Bhaasa Naatakam – PUC First Year – Lesson 8

Bhaasa Naatakam – PUC First Year – Lesson 8 – सान्तः पुरः शरणागतोऽस्मि 

बालचरितम्

Kaliya Krishna
The English translation given here is meant for easier understanding of the Sanskrit terms rather than to precisely convey the purport in English. This portion has been explained in simple Sanskrit by Smt. Vidhya Ramesh in this video

 

पात्राणि

  • संकर्षणः बलरामः [ Sankarshana = Balaraama ]
  • दामोदरः श्रीकृष्णः [ Daamodara = Sreekrishna ]
  • कालियः महोरगः [ Kaaliya = The great serpant ]
  • गोपिकाः गोपकन्यकाः [ Gopikas = The girls of the cowherd clan ]
  • वृद्धगोपालकः यादववृद्धः [ The old Gopalaka = An old Yadava person ]

चतुर्थोऽङ्कः

(ततः प्रविशन्ति गोपकन्यकाः)
Then on, the gopikaas enter

सर्वाः           मा खलु मा खलु भर्तः! एतं जलाशयं प्रवेष्टुम् । एष खलु दुष्टमहोरगकुलावासः।

All (Girls): Don’t (मा खलु), don’t (proceed), hey Lord (भर्तृ), to enter (प्रवेष्टुम्) this (एतम्) lake (जलाशयम्). This (एषः) indeed (खलु) is the residing place (आवास) of the family (कुल) of heinous (दुष्ट) great (महा) serpent (उरग).

दामोदरः       न खलु न खलु विषादः कार्यः।

Damodara: The action (कार्य) of grieving (विषाद) is not (न खलु) to be done, not to be done. (Don’t feel sad).

सर्वाः            भर्तः! संकर्षण ! वारय वारय भर्तृदामोदरम्।

All:       O Lord (भर्तृ) ! Sankarshana (संकर्षण) ! Stop (वारय), Prevent, the lord (भर्तृ), Damodara (दामोदर) !

सङ्कर्षणः  अलमलं भयविषादाभ्याम्। दर्शितोऽनुरागः।

Sankarshana:      Enough! Enough (अलम्) of the fear (भय) and anguish (विषाद). Your affection (अनुरागः) has been well exhibited (दर्शितः)

दामोदरः    सर्वप्रजाहितार्थं द्रुततरं नागं मे वशं करोमि।

Damodara:     For the sake (अर्थम्) of the welfare (हित) of all (सर्व) the dependent citizens (प्रजा), I will make (करोमि) the serpent (नागम्) immediately (द्रुततरम्) come under my (मे) control (वशम्).

(इति ह्रदं प्रविष्टः)
Saying this (इति) he entered (प्रविष्टः) the lake (ह्रदम्)

सर्वाः      हा हा धूम उत्थितः ।

All (Girls): Oh! Oh! The smoke (धूमः) has risen up (उत्थितः)

दामोदरः    अहो ह्रदस्य गम्भीर्यम्। इह हि,
सितेतराभुग्नदुकूलकान्ति-
द्रुतेन्द्रिनीलप्रतिमानवीचिम् ।
इमामहं कालियधूमधूम्रां
सान्तर्विषाग्निं यमुनां करोमि ।। 1 ।।

[ सितेतर-अभुग्न-दुकूल-कान्ति-द्रुत-इन्द्रिनील-प्रतिमान-वीचिम् । इमाम् अहम् कालिय-धूम-धूम्राम् स-अन्तः-विष-अग्निं यमुनां करोमि ]

[ इमां कालियधूमधूम्रां सान्तः विषाग्निं यमुनां अहं सितेतराभुग्नदुकूलकान्ति-द्रुतेन्द्रिनीलप्रतिमानवीचिं करोमि ।  ]

Damodara:     Wow (अहो) ! How immense is this lake’s (ह्रद) depth (गम्भीर्यम्). इह (here) हि (itself), …

I (अहम्) will make (करोमि) Yamuna (यमुना) who is at present
smoke-coloured (धूम्रा) due to the Kaliya’s (कालिय) smoke (धूम), and
who is with (सह) the poisonous (विष) fire (अग्नि) in her interior (अन्तः)
to become one whose waves (वीचि) are similar (प्रतिमान) to the liquefied (द्रुत) gem (इन्द्रिनील) whose shine (कान्ति) is like that of a silk cloth (दुकूल) mixed (अभुग्न) in the dark blue or black colour (i.e., other than इतर white सित)

(निष्क्रान्तः)
(He left)

(ततः प्रविशति वृद्धगोपालकः।)
Then (ततः) the old (वृद्ध) Gopalaka (गोपालक) enters (प्रविशति)

वृद्धगोपालकः हा भर्तः! एष कन्यकाभिर्वार्यमाणो यमुनाह्रदं प्रविष्टः। मा खलु मा खलु साहसं कृत्वा प्रवेष्टुम् । अत्र व्याघ्रा वराहा हस्तिनः पानीयं पीत्वा तत्र तत्रैव विम्रियन्ते । कथं न दृश्यते । किमिदानीं करोमि। भवतु, इमम् तावत् कुम्भपलाशमारुह्य निध्यायामि। हा हा धूम उत्थितः।

Old Gopalaka: O Lord! This person (एषः), Krishna, in spite of being stopped (वार्यमाण) by the girls (कन्यका), has entered (प्रविष्ट) Yamuna’s (यमुना) lake (ह्रदम्). Acting (कृत्वा) adventurously (साहस) don’t (मा खलु) (proceed) to enter (प्रवेष्टुम्) this lake.  Animals such as tigers (व्याघ्र), boars (वराह) and elephants (हस्तिन्), after drinking (पीत्वा) the water (पानीय) in that place (अत्र),  are dying (विम्रियन्ते) there (तत्र तत्र)  itself (एव). How (कथम्) this is not realized (न दृश्यते)? What (किम्) shall I do (करोमि) now (इदानीम्)? Ok (भवतु), for now (तावत्), after climbing (आरुह्य) this (इमम्) squash tree (कुम्भपलाशम), I will see (निध्यायामि). Oh! Oh!  (हा हा) The smoke (धूम) has risen (उत्थित).

सङ्कर्षणः  पश्यन्तु भवत्यः ।
दामोदरोऽयं परिगृह्य नागं
विक्षोभ्य तोयं च समूलमस्य।
भोगे स्थितो नीलभुजङ्गमस्य
मेघे स्थितः शक्र इवावभाति ।। 2 ।।

[ दामोदरः, अयम्, परिगृह्य, नागम्, विक्षोभ्य, तोयम्, च, समूलम्, अस्य, भोगे, स्थितः, नीलभुजङ्गमस्य, मेघे, स्थितः, शक्रः, इव, , अवभाति ]

[ अयं दामोदरः तोयं विक्षोभ्य समूलं नागं परिगृह्य च अस्य नीलभुजङ्गमस्य भोगे स्थितः मेघे स्थितः शक्रः इव  अवभाति | ]

Sankarshana:  You girls (भवत्यः) see (पश्यन्तु). This (अयम्) Damodhara (दामोदर), having churned (विक्षोभ्य) the waters (तोय) of the river Yamuna, having held (परिगृह्य) the snake (नाग) with its base (समूल), standing (स्थितः) on the hood (भोग) of this (अयम् – षष्ठी अस्य) snake (नीलभुजङ्गम) appears (अवभाति) to be like (इव) Indra (शक्र) standing (स्थित) in the clouds (मेघ).

(ततः प्रविशति कालियं गृहीत्वा दामोदरः।)

At that time (ततः) Damodhara (दामोदर) enters (प्रविशति) holding (गृहीत्वा) Kaliyah (कालिय)

दामोदरः       एष भोः!
निर्भर्त्स्य कालियमहं परिविस्फुरन्तं
मूर्धाञ्चितैकचरणश्चलबाहुकेतुः।
भोगे विषोल्बणफणस्य महोरगस्य
हल्लीसकं सललितं रुचिरं वहामि ।। 3 ।।

[ निर्भर्त्स्य, कालियम्, अहम्, परिविस्फुरन्तम्, मूर्धाञ्चितैकचरणश्चलबाहुकेतुः, भोगे, विषोल्बणफणस्य, महोरगस्य, हल्लीसकम्, सललितम्, रुचिरम्, वहामि ]

[ अहं मूर्धाञ्चितैकचरणश्चलबाहुकेतुः परिविस्फुरन्तं कालियं निर्भर्त्स्य विषोल्बणफणस्य महोरगस्य भोगे रुचिरं हल्लीसकं सललितं वहामि | ]

Damodhara: Hey, you (भोः एषः)! After abusing (निर्भर्त्स्) Kaliya (कालिय), who is brightly shining (परिविस्फुरत्), I (अहम्), the one having his arms (बाहु) resembling the flag (केतु) and the one having one (एक) feet (चरण) adorn (अञ्चित) the forehead (मूर्धन्) of this serpent, I will carry out (वहामि) in an elegant way (सललित) the enjoyable (रुचिर) dance form called Hallisaka (हल्लीसक) on the hood (भोग) of the great (महत्) snake (उरग), that has abundant (उल्बण) poison (विष) in its hood (फण).

सर्वाः            आश्चर्यं भर्तः! आश्चर्यम्। कालियस्य पञ्चफणानाक्रामन् हल्लीसकं प्रक्रीडति।

All (girls): Oh, O Lord! What a wonder (आश्चर्यम्)! Krishna performing (प्रक्रीडति) the Hallisaka dance taking control of (आक्रम) the five (पञ्च) hoods (फण) of Kaliya

दामोदरः       यावदहमपि पुष्पाण्यपचिनोमि ।

Damodhara: In the meanwhile (यावत्), I am (अहम्) also (अपि) plucking (चिनोमि) flowers (पुष्प) from the tree

कालियः       आः,
लोकालोकमहीधरेण भुवनाभोगं यथा मन्दरं
शैलं शर्वधनुर्गुणेन फणिना यद्वच्च यादोनिधौ।
स्थूलाखण्डलहस्तिहस्तकठिनो भोगेन संवेष्टितं
त्वामेष त्रिदशाधिवासमधुना सम्प्रेषयामि क्षणात् ।। 4 ।।

[ लोकालोकमहीधरेण, भुवनाभोगम्, यथा, मन्दरम्, शैलम्, शर्वधनुर्गुणेन, फणिना, यद्वत्, च, यादोनिधौ, स्थूलाखण्डलहस्तिहस्तकठिनः, भोगेन, संवेष्टितम्, त्वाम्, एषः, त्रिदशाधिवासम्, अधुना, सम्प्रेषयामि, क्षणात् ]

[ यथा लोकालोकमहीधरेण भुवनाभोगं यद्वत् यादोनिधौ शर्वधनुर्गुणेन फणिना मन्दरं शैलं च (तद्वत्) स्थूलाखण्डलहस्तिहस्तकठिनः एषः (अहम्) भोगेन संवेष्टितं त्वाम् अधुना क्षणात् त्रिदशाधिवासम् सम्प्रेषयामि ]

Kaliya:    Ha!
I will surround you in the way (यथा) the Lokaloka Mountain (लोकालोकमहीधर) envelops the entire earth (भुवन+आभोग). I will churn you, in the way, the Mandara (मन्दर) mountain (शैल) was churned by the serpent (फणि), Vasuki, who was like the string (गुण) on the bow (धनुस्) of Shiva (शर्व), during the churning of the ocean (यादस्+निधि). I, (एषः this person that I am), who is firm (कठिन) like the trunk (हस्त) of the huge (स्थूल) Airavatha elephant (हस्ति) of Indra (आखण्डल), now itself (अधुना), will send (सम्प्रेषयामि) you (त्वाम्), who will be encircled (संवेष्टित) by my hood (भोग), to the residence (अधिवास) of gods (त्रिदश) [referring to the 33 types of divine beings], instantly (क्षणात्).

वृद्धगोपालकः (अवतीर्य) साधु भर्तः! साधु। फालय फालय । अहमपि सहायो भवामि। अहो बिभेमि भर्तः! बिभेमि। यावदिमं वृत्तान्तं नन्दगोपाय निवेदयामि ।

Old Cowherd: (After getting down – अवतीर्य) Good (साधु), O Lord! Good (साधु)! You take (फालय) the flowers. I (अहम्) also (अपि) will be (भवामि) an assistant (सहाय). I am scared (बिभेमि). O Lord! I am scared. In the meanwhile (यावत्), I shall present (निवेदयामि) to Nandagopa (नन्दगोप) these (इदम्) happenings (वृत्तान्त).

(निष्क्रान्तः)
(He left)

दामोदरः       विध्वस्तमीनमकराद् यमुनाह्रदान्ताद्
दर्पोच्छ्रयेण महता दृढमुच्छ्वसन्तम्।
आशीविषं कलुषमायतवृत्तभोग-
मेष प्रसह्य सहसा भुवि विक्षिपामि ।। 5 ।।

[ विध्वस्तमीनमकरात् यमुनाह्रदान्तात् दर्पोच्छ्रयेण महता दृढम् उच्छ्वसन्तम् आशीविषं कलुषम् आयतवृत्तभोगम् एषः प्रसह्य सहसा भुवि विक्षिपामि ]

विध्वस्तमीनमकरात् यमुनाह्रदान्तात् महता दर्पोच्छ्रयेण दृढम् उच्छ्वसन्तम् आयतवृत्तभोगं कलुषम् आशीविषं एषः (अहं) प्रसह्य सहसा भुवि विक्षिपामि |

Damodara:     From the Yamuna’s (यमुना) lake’s (ह्रद) end portion (अन्त), where the crocodiles (मकर) and fishes (मीन) have been destroyed (विध्वस्त),  I will forcefully (प्रसह्य) and rashly (सहसा) throw (विक्षिपामि) on the ground (भुव), this wicked (कलुष) poisonous serpent (आशीविष), who is breathing out (उत्+श्वसन्त) heavily (दृढ) due to the raised (उच्छ्रय) pride (दर्प), and who has spread out (आयत) its circular (वृत्त) hood (भोग).

कालियः       एष भोः!
रोषेण धूमायति यस्य देह-
स्तेनैव दाहं पृथिवीं प्रयाति ।
ज्वालावलीभिः प्रदहामि सोऽहं
रक्षन्तु लोकाः समरुद्गणास्त्वाम् ।। 6 ।।

[ रोषेण, धूमायति, यस्य, देहः, तेन, एव, दाहम्, पृथिवीम्, प्रयाति, ज्वालावलीभिः, प्रदहामि, सः, अहम्, रक्षन्तु, लोकाः, समरुद्गणाः त्वाम् ]

[ यस्य देहः रोषेण धूमायति तेन एव पृथिवीं दाहं प्रयाति | सः अहं ज्वालावलीभिः त्वां प्रदहामि | समरुद्गणाः लोकाः त्वां रक्षन्तु | ]

Kaliya:       Hey you!
Due to anger (रोष) the one whose body (देह) is creating smoke (धूमायति), by him only (एव) the earth (पृथिवी) will get (प्रयाति) burnt (दाह). Being such a person that I am (सः अहम्), I will burn (प्रदहामि) you (त्वाम्) by means of a series (आवली) of flames (ज्वाल).  Let the worlds along with (सह) the Devas (मरुद्गण) save (रक्ष) you (त्वाम्).

दामोदरः       कालिय ! यदि ते शक्तिरस्ति, दह्यतां ममैको भुजः ।

Damodara: O Kaliya ! If you have (अस्ति) strength (शक्ति) try to burn (दह्य) my (मम) one (एक) arm (भुज).

कालियः       हहह
चतुःसागरपर्यन्तां ससप्तकुलपर्वताम्।
दहेयं पृथिवीं कृत्स्नां किं भुजं न दहामि ते ।। 7 ।।
हं, तिष्ठेदानीम्। ए, त्वां भस्मीकरोमि।

[ चतुःसागरपर्यन्ताम्, ससप्तकुलपर्वताम्, दहेयम्, पृथिवीम्, कृत्स्नाम्, किम्, भुजम्, न, दहामि, ते ]

[ ससप्तकुलपर्वतां चतुःसागरपर्यन्तां कृत्स्नां पृथिवीं दहेयम् | किं ते भुजं न दहामि ? ]

Kaliya:       Ha, ha, ha !
I shall burn the entire earth which has seven mountains and extends till the four oceans. Will I not be able to incinerate your arm?
Hmm! Now you wait. Hey ! I shall turn you into ashes.

(विषाग्निं मुञ्चति)

(Emits मुञ्चति poisonous विष fire अग्नि)

दामोदरः       हन्त दर्शितं ते वीर्यम् ।

Damodara:     Wow (हन्त) ! Your (ते) valor (वीर्य) has been well demonstrated (दर्शित).

कालियः       प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान् नारायणः।

Kaliya:   May you be pleased! Kindly be pleased (प्रसीदतु) ! O Bhagavan Narayana.

दामोदरः       अनेन वीर्येण भवान् गर्वितः ।

Damodara:  You (भवान्) were proud (गर्वित) due to this (अयम्) valor (वीर्य).

कालियः       प्रसीदतु भगवान्। … अज्ञानादतिक्रान्तवान्, सान्तःपुरः शरणागतोऽस्मि।

Kaliya:   Kindly be pleased (प्रसीदतु) ! O Bhagavan ! I crossed (अतिक्रान्तवत्) my limits, due to ignorance (अज्ञान). Along with (सह) my family (अन्तःपुर), I (अस्मि) take refuge (शरणागत) in you.

दामोदरः       कालिय! किमर्थमिदानीं यमुनाह्रदं प्रविष्टोऽसि।

Damodara:  O Kaliya ! Why (किमर्थम्) have you (असि) entered (प्रविष्ट) this Yamuna’s (यमुना) lake (ह्रदम्) now (इदानीम्) ?

कालियः       भगवतो वरवाहनाद् गरुडाद् भीतोऽहमिह प्रविष्टोऽस्मि । तदिच्छामि गरुडादभयं भगवत्प्रसादात् ।

Kaliya:       Scared of Garuda, the supreme vehicle (वरवाहन) of you, who is Bhagavan (भगवत्), I have (अस्मि) entered (प्रविष्टः) here (इह).

दामोदरः       भवतु भवतु।
मम पादेन नागेन्द्र! चिह्नितं तव मूर्धनि।
सुपर्ण एव दृष्ट्वेदमभयं ते प्रदास्यति ।। 8 ।।
….
अद्यप्रभृति गोब्राह्मणपुरोगासु सर्वप्रजास्वप्रमादः कर्तव्यः।

[ मम, पादेन, नागेन्द्र, , चिह्नितम्, तव, मूर्धनि, सुपर्ण, एव, दृष्ट्वा, इदम्, अभयम्, ते, प्रदास्यति ]

[ (हे) नागेन्द्र ! मम पादेन तव मूर्धनि चिह्नितम् इदं दृष्ट्वा एव सुपर्ण ते अभयं प्रदास्यति | ]

Damodara:     Let it be ! Ok (भवतु) ! O king among the snakes (नागेन्द्र) !  In your (तव) forehead (मूर्धन्), a mark (चिह्नित) has been made by my (मम) feet (पाद). Seeing (दृष्ट्वा) that itself (एव), Garuda (सुपर्णः) will give (प्रदास्यति) protection (अभयम्). Starting today (अद्यप्रभृति), cautiousness (अप्रमाद) is to be carried out (कर्तव्यः) towards all these people (सर्व-प्रजा) who lead (and thus support) the cattle and the Brahmins (गो-ब्राह्मण-पुरोग)

कालियः       भगवन् ! मद्विषदूषितमिदं जलम् । तदिदानीमेव विषं संहृत्य यमुनाह्रदान्निष्क्रमामि ।

Kaliya:        O Bhagavan! This (इदम्) water (जल) has been contaminated (दूषित) by my (मत्) poison (विष). Now (इदानीम्) itself (एव), collecting (संहृत्य) that (तत्) poison (विष) from this lake (ह्रद) on Yamuna (यमुना), I will step out (निष्क्रमामि).

दामोदरः       प्रतिनिवर्ततां भवान् ।

Damodara:     You (भवान्) may withdraw (प्रतिनिवृ) (from here).

कालियः       यदाज्ञापयति भगवान् नारायणः।

Kaliya:       (I will do) as instructed by Bhagavan Narayana

(सपरिजनो निष्क्रान्तः)
He left (निष्क्रान्त) along with (सह) his people (परिजन)

References:

  • Sanskrit Original text –

https://sa.wikisource.org/wiki/बालचरितम्

Champu Ramayanam – PUC First Year – Lesson 5

Champu Ramayanam – PUC First Year – Lesson 5 – महर्षिवचनपालनम् – चम्पुरामायणम् – बालकाण्डः

tataka

Note: The Karnataka PUC book has the original text with the anvaya for the shlokas. Here, additionally padachcheda, anvayakramaa and the English meaning are provided.

मूलम्

तदनु यथाविधि कृतसपर्येण मर्यादातीतमहिम्ना महितेन गाधेतरहृदयेन गाधिनन्दनेन सत्रपरित्रानार्थम् इत्थमभ्यर्थितोऽभूत् ।

पदच्छेदः

तत्+अनु यथा+विधि कृत+सपर्येण मर्याद+अतीत+महिम्ना महितेन गाध+इतर+हृदयेन गाधि+नन्दनेन सत्र+परित्रान+अर्थम् इत्थम् अभ्यर्थितः अभूत् ।

अन्वयः

तदनु यथाविधि कृतसपर्येण मर्यादातीतमहिम्ना महितेन गाधेतरहृदयेन गाधिनन्दनेन सत्रपरित्रानार्थम् इत्थम् अभ्यर्थितः अभूत् ।

आकाङ्क्षा अन्वयक्रमः

  • अभ्यर्थितः अभूत्
    • कथम् अभ्यर्थितः ? इत्थम्
    • किमर्थम् अभ्यर्थितः ? सत्रपरित्रानार्थम्
    • केन अभ्यर्थितः ? गाधिनन्दनेन
      • कीदृशेन गाधिनन्दनेन ? महितेन
      • पुनः कीदृशेन गाधिनन्दनेन ? गाधेतरहृदयेन
      • पुनः कीदृशेन गाधिनन्दनेन ? मर्यादातीतमहिम्ना
      • पुनः कीदृशेन गाधिनन्दनेन ? कृतसपर्येण
        • कीदृशं कृतसपर्येण ? यथाविधि
      • कदा अभ्यर्थितः ? तदनु

English Meaning

The deep-hearted Viswamitra (son of Gaadhi), whose greatness is boundless, after receiving the customary honour, requested the king for the protection of his sacrifice, thus. 62

Word Meaning

  • तदनु = After that
  • इत्थम = in this manner, thus
  • अभूत् = (Dasharata) became
  • अभ्यर्थितः = one who has been requested
  • सत्रप्रित्रानार्थम् = for (अर्थम्) the protection (परित्रान) of the sacrifice (सत्र)
  • गाधिनन्दनेन = by Vishwamitra, who is the beloved son (नन्दन) of Gaadhi (गाधि)
  • यथाविधि कृतसपर्येण = by him, who was done the honours (कृतसपर्य) as per the custom (यथाविधि)
  • मर्यादातीतमहिम्ना = by him, whose greatness (महिम्न) has crossed (अतीत) all boundaries (मर्याद)
  • महितेन = by him, who is celebrated
  • गाधेतरहृदयेन = by him, who is dignified (गाधेतर) at heart (हृदय)

मूलम्

राजन् भवतस्तनयेन विनयाभिरामेण रामेण शरासनमित्रेण सौमित्रिमात्रपरिजनेन क्रियमाणक्रतुरक्षो रक्षोदुरितमुत्तीर्य कृतावभृथो भवितुमभिलषामीति ।

पदच्छेदः

राजन्, भवतस्तनयेन, विनयाभिरामेण, रामेण, शरासनमित्रेण, सौमित्रिमात्रपरिजनेन, क्रियमाणक्रतुरक्षः, रक्षोदुरितमुत्तीर्य, कृतावभृथः, भवितुम्, अभिलषामि, इति

अन्वयः

राजन्, शरासनमित्रेण सौमित्रिमात्रपरिजनेन विनयाभिरामेण भवतः तनयेन रामेण क्रियमाणक्रतुरक्षः । रक्षोदुरितमुत्तीर्य कृतावभृथः भवितुम् अभिलषामि इति ।

  • हे राजन्
  • क्रियमाणक्रतुरक्षः (अस्ति)
    • केन क्रियमाणक्रतुरक्षः ? रामेण
      • कीदृशेन रामेण ? तनयेन
        • कस्य तनयेन ? भवतः
      • पुनः कीदृशेन रामेण ? विनयाभिरामेण
      • पुनः कीदृशेन रामेण ? सौमित्रिमात्रपरिजनेन
      • पुनः कीदृशेन रामेण ? शरासनमित्रेण
    • (अभ्यर्थितः अभूत्)
    • किं इति (अभ्यर्थितः अभूत्) ? … अभिलषामि इति
      • किं कर्तुम् अभिलषामि ? भवितुम्
        • कथं भवितुम् ? कृतावभृथः
          • किं कृत्वा कृतावभृथः ? रक्षोदुरितमुत्तीर्य

O King, I desire to finish successfully the sacrifice, overcoming the mischief of the demons. The protection of the sacrifice is to be done by your son Rama, agreeably disciplined; for whom just the help of the bow is sufficient; and for whom Lakshmana is enough to do all the service. 63

  • राजन् = O King
  • क्रियमाणक्रतुरक्षः = क्रतोः रक्षा क्रतुरक्षा, क्रियमाणा क्रतुरक्षा यस्य सः – The one whose sacrifice is being protected by Rama the protection (रक्ष) of the yagna (क्रतु) that is being done (क्रियमाण)
  • रामेण = By Rama
  • भवतः तनयेन = by your (भवतः) son (तनय)
  • शरासनमित्रेण = by him, for whom the bow (शरासन), the seat (आसन) of the arrows (शर), is the friend (मित्र) e., one for whom just the help of the bow is sufficient
  • सौमित्रिमात्रपरिजनेन = by him, for whom Lakshmana (सौमित्रि), the son of Sumitra, himself alone (मात्र) is the servant (परिजन), i.e., he is enough to do all the service
  • विनयाभिरामेण = by him, who is gleaming (अभिराम) with obedience (विनय)
  • अभिलषामि = I desire
  • भवितुम् = to become
  • कृतावभृथः = one who has completed (कृत) the bath called Avabhruta (अवभृत) that is taken after the Yagna is completed
  • रक्षोदुरितम् उत्तीर्य = having crossed (उत्तीर्य) the evil actions (दुरित) of the demons (रक्षस्)
  • इति = Thus (he spoke)

मूलम्

एतदाकर्ण्य कर्णपुरुषं महर्षिभाषितम् अतिमात्रपुत्रवात्सल्यात् कौसल्याजानिः सशल्यान्तःकरणोऽभूत् ।

पदच्छेदः

एतत्, आकर्ण्य, कर्ण+पुरुषम्, महर्षि+भाषितम्, अति+मात्र+पुत्र+वात्सल्यात्, कौसल्या+जानिः, सशल्य+अन्तः+करणः, अभूत्

अन्वयः

महर्षिभाषितं एतत् कर्णपुरुषम् आकर्ण्य अतिमात्रपुत्रवात्सल्यात् कौसल्याजानिः सशल्यान्तःकरणः अभूत् ।

  • सशल्यान्तःकरणः अभूत्
    • कः सशल्यान्तःकरणः अभूत् ? कौसल्याजानिः
    • किं कृत्वा ? आकर्ण्य
      • किम् आकर्ण्य ? एतत्
        • किम् एतत् ? महर्षिभाषितम्
        • कीदृशम् एतत् ? कर्णपुरुषम्
      • किमर्थं सशल्यान्तःकरणः अभूत् ? अतिमात्रपुत्रवात्सल्यात्

The king, upon hearing these harsh words of the sage, became deeply hurt at heart because of his too much affection for his son. 64

  • आकर्ण्य = On hearing
  • एतत् = these
  • महर्षिभाषितम् = words (भाषित) of the sage (महर्षि)
  • कर्णपुरुषम् = which were harsh (पुरुष) to the ears (कर्ण)
  • अतिमात्रपुत्रवात्सल्यात् = due to his affection (वात्सल्य) for his son (पुत्र) which was in a huge (अति) quantity (मात्र)
  • कौसल्याजानिः = Dasharatha, the husband (जानि) of Kausalyaa (कौसल्या)
  • अभूत् = became
  • सशल्यान्तःकरणः = he whose heart (अन्तःकरण) was associated with (i.e., experienced) (स) torture (शल्य)

मूलम्

ततस्तस्मिन् बहुप्रकारैरवार्यनिश्चये भगवति विश्वामित्रे दशरथः तपनकुलहितेन पुराहितेन एवमभिहितोऽभूत् ।

पदच्छेदः

ततः, तस्मिन्, बहु+प्रकारैः, अवार्य+निश्चये, भगवति, विश्वामित्रे, दशरथः, तपन+कुल+हितेन, पुरोहितेन, एवम्, अभिहितः, अभूत्

अन्वयः

ततः तस्मिन् बहुप्रकारैः अवार्यनिश्चये भगवति विश्वामित्रे दशरथः तपनकुलहितेन पुरोहितेन एवं अभिहितः अभूत् ।

  • अभिहितः अभूत्
    • कथम् अभिहितः अभूत् ? एवम्
    • केन अभिहितः अभूत् ? पुरोहितेन
      • कीदृशेन पुरोहितेन ? तपनकुलहितेन
    • कः अभिहितः अभूत् ? दशरथः
    • कदा अभिहितः अभूत् ? अवार्यनिश्चये विश्वामित्रे
      • कीदृशे विश्वामित्रे ? तस्मिन्
        • कीदृशे तस्मिन् विश्वामित्रे ? भगवति
      • कथम् अवार्यनिश्चये ? बहुप्रकारैः अवार्यनिश्चये

When the sage, Viswamitra, remained adamant in his demand in a number of ways, Vasishta, the family priest of the solar race, spoke to the king thus: 65

  • ततः = After that
  • तस्मिन् भगवति विश्वामित्रे = When (सति) that (तत्) Bhagavan (भगवत्) Viswamitra (विश्वामित्र)
  • बहुप्रकारैः अवार्यनिश्चये (सति) = when he had this resolution (निश्चय) which was unrestrainable (अवार्य) in spite of multiple attempts (बहुप्रकारैः) to change it
  • दशरथः = Dasharatha
  • अभूत् = became
  • अभिहितः = the person who was spoken to
  • एवम् = in this way
  • पुरोहितेन = by the priest (i.e., royal priest) (पुरोहित)
  • तपनकुलहितेन = by one who cares for the welfare (हित) of the solar (तपन) race (कुल)

मूलम्

पर्याप्तभाग्याय भवानमुष्मै कुर्यात् सपर्यां कुशिकात्मजाय ।
निर्यातुधानां वसुधां विधातुं निर्यातु रामः सह लक्ष्मणेन ॥ १ ॥

पदच्छेदः

पर्याप्तभाग्याय, भवान्, अमुष्मै, कुर्यात्सपर्याम्, कुशिकात्मजाय, निर्यातुधानाम्, वसुधाम्, विधातुम्, निर्यातु, रामः, सह, लक्ष्मणेन

अन्वयः

भवान् अमुष्मै पर्याप्तभाग्याय कुशिकात्मजाय सपर्यां कुर्यात् । वसुधां निर्यातुधानां विधातुं रामः लक्ष्मणेन सह निर्यातु ॥

  • कुर्यात्
    • कः कुर्यात् ? भवान्
    • किं कुर्यात् ? सपर्याम्
      • कस्मै सपर्यां कुर्यात् ? कुशिकात्मजाय
        • कीदृशाय कुशिकात्मजाय ? अमुष्मै
        • पुनः कीदृशाय कुशिकात्मजाय ? पर्याप्तभाग्याय
      • निर्यातु
        • कः निर्यातु ? रामः
        • केन सह निर्यातु ? लक्ष्मणेन सह
        • किं कर्तुं निर्यातु ? विधातुम्
          • कथं विधातुम् ? निर्यातुधानाम्
          • कां विधातुम् ? वसुधाम्

“Honour this sage Viswamitra whose fortunes are brim-full. May Rama, along with Lakshmana, proceed to make the earth free of demons.” 66

  • भवान् = You
    • कुर्यात् = do
    • सपर्याम् = worship, pooja
    • अमुष्मै = to him
    • पर्याप्तभाग्याय = to one whose fortunes (भाग्य) are sufficient (पर्याप्त)
    • कुशिकात्मजाय = to Viswamitra, born in the lineage of Kushika
  • रामः = Rama
    • लक्ष्मणेन सह = along with Lakshmana
    • निर्यातु = let him proceed
    • विधातुम् = to make
    • वसुधाम् = earth
    • निर्यातुधानाम् = one from whom demons (यातुधान) have left (निः e., निर्गत)

मूलम्

एवं वसिष्ठेन प्रतिष्ठापितधृतिर्दशरथः सुतप्रदानेन कुशिकसुतमनोरथमेव पूरयामास ।

पदच्छेदः

एवम्, वसिष्ठेन, प्रतिष्ठापित+धृतिः, दशरथः, सुत+प्रदानेन, कुशिक+सुत+मनोरथम्, एव, पूरयामास

अन्वयः

एवं वसिष्ठेन प्रतिष्ठापितधृतिः दशरथः सुतप्रदानेन कुशिकसुतमनोरथम् एव पूरयामास ।

  • पूरयामास
    • किं पूरयामास ? कुशिकसुतमनोरथम् एव
    • कथं पूरयामास ? एवम्
      • कथम् एवम् पूरयामास ? सुतप्रदानेन
    • कः पूरयामास ? दशरथः
      • कीदृशः दशरथः ? प्रतिष्ठापितधृतिः
        • केन प्रतिष्ठापितधृतिः ? वसिष्ठेन

Dasharatha, thus, with confidence established by the words of Vasishta, fulfilled the desire of Viswamitra by presenting him with his sons. 67

  • एवम् = In this way
  • दशरथः = Dasharatha
  • प्रतिष्ठापितधृतिः = one whose confidence (धृति) has been established (प्रतिष्ठापित)
  • वसिष्ठेन = by Vasishta
  • पूरयामास = fulfilled
  • कुशिकसुतमनोरथम् एव = the desire (मनोरथ) itself (एव) of Vishvamitra, the son (i.e., descendent) (सुत) of Kushika (कुशिक)
  • सुतप्रदानेन = by giving (प्रदान) his son(s) (सुत)

मूलम्

योगेन लभ्यो यः पुंसां संसारापेतचेतसाम् । नियोगेन पितुः सोऽयं रामः कौशिकमन्वगात् ॥ २ ॥

पदच्छेदः

योगेन, लभ्यः, यः, पुंसां, संसारापेतचेतसाम्, नियोगेन, पितुः, सः, अयम्, रामः, कौशिकम्, अन्वगात्

अन्वयः

यः रामः संसारापेतचेतसां पुंसां योगेन लभ्यः सः अयं पितुः नियोगेन कैशिकम् अन्वगात् ।

  • अन्वगात्
    • कम् अन्वगात् ? कैशिकम्
    • केन कारणेन अन्वगात् ? नियोगेन
      • कस्य नियोगेन ? पितुः
    • कः अन्वगात् ? अयम्
      • कः अयम् अन्वगात् ? रामः
        • कीदृशः रामः ? यः … लभ्यः सः
          • केन लभ्यः ? योगेन
            • केषां योगेन ? पुंसाम्
              • कीदृशां पुंसाम् ? संसारापेतचेतसाम्

Rama who could be got only by Yoga, by those whose minds have become free from the fetters of the world, now followed Viswamitra, by the orders of his father. 68

  • यः रामः = That Rama who
    • लभ्यः = obtained
    • योगेन = through Yoga
    • पुंसाम् = by men
    • संसारापेतचेतसाम् = by those whose minds (चेतस्) have become free (अपेत) from the worldly life (संसार)
  • सः = He
    • अयम् = this person
    • अन्वगात् = followed
    • कैशिकम् = Vishwamitra, the descendent of Kushika (कुशिक)
    • नियोगेन = by the orders
    • पितुः = of his father

मूलम्

तत्र सत्रं परित्रातुं विश्वामित्रो महामुनिः । सौमितिसहितं रामं नयन्नयमवोचत ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

तत्र, सत्रम्, परित्रातुम्, विश्वामित्रः, महामुनिः, सौमितिसहितम्, रामम्, नयन्, अयम्, अवोचत

अन्वयः

अयं महामुनिः विश्वामित्रः तत्र सत्रं परित्रातुं सौमित्रिसहितं रामं नयन् अवोचत ।

  • अवोचत ।
    • किं कृत्वा अवोचत ? नयन्
      • कं नयन् ? रामम्
        • कथंभूतं रामम् ? सौमित्रिसहितम्
      • किमर्थं नयन् ? परित्रातुम्
        • किं परित्रातुम् ? सत्रम्
        • कुत्र परित्रातुम् ? तत्र
      • कः अवोचत ? अयम्
        • कः अयम् अवोचत ? विश्वामित्रः
          • कीदृशः विश्वामित्रः ? महामुनिः

The great sage Viswamitra, taking along with him Rama together with Lakshmana to protect the sacrifice spoke thus: 69

  • तत्र = There
  • अयम् = This
  • महामुनिः = Great sage
  • विश्वामित्रः = Viswamitra
  • नयन् = taking
  • रामम् = Rama
  • सौमित्रिसहितम् = along with (सहित) Lakshmana, the son of Sumitra (सौमित्रि)
  • परित्रातुम् = to protect
  • सत्रम् = Sacrifice, Homa, Yaaga
  • अवोचत = spoke

मूलम्

बलेन तपसां लब्धे बलेत्यतिबलेति च । विद्येते मयि काकुत्स्थ विद्येते वितरामि ते ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

बलेन, तपसाम्, लब्धे, बला, इति, अतिबला, इति, च, विद्येते, मयि, काकुत्स्थ, विद्ये, ते, वितरामि, ते

अन्वयः

हे काकुत्स्थ । तपसां बलेन लब्धे बला इति अतिबला इति च विद्ये मयि विद्येते । ते ते वितरामि ।

  • हे काकुत्स्थ ।
  • विद्येते ।
    • कुत्र विद्येते ? मयि
    • के विद्येते ? विद्ये
      • के विद्ये ? बला इति च अतिबला इति च
      • कीदृशे विद्ये ? लब्धे
        • केन लब्धे ? बलेन
          • केषां बलेन ? तपसाम्
        • वितरामि ।
          • कः वितरति ? अहम्
          • कस्मै वितरामि ? ते (तुभ्यम्)
          • के विरतामि ? ते

“O Rama, I have with me two spells, ‘Balaa’ and ‘Atibalaa’ (Strength and Super-strength) got by the strength of penance. I shall now bestow them upon you.” 70

  • हे काकुत्स्थ = O Rama
  • विद्ये = two knowledge
    • बला इति = one called Balaa
    • अतिबला इति च = and one called Atibalaa
    • लब्धे = these two are got
    • बलेन = by the strength
    • तपसाम् = of the penances
  • विद्येते = these two exist
    • मयि = in me
  • ते = these two
    • वितरामि = I bestow
    • ते = on to you

< One shloka not in syllabus >

“In this place, long ago, Manmatha, the mind born, lost his body, becoming a locust in the fire of the Supreme Lord Shiva’s eye hidden in the parting of his hair (viz., the forehead). Therefore, this country came to be known as ‘Anga’. 72

मूलम्

तदनु मानससरःप्रसृतां सरयूमतिक्रम्य वृत्रवधप्रवृद्धवृद्धश्रवः पङ्कक्षालनलब्धमलयोः मलदकरूषनाम्नोः जनपदयोः सीम्नि कृतपदयोर्दाशरथ्योः पुनरप्येवमब्रवीत् ।

पदच्छेदः

तदनु, मानस+सरः+प्रसृताम्, सरयूम्, अतिक्रम्य, वृत्र+वध+प्रवृद्ध+वृद्धश्रवस्+पङ्क+क्षालन+लब्ध+मलयोः, मलद+करूष+नाम्नोः, जनपदयोः, सीम्नि, कृतपदयोः, दाशरथ्योः, पुनः, अपि, एवम्, अब्रवीत्

अन्वयः

तदनु मानससरःप्रसृताम् सरयूम् अतिक्रम्य वृत्रवधप्रवृद्धवृद्धश्रवःपङ्कक्षालनलब्धमलयोः मलदकरूषनाम्नोः जनपदयोः सीम्नि दाशरथ्योः कृतपदयोः सतोः पुनः अपि एवम् अब्रवीत् ।

  • अब्रवीत्
    • कथम् अब्रवीत् ? पुनः अपि एवम्
    • कदा अब्रवीत् ? दाशरथ्योः कृतपदयोः सतोः
      • कुत्र कृतपदयोः ? सीम्नि
        • कयोः सीम्नि ? जनपदयोः
          • कीदृशोः जनपदयोः ? मलदकरूषनाम्नोः
          • पुनः कीदृशोः जनपदयोः? वृत्रवधप्रवृद्धवृद्धश्रवःपङ्कक्षालनलब्धमलयोः
        • किं कृत्वा अब्रवीत् ? अतिक्रम्य
          • काम् अतिक्रम्य ? सरयूम्
            • कीदृशीं सरयूम् ? मानससरःप्रसृताम्
          • कदा अब्रवीत् ? तदनु

Then, they crossed the river Sarayu, who rose from the lake Maanasa. Next, they crossed the borders of two countries ‘Malada’ and ‘Karusha’, which got their names by the washed of dirt (‘mala’) and excreta (‘karusha’) of Indra who got great sin by the slaughter of Vritra. Then Viswamitra said to the two sons of Dasaratha: 73

  • तदनु = Then
  • अतिक्रम्य = having crossed
  • सरयूम् = the river Sarayu
  • मानससरःप्रसृताम् = which is one who rose (प्रसृत) from the lake (सरस्) Maanasa (मानस)
  • पुनः अपि एवम् अब्रवीत् = Again Viswamitra said (अब्रवीत्) in this way (एवम्)
  • दाशरथ्योः = when the two sons of Dasharatha (दशरथ)
  • कृतपदयोः = when those two placed (कृत) their foot (पद)
  • सीम्नि = in the border (सीमा)
  • जनपदयोः = of those two countries (जनपद)
  • मलदकरूषनाम्नोः = Of those two, having the names (नाम) Malada (मलद) and Karusha (करूष)
  • वृत्रवधप्रवृद्धवृद्धश्रवःपङ्कक्षालनलब्धमलयोः = Those two which were named this way, as they had got (लब्ध) the dirt (मल) and excreta (करूष) of Indra (वृद्धश्रवस्) when he washed off (क्षालन) the great sin (पङ्क) that was caused by (प्रवृद्ध) the slaughter (वध) of Vritra (वृत्र)

मूलम्

यक्षः सुकेतुर्द्रुहिणप्रसादाल्लेभे सुतां कामपि ताटकाख्याम् । सुन्दः किलैनां परिणीय तस्यां मारीचनीचं जनयाम्बभूव ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

यक्षः, सुकेतुः, द्रुहिणप्रसादात्, लेभे, सुताम्, काम्, अपि, ताटकाख्याम्, सुन्दः, किल, एनाम्, परिणीय, तस्याम्, मारीचनीचम्, जनयाम्बभूव

अन्वयः

सुकेतुः यक्षः द्रुहिणप्रसादात् ताटकाख्यां कामपि सुतां लेभे । सुन्दः एनां परिणीय तस्यां मारीचनीचं जनयाम्बभूव किल ।

  • लेभे
    • कां लेभे ? सुताम्
      • कीदृशीं सुताम् ? काम् अपि
      • पुनः कीदृशीं सुताम् ? ताटकाख्याम्
    • कस्मात् कारणात् लेभे ? द्रुहिणप्रसादात्
    • कः लेभे ? यक्षः
      • कः यक्षः ? सुकेतुः
    • जनयाम्बभूव किल
      • कस्यां जनयाम्बभूव ? तस्याम्
      • किं कृत्वा जनयाम्बभूव ? परिणीय
        • कां परिणीय ? एनाम्
          • काम् एनाम् ? सुन्दः

A Yaksha by name, Suketu got a daughter named Taatakaa by the grace of Brahma. Sunda married her and begot by her a son named Maaricha. 74

  • सुकेतुः यक्षः = A Yaksha, a superhuman (यक्षः) named Suketu (सुकेतुः)
    • द्रुहिणप्रसादात् = by Brahma’s (द्रुहिण) blessings (प्रसाद)
    • लेभे = got
    • काम् अपि = Someone (female)
    • सुताम् = daughter
  • सुन्दः = Sunda
    • परिणीय = getting married
    • एनाम् = this person (female) (एताम् / एनाम्)
    • जनयाम्बभूव = caused to take birth
    • तस्याम् = her, i.e., Taatakaa’s
    • मारीचनीचम् = son, a lowly person (नीच) named Maareecha (मारीच)
    • किल = isn’t it?

मूलम्

एकदा सुन्दे निहते मारीचः कुम्भसम्भवमभिभूय तस्य शापादवाप कौणपताम् । ताटकाप्यभूत्पुरुषादिनी ।

पदच्छेदः

एकदा, सुन्दे, निहते, मारीचः, कुम्भ+सम्भवम्, अभिभूय, तस्य, शापात्, अवाप, कौणपताम्, ताटका, अपि, अभूत्, पुरुषादिनी

अन्वयः

एकदा सुन्दे निहते (सति) मारीचः कुम्भसम्भवम् अभिभूय तस्य शापात् कौणपताम् अवाप । ताटका अपि पुरुषादिनी अभूत् ।

  • अवाप
    • किम् अवाप ? कौणपताम्
    • कस्मात् कारणात् अवाप ? शापात्
      • कस्य शापात् ? तस्य
    • किं कृत्वा अवाप ? अभिभूय
      • कम् अभिभूय ? कुम्भसम्भवम्
    • कः अवाप ? मारीचः
    • कदा ? एकदा
      • कदा एकदा ? सुन्दे निहते (सति)
    • अभूत्
      • कथंभूता अभूत् ? पुरुषादिनी
      • का अभूत् ? ताटका अपि

Once, after Sunda was killed, Maricha committed an outrage against Sage Agastya (vessel-born) and was turned into a demon by his curse. Taatakaa also became a man-eater. 75

  • एकदा = Once upon a time
  • सुन्दे निहते (सति) = when Sunda was eliminated
  • मारीचः = Maaricha
  • कुम्भसम्भवम् अभिभूय = Having humiliated (अभिभू) Agastya, one who was born (सम्भव) out of a pot (कुम्भ)
  • तस्य शापात् = due to his (तस्य) curse (शाप)
  • कौणपताम् अवाप = obtained (अवाप) the state of cannibalism (कौणपत)
  • ताटका अपि = Taatakaa also
  • अभूत् = became
  • पुरुषादिनी = a female man-eater (पुरुष+अदिन्)

मूलम्

सेयमब्जासनसिद्धसिन्धुरसहस्रप्राणात्मजेन सह जनपदविपदं विदधाना व्यापदनीया त्वयेति । रामस्तमाकर्ण्य स्त्रीवधशङ्कामकरोत् ।

पदच्छेदः

सा इयम् अब्ज+आसन+सिद्ध+सिन्धुर+सहस्र+प्राणा आत्मजेन सह जनपद+विपदम् विदधाना व्यापदनीया त्वया इति । रामः तम् आकर्ण्य स्त्री+वध+शङ्काम् अकरोत् ।

अन्वयः

अब्जासनसिद्धसिन्धुरसहस्रप्राणा आत्मजेन सह जनपदविपदं विदधाना इयम् सा त्वया व्यापदनीया इति । रामः तम् आकर्ण्य स्त्रीवधशङ्काम् अकरोत् ।

  • व्यापदनीया इति (उक्तवान्)
    • केन व्यापदनीया ? त्वया
    • का व्यापदनीया ? इयम्
      • का इयम् ? सा
      • कीदृशी सा ? विदधाना
        • किं विदधाना ? जनपदविपदम्
        • केन सह विदधाना ? आत्मजेन सह
      • पुनः कीदृशी सा ? अब्जासनसिद्धसिन्धुरसहस्रप्राणा
    • अकरोत्
      • किम् अकरोत् ? स्त्रीवधशङ्काम्
      • किं कृत्वा अकरोत् ? आकर्ण्य
        • किम् आकर्ण्य ? तम्
      • कः अकरोत् ? रामः

She got the strength of a thousand elephants by a boon of the lotus-born, Brahma, and together with her son, began causing calamities to the countries. Now, she is to be slain by you. 76

Hearing this, Rama had a doubt about killing a woman. 77

  • इयम् सा = this person
    • अब्जासनसिद्धसिन्धुरसहस्रप्राणा = She who has got the energy (प्राण) of a thousand (सहस्र) of elephants (सिन्धुर) which resulted (सिद्ध) due to Brahma, whose seat (आसन) in the lotus (अब्ज)
    • आत्मजेन सह = along with her son
    • जनपदविपदं विदधाना = She who caused (विदधा) calamities (विपद) to the countries (जनपद)
  • त्वया = by you
    • व्यापदनीया = to be slain
    • इति = so he said
  • रामः = Rama
    • तम् आकर्ण्य = having listened (आकर्ण्य) to this (तम्)
    • स्त्रीवधशङ्काम् अकरोत् = did (i.e., had) (अकरोत्) the doubt (शङ्का) about killing (वध) a woman (स्त्री)

मूलम्

किञ्च वैरोचनीं मन्थरां वसुन्धरापराधधुरन्धरां पुरन्दरेण निहतां जनार्दनकृतमर्दनां च भार्गवजनानीं प्रदर्श्य दाशरथेरमन्दां सुन्दवधूवधविचिकित्साम् उत्सारयामास ।

पदच्छेदः

किम्, च, वैरोचनीम्, मन्थराम्, वसुन्धरा+अपराध+धुरन्धराम्, पुरन्दरेण, निहताम्, जनार्दन+कृत+मर्दनाम्, च, भार्गव+जनानीम्, प्रदर्श्य, दाशरथेः, अमन्दाम्, सुन्द+वधू+वध+विचिकित्साम्, उत्सारयामास

अन्वयः

किं च, पुरन्दरेण निहतां वसुन्धरापराधधुरन्धरां वैरोचनीं मन्थरां च जनार्दनकृतमर्दनां भार्गवजनानीं च प्रदर्श्य दाशरथेः अमन्दां सुन्दवधूवधविचिकित्साम् उत्सारयामास ।

  • उत्सारयामास
    • काम् उत्सारयामास ? सुन्दवधूवधविचिकित्साम्
      • कीदृशीं सुन्दवधूवधविचिकित्साम् ? अमन्दाम्
      • कस्य सुन्दवधूवधविचिकित्साम् ? दाशरथेः
    • किं कृत्वा उत्सारयामास ? प्रदर्श्य
      • कां प्रदर्श्य ? मन्थराम्
        • कीदृशीं मन्थराम् ? वैरोचनीम्
        • पुनः कीदृशीं मन्थराम् ? वसुन्धरापराधधुरन्धराम्
        • पुनः कीदृशीं मन्थराम् ? निहताम्
          • केन निहताम् ? पुरन्दरेण
        • पुनः च कां प्रदर्श्य ? भार्गवजनानीं च
          • कीदृशीं भार्गवजनानीम् ? जनार्दनकृतमर्दनाम्

But, Viswamitra cited the example of Manthara, daughter of Virochana being killed by Indra for her crimes against the earth, and also that of Bhargava’s (sage Sukra’s) mother i.e., the wife of Bhrugu, being killed by the Lord Vishnu. He thus removed Rama’s great perplexity about the killing of Tataka. 78

  • किं च = But
  • प्रदर्श्य = citing (the cases of)
  • मन्थराम् = Mantharaa (मन्थरा)
  • वैरोचनीम् = who was the daughter of Virochana (विरोचन)
  • वसुन्धरापराधधुरन्धराम् = who stood first (धुरन्धरा) to cause an offense (अपराध) against the Bhoomi Devi (वसुन्धरा)
  • पुरन्दरेण निहताम् = who was eliminated (निहता) by Indra (पुरन्दर), who takes possession (दर) of the cities (पुर) of his enemies
  • च = and
  • भार्गवजनानीम् = the mother of Bhaargava (भार्गव), the son of Sage Bhrgu (भृगु)
  • जनार्दनकृतमर्दनाम् = whose assassination was done by Vishnu (जनार्दन), who is the inflictor of suffering (र्दन) on the evil people (जन)
  • उत्सारयामास = (Vishvamitra) removed
  • दाशरथेः अमन्दां सुन्दवधूवधविचिकित्साम् = Rama’s (दाशरथि) great (अमन्दाम्) perplexity (विचिकित्सा) about the killing (वध) of Taatakaa, the wife (वधू) of Sunda (सुन्द)

मूलम्

आश्रुतः श्रुतवृत्तेन तेन सुन्दप्रियावधः । तमेवान्ववदत्तस्य चापः शिञ्जारवच्छलात् ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

आश्रुतः, श्रुतवृत्तेन, तेन, सुन्दप्रियावधः, तम्, एव, अन्ववदत्, तस्य, चापः, शिञ्जारवच्छलात्

अन्वयः

श्रुतवृत्तेन तेन सुन्दप्रियावधः आश्रुतः । तस्य चापः शिञ्जारवच्छलात् तम् एव अन्ववदत् ।

  • आश्रुतः
    • (कर्मपदम्) कः आश्रुतः ? सुन्दप्रियावधः
    • (कर्तृपदम्) केन आश्रुतः ? तेन
      • कीदृशेन तेन ? श्रुतवृत्तेन
    • अन्ववदत्
      • कम् अन्ववदत् ? तम् एव
      • कस्मात् कारणात् अन्ववदत् ? शिञ्जारवच्छलात्
      • कः अन्ववदत् ? चापः
        • कस्य चापः ? तस्य

Rama gave word to kill Taatakaa and his bow also repeated the same in the form of the twang of the string. 79

  • सुन्दप्रियावधः = Killing of Taatakaa, the beloved of Sunda
    • आश्रुतः = Vow was taken
    • तेन = by him (i.e., Rama)
    • श्रुतवृत्तेन = by him who had heard (श्रुत) the account (वृत्त) about Taatakaa
  • तस्य चापः = His (तस्य) bow (चापः)
    • शिञ्जारवच्छलात् = under the pretext (छलात्) of the sound of the bowstring (शिञ्जारव)
    • तम् एव = that (तम्) only (एव) (i.e., the killing of Taatakaa)
    • अन्ववदत् = repeated

मूलम्

तत्काले पिशिताशनाशपिशुना संध्येव काचिन्मुने-रध्वानं तरसा रुरोध रुधिरक्षोदारुणा दारुणा ।
स्वाधीने हनने पुरीं विदधतीं मृत्योः स्वकृत्यात्यय-
क्रीडत्किङ्करसङ्घसङ्कटमहाशृङ्गाटकां ताटका ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

तत्काले, पिशिताशनाशपिशुना, संध्या, इव, काचित्, मुनेः, अध्वानम्, तरसा, रुरोध, रुधिरक्षोदारुणा, दारुणा, स्वाधीने, हनने, पुरीम्, विदधतीम्, मृत्योः, स्व+कृत्य+अत्यय+क्रीडत्+किङ्कर+सङ्घ+सङ्कट+महाशृङ्ग+अटकाम्, ताटका

अन्वयः

स्वाधीने हनने (सति) स्वकृत्यात्ययक्रीडत्किङ्करसङ्घसङ्कटमहाशृङ्गाटकां मृत्योः पुरीं विदधतीं पिशिताशनाशपिशुना रुधिरक्षोदारुणा संध्या इव काचित् दारुणा ताटका तत्काले मुनेः अध्वानं तरसा रुरोध ।

  • रुरोध
    • कथं रुरोध ? तरसा
    • किं रुरोध ? अध्वानम्
      • कस्य अध्वानम् ? मुनेः
    • कदा रुरोध ? तत्काले
    • का रुरोध ? ताटका
      • कीदृशी ताटका ? दारुणा
      • पुनः कीदृशी ताटका ? काचित्
      • का इव ताटका ? संध्या इव
        • कीदृशी ताटका संध्या च ? रुधिरक्षोदारुणा
        • पुनः कीदृशी ताटका संध्या च ? पिशिताशनाशपिशुना
      • पुनः कीदृशी ताटका ? विदधतीम्
        • किं विदधातीम् ? पुरीम्
          • कस्य पुरीम् ? मृत्योः
        • कथं विदधातीम् ? स्वकृत्यात्ययक्रीडत्किङ्करसङ्घसङ्कटमहाशृङ्गाटकाम्
        • कदा विदधातीम् ? हनने (सति)
          • कीदृशे हनने ? स्वाधीने

By that time, the terrible demoness, Taatakaa, red with blood-mud, blocked up the path of the sage with vehemence, like the evening, red with the vermilion dust, signifying the destruction of the flesh-eating demons. (The evening is also the mealtime of the demons). She was the one who, by killing people freely, made the spacious cross roads of the city of death jammed by the playful crowds of the servants of the Death-god, because of her deeds. 80

  • हनने (सति) = when killing
  • स्वाधीने = freely, i.e., on her own wish
  • मृत्योः पुरीम् = city (पुरी) of death (मृत्युः)
  • स्व+कृत्य+अत्यय+क्रीडत्+किङ्कर+सङ्घ+सङ्कट+महाशृङ्ग+अटकाम् = That place (Yamapuri), in whose streets the groups (सङ्घ) of Yama’s servants (किङ्कर) were devoid of their work and were playing(क्रीडत्), as Taatakaa herself took to kill.
  • विदधतीम् = One who is making
  • पिशिताशन+आश+पिशुना = In the context of evening, by one who is the indicator of the time of taking food (आश) for demons (पिशिताशन)
  • पिशिताश+नाश+पिशुना = In the context of Taatakaa, by one who indicates the destruction of demons. First she offered her life to the arrows of Rama showing that the whole clan of demons is going to be destroyed in future.
  • रुधिर+क्षोद+अरुणा = In the context of evening, the time of dusk (अरुण) which is red (रुधिर) in colour, which looks as though the Kumkum powder (क्षोद) is spread.
  • रुधिर+क्षोद+अरुणा = In the context of Taatakaa, one who is red (रुधिर) as she was smeared with blood, which after clotting looked as though she was smeared (क्षोद) with molasses (अरुण).
  • संध्या इव = Like evening
  • काचित् = Someone (female)
  • दारुणा = dreadful, frightful
  • ताटका = Taatakaa
  • तत्काले = At that time
  • मुनेः = the sage’s
  • अध्वानम् = path
  • तरसा = speedily
  • रुरोध = obstructed

मूलम्

ततो भाविनि सङ्ग्रामे बद्धश्रद्धस्य ताटका । स्वप्राणान् रामबाणस्य वीरपाणमकल्पयत् ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

ततः, भाविनि, सङ्ग्रामे, बद्धश्रद्धस्य, ताटका, स्वप्राणान्, रामबाणस्य, वीरपाणम्, अकल्पयत्

अन्वयः

ततः ताटका भाविनि सङ्ग्रामे बद्धश्रद्धस्य रामबाणस्य स्वप्राणान् वीरपाणम् अकल्पयत् ।

  • अकल्पयत्
    • कथंभूतम् अकल्पयत् ? वीरपाणम्
      • कस्य वीरपाणम् ? रामबाणस्य
        • कीदृशस्य रामबाणस्य ? बद्धश्रद्धस्य
          • कुत्र बद्धश्रद्धस्य ? सङ्ग्रामे
            • कस्मिन् सङ्ग्रामे ? भाविनि
          • किम् वीरपाणम् अकल्पयत् ? स्वप्राणान्
          • का अकल्पयत् ? ताटका
          • कदा अकल्पयत् ? ततः

Taatakaa made her life an exciting appetizing drink to Rama’s arrow, which is getting ready for the feasts of the future battles. 82.

  • ततः = Then
  • ताटका = Taataka
  • अकल्पयत् = made
  • स्वप्राणान् = one’s own (स्व) life (प्राण)
  • वीरपाणम् = The drink (पाण) taken by the warriors (वीर) before entering the battle field
  • रामबाणस्य = for Rama’s (राम) arrow (बाण)
  • बद्धश्रद्धस्य = for it, that which is ready and has confidence
  • भाविनि सङ्ग्रामे = in the future (भाविन्) battles (सङ्ग्राम)

मूलम्

मुनिर्भृशाश्वोपज्ञानि ताटकामाथिने ददौ । अस्त्राणि जृम्भकादीनि जम्भशासनशासनात् ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

मुनिः, भृशाश्वोपज्ञानि, ताटकामाथिने, ददौ, अस्त्राणि, जृम्भकादीनि, जम्भशासनशासनात्

अन्वयः

मुनिः जम्भशासनशासनात् भृशाश्वोपज्ञानि जृम्भकादीनि अस्त्राणि ताटकामाथिने ददौ ।

  • ददौ
    • कस्मै ददौ ? ताटकामाथिने
    • कानि ददौ ? अस्त्राणि
      • कीदृशानि अस्त्राणि ? जृम्भकादीनि
      • पुनः कीदृशानि अस्त्राणि ? भृशाश्वोपज्ञानि
    • कस्मात् कारणात् ददौ ? जम्भशासनशासनात्
    • कः ददौ ? मुनिः

The sage gave the mystic missiles Jrimbhaka, etc., discovered by the sage Bhrshaashva, to the slayer of Tataka as per the direction of Indra. 83

  • मुनिः = The sage
  • ददौ = gave (i.e., taught the spell of missiles)
  • ताटकामाथिने = to that destroyer of Taataka
  • अस्त्राणि = the weapons, the missiles
  • जृम्भकादीनि = named Jrimbhaka (जृम्भक), (आदीनि)
  • भृशाश्वोपज्ञानि = those that were discovered (उपज्ञा) by the sage Bhrshaashva (भृशाश्व)
  • जम्भशासनशासनात् = by the order (शासन) of Indra, who is the punisher (शासन) of Jamba (जम्भ)

References:

  1. Sanskrit Commentary pdf

https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.347687/2015.347687.Champu-ramayana#page/n41/mode/2up/search/%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B8 Page 40

  1. English meaning
    http://samkshiptasahityam.blogspot.in/2013/08/bhojarajas-champuramayanam.html
  2. PUC
    http://www.kar.nic.in/pue/PUE/support_html/academic/sylb.htm
    PDF of the PUC text book https://drive.google.com/file/d/0B5WLdFVMntmtLUU1UEY1S2d0NEE/view?usp=drive_web 
  3. Photo courtesy –

Bhoja Raja’s Champu Ramayanam – Balakanda – Shloka #1

Bhoja Raja’s Champu Ramayanam – Balakanda – Shloka #1

मूलपाठः

लक्ष्मीं तनोतु नितरामितरानपेक्षमङ्घ्रिद्वयं निगमशाखिशिखाप्रवालम् ।

हैरम्बमम्बुरुहडम्बरचैर्यनिघ्नं विघ्नाद्रिभेदशतधारधुरन्धरं नः ॥ १ ॥

पदच्छेदः

लक्ष्मीम् तनोतु नितराम् इतरानपेक्षम् अङ्घ्रिद्वयम् निगमशाखिशिखाप्रवालम्

हैरम्बम् अम्बुरुहडम्बरचैर्यनिघ्नम् विघ्नाद्रिभेदशतधारधुरन्धरम् नः

(लक्ष्मीम् तनोतु नितराम् इतर+अनपेक्षम् अङ्घ्रि+द्वयम् निगम+शाखि+शिखा+प्रवालम् हैरम्बम् अम्बुरुह+डम्बर+चैर्य+निघ्नम् विघ्न+अद्रि+भेद+शतधार+धुरन्धरम् नः)

अन्वयः

इतरानपेक्षं निगमशाखिशिखाप्रवालम् अम्बुरुहडम्बरचैर्यनिघ्नम् विघ्नाद्रिभेदशतधारधुरन्धरं हैरम्बम् अङ्घ्रिद्वयं नः नितरां लक्ष्मीं तनोतु

आकाङ्क्षा

  • तनोतु
    • किं [कर्मपदम्] तनोतु ? लक्ष्मीम्
    • कथं तनोतु ? नितराम् [ अथेशयेन ]
    • कस्य तनोतु ? नः
    • किं [कतृपदम्] तनोतु ? अङ्घ्रिद्वयम्
      • कथंभूतम् अङ्घ्रिद्वयम् ? हैरम्बम्
      • पुनः कीदृशम् अङ्घ्रिद्वयम् ? इतरानपेक्षम्
      • पुनः कीदृशम् अङ्घ्रिद्वयम् ? निगमशाखिशिखाप्रवालम्
      • पुनः कीदृशम् अङ्घ्रिद्वयम् ? अम्बुरुहडम्बरचैर्यनिघ्नम्
      • पुनः कीदृशम् अङ्घ्रिद्वयम् ? विघ्नाद्रिभेदशतधारधुरन्धरम्

Word-Meaning

  • लक्ष्मीम् = Wealth
  • तनोतु = Bestow
  • नितराम् = immense
  • इतरानपेक्षम् = that which has no dependency (अनपेक्ष) on others (इतरान्)
  • अङ्घ्रिद्वयम् = pair (द्वयम्) of feet (अङ्घ्रि)
  • निगमशाखिशिखाप्रवालम् = the top-most (शिखा) sprouts (प्रवालम्) of the Veda (निगम) tree (शाखि) i.e., those that are understood and praised by the Upanishads
  • हैरम्बम् = That which is Vinayaka’s
  • अम्बुरुहडम्बरचैर्यनिघ्नम् = That which has the intention (निघ्न) of stealing (चैर्य) the lustre (डम्बर) of the lotus (अम्बुरुह)
  • विघ्नाद्रिभेदशतधारधुरन्धरम् = That which is the superior (धुरन्धर ) thunder-bolt (शतधार) (that which has hundred edges) which destroys (भेद) the mountain (अद्रि) of obstacles (विघ्न)
  • नः = our

References:

  1. sanskritfromhome.in/course/champuramayana#
    Classes conducted by Smt. Sowmya Krishnapur of Vyoma Labs. The first class started today (i.e., on Monday, 23rd October 2017). Classes will be held every Monday, between 10.00 AM and 11.00 AM IST for approximately 6 months/25 classes.
  1. Original Text — wikisource.org/wiki/चम्पूरामायणम्/बालकाण्डः
  2. English translations — Champu-ramayana by Javaji Tukaram
    https://archive.org/stream/in.ernet.dli.347687/2015.347687.Champu-ramayana#page/n41/mode/2up

 

Kumaarasambhavam – PUC First Year – Lesson 6

Kumaarasambhavam – PUC First Year – Lesson 6 –  कन्येयं कुलजीवितम्

Shloka 1

तत्र वेत्रासनासीनान्कृतासनपरिग्रहः ।
इत्युवाचेश्वरान्वाचं प्राञ्जलिर्भूधरेश्वरः ।। ६.५३ ।।

पदच्छेदः

तत्र वेत्रासनासीनान् कृतासनपरिग्रहः इति उवाच ईश्वरान् वाचम् प्राञ्जलिः भूघरेश्वरः

अन्वयः

तत्र वेत्रासनासीनान् ईश्वरान् भूघरेश्वरः कृतासनपरिग्रहः (सन्) प्राञ्जलिः इति वाचम् उवाच ।

Word Meaning:

तत्र = there; वेत्रासनासीनान् = those were already seated in cane seats; ईश्वरान् = the divine (lit. powerful) sages; भूघरेश्वरः =  the lord of mountains; कृत+आसन+परिग्रहः (सन्) = Having taken his seat; प्राञ्जलिः (i.e., कृताञ्जलिः सन्) = with joined palms; इति वाचम् उवाच = spoke this speech;

Verse Meaning:

  1. Having taken his seat, the lord of mountains, with joined palms, addressed this speech to the divine (lit. powerful) sages who were already seated in cane seats.

मल्लिनाथव्याख्यानम्

तत्रेति । वेत्रं लताविशेषः । तत्र शुद्धान्ते वेत्रासनासीनान्वेत्रमयविष्टरोपविष्टानीश्वरान्प्रभून्मुनीन्भूधरेश्वरो हिमवान्कृतासनपरिग्रहः । उपविष्टः सन्नित्यर्थः । प्राञ्जलिः कृताञ्जलिः सन् । इत्येवं वाचमुवाच ।

Shloka 2

अवैमि पूतमात्मानं द्वयेनैव द्विजोत्तमाः
मूर्ध्नि गङ्गाप्रपातेन धौतपादाम्भसा च वः ।। ६.५७ ।।

पदच्छेदः

अवैमि पूतम् आत्मानम् द्वयेन एव द्विजोत्तमाः  मूर्ध्नि गङ्गाप्रपातेन धौतपादाऽम्भसा च वः ।

अन्वयः

हे द्विजोत्तमाः ! मूर्ध्नि गङ्गाप्रपातेन वः धौतपादाऽम्भसा च द्वयेन एव आत्मानं पूतम् अवैमि ।

Word Meaning:

हे द्विज+उत्तमाः = O you, the most eminent of Brahmanas, who are the twice born;  मूर्ध्नि = on my head; गङ्गा-प्रपातेन = the fall of the Ganges; वः = your; धौत+पाद+अम्भसा = by the water that washed the feet; च = and; द्वयेन = by the two; एव = only; आत्मानम् = myself; पूतम् = purified; अवैमि = I consider;

Verse Meaning:

O you, the most eminent of the twice born (Brahmanas), I consider myself sanctified by the two only, the fall of the Ganges on my head and by the water from your washed feet.

मल्लिनाथव्याख्यानम्

अवैमिति । हे द्विजोत्तमाः ! आत्मानं मां द्वयेनैव पूतं शुद्धमवैम्येव गच्छामि । केन द्वयेन । मूर्ध्नि गङ्गाप्रपातेन मन्दाकिनीपातेन वो युष्माकं धौतयोः क्षालितयोः पादयोरम्भसा च । गङ्गाजलवत्पादाम्भसः पावनत्वमित्यौपम्यं गम्यते । तच्च `प्रस्तुताप्रास्तुतयोः’ इति दीपकालंकारः । `प्रियः प्रियतराख्यानम्’ इति लक्षणात्प्रियोऽलंकार इति केचित् ।

Shloka 3

कर्तव्यं वो न पश्यामि स्याच्चेत्किं नोपपद्यते ।
मन्ये मत्पावनायैव प्रस्थानं भवतामिह ।। ६.६१ ।।

पदच्छेदः

कर्तव्यम् वः न पश्यामि स्यात् चेत् किम् न उपपद्यते मन्ये मत्पावनाय अथ एव प्रस्थानम् भवताम् इह

अन्वयः

कर्तव्यं वो न पश्यामि, अथ स्यात् चेत् किं न उपपद्यते ? मत्पावनाय एव भवताम् इह प्रस्थानं मन्ये ।

Word Meaning:

कर्तव्यम् = to be done; वः = for you; न पश्यामि = I do not see; अथ = because; स्यात् = there is anything; चेत् = if; किम् = what; न उपपद्यते = not accomplished; मत्+पावनाय = for my purification; एव = only; भवताम् = your; इह = here; प्रस्थानम् = arrival; मन्ये = I think;

Verse Meaning:

  1. I do not see that there is anything to be done for you; and if there be any, what is there that cannot be expected to be accomplished by you? I think your arrival here is simply for my purification.

मल्लिनाथव्याख्यानम्

कर्तव्यमिति । कर्तव्यं कार्यं वो युष्माकं न पश्यामि । निःस्पृहत्वादिति भावः । अथ स्याच्चेद्विद्येत यदि, किं नोपपद्यते किं नाम न संभवति । सर्वं सुलभमेवेत्यर्थः । अथवा किमत्र प्रयोजनचिन्तयेत्याह– मत्पावनाय मच्छोधनायैव भवतामिह विषये प्रस्थानम् । इमं देशमुद्दिश्येदं प्रयाणमित्यर्थः । मन्ये तर्कयामि।

Shloka 4

एते वयममी दाराः, कन्येयं कुलजीवितम् ।
ब्रूत येनात्र वः कार्यमनास्था बाह्यवस्तुषु ।। ६.६३ ।।

पदच्छेदः
एते वयम् अमी दाराः कन्या इयम् कुलजीवितम् ब्रूत येन अत्र वः कार्यम् अनास्था बाह्यवस्तुषु
अन्वयः

एते वयम्, अमी दाराः, कुलजीवितम् इयं कन्या । अत्र येन वः कार्यं, ब्रूत । बाह्यवस्तुषु अनास्था ।
Word Meaning:

एते = all of these; वयम् = we, all of us;  अमी = all of these; दाराः = wives; कुल+जीवितम् = family’s life; इयम् = this; कन्या = daughter; अत्र = here; येन = by whom; वः = your; कार्यम् = work; ब्रूत = tell; बाह्य-वस्तुषु = about external things; अनास्था (न+आस्था) = No regards;
Verse Meaning:

My own self; my wife here; and this my daughter, the life of your family – say which of us you want to be at your service. About external things, I speak not with any regard, (i.e., no need to say that they will definitely be at your service).

मल्लिनाथव्याख्यानम्

एत इति । किं बहुना एते वयममी दारा इयं कुलस्य जीवितं प्राणभृतां परमप्रेमास्पदमित्यर्थः । कन्या । अत्रैषां मध्ये येन जनेन वः कार्यं प्रयोजनं ब्रूत । तदिति शेषः । येन तदपि दोयत इति भावः । रत्नहिरण्यादिकं तु न मे गण्यमित्याह-बाह्यवस्तुकनकरत्नादिष्वनास्थानादरः । प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि नञ्समास इष्यते । अदेयं न किंचिदस्तीति भावः ।

Shloka 5

अथाङ्गिरसमग्रण्यमुदाहरणवस्तुषु ।
ऋषयो नोदयामासुः प्रत्युवाच स भूधरम् ।। ६.६५ ।।

पदच्छेदः
अथ अङ्गिरसम् अग्रगण्यम् उदाहरणवस्तुषु ऋषयः नोदयामासुः प्रति+उवाच सः भूधरम् ।
अन्वयः

अथ ऋषयः उदाहरणवस्तुषु अग्रगण्यम् अङ्गिरसं नोदयामासुः । स भूधरम् प्रत्युवाच ।
Word Meaning:

अथ = Thereupon; ऋषयः = sages;  उदाहरणवस्तुषु = in matters to be spoken; अग्रगण्यम् = best skilled ; अङ्गिरसम् = Angiras; नोदयामासुः = urged; सः = He (Angiras); भूधरम् = mountain; प्रत्युवाच = replied;
Verse Meaning:

Thereupon the sages urged Angiras, best skilled (lit. the foremost speaker) in matters to be spoken, to speak. He replied (thus) to the mountain.

मल्लिनाथव्याख्यानम्

अथेति । अथानन्तरमृषय उदाहरणानि कथाप्रसङ्गास्त एव वस्तून्यर्थास्तेष्वग्रं नयतीत्यग्रणीस्तमग्रण्यं प्रगल्भम् । `सत्सूद्विषे’ त्यादिना क्विप् । `अग्रग्रामाभ्यां नयतेरिति वक्तव्यम्’ इति णत्वम् । अङ्गिरसं नामर्षि नोदयामासुः प्रतिवक्तुम् प्रेरयामासुः । सोऽङ्गिरा भूधरं हिमवन्तं प्रत्युवाच ।

Shloka 6

तदागमनकार्यं नः श्रृणु कार्यं तवैव तत् ।
श्रेयसामुपदेशात्तु वयमत्रांशभागिनः ।। ६.७४ ।।

पदच्छेदः

तत् आगमनकार्यम् नः श्रृणु कार्यम् तव एव तत् तु श्रेयसाम् उपदेशात् वयम् अत्र अंशभागिनः

अन्वयः

तत् नः आगमनकार्यं श्रृणु । तत् कार्यं तव एव । वयं तु श्रेयसाम् उपदेशात् अत्र अंशभागिनः ।

Word Meaning:

तत् = that; नः = our; आगमन-कार्यम् = the purpose of our visit; श्रृणु = hear;

तत् = that; कार्यम् = work; तव = yours; एव = only;

वयम् = we; तु = indeed; श्रेयसाम् = in auspicious matters; उपदेशात् = by our advising; अत्र = in this; अंशभागिनः = participators;

Verse Meaning:

Hear then the business, which has brought us here. It is, however, your own business. But we are participators in this by our advising in auspicious matters (in as much as we have to advise you in what is to your benefit).

मल्लिनाथव्याख्यानम्

तदिति । तत्तस्मान्नोऽस्माकमागमनस्य कार्यं प्रयोजनं श्रृणु । तत्कार्यं च तवैव, न त्वस्माकमित्यवधारणार्थ एवकारः । वयं तु श्रेयसामुपदेशादत्र कार्येंऽशभागिनः । त्वमेवात्र फलभाग्वयमुपदेष्टार इति भावः ।

Shloka 7

स ते दुहितरं साक्षात्साक्षी विश्वस्य कर्मणाम् ।
वृणुते वरदः शंभुरस्मत्संक्रामितैः पदैः ।। ६.७८ ।।

पदच्छेदः

सः ते दुहितरम् साक्षात् साक्षी विश्वस्य कर्मणाम् वृणुते वरदः शम्भुः अस्मत्संक्रामितैः पदैः
अन्वयः

विश्वस्य कर्मणां साक्षी वरदः स शम्भुः अस्मत्संक्रामितैः पदैः ते दुहितरं साक्षात् वृणुते ।

Word Meaning:

विश्वस्य = The world’s; कर्मणाम् = actions; साक्षी = witness; वरदः = the giver of the desired objects; सः = he; शम्भुः = Shambhu i.e., Shiva; अस्मत्-सङ्क्रामितैः = that which is addressed through us; पदैः = words; ते = your; दुहितरम् = daughter; साक्षात् = verily; वृणुते = asks;

Verse Meaning:

That Shambhu himself, the witness of the doings of the world and the giver of the desired objects, asks for your daughter through (lit. by words addressed through) us.

मल्लिनाथव्याख्यानम्

स इति । विश्वस्य जगतः कर्मणां साक्षी द्रष्टा । `साक्षाद्द्रष्टरि संज्ञायाम्’ इतिनिप्रत्ययः । वरानिष्टान्ददातीति वरदः । `आतोऽनुपसर्गे कः’ इति कप्रत्ययः । स पूर्वोक्तः शंभुरस्मत्संक्रामितैः पदैरस्मासु निवेशितैर्वाक्यैस्ते दुहितरं साक्षाद् वृणुते । अस्मन्मुखेन स्वयमेव याचत इत्यर्थः ।

Shloka 8

तमर्थमिव भारत्या सुतया योक्तुमर्हसि ।
अशोच्या हि पितुः कन्या सद्भर्तृप्रतिपादिता ।। ६.७९ ।।

पदच्छेदः

तम् अर्थम् इव भारत्या सुतया योक्तुम् अर्हसि अशोच्या हि पितुः कन्या सद्भर्तृप्रतिपादिता
अन्वयः

भारत्या अर्थम् इव तं सुतया योक्तुम् अर्हसि । हि सद्भर्तृप्रतिपादिता कन्या पितुः अशोच्या ।

Word Meaning:

भारत्या = with words; अर्थम् = meaning; इव = like that; तम् = him (Shiva); सुतया = with your daughter; योक्तुम् = to unite; अर्हसि = you ought to do;

हि = Indeed; सत्+भर्तृ+प्रतिपादिता = given to a good husband; कन्या = daughter; पितुः = father’s; अशोच्या = not a matter of regret

Verse Meaning:

  1. You will then do well to unite him with your daughter like sense with words; for a daughter given to a good husband is not to be regretted by (is no matter of regret for) the father.

मल्लिनाथव्याख्यानम्

तमिति । तं शंभुं भारत्या वाचार्थमभिधेयमिव सुतया दुहित्रा योक्तुं संघटयितुमर्हसि । अत्र वागर्थयोरुपमानत्वसामर्थ्याच्छिवयोर्नित्ययोगो विवक्षित इत्युक्तम् `वागर्थाविव संपक्तौ’ (रघुवंशे १/१) इत्यत्रापि । तथाहि सद्भर्त्रे प्रतिपादिता दत्ता कन्या पितुरशोच्या ।

Shloka 9

यावन्त्येतानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
मातरं कल्पयन्त्वेनामीशो हि जगतः पिता ।। ६.८० ।।

पदच्छेदः
यावन्ति एतानि भूतानि स्थावराणि चराणि च मातरम् कल्पयन्तु एनाम् ईशः हि जगतः पिता ।

अन्वयः

स्थावराणि चराणि च यावन्ति एतानि भूतानि एनां मातरं कल्पयन्तु, हि ईशः जगतः पिता ।

Word Meaning:

स्थावराणि = immovable; चराणि = movable;  च = and; यावन्ति = as many as; एतानि = all of these; भूतानि = creatures; एनाम् = her; मातरम् = mother; कल्पयन्तु = let them consider;

हि = indeed; ईशः = Shiva; जगतः = world’s; पिता = father

Verse Meaning:

Let all these creatures, immovable and movable – as many as they are – consider her their mother; for Shiva is the father of the universe.

मल्लिनाथव्याख्यानम्

यावन्तीति । स्थावराणि चराणि च यावन्त्येतानि भूतानि सन्तीति शेषः । सर्वाणि भूतानीत्यर्थः । एनां ते दुहितरं मातरं कल्पयन्तु । हि यस्मादीशो जगतः पिता । पितृदारेषु मातृभावो न्याय्य इति भावः ।

Shloka 10

उमा वधूर्भवान्दाता, याचितार इमे वयम् ।
वरः शंभुरलं ह्येष त्वत्कुलोद्भूतये विधिः ६.८२ ।।

पदच्छेदः

उमा वधूः भवान् दाता याचितारः इमे वयम् वरः शम्भुः अलम् हि एष विधिः त्वत्कुलोद्भूतये
अन्वयः

उमा वधूः, भवान् दाता, इमे वयं याचितारः, शम्भुः वरः, हि एष विधिः त्वत्कुलोद्भूतये अलम् ।

Word Meaning:

उमा = Parvathi; वधूः  = bride; भवान् = you; दाता = giver; इमे = these; वयम् = we; याचितारः = solicitors; शम्भुः = Shiva; वरः = bridge groom; हि = indeed; एषः = This; विधिः = destiny; त्वत्+कुल+उद्भूतये = for the exaltation of your family; अलम् = enough;

Verse Meaning:

Uma is the bride; you, her giver in marriage; and here are we solicitors (for her); and Shambhu is the bridge groom; this combination (of circumstances) is enough for the exaltation of your family.

मल्लिनाथव्याख्यानम्

उमेति । उमा वधूः । इमे वयं याचितारः प्रार्थकाः । शंभुर्वरो वोढा । एष विधिरेषा सामग्री त्वत्कुलस्योद्भूतये उच्छ्रयायालं पर्याप्तं हि । `नमः स्वस्तिस्वाहास्वधे-‘ त्यादिना चतुर्थी ।

Shloka 11

अस्तोतुः स्तूयमानस्य वन्द्यस्यानन्यवन्दिनः ।
सुतासंबन्धविधिना भव विश्वगुरोर्गुरुः ।। ६.८३ ।।

पदच्छेदः
अस्तोतुः स्तूयमानस्य वन्द्यस्य अनन्यवन्दिनः सुतासम्बन्धविधिना भव विश्वगुरोः गुरुः  

अन्वयः

अस्तोतुः स्तूयमानस्य वन्द्यस्य अनन्यवन्दिनः विश्वगुरोः सुतासम्बन्धविधिना गुरुः भव ।

Word Meaning:

अस्तोतुः = his, who does not praise any one; स्तूयमानस्य = his, who is praised; वन्द्यस्य  = is adored; अनन्यवन्दिनः = his, who adores none; विश्वगुरोः = his, the father of the universe; सुता-सम्बन्ध-विधिना = By forming the alliance through your daughter, गुरुः = father; भव = you become;

Verse Meaning:

By forming the alliance through your daughter, be the father of the father of the universe, who does not praise any one, but is praised by all, who adores none but is adored by all.

मल्लिनाथव्याख्यानम्

अस्तोतुरिति । स्वयमन्यस्तोता न भवतीत्यस्तोतुः, किंतु स्तूयमानस्य सर्वस्तुत्यस्य, वन्द्यस्य, जगद्वन्द्यस्य स्वयमन्यं न वन्दत इत्यनन्यवन्दिनो विश्वगुरोर्देवस्य सुतासंबन्धविधिना यौवनसंबन्धाचरणेन गुरुर्भव । यो नान्यं स्तौति न वन्दते तस्यापि त्वं स्तुत्यो वन्द्यश्चेत्यहो तव भाग्यवत्तेत्यर्थः ।

Shloka 12

एवंवादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुरधोमुखी ।
लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ।। ६.८४ ।।

पदच्छेदः
एवंवादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुः अधोमुखी लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती

अन्वयः

देवर्षौ एवंवादिनि (सति) पार्वती पितुः पार्श्वे अधोमुखी (सती) लीलाकमलपत्राणि गणयामास ।

Word Meaning:

देवर्षौ एवम्+वादिनि (सति) = While the sage was speaking thus; पार्वती = Parvathi; पितुः = father’s; पार्श्वे = by the side; अधोमुखी (सती) = looking down; लीला+कमल+पत्राणि = petals of her sportive lotus; गणयामास = counted;

Verse Meaning:

While the sage was speaking thus, Parvati, who was by her father’s side, counted the petals of her sportive lotus with a down-cast look.

मल्लिनाथव्याख्यानम्

एवमिति । देवर्षावङ्गिरस्येवंवादिनि सति पार्वती पितुः पार्श्वेऽधोमुखी सती । लज्जयेति शेषः । लीलाकमलपत्राणि गणयामास संचख्यौ । लज्जावशात्कमलदलगणनाव्याजेन हर्ष जुगोपेत्यर्थः । अनेनावहित्याख्यः संचारी भाव उक्तः । तदुक्तम्- `अवहित्था तु लज्जादेर्हर्षादाकारगोपनम्’ । इति ।

Shloka 13

शैलः संपूर्णकामोऽपि मेनामुखमुदैक्षत ।
प्रायेण गृहिणीनेत्राः कन्यार्थेषु कुटुम्बिनः ।। ६.८५ ।।

पदच्छेदः

शैलः सम्पूर्णकामः अपि मेनामुखम् उदैक्षत प्रायेण गृहिणीनेत्राः कन्यार्थेषु कुटम्बिनः
अन्वयः

शैलः सम्पूर्णकामः अपि मेनामुखम् उदैक्षत, (हि) प्रायेण कुटम्बिनः कन्यार्थेषु गृहिणीनेत्राः ।

Word Meaning:

शैलः = Mountain; सम्पूर्णकामः = One whose desire was entirely fulfilled; अपि = even; मेनामुखम् = the face of Mena; उत्+ऐक्षत  = looked up;

प्रायेण = Generally; कुटम्बिनः = householders; कन्यार्थेषु = daughters’ ; गृहिणीनेत्राः = they whose eyes are fixed on their wives;

Verse Meaning:

The mountain, though his desire was entirely fulfilled, looked up to the face of Mena. Generally in matters relating to daughters householders are guided by their wives (lit. have wives for their guiding eyes).

मल्लिनाथव्याख्यानम्

शैल इति । शैलो हिमवान्संपूर्णकामोऽपि । दातुं कृतनिश्चयोऽपीत्यर्थः । मेनामुखमुदैक्षत । उचितोत्तरजिज्ञासयेति भावः । तथा हि । प्रायेण कुटुम्बिनो गृहस्थाः कन्यार्थेषु कन्याप्रयोजनेषु गृहिण्येव नेत्रं कार्यं ज्ञानकारणं येषां ते तथोक्ताः । कलत्रप्रधानवृत्तय इत्यर्थः ।

Shloka 14

इदमत्रोत्तरं न्याय्यमिति बुद्ध्या विमृश्य सः ।
आददे वचसामन्ते मङ्गलालंकृतां सुताम् ।। ६.८७ ।।

पदच्छेदः
इदम् अत्र उत्तरम् न्याय्यम् इति बुद्ध्या विमृश्य सः आददे वचसाम् अन्ते मङ्गलाऽलंकृताम् सुताम्

अन्वयः

सः वचसाम् अन्ते अत्र इदम् न्याय्यम् उत्तरम् इति बुद्ध्या विमृश्य मङ्गलाऽलंकृताम् सुताम् आददे ।

Word Meaning:

सः = He; वचसाम् = speech’s; अन्ते = at the conclusion; अत्र = there; इदम् = this; न्याय्यम् = proper; उत्तरम् = reply; इति =  that; बुद्ध्या = in his mind; विमृश्य = having reflected; मङ्गल+अलंकृताम् = auspiciously adorned; सुताम् = daughter; आददे = took;

Verse Meaning:

  1. He, having thought in his mind after reflection – ‘this would be the proper reply to this’ – took hold of his daughter, auspiciously adorned, at the conclusion of the (sage’s) speech.

मल्लिनाथव्याख्यानम्

इदमिति । स हिमवान्वचसामन्ते मुनिवाक्यावसानेऽत्र मुनिवाक्य इदमुत्तरश्लोके वक्ष्यमाणं दानमेव न्याय्यं न्यायादनपेतमुत्तरमिति बुद्ध्या चित्तेन विमृश्य विचिन्त्य मङ्गलं यथा तथालंकृतां सुतामाददे हस्ताभ्यां जग्राह ।

Shloka 15

एहि विश्वात्मने वत्से ! भिक्षासि परिकल्पिता ।
अर्थिनो मुनयः प्राप्तं गृहमेधिफलं मया ।। ६.८८ ।।

पदच्छेदः

एहि विश्वात्मने वत्से  भिक्षा असि परिकल्पिता अर्थिनः मुनयः प्राप्तम् गृहमेधिफलम् मया ।
अन्वयः

(हे) वत्से ! एहि । (त्वं) विश्वात्मने भिक्षा परिकल्पिता असि । अर्थिनो मुनयः । मया गृहमेधिफलं प्राप्तम् ।

Word Meaning:

वत्से = O you, my daughter; एहि = come; विश्वात्मने = to him, who is the soul of the universe; भिक्षा = alms; परिकल्पिता = have been made; असि = you are;

अर्थिनः = The petitioners; मुनयः = the sages; मया = by me; गृहमेधि+फलम् = the fruit of a householder’s life; प्राप्तम् = has been obtained;

Verse Meaning:

  1. Come on, dear daughter; Thou art made alms to Shiva, the soul of the universe. The sages are the petitioners. I have obtained the fruit of a householder’s life.

मल्लिनाथव्याख्यानम्

एहीति । हे वत्से पुत्रि ! एह्यागच्छ । त्वं विश्वात्मने शिवाय भिक्षा परिकल्पितासि निश्चितासि । `रत्नादिस्तम्बपर्यन्तं सर्वं भिक्षा तपस्विनः’ । इति वचनादिति भावः । अर्थिनो याचितारो मुनयः । मया गृहमेधिनो गृहस्थस्य फलं प्राप्तम् । इह परत्र च तारकत्वात्पात्रे कन्यादानं गार्हस्थ्यस्य फलमित्यर्थः ।

 

References:

 

 

Mahabharatam – PUC First Year – Lesson 4

Mahabharata – Karnataka PUC First Year – Lesson 4 – सत्त्वपरीक्षा

Note: The PUC book has the original text with the anvaya. Here, additionally padachcheda and the English meaning are provided.

श्लोकः – वनपर्व १४७.१०

हनूमानुवाच –

क एष हनूमान्नाम सागरो येन लङ्घितः |
पृच्छामि त्वां नरश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते ||१||

पदच्छेदः

कः एषः हनूमान् नाम सागरः येन लङ्घितः पृच्छामि त्वाम् नरश्रेष्ठ कथ्यताम् यदि शक्यते

अन्वयः

नरश्रेष्ठ | त्वां पृच्छामि | यदि शक्यते कथ्यताम् | हनूमान् नाम कः एषः येन सागरः लङ्घितः |

English Meaning

नरश्रेष्ठ O best of men! त्वां पृच्छामि I ask thee. यदि शक्यते कथ्यताम् Tell if possible. हनूमान् नाम कः एषः Who is that Hanuman, येन सागरः लङ्घितः who had bounded over the ocean?

श्लोकः – वनपर्व १४७.११

भीम उवाच –

भ्राता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्त्वबलान्वितः |
रामायणेऽतिविख्यातः शूरो वानरपुङ्गवः ||२||

पदच्छेदः

भ्राता मम गुणश्लाघ्यः बुद्धिसत्त्वबलान्वितः रामायणे अतिविख्यातः शूरः वानरपुङ्गवः

अन्वयः

रामायणे अतिविख्यातः गुणश्लाघ्यः बुद्धिसत्त्वबलान्वितः शूरः वानरपुङ्गवः मम भ्राता (हनूमान्) |

English Meaning

He is रामायणे अतिविख्यातः renowned in the Ramayana, गुणश्लाघ्यः well praised for his good qualities, and बुद्धिसत्त्वबलान्वितः endued with intelligence, goodness and strength, वानरपुङ्गवः the illustrious chief of monkeys, मम भ्राता my brother, हनूमान् Hanuman.

श्लोकः – वनपर्व १४७.१३

स मे भ्राता महावीर्यस्तुल्योऽहं तस्य तेजसा |
बले पराक्रमे युद्धे शक्तोऽहं तव निग्रहे ||३||

पदच्छेदः

सः मे भ्राता महावीर्यः तुल्यः अहम् तस्य तेजसा बले पराक्रमे युद्धे शक्तः अहम् तव निग्रहे |

अन्वयः

सः महावीर्यः मे भ्राता | बले पराक्रमे युद्धे अहं तेजसा तस्य तुल्यः | अहम् तव निग्रहे शक्तः |

English Meaning

सः महावीर्यः That mighty one is मे भ्राता my brother. तेजसा By my splendor अहम् I am तस्य तुल्यः equal to him बले पराक्रमे युद्धे with respect to strength, prowess and fight. And अहम् शक्तः able am I तव निग्रहे to punish thee.

श्लोकः – वनपर्व १४७.१४

उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य वा मेऽद्य पौरुषम् |
मच्छासनमकुर्वाणं त्वां वा नेष्ये यमक्षयम् ||४||

पदच्छेदः

उत्तिष्ठ देहि मे मार्गम् पश्य वा मे अद्य पौरुषम् मत्+शासनम् अकुर्वाणम् त्वाम् वा नेष्ये यमक्षयम्

अन्वयः

उत्तिष्ठ | मे मार्गं देहि | अद्य मे पौरुषम् वा पश्य | मच्छासनम् अकुर्वाणं त्वां यमक्षयम् नेष्ये वा ?

English Meaning

उत्तिष्ठ So arise.  Either मे मार्गं देहि give me passage मे पौरुषम् वा पश्य or witness my prowess अद्य today. नेष्ये वा shall I send thee अकुर्वाणं त्वाम् who does not listen to मच्छासनम् my bidding, यमक्षयम् to the abode of Yama.

श्लोकः – वनपर्व १४७.१५

वैशम्पायन उवाच

विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण दर्पितम् |
हृदयेनावहस्यैनं हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ||५||

पदच्छेदः

विज्ञाय तम् बलोन्मत्तम् बाहुवीर्येण दर्पितम् हृदयेन अवहस्य एनम् हनूमान् वाक्यम् अब्रवीत् |

अन्वयः

तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण दर्पितम् विज्ञाय हृदयेन अवहस्य हनूमान् एनं वाक्यम् अब्रवीत् |

English Meaning

Then विज्ञाय knowing तम् him (Bhima) to be बलोन्मत्तम् intoxicated with strength, and बाहुवीर्येण दर्पितम् proud of the might of his arms, हनूमान् Hanuman, अवहस्य slighting him at हृदयेन heart, अब्रवीत् said the वाक्यम् following words to एनं him.

श्लोकः – वनपर्व १४७.१६

हनूमानुवाच –

प्रसीद नास्ति मे शक्तिरुत्थातुं जरयानघ |
ममानुकम्पया त्वेतत्पुच्छमुत्सार्य गम्यताम् ||६||

पदच्छेदः

प्रसीद नास्ति मे शक्तिः उत्थातुम् जरया अनघ मम अनुकम्पया तु एतत् पुच्छम् उत्सार्य गम्यताम्

अन्वयः

अनघ | प्रसीद | जरया उत्थातुं मे शक्तिः न अस्ति | अनुकम्पया तु एतत् मम पुच्छम् उत्सार्य गम्यताम् |

English Meaning

‘अनघ O sinless one! प्रसीद Relent thou. जरया In consequence of age, मे शक्तिः न अस्ति I have no strength उत्थातुम् to get up. अनुकम्पया तु From pity for me, गम्यताम् do thou go, उत्सार्य moving aside एतत् मम पुच्छम् my tail.’

श्लोकः – वनपर्व १४७.१९

वैशम्पायन उवाच

सावज्ञमथ वामेन स्मयञ्जग्राह पाणिना |
न चाशकच्चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः ||७||

पदच्छेदः

सावज्ञम् अथ वामेन स्मयन् जग्राह पाणिना न च अशकत् चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः

अन्वयः

अथ भीमः सावज्ञं स्मयन् वामेन पाणिना महाकपेः पुच्छं जग्राह | चालयितुं न अशकत् च |

English Meaning

अथ Thereat, भीमः Bhima, स्मयन् with a smile, सावज्ञम् (अनादरेण) slightingly, जग्राह took hold of महाकपेः पुच्छं the great monkey’s tail वामेन पाणिना with his left hand; but चालयितुं न अशकत् could not move that tail of the mighty monkey.

श्लोकः – वनपर्व १४७.२०

उच्चिक्षेप पुनर्दोर्भ्यामिन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम् |
नोद्धर्तुमशकद्भीमो दोर्भ्यामपि महाबलः ||८||

पदच्छेदः

उच्चिक्षेप  पुनः दोर्भ्याम् ईन्द्रायुधम् इव उच्छ्रितम् न उद्धर्तुम् अशकत् भीमः दोर्भ्याम् अपि महाबलः

अन्वयः

महाबलः भीमः पुनः दोर्भ्याम् उच्छ्रितम् ईन्द्रायुधम् इव उच्चिक्षेप  | दोर्भ्याम् अपि उद्धर्तुं न अशकत् |

English Meaning

पुनः Again दोर्भ्याम् with both arms उच्चिक्षेप  he pulled it, उच्छ्रितम् ईन्द्रायुधम् इव resembling the pole reared in honour of Indra. महाबलः भीमः Still the mighty Bhima उद्धर्तुं न अशकत् could not raise the tail दोर्भ्याम् अपि even with both his arms.

श्लोकः – वनपर्व १४७.२१ – २२

उत्क्षिप्तभ्रूर्विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः |
खिन्नगात्रोऽभवद्भीमो न चोद्धर्तुं शशाक तम् ||९||

यत्नवानपि तु श्रीमाँल्लाङ्गूलोद्धरणोद्धुरः |
कपेः पार्श्वगतो भीमस्तस्थौ व्रीडानताननः ||१०||

पदच्छेदः

उत्क्षिप्तभ्रूः विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः खिन्नगात्रः अभवत् भीमः न च उद्धर्तुम् शशाक तम् |

यत्नवान् अपि तु श्रीमान् लाङ्गूलोद्धरणोद्धुरः कपेः पार्श्वगतः भीमः तस्थौ व्रीडानताननः |

अन्वयः

भीमः उत्क्षिप्तभ्रूः विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः खिन्नगात्रः अभवत् | श्रीमान् लाङ्गूलोद्धरणोद्धुरः यत्नवान् अपि तु तम् उद्धर्तुं न शशाक च | व्रीडानताननः भीमः कपेः पार्श्वगतः तस्थौ |

English Meaning

And उत्क्षिप्तभ्रूः his eye-brows were contracted up, and विवृत्ताक्षः his eyes rolled, and संहतभ्रुकुटीमुखः his face was contracted into wrinkles and खिन्नगात्रः his body was covered with sweat. यत्नवान् अपि तु And when after having striven, the श्रीमान् illustrious Bhima, लाङ्गूलोद्धरणोद्धुरः who is capable of lifting the tail, तम् उद्धर्तुं न शशाक च failed in raising the tail. भीमः He कपेः पार्श्वगतः approached the side of the monkey, and तस्थौ stood व्रीडानताननः with a bashful countenance.

श्लोकः – वनपर्व १४७.२३

प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् |
प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तं क्षम्यतां मम ||११||

पदच्छेदः

प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तम् क्षम्यताम् मम

अन्वयः

प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् | प्रसीद कपिशार्दूल | मम दुरुक्तं क्षम्यताम् |

English Meaning

प्रणिपत्य च And bowing down, कौन्तेयः Kunti’s son, प्राञ्जलिः with joined hands, वाक्यम् अब्रवीत् spoke these words, ‘प्रसीद Relent thou, कपिशार्दूल O foremost of monkeys; and क्षम्यताम् forgive me for मम दुरुक्तम् my harsh words.’

श्लोकः – वनपर्व १४७.२४

सिद्धो वा यदि वा देवो गन्धर्वो वाथ गुह्यकः |
पृष्टस्सन्काम्यया ब्रूहि कस्त्वं वानररूपधृक् ||१२||

पदच्छेदः

सिद्धः वा यदि वा देवः गन्धर्वः वा अथ गुह्यकः पुष्टःसन् काम्यया ब्रूहि कः त्वम् वानररूपधृक्

अन्वयः

वानररूपधृक् त्वं कः ? काम्यया पृष्टःसन् ब्रूहि | सिद्धः वा यदि देवः वा गन्धर्वः वा अथ गुह्यकः वा ?

English Meaning

सिद्धः वा Art thou a Siddha, यदि देवः वा or a god, गन्धर्वः वा or a Gandharva, अथ गुह्यकः वा or a Guhyaka? काम्यया पृष्टःसन् I ask thee out of curiosity. ब्रूहि  Tell me वानररूपधृक् त्वं कः  who thou art that hast assumed the shape of monkey.

श्लोकः – वनपर्व १४७.१०

हनूमानुवाच –

अहं केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा |
जातः कमलपत्राक्ष हनूमान्नाम वानरः ||१३||

पदच्छेदः

अहम् केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा जातः कमलपत्राक्ष हनूमान् नाम वानरः

अन्वयः

कमलपत्राक्ष | अहम् केसरिणः क्षेत्रे जगदायुषा वायुना जातः | हनूमान् नाम वानरः |

English Meaning

कमलपत्राक्ष O lotus-eyed one, अहम् जातः I was begotten by वायुना the wind-god जगदायुषा who is life of the world, केसरिणः क्षेत्रे upon the wife of Kesari. I am वानरः a monkey, हनूमान् नाम by name Hanuman.

श्लोकः – वनपर्व १४९.२

वैशम्पायन उवाच –

उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् |
मया धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम् ||१४||

पदच्छेदः

उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तम् कपीश्वरम् मया धन्यतरः न अस्ति यत् आर्यम् दृष्टवान् अहम्

अन्वयः

श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् उवाच – ‘मया धन्यतरः न अस्ति यत् आर्यम् दृष्टवान् अहम्’

English Meaning

Bhima उवाच said श्लक्ष्णया वाचा in mild words to हनूमन्तं Hanuman, कपीश्वरम् the monkey-chief, “मया धन्यतरः न अस्ति None is more fortunate than I am; यत् आर्यम् दृष्टवान् अहम् now have I seen my elder brother.”

श्लोकः – वनपर्व १४९.३

भीम उवाच –

अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात् |
एवं तु कृतमिच्छामि त्वयाद्य प्रियमात्मनः ||१५||

पदच्छेदः

अनुग्रहः मे सुमहान् तृप्तिः च तव दर्शनात् एवम् तु कृतम् इच्छामि त्वया अद्य प्रियम् आत्मनः

अन्वयः

तव दर्शनात् मे सुमहान् अनुग्रहः तृप्तिः च (जायते) | अद्य तु त्वया प्रियम् एवम् आत्मनः कृतम् इच्छामि |

English Meaning

तव दर्शनात् Your sight has been मे सुमहान् अनुग्रहः a great favour for me and तृप्तिः च (जायते) I have been well pleased with thee. अद्य तु Now इच्छामि I wish that त्वया प्रियम् एवम् आत्मनः कृतम् thou may fulfil this desire of mine.

श्लोकः – वनपर्व १४९.४

यत्ते तदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम् |
रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि निरीक्षितुम् ||१६||

पदच्छेदः

यत्  ते तदा आसीत् प्लवतः सागरम् मकरालयम् रूपम् अप्रतिमम् वीर तत् इच्छामि निरीक्षितुम्

अन्वयः

वीर | यत्  ते अप्रतिमं रूपं मकरालयं सागरं प्लवतः तदा आसीत् तत् निरीक्षितुम् इच्छामि |

English Meaning

वीर O hero, तत् निरीक्षितुम् इच्छामि I desire to behold यत्  ते अप्रतिमं रूपम् that incomparable form of thine, which thou at that time had, प्लवतः in bounding over सागरम् the main, मकरालयम् that abode of sharks and crocodiles.

श्लोकः – वनपर्व १५०.३

एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवङ्गमः |
तद्रूपं दर्शयामास यद्वै सागरलङ्घने ||१७||

पदच्छेदः

एवम् उक्तः तु भीमेन स्मितम् कृत्वा प्लवङ्गमः तत् रूपम् दर्शयामास यत् वै सागरलङ्घने |

अन्वयः

भीमेन एवम् उक्तः तु प्लवङ्गमः स्मितम् कृत्वा यत् वै सागरलङ्घने तत् रूपं दर्शयामास |

English Meaning

भीमेन एवम् उक्तः तु Being thus addressed by Bhima, प्लवङ्गमः the monkey स्मितम् कृत्वा with a smile दर्शयामास showed him तत् रूपम् that form of his यत् वै सागरलङ्घने in which he had bounded over the ocean.

श्लोकः – वनपर्व १५०.३१

विसिष्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः |
तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम् ||१८||
पदच्छेदः

विसिष्मिये तदा भीमः जहृषे च पुनः पुनः तम् अर्कम् इव तेजोभिः सौवर्णम् इव पर्वतम् |
अन्वयः

तदा तम् अर्कम् इव सौवर्णं पर्वतम् इव (दृष्ट्वा) भीमः विसिष्मिये  पुनः पुनः जहृषे च |

English Meaning

भीमः Bhima, (दृष्ट्वा beholding that gigantic form of his brother), तेजोभिः blazing in splendour, like अर्कम् इव the sun and सौवर्णं पर्वतम् इव like a golden mountain, he विसिष्मिये  wondered, पुनः पुनः जहृषे च and repeatedly went into ruptures with the hairs of his body standing on end.

 

Text

हनूमानुवाच –

क एष हनुमान्नाम सागरो येन लङ्घितः |
पृच्छामि त्वां नरश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते ||१||

भीम उवाच –

भ्राता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्त्वबलान्वितः |
रामायणेऽतिविख्यातः शूरो वानरपुङ्गवः ||२||

स मे भ्राता महावीर्यस्तुल्योऽहं तस्य तेजसा |
बले पराक्रमे युद्धे शक्तोऽहं तव निग्रहे ||३||

उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य वा मेऽद्य पौरुषम् |
मच्छासनमकुर्वाणं त्वां वा नेष्ये यमक्षयम् ||४||

वैशम्पायन उवाच

विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण दर्पितम् |
हृदयेनावहस्यैनं हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ||५||

हनूमानुवाच –

प्रसीद नास्ति मे शक्तिरुत्थातुं जरयानघ |
ममानुकम्पया त्वेतत्पुच्छमुत्सार्य गम्यताम् ||६||

वैशम्पायन उवाच

सावज्ञमथ वामेन स्मयञ्जग्राह पाणिना |
न चाशकच्चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः ||७||

उच्चिक्षेप पुनर्दोर्भ्यामिन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम् |
नोद्धर्तुमशकद्भीमो दोर्भ्यामपि महाबलः ||८||

उत्क्षिप्तभ्रूर्विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः |
खिन्नगात्रोऽभवद्भीमो न चोद्धर्तुं शशाक तम् ||९||

यत्नवानपि तु श्रीमाँल्लाङ्गूलोद्धरणोद्धुरः |
कपेः पार्श्वगतो भीमस्तस्थौ व्रीडानताननः ||१०||

प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् |
प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तं क्षम्यतां मम ||११||

सिद्धो वा यदि वा देवो गन्धर्वो वाथ गुह्यकः |
पृष्टस्सन्काम्यया ब्रूहि कस्त्वं वानररूपधृक् ||१२||

हनूमानुवाच –

अहं केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा |
जातः कमलपत्राक्ष हनूमान्नाम वानरः ||१३||

वैशम्पायन उवाच –

उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् |
मया धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम् ||१४||

भीम उवाच –

अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात् |
एवं तु कृतमिच्छामि त्वयाद्य प्रियमात्मनः ||१५||

यत्ते तदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम् |
रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि निरीक्षितुम् ||१६||

एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवङ्गमः |
तद्रूपं दर्शयामास यद्वै सागरलङ्घने ||१७||

विसिष्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः |
तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम् ||१८||

References:

  1. Sanskrit Text
    1. महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-149 https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D-03-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-149
    2. https://sanskritdocuments.org/mirrors/mahabharata/unic/mbh03_sa.html
  2. English meanings
    1. http://www.sacred-texts.com/hin/m03/m03146.htm
    2. https://archive.org/stream/aproseenglishtr00duttgoog#page/n665/mode/2up
  1. http://www.kar.nic.in/pue/PUE/support_html/academic/sylb.htm
  2. PDF of the PUC text book – https://drive.google.com/file/d/0B5WLdFVMntmtLUU1UEY1S2d0NEE/view?usp=drive_web

 

Panchatantram #1

पञ्चतन्त्रम् ०१

लेखक: – विष्णुशर्मा

कथामुखम्

<Initial portion – to be included – please check later (Sep 2017) >

… अथ तन्मध्यतः सुमतिः नाम सचिवः प्राह ।  …..

“तत् अत्र अस्ति विष्णुशर्मा नाम ब्राह्मणः सकलशास्त्रपारङ्गमः छात्रसंसदि लब्धकीर्तिः। तस्मै समर्पयतु एतान्। सः नूनं द्राक् प्रबुद्धान् करिष्यति” इति।

सः राजा तत् आकर्ण्य विष्णुशर्माणम् आहूय प्रोवाच । “भोः भगवन् |  मदनुग्रहार्थम् एतान् अर्थशास्त्रं प्रति द्राक् यथा अनन्यसदृशान् विदधासि तथा कुरु । तदा अहं त्वां शासनशतेन योजयिष्यामि”।

अथ विष्णुशर्मा तं राजानम् ऊचे – “देव | श्रूयतां मे तथ्यवचनम् । न अहं विद्याविक्रयं शासनशतेन अपि करोमि । पुनः एतान् तव पुत्रान् मासषट्केन यदि नीतिशास्त्रज्ञान् न करोमि ततः स्वनामत्यागं करोमि” ।

“किं बहुना | श्रूयतां मम एषः सिंहनादः | न अहम् अर्थलिप्सुः ब्रवीमि | मम अशीतिवर्षस्य व्यावृत्तसर्वेन्द्रियार्थस्य न किञ्चित् अर्थेन प्रयोजनम् | तवत्प्रार्थनासिद्धार्थे सरस्वतीविनोदं करिष्यामि | तत् लिख्यताम् अद्यतनः दिवसः | यदि अहं षण्मासाभ्यन्तरे तव पुत्रान् नयशास्त्रं प्रति अनन्यसदृशान् न करिष्यामि, ततः न अर्हति देवः देवमार्गं सन्दर्शयितुम्” |
<Notes: व्यावृत्तसर्वेन्द्रियार्थः – one who is separated from the purposes of the sense gratifications;  सर्वाणि इन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियाणि | सर्वेन्द्रियाणाम् अर्थाः सर्वेन्द्रियार्थाः | व्यावृताः सर्वेन्द्रियार्थाः यस्मात् सः >

अथा असौ राजा तां ब्राह्मणस्य असम्भाव्यां प्रतिज्ञां श्रुत्वा ससचिवः प्रहृष्टः विस्मयान्वितः तस्मै सादरं तान् कुमारान् समर्प्य परां निर्वृतिम् आजगाम ।

विष्णुशर्मणा अपि तान् आदाय तदर्थं मित्रभॆद-मित्रप्राप्ति-काकोलूकीय-लब्धप्रणाशा-ऽपरीक्षितकारकाणि च इति पञ्चतन्त्राणि रचयित्वा पाठिताः ते राजपुत्राः। ते अपि तान् अधीत्य मासषट्केन यथा उक्ताः संवृत्ताः। ततःप्रभृति एतत् पञ्चतन्त्रकं नाम नीतिशास्त्रं बालावबोधनार्थं भूतले प्रवृत्तम्। किं बहुना

अधीते य इदं नित्यं नीतिशास्त्रं शृणोति च ।
न पराभवमवाप्नोति शक्रादपि कदाचन ॥०.७॥
<अन्वयः – यः इदं नीतिशास्त्रं नित्यम् अधीते शृणोति च, सः कदाचन शक्रात् अपि पराभवं न आप्नोति>

इति कथामुखम्।

 

मित्रभेदः

वर्धमानवृत्तान्तः

अथ अतः प्रारभ्यते मित्रभेदः नाम प्रथमं तन्त्रम् । यस्य अयम् आदिमः श्लोकः

वर्धमानो महान् स्नेहः सिंहगोवृषयोर्वने ।
पिशुनेनातिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः ॥१.१॥
<अन्वयः – वने सिंहगोवृषयोः महान् स्नेहः वर्धमानः | पिशुनेन अतिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः | >
<पिशुनः – one who talks evil speech and does back-biting>

तत् यथा अनुश्रूयते । अस्ति दक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तत्र धर्मोपार्जितभूरिविभवः वर्द्धमानकः नाम वणिक्पुत्रः बभूव। तस्य कदाचित् रात्रौ शय्यारूढस्य चिन्ता समुत्पन्ना यत् प्रभूते अपि वित्तेर्थोपायाः चिन्तनीयाः कर्तव्याः च इति। यतः उक्तं च –

नहि तद्विद्यते किञ्चिद्यदर्थेन न सिद्ध्यति ।
यत्नेन मतिमांस्तस्मादर्थमेकं प्रसाधयेत् ॥ १.२ ॥
<अन्वयः – यत् अर्थेन न सिद्ध्यति, किञ्चित् तत् न विद्यते हि | तस्मात् मतिमान् यत्नेन एकम् अर्थम् (एव) प्रसाधयेत् | >

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ १.३ ॥
<अन्वयः – यस्य अर्थाः तस्य मित्राणि (भवन्ति) | यस्य अर्थाः तस्य बान्धवाः ।
यस्य अर्थाः सः (एव) लोके पुमान् | यस्य अर्थाः सः पण्डितः च | >

न सा विद्या न तद्दानं न तच्छिल्पं न सा कला ।
न तत्स्थैर्यं हि धनिनां याचकैर्यन्न गीयते ॥ १.४ ॥
<अन्वयः – याचकैः यत् न गीयते, धनिनां सा विद्या (विद्या) न, तत् दानं न, तत् शिल्पं न, सा कला न, तत् स्थैर्यं न हि | >

इह लोके हि धनिनां परोऽपि सुजनायते ।
स्वजनोऽपि दरिद्राणां सर्वदा दुर्जनायते ॥ १.५ ॥
<अन्वयः – इह लोके धनिनां परः अपि सुजनायते हि । सर्वदा दरिद्राणां स्वजनः अपि दुर्जनायते | >

Reference