons). She was the one who, by killing people freely, made the spacious cross roads of the city of death jammed by the playful crowds of the servants of the Death-god, because of her deeds. 80

  • हनने (सति) = when killing
  • स्वाधीने = freely, i.e., on her own wish
  • मृत्योः पुरीम् = city (पुरी) of death (मृत्युः)
  • स्व+कृत्य+अत्यय+क्रीडत्+किङ्कर+सङ्घ+सङ्कट+महाशृङ्ग+अटकाम् = That place (Yamapuri), in whose streets the groups (सङ्घ) of Yama’s servants (किङ्कर) were devoid of their work and were playing(क्रीडत्), as Taatakaa herself took to kill.
  • विदधतीम् = One who is making
  • पिशिताशन+आश+पिशुना = In the context of evening, by one who is the indicator of the time of taking food (आश) for demons (पिशिताशन)
  • पिशिताश+नाश+पिशुना = In the context of Taatakaa, by one who indicates the destruction of demons. First she offered her life to the arrows of Rama showing that the whole clan of demons is going to be destroyed in future.
  • रुधिर+क्षोद+अरुणा = In the context of evening, the time of dusk (अरुण) which is red (रुधिर) in colour, which looks as though the Kumkum powder (क्षोद) is spread.
  • रुधिर+क्षोद+अरुणा = In the context of Taatakaa, one who is red (रुधिर) as she was smeared with blood, which after clotting looked as though she was smeared (क्षोद) with molasses (अरुण).
  • संध्या इव = Like evening
  • काचित् = Someone (female)
  • दारुणा = dreadful, frightful
  • ताटका = Taatakaa
  • तत्काले = At that time
  • मुनेः = the sage’s
  • अध्वानम् = path
  • तरसा = speedily
  • रुरोध = obstructed

मूलम्

ततो भाविनि सङ्ग्रामे बद्धश्रद्धस्य ताटका । स्वप्राणान् रामबाणस्य वीरपाणमकल्पयत् ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

ततः, भाविनि, सङ्ग्रामे, बद्धश्रद्धस्य, ताटका, स्वप्राणान्, रामबाणस्य, वीरपाणम्, अकल्पयत्

अन्वयः

ततः ताटका भाविनि सङ्ग्रामे बद्धश्रद्धस्य रामबाणस्य स्वप्राणान् वीरपाणम् अकल्पयत् ।

  • अकल्पयत्
    • कथंभूतम् अकल्पयत् ? वीरपाणम्
      • कस्य वीरपाणम् ? रामबाणस्य
        • कीदृशस्य रामबाणस्य ? बद्धश्रद्धस्य
          • कुत्र बद्धश्रद्धस्य ? सङ्ग्रामे
            • कस्मिन् सङ्ग्रामे ? भाविनि
          • किम् वीरपाणम् अकल्पयत् ? स्वप्राणान्
          • का अकल्पयत् ? ताटका
          • कदा अकल्पयत् ? ततः

Taatakaa made her life an exciting appetizing drink to Rama’s arrow, which is getting ready for the feasts of the future battles. 82.

  • ततः = Then
  • ताटका = Taataka
  • अकल्पयत् = made
  • स्वप्राणान् = one’s own (स्व) life (प्राण)
  • वीरपाणम् = The drink (पाण) taken by the warriors (वीर) before entering the battle field
  • रामबाणस्य = for Rama’s (राम) arrow (बाण)
  • बद्धश्रद्धस्य = for it, that which is ready and has confidence
  • भाविनि सङ्ग्रामे = in the future (भाविन्) battles (सङ्ग्राम)

मूलम्

मुनिर्भृशाश्वोपज्ञानि ताटकामाथिने ददौ । अस्त्राणि जृम्भकादीनि जम्भशासनशासनात् ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

मुनिः, भृशाश्वोपज्ञानि, ताटकामाथिने, ददौ, अस्त्राणि, जृम्भकादीनि, जम्भशासनशासनात्

अन्वयः

मुनिः जम्भशासनशासनात् भृशाश्वोपज्ञानि जृम्भकादीनि अस्त्राणि ताटकामाथिने ददौ ।

  • ददौ
    • कस्मै ददौ ? ताटकामाथिने
    • कानि ददौ ? अस्त्राणि
      • कीदृशानि अस्त्राणि ? जृम्भकादीनि
      • पुनः कीदृशानि अस्त्राणि ? भृशाश्वोपज्ञानि
    • कस्मात् कारणात् ददौ ? जम्भशासनशासनात्
    • कः ददौ ? मुनिः

The sage gave the mystic missiles Jrimbhaka, etc., discovered by the sage Bhrshaashva, to the slayer of Tataka as per the direction of Indra. 83

  • मुनिः = The sage
  • ददौ = gave (i.e., taught the spell of missiles)
  • ताटकामाथिने = to that destroyer of Taataka
  • अस्त्राणि = the weapons, the missiles
  • जृम्भकादीनि = named Jrimbhaka (जृम्भक), (आदीनि)
  • भृशाश्वोपज्ञानि = those that were discovered (उपज्ञा) by the sage Bhrshaashva (भृशाश्व)
  • जम्भशासनशासनात् = by the order (शासन) of Indra, who is the punisher (शासन) of Jamba (जम्भ)

References:

  1. Sanskrit Commentary pdf

https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.347687/2015.347687.Champu-ramayana#page/n41/mode/2up/search/%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B8 Page 40

  1. English meaning
    http://samkshiptasahityam.blogspot.in/2013/08/bhojarajas-champuramayanam.html
  2. PUC
    http://www.kar.nic.in/pue/PUE/support_html/academic/sylb.htm
    PDF of the PUC text book https://drive.google.com/file/d/0B5WLdFVMntmtLUU1UEY1S2d0NEE/view?usp=drive_web 
  3. Photo courtesy –