(Video) Kunti Stuti #1 – Anand – S.B. 1.8.18 to 1.8.21

Kunti Stuti Part 1 – Sanskrit Session by Anand – Srimad Bhagavadam – Shlokas 1.8.18 to 1.8.21

Today’s session will be at 8 PM covering shlokas #18,19 and 20.

कुन्त्युवाच ।
कुन्ति उवाच |
नमस्ये पुरुषं त्वाऽऽद्यं ईश्वरं प्रकृतेः परम् ।
अलक्ष्यं सर्वभूतानां अन्तर्बहिरवस्थितम् ॥ १८ ॥

नमस्ये पुरुषम् त्वा आद्यम् ईश्वरम् प्रकृतेः परम् अलक्ष्यम् सर्वभूतानाम् अन्तः बहिः अवस्थितम्

ईश्वरं, प्रकृतेः परं, सर्वभूतानाम् अलक्ष्यम्, अन्तः बहिः अवस्थितम्, आद्यं पुरुषं, त्वा नमस्ये |

v  नमस्ये |

v  कं नमस्ये ? त्वा

Ø  कीदृशं त्वाम् ? पुरुषम्

  • कीदृशं पुरुषम् ? आद्यम्

Ø  पुनः कीदृशं त्वाम् ? ईश्वरं

Ø  पुनः कीदृशं त्वाम् ? परम्

  • कस्मात् परम् ? प्रकृतेः

Ø  पुनः कीदृशं त्वाम् ? अलक्ष्यम्

  • केषाम् अलक्ष्यम् ? सर्वभूतानाम्

Ø  पुनः कीदृशं त्वाम् ? अवस्थितम्

  • कुत्र अवस्थितम् ? अन्तः
  • पुनः कुत्र अवस्थितम् ? बहिः

Paripaalayamam Sri Padmanaabha – Swathi Tirunaal kriti

परिपालय माम् इति स्वातितिरुणाल्महाराजस्य एका संस्कृतकृतिः |

पल्लवि

परिपालय मां श्रीपद्मनाभ मुरारे

(हे) श्रीपद्मनाभ | (हे) मुरारे |  (त्वं) मां परिपालय |
त्वं मां रक्षतु इति अर्थः |

अनुपल्लवि

शरणागत-भरणोत्सुक शारद-सोम-समानन विरिञ्चि-सुरेश्वर-सेव्य

(हे) शरणागत-भरणोत्सुक | (हे) शारद-सोम-समानन | (हे) विरिञ्चि-सुरेश्वर-सेव्य | (मां परिपालय) |
  • शरणागत-भरणोत्सुकः
    • भरणं = रक्षणं , पालनपोषणे च ।
    • शरणागतभरणम् = शरणागतानां भरणम् |
    • शरणागत-भरणोत्सुकः = शरणागतभरणम्,  तस्मिन् वा तस्य वा उत्सुकः ।
  • शारदसोमसमाननः
    • शरत् = शरद् ऋतुः  |
    • शारदसोमः  = शरदृतौ सोमः |
    • शारदसोमसमाननः = शारदसोमेन समः आननः यस्य सः |
  • विरिञ्चि-सुरेश्वर-सेव्यः
    • विरिञ्चिः = ब्रह्मा
    • सुरेश्वरः = इन्द्रः
    • विरिञ्चिसुरेश्वरसेव्यः = विरिञ्चिना सुरेश्वरेण च सेव्यः ।

चरणम्

तामरसायतलोचन चारुतनो धरणीधरधर वनधामविराजितदारुणदनुभवघनविपिनदहन

(हे) तामरसायतलोचन | (हे) चारुतनो | (हे) धरणीधरधर | (हे) वनधामविराजित | (हे) दारुणदनुभव-घनविपिनदहन | (मां परिपालय) |
  • तामरसायतलोचनः
    • तामरसम् = कमलम् |
    • आयत = दीर्घ (विशेषणपदम्) |
    • तामरसायतलोचनः = तामरसे इव आयतलोचने यस्य सः |
  • चारुतनुः
    • चारुतनुः = चारु तनुः यस्य सः |
  • धरणीधरधरः
    • धरणीधरः = धरणीं धरति = पर्वतः |
    • धरणीधरधरः  = धरणीधरं धरति  |
  • वनधामविराजितः
    • वनं चासौ धाम च = वनधाम |
    • वनधामविराजितः = वनधाम्नि विराजितः |
  • दारुणदनुभव-घनविपिनदहनः
    • दारुणदनुभवाः = दारुणाः दनुभवाः  = क्रूराः असुराः |
    • घनविपिनम् = घनं चासौ विपिनं च |
    • घनविपिनदहनः  = घनविपिनस्य दहनः |
    • दारुणदनुभव-घनविपिनदहनः = दारुणदनुभवानां घनविपिनदहनः नाशकः |

दानमतङ्गजचारुविलासगते तपनीयवसन मुनिमानसतामरसालय मणिमयमकुटपरिलसित

(हे) दानमतङ्गज-चारु-विलास-गते | (हे) तपनीय-वसन | (हे) मुनि-मानस-तामरसालय | (हे) मणिमय-मकुट-परिलसित |(मां परिपालय) |

  • दानमतङ्गज-चारु-विलास-गतिः
    • दानम् = rut-fluid which flows from an elephant’s temples
    • दानमतङ्गजः = a furious elephant (emitting rut-fluid)  दानसहितमतङ्गजः or दानयुतमतङ्गजः  (मध्यमपदलोपी-समासः)
    • दानमतङ्गजचारुविलासगतिः = दानमतङ्गजस्य इव चारुविलासः गतिः यस्य सः ।
  • तपनीय-वसनः
    • तपनीय-वसनः = तपनीयं वसनं यस्य सः |
  • मुनि-मानस-तामरसालयः
    • मानस-तामरसम् = हृदय-कमलम् |
    • मुनि-मानस-तामरसम् = मुनीनां मानसतामरसम्
    • मुनि-मानस-तामरसालयः = मुनीनां मानसतामरसमेव आलयः यस्य सः ।
  • मणिमय-मकुट-परिलसितः
    • परिलसितः = प्रकाशितः अथवा प्रकाशते इत्यर्थः |
    • मणिमयमकुटपरिलसितः = मणिमयेन मकुटेन परिलसितः |

नीलघनोपमसुन्दरदेहरुचे निखिलामरभयहर शैलसुताधवसन्नुत शमय मम सकलगदमिह

(हे) नीलघनोपमसुन्दरदेहरुचे | (हे) निखिलामरभयहर  | (हे) शैलसुताधवसन्नुत | मम सकल-गदम् इह (त्वं) शमय|
  • नीलघनोपमसुन्दरदेहरुचिः
    • नीलघनः  = नीलः च असौ घनः = नीलमेघः
    • सुन्दरदेहः = सुन्दरः च असौ देहः
    • सुन्दरदेहरुचिः = सुन्दरदेहस्य रुचिः = सुन्दरदेहकान्तिः
    • नीलघनोपमसुन्दरदेहरुचिः = नीलघनस्य उपमा सुन्दरदेहरुचिः यस्य सः ।
  • निखिलामरभयहरः
    • निखिलानाम् समस्तानां अमराणां भयं हरति इति निखिलामरभयहरः ।
  • शैलसुताधवसन्नुतः
    • शैलसुता = पार्वती |
    • शैलसुताधवः = शङ्करः (माधववत्) |
    • शैलसुताधवसन्नुतः  = शैलसुताधवेन सन्नुतः वन्दितः |
  • गदः = रोगः |
  • इह = अत्र |
  • शमय = शम् [शमुँ उपशमे] लोट्लकारः मद्यमपुरुषः, लट्लकारे शामयति | शान्तिं कुरु इति अर्थः |

Thanks to Sri V. Anand for the above explanation.The following transliteration of the lyrics of Swathi Tirunaal and the meaning in English by Sri Damodara Rao Dasu have been copied with thanks from http://www.sangeetasudha.org/othercomposers/swati5.html 

paripAlaya mAm – ritigowLa – rupaka

P pari pAlaya mAm Sri padmanAbha murArE || Oh Sri Padmanabha the enemy of demon Mura, please protect me.
AP SaraNAgata bharaNOtsuka Sarada sOma
samAna virinchi surEswara sEvya ||
You are always eager to save those who seek for protection. Your face is beautiful like autumn moon. Brahma and Indra worship you.
C 1 tAmarasayata lOchana chAru ta
nO dharaNeedhara dhara vana
dhAma virAjita dAruNa
danubhava ghana vipina dahana ||
Oh lord, your eyes are attractive like lotus petals.Your appearence is beautiful. You lifted Mandara mountain and the earth. You are treacherous to demons like the fire for thick forest.
C 2 danamatangaja chAru vilAsa ga
tE tapaneeya vasana muni
mAnasa tAmarasAlaya
maNimaya makuTa pari lasita ||
Your gait is majestic like the walk of king elephant. Your garments shine like gold. You dwell in the hearts of sages. You are magnificient with gem-studded crown.
C 3 neela ghanOpama sundara dEha ru
chE nikhilAmara bhaya hara
SailasutAdhava sannuta
Samaya mama sakala gadamiha ||
Your beautiful body is lustrous like blue clouds. You dispel fears of all celestials. Siva the consort of Parvati, the daughter of Himalayas, worships you. Please assuage me from all afflictions.

(Video) Sankshepa Ramayanam Class 15 Anand V

मूलश्लोकः-81

तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे । राम: सीतामनुप्राप्य परां व्रीडामुपागमत्‌।।81।।

श्लोकान्वयः –

राम: तेन (सेतुना) लङ्कां पुरीं गत्वा आहवे रावणं हत्वा सीताम्‌ अनुप्राप्य परां व्रीडाम्‌ उपागमत्‌।।81।।

मूलश्लोकः-82

तामुवाच ततो राम: परुषं जनसंसदि। अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती।। 82।।

श्लोकान्वयः –

तत: राम: जनसंसदि तां परुषम्‌ उवाच। (तत्‌) अमृष्यमाणा सा सती सीता ज्वलनं विवेश।।82।।

मूलश्लोकः-83-84

ततोऽग्निवचनात्सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम्‌ । कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम्‌।।83।। सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मन:। बभौ राम: संप्रहृष्ट: पूजित: सर्वदैवतै:।। 84।।

श्लोकान्वयः –

तत: अग्निवचनात्‌ सीतां विगतकल्मषां ज्ञात्वा राम: (अङ्गीचकार)। महात्मन: राघवस्य तेन महता कर्मणा सचराचरं त्रैलोक्यं तुष्टम्‌। सर्वदैवतै: पूजित: राम: सम्प्रहृष्ट:।।83-84।।

मूलश्लोकः-85

अभिषिच्य च लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम्‌ । कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वर: प्रमुमोद ह।।85।।

श्लोकान्वयः –

तदा राक्षसेन्द्रं विभीषणं लङ्कायाम्‌ अभषिच्य कृतकृत्यः विज्वर: च राम: प्रमुमोद ह।।85।।

मूलश्लोकः-86

देवताभ्यो वरं प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान्‌ । अयोध्यां प्रस्थितो राम: पुष्पकेण सुहृद्-वृत:।।86।

श्लोकान्वयः –

सुहृद्वृत: राम: देवताभ्य: वरं प्राप्य वानरान्‌ समुत्थाप्य च पुष्पकेण अयोध्यां प्रस्थित:।।86।।

मूलश्लोकः-87

भरद्वाजाश्रमं गत्वाराम: सत्यपराक्रम:। भरतस्यान्तिके रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत्‌।।87।।

श्लोकान्वयः –

आराम: सत्यपराक्रम: राम: भरद्वाजाश्रमं गत्वा भरतस्य अन्तिके हनूमन्तम्‌ व्यसर्जयत्‌।।87।।

मूलश्लोकः-88

पुनराख्यायिकां जल्पन् सुग्रीवसहितस्तदा। पुष्पकं तत्समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा।।88।।

श्लोकान्वयः –

तदा सुग्रीवसहित: (राम:) तत्‌ पुष्पकं पुन: समारुह्य आख्यायिकाम्‌ जल्पन्‌ तदा नन्दिग्रामं ययौ।।88।।

मूलश्लोकः-89

नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभि: सहितोऽनघ:। राम: सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान्‌।।89।।

श्लोकान्वयः –

अनघ: राम: भ्रातृभि: सहित: नन्दिग्रामे जटां हित्वा सीताम्‌ अनुप्राप्य राज्यं पुन: अवाप्तवान्‌।।89।।

मूलश्लोकः-90

प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्ट: पुष्ट: सुधार्मिक:। निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जित:।। 90।।

श्लोकान्वयः –

लोक: हि (राज्यम्‌ अधिरूढे रामे) प्रहृष्टमुदित: तुष्ट: पुष्ट: सुधार्मिक: निरामय: अरोग: दुर्भिक्षभयवर्जित: च भविष्यति।।90।।

Raghuvamsam – 1.11 to 1.20 – Practice Questions

रघुवंशम् – १.११ – १.२० प्रश्नाः  — https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsam-first-sarga-vidhya-ramesh/

) पद्यभागः   – प्रश्नान् उत्तरत 

१. चक्रवर्तिदिलीपस्य नृपोचितगुणान् स्वशब्दैः वर्णयत ?

२. महाकाव्यस्य अस्मिन् भागे अद्यतनप्रशासकेभ्यो  नेतृभ्यश्च कः सन्देशः निहितः अस्ति ?

) शब्दसम्पद्भागः  

  1. एतेषांपर्यापदानि(अमरकोषतः) लिखत 

मुनिः  राजा इन्दुः  सेना उर्वी      देहः

  1. समानार्थकंपदंलिखत 

क्षीरनिधौ मनीषिणाम् सर्वोन्नतेन उपजीविनाम् नियन्तुः

भूत्यर्थम् आदत्ते अकुण्ठिता धनुषि संवृतम्

  1. 3. ‘रसः’ इतिपदस्यविविधार्थज्ञापकवाक्यानि लिखत 
  2. विलोमपदानिलिखत

अग्रहीत्  अनुमेया प्राक्तनम् कर्मक्षमम् आद्यः

5.यथोदाहरणम् अन्यपदानि लिखत  जलजम् ()-कर्मजम्, स्वेदजः, आत्मजा, मूर्धजाः इत्यादीनि

तोयनिधिः (निधिः) महाभुजः (महा) सर्वोन्नतः (सर्व)     सहस्रगुणम्(गुणम्) प्राक्तनम् (तन) आदत्ते (आङ्उपसर्गः)

ग) व्याकरणभागः

  1. श्लोकेभ्यःअन्विष्य लिखत ।
  2. क्तान्त-रूपाणि(धातुं, क्रियापदस्य लट्-रूप च निर्दिशत)।
  3. मतुबर्थेतद्धितपदानि  (विग्रहवाक्यं निर्दिशत) ।
  4. कृदन्ताव्ययानि। (धातुं, क्रियापदस्य लट्-रूप च निर्दिशत)।
  5. क्रिया-पदानिचिनुत । (धातुं, क्रियापदस्य लट्-रूपं च निर्दिशत)।
  6. अव्ययीभावसमस्तपदानिविग्रवाक्यानि च लिखत ।
  7. 2) सन्धिविच्छेदंप्रदर्श्य सन्धिनाम लिखत 
  8. आसीन्महीक्षितामाद्यःप्रणवश्छन्दसामिव।
  9. दिलीपइति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव ।
  10. क्षात्रोधर्म इवाश्रितः ।

भीमकान्तै—————- (१६)

घ) ससन्दर्भं विवृणुत ।

१. न व्यतीयुः प्रजास्तस्य नियन्तुर्नेमिवृत्तयः ।

२. सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः ।

Raghuvamsam 1.1 – 1.10 Practice Questions

रघुवंशम् – १.१ – १.१० प्रश्नाः – https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsam-first-sarga-vidhya-ramesh/

) पद्यभागः   – प्रश्नान् उत्तरत 

मङ्गलाचरणं नाम किम् ? तत्प्रयोजनं तत्प्रकारान् च सूचयत । प्रकृत-ग्रन्थस्य मङ्गलाचरणं किंविधम् ?

) शब्दसम्पद्भागः  

  1. एतेषांपर्यापदानि(अमरकोषानुसारं) लिखत 

सागरः  सूर्यः        वंशः        कर्णः      सन्    हेम  अग्निः  मतिः

  1. समानार्थकंपदं(तत्विभक्तौ) लिखत 

यशसे सूरिभिः मणौ       धनप्रार्थी         मोहात्    लभ्ये

उडुपेन जगतः शैशवे      तनुत्यजाम्         मे उत्कीर्णम्

  1. 3. एकस्यैवपदस्यविभिन्नाः अर्थाः भवन्ति  यथा ‘अर्थः’ इत्यस्य  –  धनम्,   शब्द-प्रतिपाद्यः,   कारणम्,    वस्तु/द्रव्यम्/पदार्थः,  याच्ञा   इति ।

अस्य पदस्य प्रयोगं वाक्येषु तथा कुरुत यथा अर्थ-भेदाः स्पष्टाः भवेयुः । (प्रयोगे विभक्ति-परिवर्तनं, उपसर्ग-प्रत्यय-योजनं समस्त-पदं वा भवितुम् अर्हति) ।

  1. श्लोकेषु (१-१०)विद्यमानानिविपरीतार्थकपदानि चिनुत 
  2. यथोदाहरणम्अन्यपदानिलिखत  

उदा. – जलजम् ()-वनजा, कर्मजम्, स्वेदजः, आत्मजा, मूर्धजाः इत्यादि

उद्बाहुः   –  (उत्)     मितभाषी  (मित)      यथाकामम् (यथा)         दुस्तरम् (दुः, दुर्)

ग) व्याकरणभागः

  1. श्लोकेभ्यःअन्विष्य लिखत ।
  2. सन्नन्तपदानि(वृत्तिं  निर्दिशत)।
  3. क्तान्त-रूपाणि(धातुं, क्रियापदस्य लट्-रूप च निर्दिशत)।
  4. भावार्थेतद्धितपदानि  (वृत्तिं निर्दिशत) ।
  5. कृदन्ताव्ययानि। (धातुं, क्रियापदस्य लट्-रूप च निर्दिशत)।

लृट्-लकारे विद्यमान-पदानि । (धातुं, क्रियापदस्य लट्-रूपं च निर्दिशत)।

2) सन्धिविच्छेदं प्रदर्श्य सन्धिनाम लिखत 

सूत्रस्येवास्ति शैशवेऽभ्यस्तविद्यानाम्     वागर्थाविव लोभादुद्बाहुरिव

मन्दःकवियशःप्रार्थी ह्यग्नौ     तनुवाग्विभवोऽपि

घ) ससन्दर्भं विवृणुत ।

१. सूत्रस्येवास्ति मे गतिः ।

२. योगेनान्ते तनुत्यजाम् ।