Samskruta Kathaa – PUC First Year – Lesson 10

An old time Sanskrit story – PUC First Year – Lesson 10 – सन्मित्रम्

Good Friend

Note: The English translation given here is meant for easier understanding of the Sanskrit terms rather than to precisely convey the purport in English.

Introduction

This story is condensed from a story in the book “Sanskruta-Saamaanya-Gnana” meaning “Simple knowledge of Sanskrit”. In the situation of this story, there was a debate between a king and his minister. The minister is in a difficult situation. He goes one by one to his three friends who have taken help from him earlier.  In this story, the theory “when you are in trouble, you will realize who your real friends are” is being proven. According to the saying, “a wise person is respected everywhere”, even in these days, this story helps to that understand the greatness of a good friend.

Story

In the eastern direction, there was a city called Vaishali.  There was a king named Senajit who was ruling.  This king was brave and courageous. In his court, there was a well learned and truthful minister called Devavrata.  He was an intelligent person, in a way that he would not do anything in a hurry.  Senajit had excessive friendliness towards him. He gained a lot of fame in all his undertakings due to the intelligence of his minister. So, the king spent his time in comfort and happiness.

Who knows the ways of destiny? Once, in the king’s court, there was a debate on scriptures going on in a congregation of all the learned men, groups of poets, and experts in scriptures. An argument began amongst them. The minister said “there cannot be equality between the learned men’s (status) and the king’s (status). The wise man will be respected both in his country and abroad due to the power of his knowledge. It is not that way for the ruler of the land. The king is respected only in his country”. Disagreeing with the minister’s words, the king said “Without the kings, the poet is not equipped to enjoy the honor. Meanwhile, show the proof for your opinion.” Having said “Definitely!” the minister remained silent. But the king did not ponder on the practicality. Without any delay, he ordered the minister to go out of his kingdom. Following that, the minister left.

In this troubled times, seeking refuge, the Minister Devavrata went quickly to the abode of his well-wisher and affectionate friend, Vaachikamitra. Devavrata had the best relationship with this friend. Even if he says in that wealthy person’s place for his entire life, the king will not be able to come to know of it. But within a few days, understanding that good friend’s fear of supporting a rebellion (one who protests against the King), leaving his house, remembering the help extended by him, he came to the house of the second friend, Somadeva.

Along with Devavrata, Somadeva too experienced delight with the food, drinks, etc. Devavrata was well honoured by Somadeva who had (extended his hospitality and had) given him the seat and pleasing words. “Definitely, I will extend my support to you, even in the event of enmity with the king. Will I be not able to this much?” Devavrata, having considered the utmost consideration of his friend, agreed and said “Ok”. But sooner itself the minister was told this by Somadeva, “Oh, my friend. I will not forget your help. If the king comes to know of your stay in my house, definitely, he will pierce me with the trident. I know that it is blunder to give refuge to a person who has been banished from the country. So, immediately, leave my house and go elsewhere”.

Devavrata, who started out, leaving Somadeva’s house, on hearing his words, was unable to bear the sorrow and anger. “Oh! What a miserable state I am in!  Those two friends were selfish.  I do not see any other group of well-wishers”, thinking this, in the middle of the way, he met a childhood friend, Chandradhara. “This person (Chandradhara) has never been honored by me”. Just on seeing each other, both of them were extremely delighted. Devavrata, who was returning due to dejection, somehow (i.e., without any hope), entered the house of the friend, Chandradhara. He was duly respected and welcomed in the appropriate manner, by being offered the seat, water to wash his feet, water to drink, etc. The joy of Chandradhara on seeing his friend was inexpressible.

“The people who are dragged by the series of different needs, deceive by different ways, the other people who are blinded by friendship. The people of the world act only according to their convenience. They don’t desire for the other people’s wellbeing. Indeed, in this world, it is a worth-less lineage”,  thinking this, Devavrata, expressed his helplessness. He told about the king’s thoughts and his friends’ thoughts. On hearing this, without any consideration for the king’s wrath, Chandradhara tried to pacify him in all possible ways. He said, “Oh friend! For the protection of my learned friend, even if my life is lost, I will not be a person who deviates from the path of one’s duty. By sacrificing the life for a friend, my dependents will consider it to be their good fortune.  Actually, only the friend is the most important person in the entire world.” Devavrata became extremely happy because of the affection of his friend, Chandradhara. In the course of time, Devavrata became the point of respect of the subjects of the kingdom. The king also became happy on knowing about Chandradhara’s mindset to even give up his own life. Without Devavrata, the king, Senajit, was unable to perform the royal duties. So, he himself went to Chandradhara’s house, begged for Devavrata’s forgiveness and thinking “Oh! My intelligence is like this!” he comforted Devavrata with great respect.

Again and again recollecting Chandradhara’s help, after inviting him to his house, Devavrata along with the king, went to the king’s palace.

References:

Advertisements

(Video) ChampuRamayanam – Sundarakandam – Smt. Vidhya #3

भोजचम्पूरामायणम् – सुन्दरकाण्डम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै (King Bhoja’s Champu-Ramayanam – Sundarakandam– Weekly online classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai). https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-kavyas/video-bhojas-champuramayanam-sundarakandam-vidhya-ramesh/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

 

 

(Video) ChampuRamayanam – Sundarakandam – Smt. Vidhya #2

भोजचम्पूरामायणम् – सुन्दरकाण्डम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै (King Bhoja’s Champu-Ramayanam – Sundarakandam– Weekly online classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai). https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-kavyas/video-bhojas-champuramayanam-sundarakandam-vidhya-ramesh/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

 

 

Subhashitam – PUC First Year – Lesson 9

Subhashitams  – PUC First Year – Lesson 9  –  सूक्तिकुसुमानि

  1. अलब्धं ईहेद्धर्मेण लब्धं यत्नेनपालयेत् । पालितं वर्धयेन्नित्यं वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ।
    [ अलब्धं धर्मेण ईहेत् | लब्धं यत्नेन पालयेत् । पालितं नित्यं वर्धयेत् | वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् । ]
    The wealth that has not yet been obtained, should be procured through proper means. The wealth that has been obtained, should be carefully preserved. The wealth that has been safeguarded, should be increased consistently. The wealth thus increased, should be placed in the right container, i.e., it has to be spent for the worthy people.
  2. तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता। एतानि तुसतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन।
    [ तृणानि भूमिः उदकम् (एतानि त्रीणि, अपि) च चतुर्थी सूनृता वाक्, एतानि तु सतां गेहे कदाचन न उच्छिद्यन्ते |]
    At any point of time, in the house of good men these four will not cease to exist (i.e., these four will always be available).  They are the mat made of grass (for the guest to sit), the ground (for the guest to lie down), water (and some food for the guest to drink and eat), and good pleasing words (to make the guest feel very comfortable).
  1. गिरिर्महान्गिरेरब्धिर्महानब्धेर्नभो महत् | नभसोऽपि महद्ब्रह्मा ततोप्याशा गरीयसी |
    [ गिरिः महान् | गिरेः अब्धिः (महान्) | अब्धेः नभः महत् | नभसः अपि महत् ब्रह्मा | ततः अपि गरीयसी आशा | ]
    The mountain is huge. The ocean is more immense than the mountain. The sky is vaster than the ocean. The Brahma is more enormous than the sky. The desire is greater than Brahma.
  1. चलन्तिगिरयः कामं युगान्तपवनाहताः | कृच्छ्रेऽपि न चलत्येव धीराणं निश्चलं मनः ||
    [ युगान्तपवनाहताः गिरयः कामं चलन्ति | (किन्तु) धीराणं निश्चलं मनः कृच्छ्रे अपि न चलत्येव |  ]
    Even the mountains will definitely tremble, when they are stuck (आहत) by the strong wind (पवन) blowing at the end (अन्त) of the Yuga (युग). But even in utter distress, the firm minds of the strong men will not oscillate. (They will never lose their integrity).
  2. आहारार्थं कर्म कुर्यादनिन्द्यं कुर्यादाहारं प्राणसन्धारणार्थम्
    प्राणाः सन्धार्याः तत्त्वविज्ञानहेतोस्तत्त्वं विज्ञेयं येन भूयो न जन्म
    [ आहारार्थम् अनिन्द्यं कर्म कुर्यात् | प्राणसन्धारणार्थम् आहारं कुर्यात् | तत्त्वविज्ञानहेतोः प्राणाः सन्धार्याः | येन जन्म भूयः न (भवति) (तथा) तत्त्वं विज्ञेयम् | ]
    For the sake of eating (i.e., for a livelihood), let the work that is not forbidden be taken up. For the sake of sustaining the vital energy of life, let food be consumed. The life should be sustained for the sake of learning the knowledge of the Tattva. This knowledge should be realized in such a way that one will cease to have further births and attain moksha.
  1. सर्पाः पिबन्तिपवनं न च दुर्बलास्ते शुष्कैस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति ।
    कन्दैः फलैर्मुनिवरा क्षपयन्ति कालं सन्तोष एव पुरुषस्य परं निधानम् ॥
    [ सर्पाः पवनं पिबन्ति (तथापि) ते न दुर्बलाः | च शुष्कैः तृणैः वनगजाः बलिनः भवन्ति । कन्दैः फलैः मुनिवराः कालं क्षपयन्ति | पुरुषस्य सन्तोषः एव परं निधानम् | ]
    The snakes drink (i.e., live by consuming) only air. Yet they are not weak. The forest elephants survive only on the dried grass and yet they are valorous. The great sages exhaust their time by eating tubers and fruits. A person’s happiness is the ultimate treasure. (Irrespective of what one gets, the individual’s happiness only matters).
  2. पापान्निवारयतियोजयते हिताय गुह्यं च गूहति गुणान् प्रकटीकरोति ।
    आपद्गतं च न जहाति ददाति काले सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः ॥

    [ इदं सन्मित्रलक्षणम् – पापात् निवारयति, हिताय योजयते, गुह्यं गूहति च, गुणान् प्रकटीकरोति, आपद्गतं न जहाति च, काले ददाति – (इति) सन्तः प्रवदन्ति | ]
    The characteristics of a good friend — One who prevents the friend from committing any wrong deed, binds the friend to beneficial activities, maintains the secrecy, brings to light the good qualities of the friend, does not abandon when the friend is facing any danger, gives timely help and advice. So say the wise men.
  3. दाक्षिण्यं स्वजने दया परिजने शाठ्यं सदा दुर्जने प्रीतिस्साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवं |
    शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने
    नारीजने पूज्यता ये चैवंपुरुषाः कलासु कुशलाः तेष्वेव लोकस्थितिः||
    [ स्वजने दाक्षिण्यं, परिजने दया, दुर्जने सदा शाठ्यं, साधुजने प्रीतिः, नृपजने नयः, विद्वज्जने आर्जवं च, शत्रुजने शौर्यं, गुरुजने क्षमा, नारीजने पूज्यता, एवं ये च पुरुषाः कलासु कुशलाः लोकस्थितिः तेषु एव (स्थिता) | ]
    One should be kind towards one’s own people. One should have compassion towards the servants. One should show severity towards wicked people. One should show affection towards the noble people, diplomacy towards the ruling officials or the king’s men, eagerness (to acquire more wisdom) when meeting knowledgeable people. Courage should be demonstrated before the enemies. Forbearance should be shown towards the teachers. Respect should be demonstrated towards the ladies.  The state of the world depends only on such men who are well versed in the arts and demonstrate the above qualities.
  4. विद्या नामनरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनम् विद्या भोगकरी यशः सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।
    विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या प
    रा देवता विद्या राजसु पूज्यते न तु धनं विद्याविहीनः पशुः ॥
    [ विद्या नाम नरस्य अधिकं रूपम्, प्रच्छन्नगुप्तं धनम्, विद्या भोगकरी, यशः सुखकरी, विद्या गुरूणां गुरुः, विदेशगमने विद्या बन्धुजनः, विद्या परा देवता, राजसु विद्या पूज्यते, धनं तु हि, (अतः) विद्याविहीनः पशुः (इव विद्यते) | ]
    Vidya or Knowledge refers to the enhanced beauty of men. It is the secret treasure of men. It causes enjoyment. It gives fame and comforts. It is the teacher of all teachers. It is the relative when you go abroad. It is the supreme god. It is respected even by the kings and wealth does not get that respect. So, the one without knowledge is considered as an animal.
  5. शक्योवारयितुं जलेनहुतभुक् छत्रेण सूर्यातपो नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्दभौ ।
    व्याधिर्भेषजसंग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषं सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम् ॥

    [ हुतभुक् जलेन वारयितुं शक्यः, सूर्यातपः छत्रेण, समदः नागेन्द्रः निशिताङ्कुशेन, गोगर्दभौ दण्डेन, व्याधिः भेषजसंग्रहैः च, विषं विविधैः मन्त्रप्रयोगैः, सर्वस्य शास्त्रविहितम् औषधम् अस्ति, मूर्खस्य औषधं न अस्ति | ]
    It is possible to put out the fire with water. The sun’s heat can be dodged by using an umbrella.  The intoxicated elephant can be controlled by the sharp (निशित) hook (अङ्कुश). Cattle and donkeys are tamed by the stick. The diseases are avoided by the collection of medicines. The poison can be taken out by the various chants (mantras). There are remedies prescribed in the scriptures for all problems. But there is no drug to cure the stupidity of an idiot.

References:

 

(Video) ChampuRamayanam – Sundarakandam – Smt. Vidhya #1

भोजचम्पूरामायणम् – सुन्दरकाण्डम् – श्रीमती. विद्या रमेशः – संस्कृतभारती, चेन्नै (King Bhoja’s Champu-Ramayanam – Sundarakandam– Weekly online classes being conducted by Smt. Vidhya Ramesh, Samskrita Bharati, Chennai). https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-kavyas/video-bhojas-champuramayanam-sundarakandam-vidhya-ramesh/ This page contains the detailed notes of the shlokas covered in the sessions.

 

 

 

Champu Ramayanam – PUC First Year – Lesson 5

Champu Ramayanam – PUC First Year – Lesson 5 – महर्षिवचनपालनम् – चम्पुरामायणम् – बालकाण्डः

tataka

Note: The Karnataka PUC book has the original text with the anvaya for the shlokas. Here, additionally padachcheda, anvayakramaa and the English meaning are provided.

मूलम्

तदनु यथाविधि कृतसपर्येण मर्यादातीतमहिम्ना महितेन गाधेतरहृदयेन गाधिनन्दनेन सत्रपरित्रानार्थम् इत्थमभ्यर्थितोऽभूत् ।

पदच्छेदः

तत्+अनु यथा+विधि कृत+सपर्येण मर्याद+अतीत+महिम्ना महितेन गाध+इतर+हृदयेन गाधि+नन्दनेन सत्र+परित्रान+अर्थम् इत्थम् अभ्यर्थितः अभूत् ।

अन्वयः

तदनु यथाविधि कृतसपर्येण मर्यादातीतमहिम्ना महितेन गाधेतरहृदयेन गाधिनन्दनेन सत्रपरित्रानार्थम् इत्थम् अभ्यर्थितः अभूत् ।

आकाङ्क्षा अन्वयक्रमः

  • अभ्यर्थितः अभूत्
    • कथम् अभ्यर्थितः ? इत्थम्
    • किमर्थम् अभ्यर्थितः ? सत्रपरित्रानार्थम्
    • केन अभ्यर्थितः ? गाधिनन्दनेन
      • कीदृशेन गाधिनन्दनेन ? महितेन
      • पुनः कीदृशेन गाधिनन्दनेन ? गाधेतरहृदयेन
      • पुनः कीदृशेन गाधिनन्दनेन ? मर्यादातीतमहिम्ना
      • पुनः कीदृशेन गाधिनन्दनेन ? कृतसपर्येण
        • कीदृशं कृतसपर्येण ? यथाविधि
      • कदा अभ्यर्थितः ? तदनु

English Meaning

The deep-hearted Viswamitra (son of Gaadhi), whose greatness is boundless, after receiving the customary honour, requested the king for the protection of his sacrifice, thus. 62

Word Meaning

  • तदनु = After that
  • इत्थम = in this manner, thus
  • अभूत् = (Dasharata) became
  • अभ्यर्थितः = one who has been requested
  • सत्रप्रित्रानार्थम् = for (अर्थम्) the protection (परित्रान) of the sacrifice (सत्र)
  • गाधिनन्दनेन = by Vishwamitra, who is the beloved son (नन्दन) of Gaadhi (गाधि)
  • यथाविधि कृतसपर्येण = by him, who was done the honours (कृतसपर्य) as per the custom (यथाविधि)
  • मर्यादातीतमहिम्ना = by him, whose greatness (महिम्न) has crossed (अतीत) all boundaries (मर्याद)
  • महितेन = by him, who is celebrated
  • गाधेतरहृदयेन = by him, who is dignified (गाधेतर) at heart (हृदय)

मूलम्

राजन् भवतस्तनयेन विनयाभिरामेण रामेण शरासनमित्रेण सौमित्रिमात्रपरिजनेन क्रियमाणक्रतुरक्षो रक्षोदुरितमुत्तीर्य कृतावभृथो भवितुमभिलषामीति ।

पदच्छेदः

राजन्, भवतस्तनयेन, विनयाभिरामेण, रामेण, शरासनमित्रेण, सौमित्रिमात्रपरिजनेन, क्रियमाणक्रतुरक्षः, रक्षोदुरितमुत्तीर्य, कृतावभृथः, भवितुम्, अभिलषामि, इति

अन्वयः

राजन्, शरासनमित्रेण सौमित्रिमात्रपरिजनेन विनयाभिरामेण भवतः तनयेन रामेण क्रियमाणक्रतुरक्षः । रक्षोदुरितमुत्तीर्य कृतावभृथः भवितुम् अभिलषामि इति ।

  • हे राजन्
  • क्रियमाणक्रतुरक्षः (अस्ति)
    • केन क्रियमाणक्रतुरक्षः ? रामेण
      • कीदृशेन रामेण ? तनयेन
        • कस्य तनयेन ? भवतः
      • पुनः कीदृशेन रामेण ? विनयाभिरामेण
      • पुनः कीदृशेन रामेण ? सौमित्रिमात्रपरिजनेन
      • पुनः कीदृशेन रामेण ? शरासनमित्रेण
    • (अभ्यर्थितः अभूत्)
    • किं इति (अभ्यर्थितः अभूत्) ? … अभिलषामि इति
      • किं कर्तुम् अभिलषामि ? भवितुम्
        • कथं भवितुम् ? कृतावभृथः
          • किं कृत्वा कृतावभृथः ? रक्षोदुरितमुत्तीर्य

O King, I desire to finish successfully the sacrifice, overcoming the mischief of the demons. The protection of the sacrifice is to be done by your son Rama, agreeably disciplined; for whom just the help of the bow is sufficient; and for whom Lakshmana is enough to do all the service. 63

  • राजन् = O King
  • क्रियमाणक्रतुरक्षः = क्रतोः रक्षा क्रतुरक्षा, क्रियमाणा क्रतुरक्षा यस्य सः – The one whose sacrifice is being protected by Rama the protection (रक्ष) of the yagna (क्रतु) that is being done (क्रियमाण)
  • रामेण = By Rama
  • भवतः तनयेन = by your (भवतः) son (तनय)
  • शरासनमित्रेण = by him, for whom the bow (शरासन), the seat (आसन) of the arrows (शर), is the friend (मित्र) e., one for whom just the help of the bow is sufficient
  • सौमित्रिमात्रपरिजनेन = by him, for whom Lakshmana (सौमित्रि), the son of Sumitra, himself alone (मात्र) is the servant (परिजन), i.e., he is enough to do all the service
  • विनयाभिरामेण = by him, who is gleaming (अभिराम) with obedience (विनय)
  • अभिलषामि = I desire
  • भवितुम् = to become
  • कृतावभृथः = one who has completed (कृत) the bath called Avabhruta (अवभृत) that is taken after the Yagna is completed
  • रक्षोदुरितम् उत्तीर्य = having crossed (उत्तीर्य) the evil actions (दुरित) of the demons (रक्षस्)
  • इति = Thus (he spoke)

मूलम्

एतदाकर्ण्य कर्णपुरुषं महर्षिभाषितम् अतिमात्रपुत्रवात्सल्यात् कौसल्याजानिः सशल्यान्तःकरणोऽभूत् ।

पदच्छेदः

एतत्, आकर्ण्य, कर्ण+पुरुषम्, महर्षि+भाषितम्, अति+मात्र+पुत्र+वात्सल्यात्, कौसल्या+जानिः, सशल्य+अन्तः+करणः, अभूत्

अन्वयः

महर्षिभाषितं एतत् कर्णपुरुषम् आकर्ण्य अतिमात्रपुत्रवात्सल्यात् कौसल्याजानिः सशल्यान्तःकरणः अभूत् ।

  • सशल्यान्तःकरणः अभूत्
    • कः सशल्यान्तःकरणः अभूत् ? कौसल्याजानिः
    • किं कृत्वा ? आकर्ण्य
      • किम् आकर्ण्य ? एतत्
        • किम् एतत् ? महर्षिभाषितम्
        • कीदृशम् एतत् ? कर्णपुरुषम्
      • किमर्थं सशल्यान्तःकरणः अभूत् ? अतिमात्रपुत्रवात्सल्यात्

The king, upon hearing these harsh words of the sage, became deeply hurt at heart because of his too much affection for his son. 64

  • आकर्ण्य = On hearing
  • एतत् = these
  • महर्षिभाषितम् = words (भाषित) of the sage (महर्षि)
  • कर्णपुरुषम् = which were harsh (पुरुष) to the ears (कर्ण)
  • अतिमात्रपुत्रवात्सल्यात् = due to his affection (वात्सल्य) for his son (पुत्र) which was in a huge (अति) quantity (मात्र)
  • कौसल्याजानिः = Dasharatha, the husband (जानि) of Kausalyaa (कौसल्या)
  • अभूत् = became
  • सशल्यान्तःकरणः = he whose heart (अन्तःकरण) was associated with (i.e., experienced) (स) torture (शल्य)

मूलम्

ततस्तस्मिन् बहुप्रकारैरवार्यनिश्चये भगवति विश्वामित्रे दशरथः तपनकुलहितेन पुराहितेन एवमभिहितोऽभूत् ।

पदच्छेदः

ततः, तस्मिन्, बहु+प्रकारैः, अवार्य+निश्चये, भगवति, विश्वामित्रे, दशरथः, तपन+कुल+हितेन, पुरोहितेन, एवम्, अभिहितः, अभूत्

अन्वयः

ततः तस्मिन् बहुप्रकारैः अवार्यनिश्चये भगवति विश्वामित्रे दशरथः तपनकुलहितेन पुरोहितेन एवं अभिहितः अभूत् ।

  • अभिहितः अभूत्
    • कथम् अभिहितः अभूत् ? एवम्
    • केन अभिहितः अभूत् ? पुरोहितेन
      • कीदृशेन पुरोहितेन ? तपनकुलहितेन
    • कः अभिहितः अभूत् ? दशरथः
    • कदा अभिहितः अभूत् ? अवार्यनिश्चये विश्वामित्रे
      • कीदृशे विश्वामित्रे ? तस्मिन्
        • कीदृशे तस्मिन् विश्वामित्रे ? भगवति
      • कथम् अवार्यनिश्चये ? बहुप्रकारैः अवार्यनिश्चये

When the sage, Viswamitra, remained adamant in his demand in a number of ways, Vasishta, the family priest of the solar race, spoke to the king thus: 65

  • ततः = After that
  • तस्मिन् भगवति विश्वामित्रे = When (सति) that (तत्) Bhagavan (भगवत्) Viswamitra (विश्वामित्र)
  • बहुप्रकारैः अवार्यनिश्चये (सति) = when he had this resolution (निश्चय) which was unrestrainable (अवार्य) in spite of multiple attempts (बहुप्रकारैः) to change it
  • दशरथः = Dasharatha
  • अभूत् = became
  • अभिहितः = the person who was spoken to
  • एवम् = in this way
  • पुरोहितेन = by the priest (i.e., royal priest) (पुरोहित)
  • तपनकुलहितेन = by one who cares for the welfare (हित) of the solar (तपन) race (कुल)

मूलम्

पर्याप्तभाग्याय भवानमुष्मै कुर्यात् सपर्यां कुशिकात्मजाय ।
निर्यातुधानां वसुधां विधातुं निर्यातु रामः सह लक्ष्मणेन ॥ १ ॥

पदच्छेदः

पर्याप्तभाग्याय, भवान्, अमुष्मै, कुर्यात्सपर्याम्, कुशिकात्मजाय, निर्यातुधानाम्, वसुधाम्, विधातुम्, निर्यातु, रामः, सह, लक्ष्मणेन

अन्वयः

भवान् अमुष्मै पर्याप्तभाग्याय कुशिकात्मजाय सपर्यां कुर्यात् । वसुधां निर्यातुधानां विधातुं रामः लक्ष्मणेन सह निर्यातु ॥

  • कुर्यात्
    • कः कुर्यात् ? भवान्
    • किं कुर्यात् ? सपर्याम्
      • कस्मै सपर्यां कुर्यात् ? कुशिकात्मजाय
        • कीदृशाय कुशिकात्मजाय ? अमुष्मै
        • पुनः कीदृशाय कुशिकात्मजाय ? पर्याप्तभाग्याय
      • निर्यातु
        • कः निर्यातु ? रामः
        • केन सह निर्यातु ? लक्ष्मणेन सह
        • किं कर्तुं निर्यातु ? विधातुम्
          • कथं विधातुम् ? निर्यातुधानाम्
          • कां विधातुम् ? वसुधाम्

“Honour this sage Viswamitra whose fortunes are brim-full. May Rama, along with Lakshmana, proceed to make the earth free of demons.” 66

  • भवान् = You
    • कुर्यात् = do
    • सपर्याम् = worship, pooja
    • अमुष्मै = to him
    • पर्याप्तभाग्याय = to one whose fortunes (भाग्य) are sufficient (पर्याप्त)
    • कुशिकात्मजाय = to Viswamitra, born in the lineage of Kushika
  • रामः = Rama
    • लक्ष्मणेन सह = along with Lakshmana
    • निर्यातु = let him proceed
    • विधातुम् = to make
    • वसुधाम् = earth
    • निर्यातुधानाम् = one from whom demons (यातुधान) have left (निः e., निर्गत)

मूलम्

एवं वसिष्ठेन प्रतिष्ठापितधृतिर्दशरथः सुतप्रदानेन कुशिकसुतमनोरथमेव पूरयामास ।

पदच्छेदः

एवम्, वसिष्ठेन, प्रतिष्ठापित+धृतिः, दशरथः, सुत+प्रदानेन, कुशिक+सुत+मनोरथम्, एव, पूरयामास

अन्वयः

एवं वसिष्ठेन प्रतिष्ठापितधृतिः दशरथः सुतप्रदानेन कुशिकसुतमनोरथम् एव पूरयामास ।

  • पूरयामास
    • किं पूरयामास ? कुशिकसुतमनोरथम् एव
    • कथं पूरयामास ? एवम्
      • कथम् एवम् पूरयामास ? सुतप्रदानेन
    • कः पूरयामास ? दशरथः
      • कीदृशः दशरथः ? प्रतिष्ठापितधृतिः
        • केन प्रतिष्ठापितधृतिः ? वसिष्ठेन

Dasharatha, thus, with confidence established by the words of Vasishta, fulfilled the desire of Viswamitra by presenting him with his sons. 67

  • एवम् = In this way
  • दशरथः = Dasharatha
  • प्रतिष्ठापितधृतिः = one whose confidence (धृति) has been established (प्रतिष्ठापित)
  • वसिष्ठेन = by Vasishta
  • पूरयामास = fulfilled
  • कुशिकसुतमनोरथम् एव = the desire (मनोरथ) itself (एव) of Vishvamitra, the son (i.e., descendent) (सुत) of Kushika (कुशिक)
  • सुतप्रदानेन = by giving (प्रदान) his son(s) (सुत)

मूलम्

योगेन लभ्यो यः पुंसां संसारापेतचेतसाम् । नियोगेन पितुः सोऽयं रामः कौशिकमन्वगात् ॥ २ ॥

पदच्छेदः

योगेन, लभ्यः, यः, पुंसां, संसारापेतचेतसाम्, नियोगेन, पितुः, सः, अयम्, रामः, कौशिकम्, अन्वगात्

अन्वयः

यः रामः संसारापेतचेतसां पुंसां योगेन लभ्यः सः अयं पितुः नियोगेन कैशिकम् अन्वगात् ।

  • अन्वगात्
    • कम् अन्वगात् ? कैशिकम्
    • केन कारणेन अन्वगात् ? नियोगेन
      • कस्य नियोगेन ? पितुः
    • कः अन्वगात् ? अयम्
      • कः अयम् अन्वगात् ? रामः
        • कीदृशः रामः ? यः … लभ्यः सः
          • केन लभ्यः ? योगेन
            • केषां योगेन ? पुंसाम्
              • कीदृशां पुंसाम् ? संसारापेतचेतसाम्

Rama who could be got only by Yoga, by those whose minds have become free from the fetters of the world, now followed Viswamitra, by the orders of his father. 68

  • यः रामः = That Rama who
    • लभ्यः = obtained
    • योगेन = through Yoga
    • पुंसाम् = by men
    • संसारापेतचेतसाम् = by those whose minds (चेतस्) have become free (अपेत) from the worldly life (संसार)
  • सः = He
    • अयम् = this person
    • अन्वगात् = followed
    • कैशिकम् = Vishwamitra, the descendent of Kushika (कुशिक)
    • नियोगेन = by the orders
    • पितुः = of his father

मूलम्

तत्र सत्रं परित्रातुं विश्वामित्रो महामुनिः । सौमितिसहितं रामं नयन्नयमवोचत ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

तत्र, सत्रम्, परित्रातुम्, विश्वामित्रः, महामुनिः, सौमितिसहितम्, रामम्, नयन्, अयम्, अवोचत

अन्वयः

अयं महामुनिः विश्वामित्रः तत्र सत्रं परित्रातुं सौमित्रिसहितं रामं नयन् अवोचत ।

  • अवोचत ।
    • किं कृत्वा अवोचत ? नयन्
      • कं नयन् ? रामम्
        • कथंभूतं रामम् ? सौमित्रिसहितम्
      • किमर्थं नयन् ? परित्रातुम्
        • किं परित्रातुम् ? सत्रम्
        • कुत्र परित्रातुम् ? तत्र
      • कः अवोचत ? अयम्
        • कः अयम् अवोचत ? विश्वामित्रः
          • कीदृशः विश्वामित्रः ? महामुनिः

The great sage Viswamitra, taking along with him Rama together with Lakshmana to protect the sacrifice spoke thus: 69

  • तत्र = There
  • अयम् = This
  • महामुनिः = Great sage
  • विश्वामित्रः = Viswamitra
  • नयन् = taking
  • रामम् = Rama
  • सौमित्रिसहितम् = along with (सहित) Lakshmana, the son of Sumitra (सौमित्रि)
  • परित्रातुम् = to protect
  • सत्रम् = Sacrifice, Homa, Yaaga
  • अवोचत = spoke

मूलम्

बलेन तपसां लब्धे बलेत्यतिबलेति च । विद्येते मयि काकुत्स्थ विद्येते वितरामि ते ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

बलेन, तपसाम्, लब्धे, बला, इति, अतिबला, इति, च, विद्येते, मयि, काकुत्स्थ, विद्ये, ते, वितरामि, ते

अन्वयः

हे काकुत्स्थ । तपसां बलेन लब्धे बला इति अतिबला इति च विद्ये मयि विद्येते । ते ते वितरामि ।

  • हे काकुत्स्थ ।
  • विद्येते ।
    • कुत्र विद्येते ? मयि
    • के विद्येते ? विद्ये
      • के विद्ये ? बला इति च अतिबला इति च
      • कीदृशे विद्ये ? लब्धे
        • केन लब्धे ? बलेन
          • केषां बलेन ? तपसाम्
        • वितरामि ।
          • कः वितरति ? अहम्
          • कस्मै वितरामि ? ते (तुभ्यम्)
          • के विरतामि ? ते

“O Rama, I have with me two spells, ‘Balaa’ and ‘Atibalaa’ (Strength and Super-strength) got by the strength of penance. I shall now bestow them upon you.” 70

  • हे काकुत्स्थ = O Rama
  • विद्ये = two knowledge
    • बला इति = one called Balaa
    • अतिबला इति च = and one called Atibalaa
    • लब्धे = these two are got
    • बलेन = by the strength
    • तपसाम् = of the penances
  • विद्येते = these two exist
    • मयि = in me
  • ते = these two
    • वितरामि = I bestow
    • ते = on to you

< One shloka not in syllabus >

“In this place, long ago, Manmatha, the mind born, lost his body, becoming a locust in the fire of the Supreme Lord Shiva’s eye hidden in the parting of his hair (viz., the forehead). Therefore, this country came to be known as ‘Anga’. 72

मूलम्

तदनु मानससरःप्रसृतां सरयूमतिक्रम्य वृत्रवधप्रवृद्धवृद्धश्रवः पङ्कक्षालनलब्धमलयोः मलदकरूषनाम्नोः जनपदयोः सीम्नि कृतपदयोर्दाशरथ्योः पुनरप्येवमब्रवीत् ।

पदच्छेदः

तदनु, मानस+सरः+प्रसृताम्, सरयूम्, अतिक्रम्य, वृत्र+वध+प्रवृद्ध+वृद्धश्रवस्+पङ्क+क्षालन+लब्ध+मलयोः, मलद+करूष+नाम्नोः, जनपदयोः, सीम्नि, कृतपदयोः, दाशरथ्योः, पुनः, अपि, एवम्, अब्रवीत्

अन्वयः

तदनु मानससरःप्रसृताम् सरयूम् अतिक्रम्य वृत्रवधप्रवृद्धवृद्धश्रवःपङ्कक्षालनलब्धमलयोः मलदकरूषनाम्नोः जनपदयोः सीम्नि दाशरथ्योः कृतपदयोः सतोः पुनः अपि एवम् अब्रवीत् ।

  • अब्रवीत्
    • कथम् अब्रवीत् ? पुनः अपि एवम्
    • कदा अब्रवीत् ? दाशरथ्योः कृतपदयोः सतोः
      • कुत्र कृतपदयोः ? सीम्नि
        • कयोः सीम्नि ? जनपदयोः
          • कीदृशोः जनपदयोः ? मलदकरूषनाम्नोः
          • पुनः कीदृशोः जनपदयोः? वृत्रवधप्रवृद्धवृद्धश्रवःपङ्कक्षालनलब्धमलयोः
        • किं कृत्वा अब्रवीत् ? अतिक्रम्य
          • काम् अतिक्रम्य ? सरयूम्
            • कीदृशीं सरयूम् ? मानससरःप्रसृताम्
          • कदा अब्रवीत् ? तदनु

Then, they crossed the river Sarayu, who rose from the lake Maanasa. Next, they crossed the borders of two countries ‘Malada’ and ‘Karusha’, which got their names by the washed of dirt (‘mala’) and excreta (‘karusha’) of Indra who got great sin by the slaughter of Vritra. Then Viswamitra said to the two sons of Dasaratha: 73

  • तदनु = Then
  • अतिक्रम्य = having crossed
  • सरयूम् = the river Sarayu
  • मानससरःप्रसृताम् = which is one who rose (प्रसृत) from the lake (सरस्) Maanasa (मानस)
  • पुनः अपि एवम् अब्रवीत् = Again Viswamitra said (अब्रवीत्) in this way (एवम्)
  • दाशरथ्योः = when the two sons of Dasharatha (दशरथ)
  • कृतपदयोः = when those two placed (कृत) their foot (पद)
  • सीम्नि = in the border (सीमा)
  • जनपदयोः = of those two countries (जनपद)
  • मलदकरूषनाम्नोः = Of those two, having the names (नाम) Malada (मलद) and Karusha (करूष)
  • वृत्रवधप्रवृद्धवृद्धश्रवःपङ्कक्षालनलब्धमलयोः = Those two which were named this way, as they had got (लब्ध) the dirt (मल) and excreta (करूष) of Indra (वृद्धश्रवस्) when he washed off (क्षालन) the great sin (पङ्क) that was caused by (प्रवृद्ध) the slaughter (वध) of Vritra (वृत्र)

मूलम्

यक्षः सुकेतुर्द्रुहिणप्रसादाल्लेभे सुतां कामपि ताटकाख्याम् । सुन्दः किलैनां परिणीय तस्यां मारीचनीचं जनयाम्बभूव ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

यक्षः, सुकेतुः, द्रुहिणप्रसादात्, लेभे, सुताम्, काम्, अपि, ताटकाख्याम्, सुन्दः, किल, एनाम्, परिणीय, तस्याम्, मारीचनीचम्, जनयाम्बभूव

अन्वयः

सुकेतुः यक्षः द्रुहिणप्रसादात् ताटकाख्यां कामपि सुतां लेभे । सुन्दः एनां परिणीय तस्यां मारीचनीचं जनयाम्बभूव किल ।

  • लेभे
    • कां लेभे ? सुताम्
      • कीदृशीं सुताम् ? काम् अपि
      • पुनः कीदृशीं सुताम् ? ताटकाख्याम्
    • कस्मात् कारणात् लेभे ? द्रुहिणप्रसादात्
    • कः लेभे ? यक्षः
      • कः यक्षः ? सुकेतुः
    • जनयाम्बभूव किल
      • कस्यां जनयाम्बभूव ? तस्याम्
      • किं कृत्वा जनयाम्बभूव ? परिणीय
        • कां परिणीय ? एनाम्
          • काम् एनाम् ? सुन्दः

A Yaksha by name, Suketu got a daughter named Taatakaa by the grace of Brahma. Sunda married her and begot by her a son named Maaricha. 74

  • सुकेतुः यक्षः = A Yaksha, a superhuman (यक्षः) named Suketu (सुकेतुः)
    • द्रुहिणप्रसादात् = by Brahma’s (द्रुहिण) blessings (प्रसाद)
    • लेभे = got
    • काम् अपि = Someone (female)
    • सुताम् = daughter
  • सुन्दः = Sunda
    • परिणीय = getting married
    • एनाम् = this person (female) (एताम् / एनाम्)
    • जनयाम्बभूव = caused to take birth
    • तस्याम् = her, i.e., Taatakaa’s
    • मारीचनीचम् = son, a lowly person (नीच) named Maareecha (मारीच)
    • किल = isn’t it?

मूलम्

एकदा सुन्दे निहते मारीचः कुम्भसम्भवमभिभूय तस्य शापादवाप कौणपताम् । ताटकाप्यभूत्पुरुषादिनी ।

पदच्छेदः

एकदा, सुन्दे, निहते, मारीचः, कुम्भ+सम्भवम्, अभिभूय, तस्य, शापात्, अवाप, कौणपताम्, ताटका, अपि, अभूत्, पुरुषादिनी

अन्वयः

एकदा सुन्दे निहते (सति) मारीचः कुम्भसम्भवम् अभिभूय तस्य शापात् कौणपताम् अवाप । ताटका अपि पुरुषादिनी अभूत् ।

  • अवाप
    • किम् अवाप ? कौणपताम्
    • कस्मात् कारणात् अवाप ? शापात्
      • कस्य शापात् ? तस्य
    • किं कृत्वा अवाप ? अभिभूय
      • कम् अभिभूय ? कुम्भसम्भवम्
    • कः अवाप ? मारीचः
    • कदा ? एकदा
      • कदा एकदा ? सुन्दे निहते (सति)
    • अभूत्
      • कथंभूता अभूत् ? पुरुषादिनी
      • का अभूत् ? ताटका अपि

Once, after Sunda was killed, Maricha committed an outrage against Sage Agastya (vessel-born) and was turned into a demon by his curse. Taatakaa also became a man-eater. 75

  • एकदा = Once upon a time
  • सुन्दे निहते (सति) = when Sunda was eliminated
  • मारीचः = Maaricha
  • कुम्भसम्भवम् अभिभूय = Having humiliated (अभिभू) Agastya, one who was born (सम्भव) out of a pot (कुम्भ)
  • तस्य शापात् = due to his (तस्य) curse (शाप)
  • कौणपताम् अवाप = obtained (अवाप) the state of cannibalism (कौणपत)
  • ताटका अपि = Taatakaa also
  • अभूत् = became
  • पुरुषादिनी = a female man-eater (पुरुष+अदिन्)

मूलम्

सेयमब्जासनसिद्धसिन्धुरसहस्रप्राणात्मजेन सह जनपदविपदं विदधाना व्यापदनीया त्वयेति । रामस्तमाकर्ण्य स्त्रीवधशङ्कामकरोत् ।

पदच्छेदः

सा इयम् अब्ज+आसन+सिद्ध+सिन्धुर+सहस्र+प्राणा आत्मजेन सह जनपद+विपदम् विदधाना व्यापदनीया त्वया इति । रामः तम् आकर्ण्य स्त्री+वध+शङ्काम् अकरोत् ।

अन्वयः

अब्जासनसिद्धसिन्धुरसहस्रप्राणा आत्मजेन सह जनपदविपदं विदधाना इयम् सा त्वया व्यापदनीया इति । रामः तम् आकर्ण्य स्त्रीवधशङ्काम् अकरोत् ।

  • व्यापदनीया इति (उक्तवान्)
    • केन व्यापदनीया ? त्वया
    • का व्यापदनीया ? इयम्
      • का इयम् ? सा
      • कीदृशी सा ? विदधाना
        • किं विदधाना ? जनपदविपदम्
        • केन सह विदधाना ? आत्मजेन सह
      • पुनः कीदृशी सा ? अब्जासनसिद्धसिन्धुरसहस्रप्राणा
    • अकरोत्
      • किम् अकरोत् ? स्त्रीवधशङ्काम्
      • किं कृत्वा अकरोत् ? आकर्ण्य
        • किम् आकर्ण्य ? तम्
      • कः अकरोत् ? रामः

She got the strength of a thousand elephants by a boon of the lotus-born, Brahma, and together with her son, began causing calamities to the countries. Now, she is to be slain by you. 76

Hearing this, Rama had a doubt about killing a woman. 77

  • इयम् सा = this person
    • अब्जासनसिद्धसिन्धुरसहस्रप्राणा = She who has got the energy (प्राण) of a thousand (सहस्र) of elephants (सिन्धुर) which resulted (सिद्ध) due to Brahma, whose seat (आसन) in the lotus (अब्ज)
    • आत्मजेन सह = along with her son
    • जनपदविपदं विदधाना = She who caused (विदधा) calamities (विपद) to the countries (जनपद)
  • त्वया = by you
    • व्यापदनीया = to be slain
    • इति = so he said
  • रामः = Rama
    • तम् आकर्ण्य = having listened (आकर्ण्य) to this (तम्)
    • स्त्रीवधशङ्काम् अकरोत् = did (i.e., had) (अकरोत्) the doubt (शङ्का) about killing (वध) a woman (स्त्री)

मूलम्

किञ्च वैरोचनीं मन्थरां वसुन्धरापराधधुरन्धरां पुरन्दरेण निहतां जनार्दनकृतमर्दनां च भार्गवजनानीं प्रदर्श्य दाशरथेरमन्दां सुन्दवधूवधविचिकित्साम् उत्सारयामास ।

पदच्छेदः

किम्, च, वैरोचनीम्, मन्थराम्, वसुन्धरा+अपराध+धुरन्धराम्, पुरन्दरेण, निहताम्, जनार्दन+कृत+मर्दनाम्, च, भार्गव+जनानीम्, प्रदर्श्य, दाशरथेः, अमन्दाम्, सुन्द+वधू+वध+विचिकित्साम्, उत्सारयामास

अन्वयः

किं च, पुरन्दरेण निहतां वसुन्धरापराधधुरन्धरां वैरोचनीं मन्थरां च जनार्दनकृतमर्दनां भार्गवजनानीं च प्रदर्श्य दाशरथेः अमन्दां सुन्दवधूवधविचिकित्साम् उत्सारयामास ।

  • उत्सारयामास
    • काम् उत्सारयामास ? सुन्दवधूवधविचिकित्साम्
      • कीदृशीं सुन्दवधूवधविचिकित्साम् ? अमन्दाम्
      • कस्य सुन्दवधूवधविचिकित्साम् ? दाशरथेः
    • किं कृत्वा उत्सारयामास ? प्रदर्श्य
      • कां प्रदर्श्य ? मन्थराम्
        • कीदृशीं मन्थराम् ? वैरोचनीम्
        • पुनः कीदृशीं मन्थराम् ? वसुन्धरापराधधुरन्धराम्
        • पुनः कीदृशीं मन्थराम् ? निहताम्
          • केन निहताम् ? पुरन्दरेण
        • पुनः च कां प्रदर्श्य ? भार्गवजनानीं च
          • कीदृशीं भार्गवजनानीम् ? जनार्दनकृतमर्दनाम्

But, Viswamitra cited the example of Manthara, daughter of Virochana being killed by Indra for her crimes against the earth, and also that of Bhargava’s (sage Sukra’s) mother i.e., the wife of Bhrugu, being killed by the Lord Vishnu. He thus removed Rama’s great perplexity about the killing of Tataka. 78

  • किं च = But
  • प्रदर्श्य = citing (the cases of)
  • मन्थराम् = Mantharaa (मन्थरा)
  • वैरोचनीम् = who was the daughter of Virochana (विरोचन)
  • वसुन्धरापराधधुरन्धराम् = who stood first (धुरन्धरा) to cause an offense (अपराध) against the Bhoomi Devi (वसुन्धरा)
  • पुरन्दरेण निहताम् = who was eliminated (निहता) by Indra (पुरन्दर), who takes possession (दर) of the cities (पुर) of his enemies
  • च = and
  • भार्गवजनानीम् = the mother of Bhaargava (भार्गव), the son of Sage Bhrgu (भृगु)
  • जनार्दनकृतमर्दनाम् = whose assassination was done by Vishnu (जनार्दन), who is the inflictor of suffering (र्दन) on the evil people (जन)
  • उत्सारयामास = (Vishvamitra) removed
  • दाशरथेः अमन्दां सुन्दवधूवधविचिकित्साम् = Rama’s (दाशरथि) great (अमन्दाम्) perplexity (विचिकित्सा) about the killing (वध) of Taatakaa, the wife (वधू) of Sunda (सुन्द)

मूलम्

आश्रुतः श्रुतवृत्तेन तेन सुन्दप्रियावधः । तमेवान्ववदत्तस्य चापः शिञ्जारवच्छलात् ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

आश्रुतः, श्रुतवृत्तेन, तेन, सुन्दप्रियावधः, तम्, एव, अन्ववदत्, तस्य, चापः, शिञ्जारवच्छलात्

अन्वयः

श्रुतवृत्तेन तेन सुन्दप्रियावधः आश्रुतः । तस्य चापः शिञ्जारवच्छलात् तम् एव अन्ववदत् ।

  • आश्रुतः
    • (कर्मपदम्) कः आश्रुतः ? सुन्दप्रियावधः
    • (कर्तृपदम्) केन आश्रुतः ? तेन
      • कीदृशेन तेन ? श्रुतवृत्तेन
    • अन्ववदत्
      • कम् अन्ववदत् ? तम् एव
      • कस्मात् कारणात् अन्ववदत् ? शिञ्जारवच्छलात्
      • कः अन्ववदत् ? चापः
        • कस्य चापः ? तस्य

Rama gave word to kill Taatakaa and his bow also repeated the same in the form of the twang of the string. 79

  • सुन्दप्रियावधः = Killing of Taatakaa, the beloved of Sunda
    • आश्रुतः = Vow was taken
    • तेन = by him (i.e., Rama)
    • श्रुतवृत्तेन = by him who had heard (श्रुत) the account (वृत्त) about Taatakaa
  • तस्य चापः = His (तस्य) bow (चापः)
    • शिञ्जारवच्छलात् = under the pretext (छलात्) of the sound of the bowstring (शिञ्जारव)
    • तम् एव = that (तम्) only (एव) (i.e., the killing of Taatakaa)
    • अन्ववदत् = repeated

मूलम्

तत्काले पिशिताशनाशपिशुना संध्येव काचिन्मुने-रध्वानं तरसा रुरोध रुधिरक्षोदारुणा दारुणा ।
स्वाधीने हनने पुरीं विदधतीं मृत्योः स्वकृत्यात्यय-
क्रीडत्किङ्करसङ्घसङ्कटमहाशृङ्गाटकां ताटका ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

तत्काले, पिशिताशनाशपिशुना, संध्या, इव, काचित्, मुनेः, अध्वानम्, तरसा, रुरोध, रुधिरक्षोदारुणा, दारुणा, स्वाधीने, हनने, पुरीम्, विदधतीम्, मृत्योः, स्व+कृत्य+अत्यय+क्रीडत्+किङ्कर+सङ्घ+सङ्कट+महाशृङ्ग+अटकाम्, ताटका

अन्वयः

स्वाधीने हनने (सति) स्वकृत्यात्ययक्रीडत्किङ्करसङ्घसङ्कटमहाशृङ्गाटकां मृत्योः पुरीं विदधतीं पिशिताशनाशपिशुना रुधिरक्षोदारुणा संध्या इव काचित् दारुणा ताटका तत्काले मुनेः अध्वानं तरसा रुरोध ।

  • रुरोध
    • कथं रुरोध ? तरसा
    • किं रुरोध ? अध्वानम्
      • कस्य अध्वानम् ? मुनेः
    • कदा रुरोध ? तत्काले
    • का रुरोध ? ताटका
      • कीदृशी ताटका ? दारुणा
      • पुनः कीदृशी ताटका ? काचित्
      • का इव ताटका ? संध्या इव
        • कीदृशी ताटका संध्या च ? रुधिरक्षोदारुणा
        • पुनः कीदृशी ताटका संध्या च ? पिशिताशनाशपिशुना
      • पुनः कीदृशी ताटका ? विदधतीम्
        • किं विदधातीम् ? पुरीम्
          • कस्य पुरीम् ? मृत्योः
        • कथं विदधातीम् ? स्वकृत्यात्ययक्रीडत्किङ्करसङ्घसङ्कटमहाशृङ्गाटकाम्
        • कदा विदधातीम् ? हनने (सति)
          • कीदृशे हनने ? स्वाधीने

By that time, the terrible demoness, Taatakaa, red with blood-mud, blocked up the path of the sage with vehemence, like the evening, red with the vermilion dust, signifying the destruction of the flesh-eating demons. (The evening is also the mealtime of the demons). She was the one who, by killing people freely, made the spacious cross roads of the city of death jammed by the playful crowds of the servants of the Death-god, because of her deeds. 80

  • हनने (सति) = when killing
  • स्वाधीने = freely, i.e., on her own wish
  • मृत्योः पुरीम् = city (पुरी) of death (मृत्युः)
  • स्व+कृत्य+अत्यय+क्रीडत्+किङ्कर+सङ्घ+सङ्कट+महाशृङ्ग+अटकाम् = That place (Yamapuri), in whose streets the groups (सङ्घ) of Yama’s servants (किङ्कर) were devoid of their work and were playing(क्रीडत्), as Taatakaa herself took to kill.
  • विदधतीम् = One who is making
  • पिशिताशन+आश+पिशुना = In the context of evening, by one who is the indicator of the time of taking food (आश) for demons (पिशिताशन)
  • पिशिताश+नाश+पिशुना = In the context of Taatakaa, by one who indicates the destruction of demons. First she offered her life to the arrows of Rama showing that the whole clan of demons is going to be destroyed in future.
  • रुधिर+क्षोद+अरुणा = In the context of evening, the time of dusk (अरुण) which is red (रुधिर) in colour, which looks as though the Kumkum powder (क्षोद) is spread.
  • रुधिर+क्षोद+अरुणा = In the context of Taatakaa, one who is red (रुधिर) as she was smeared with blood, which after clotting looked as though she was smeared (क्षोद) with molasses (अरुण).
  • संध्या इव = Like evening
  • काचित् = Someone (female)
  • दारुणा = dreadful, frightful
  • ताटका = Taatakaa
  • तत्काले = At that time
  • मुनेः = the sage’s
  • अध्वानम् = path
  • तरसा = speedily
  • रुरोध = obstructed

मूलम्

ततो भाविनि सङ्ग्रामे बद्धश्रद्धस्य ताटका । स्वप्राणान् रामबाणस्य वीरपाणमकल्पयत् ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

ततः, भाविनि, सङ्ग्रामे, बद्धश्रद्धस्य, ताटका, स्वप्राणान्, रामबाणस्य, वीरपाणम्, अकल्पयत्

अन्वयः

ततः ताटका भाविनि सङ्ग्रामे बद्धश्रद्धस्य रामबाणस्य स्वप्राणान् वीरपाणम् अकल्पयत् ।

  • अकल्पयत्
    • कथंभूतम् अकल्पयत् ? वीरपाणम्
      • कस्य वीरपाणम् ? रामबाणस्य
        • कीदृशस्य रामबाणस्य ? बद्धश्रद्धस्य
          • कुत्र बद्धश्रद्धस्य ? सङ्ग्रामे
            • कस्मिन् सङ्ग्रामे ? भाविनि
          • किम् वीरपाणम् अकल्पयत् ? स्वप्राणान्
          • का अकल्पयत् ? ताटका
          • कदा अकल्पयत् ? ततः

Taatakaa made her life an exciting appetizing drink to Rama’s arrow, which is getting ready for the feasts of the future battles. 82.

  • ततः = Then
  • ताटका = Taataka
  • अकल्पयत् = made
  • स्वप्राणान् = one’s own (स्व) life (प्राण)
  • वीरपाणम् = The drink (पाण) taken by the warriors (वीर) before entering the battle field
  • रामबाणस्य = for Rama’s (राम) arrow (बाण)
  • बद्धश्रद्धस्य = for it, that which is ready and has confidence
  • भाविनि सङ्ग्रामे = in the future (भाविन्) battles (सङ्ग्राम)

मूलम्

मुनिर्भृशाश्वोपज्ञानि ताटकामाथिने ददौ । अस्त्राणि जृम्भकादीनि जम्भशासनशासनात् ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

मुनिः, भृशाश्वोपज्ञानि, ताटकामाथिने, ददौ, अस्त्राणि, जृम्भकादीनि, जम्भशासनशासनात्

अन्वयः

मुनिः जम्भशासनशासनात् भृशाश्वोपज्ञानि जृम्भकादीनि अस्त्राणि ताटकामाथिने ददौ ।

  • ददौ
    • कस्मै ददौ ? ताटकामाथिने
    • कानि ददौ ? अस्त्राणि
      • कीदृशानि अस्त्राणि ? जृम्भकादीनि
      • पुनः कीदृशानि अस्त्राणि ? भृशाश्वोपज्ञानि
    • कस्मात् कारणात् ददौ ? जम्भशासनशासनात्
    • कः ददौ ? मुनिः

The sage gave the mystic missiles Jrimbhaka, etc., discovered by the sage Bhrshaashva, to the slayer of Tataka as per the direction of Indra. 83

  • मुनिः = The sage
  • ददौ = gave (i.e., taught the spell of missiles)
  • ताटकामाथिने = to that destroyer of Taataka
  • अस्त्राणि = the weapons, the missiles
  • जृम्भकादीनि = named Jrimbhaka (जृम्भक), (आदीनि)
  • भृशाश्वोपज्ञानि = those that were discovered (उपज्ञा) by the sage Bhrshaashva (भृशाश्व)
  • जम्भशासनशासनात् = by the order (शासन) of Indra, who is the punisher (शासन) of Jamba (जम्भ)

References:

  1. Sanskrit Commentary pdf

https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.347687/2015.347687.Champu-ramayana#page/n41/mode/2up/search/%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B8 Page 40

  1. English meaning
    http://samkshiptasahityam.blogspot.in/2013/08/bhojarajas-champuramayanam.html
  2. PUC
    http://www.kar.nic.in/pue/PUE/support_html/academic/sylb.htm
    PDF of the PUC text book https://drive.google.com/file/d/0B5WLdFVMntmtLUU1UEY1S2d0NEE/view?usp=drive_web 
  3. Photo courtesy –