Srimad Bhagavatam – Kunti Stuti – Anand

Kunti Stuti – Anand – Srimad Bhagavatam 1.8.18 to 1.8.43

Image result for shree krishna wallpaper hd

Srimad Bhagavadapuranam skanda 1 adhyaayah 8

भागवतपुराणम् – कुन्तीस्तुतिः – १.८.१८ – १.८.४३

Kunti Stuti Part 1 – Sanskrit Session by Anand – Srimad Bhagavadam – Shlokas 1.8.18 to 1.8.43

भागवतपुराणम् 

  • अष्टादशसु पुराणेषु अन्यतमम् । सात्त्विकषट्सु प्रधानम् ।
  • कृष्णद्वैपायनतनयेन शुकाचार्येण परीक्षिते उपदेष्टम्
  • द्वादशस्कन्धात्मकम् अष्टादशसहस्रश्लोकात्मकम्
  • सप्ताहक्रमे पठनं सम्प्रदायः
  • साक्षाद्भगवतः श्रीकृष्णस्य अक्षरस्वरूपम्
  • कलौ भवसागरादुद्धारकम्
  • वेदस्य उपबृंहणम्
  • ‘निगमकल्पतरोर्गलितं फलं शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् ।
  • पिबत भागवतं रसमालयं मुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः ।।
  • नैकानि व्याख्यानानि ।
  • तेषु मुख्यानि
  1. श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका
  2. श्रीवंशीधरकृतो भावार्थदीपिकाप्रकाशः
  3. श्रीराधारमणदासगोस्वामिविरचिता दीपनी व्याख्या
  4. श्रीमद्वीरराघवव्याख्या
  5. श्रीमद्विजयध्वजतीर्थकृता पदरत्नावली
  6. श्रीमज्जीवगोस्वामिकृतः क्रमसन्दर्भः
  7. श्रीमद्विश्वनाथचक्रवर्तिकृता सारार्थदर्शिनी
  8. श्रीमच्छुकदेवकृतः सिद्धान्तप्रदीपः
  9. श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता सुबोधिनी व्याख्या
  10. श्रीमद्गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीप्रकाशः
  11. श्रीगिरिधरकृता बालप्रबोधिनी

भूमिका

कुरुक्षेत्रयुद्धान्ते अश्वत्थाम्ना उपपाण्डवादीनां वधः ,द्रौपद्याः विलापः, अर्जुनस्य प्रतिज्ञा अनुद्रवणञ्च, तस्मात् स्वप्राणरक्षणार्थमश्वत्थाम्ना ब्रह्मशिरसः विमोचनम्, अर्जुनस्य कृष्णसविधे प्रार्थना, भगवत्कथनानुसारं अर्जुनेनापि ब्रह्मशिरसः प्रयोगः, प्रजोपप्लवमालक्ष्य वासुदेवस्यानुमतिं प्राप्य अर्जुनेन अस्त्रद्वयस्यापि संहरणम्, अश्वत्थामानं बद्ध्वा द्रौपद्याः पुरतः आनयनं, तया तस्य मोचनम्, मूर्धन्यमणेः हरणम्, मृतेभ्यः गङ्गायां जलाञ्जलिः, द्वारकां प्रति उपक्रममाणस्य भगवतः चरणयोः उत्तरायाः प्रपत्तिः, भगवता पञ्चानां पाण्डवानां तथा उत्तारगर्भस्य रक्षणम् ।

कुन्तीस्तुतिः

श्रीमद्भागवतम् – १.८.१८ Srimad Bhagavatam – 1.8.18

कुन्त्युवाच ।  (कुन्ति उवाच)

नमस्ये पुरुषं त्वाऽऽद्यम् ईश्वरं प्रकृतेः परम् ।
अलक्ष्यं सर्वभूतानाम् अन्तर्बहिरवस्थितम् ॥ १८ ॥

श्रीमद्भागवतम् – १.८.१९ Srimad Bhagavatam – 1.8.19

मायाजवनिकाच्छन्नं अज्ञाधोक्षजमव्ययम् ।
न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा ॥ १९ ॥

श्रीमद्भागवतम् – १.८.२० Srimad Bhagavatam – 1.8.20

तथा परमहंसानां मुनीनाम् अमलात्मनाम् ।
भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रियः ॥ २० ॥

पदच्छेदः

नमस्ये पुरुषम् त्वा आद्यम् ईश्वरम् प्रकृतेः परम् अलक्ष्यम् सर्वभूतानाम् अन्तः बहिः अवस्थितम् |
मायाजवनिकाच्छन्नम् अज्ञाधोक्षजम् अव्ययम्  न लक्ष्यसे मूढदृशा नटः नाट्यधरः यथा |
तथा परमहंसानाम् मुनीनाम् अमलात्मनाम् भक्तियोगविधानार्थं कथम् पश्येम हि स्त्रियः |

अन्वयः

सर्वभूतानाम् अन्तः बहिः (च) अवस्थितम् अलक्ष्यम् आद्यम् ईश्वरं प्रकृतेः परं मायाजवनिकाच्छन्नम् अज्ञाधोक्षजम् अव्ययं पुरुषं त्वा नमस्ये । यथा नाट्यधरः नटः (न लक्ष्यते तथा) मूढदृशा (त्वं) न लक्ष्यसे । तथा परमहंसानां अमलात्मनां मुनीनां भक्तियोगविधानार्थं (आगतं त्वां) कथं हि स्त्रियः पश्येम ।

अन्वयरचना

  • नमस्ये |
  • कं नमस्ये ? त्वा
    • कीदृशं त्वाम् ? पुरुषम्
      • कीदृशं पुरुषम् ? अव्ययम्
    • पुनः कीदृशं त्वाम् ? अज्ञाधोक्षजं, मायाजवनिकाच्छन्नम्
    • पुनः कीदृशं त्वाम् ? परम्
      • कस्मात् परम् ? प्रकृतेः
    • पुनः कीदृशं त्वाम् ? ईश्वरम्, आद्यम्, अलक्ष्यम्
    • पुनः कीदृशं त्वाम् ? अवस्थितम्
      • कुत्र अवस्थितम् ? अन्तः
      • पुनः कुत्र अवस्थितम् ? बहिः
      • केषां बहिः अन्तः च ? सर्वभूतानाम्
    • न लक्ष्यसे |
      • कः ? (त्वम्)(कर्मणिप्रयोगः कर्मपदम्)
      • केन ? मूढदृशा(कर्मणिप्रयोगः कर्तृपदम्)
      • कथं न लक्ष्यसे ? यथा (न लक्ष्यते तथा)
        • कः ? नटः(कर्मणिप्रयोगः कर्तृपदम्)
        • कथम्भूतः नटः ? नाट्यधरः
        • केन / कैः ? (केनापि / सर्वैः )(कर्मणिप्रयोगः कर्तृपदम्)
      • तथा कथं हि पश्येम |
        • काः ? स्त्रियः
        • कम् ? (त्वाम्)
          • कीदृशं त्वाम् ? (आगतम्)
            • किमर्थम् आगतम् ? भक्तियोगविधानार्थम्
              • केषां भक्तियोगविधानार्थम् ? मुनीनाम्
                • कीदृशानां मुनीनाम् ? अमलात्मनाम्
                • पुनः कीदृशानां मुनीनाम् ? परमहंसानाम्

टिप्पणी

  • “अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायण स्थितः” इति श्रुतिः |
  • पाहि पाहि महायोगिन्देवदेव जगत्पते
    नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्युः परस्परम् (B. 1.8.9) – उत्तरा इत्युवाच |

श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (18 – 20)

त्वा त्वां नमस्ये नमस्करोमि | ननु कनिष्ठं मां कथं नमस्करोषि तत्र आह | आद्यं पुरुषं कुतः प्रकृतेः परम् | तत्कुतः | ईश्वरं प्रकृतेः अपि नियन्तारम् | अत एव सर्वभूतानाम् अन्तः बहिः च पूर्णत्वेन अवस्थितं तथा अपि अलक्ष्यम् || १८ ||

तत्र हेतुः | माया एव जवनिका तिरस्करिणी तया आच्छन्नं प्रतिच्छन्नम् | अतः अहम् अज्ञा भक्तियोगानभिज्ञा केवलं नमस्यामि | अधोक्षजम् इन्द्रियजं ज्ञानं यस्मात् तम् | अव्ययम् अपरिच्छिन्नम् | तत्प्रपंचः | मूढदृशा देहाभिमानिना पुंसा न त्वं लक्ष्यसे || १९ ||

किं च परमहंसानाम् आत्मानात्मविवेकिनां ततः मुनीनां मननशीलानाम् अपि ततः च अमलात्मनां निवृत्तरागादीनाम् अपि तथा तेन निजमहिम्ना न लक्ष्यसे अतः भक्तियोगं विधातुं त्वां वयं स्त्रियः कथं हि पश्येम | यद्वा परमहंसादीनाम् अपि भक्तियोगविधानार्थं त्वाम् आत्मारामाणाम् अपि अचिंत्यनिजगुणैः आकृष्य भक्तियोगं विधातुं कारयितुम् अवतीर्णम् इति अर्थः || २० ||

Part 2 of Anand’s sessions

श्रीमद्भागवतम् – १.८.२१ Srimad Bhagavatam – 1.8.21

कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनंदनाय च ।
नंदगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नमः ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

कृष्णाय वासुदेवाय देवकी-नंदनाय च नंद-गोप-कुमाराय गोविन्दाय नमः नमः

अन्वयः

कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनंदनाय नंदगोपकुमाराय गोविन्दाय च नमः |

अन्वयरचना

  • नमः |
  • कस्मै ? कृष्णाय
  • कीदृशाय तस्मै ? वासुदेवाय
  • पुनः कीदृशाय तस्मै ? देवकीनंदनाय नंदगोपकुमाराय गोविन्दाय च

श्रीमद्भागवतम् – १.८.२२ Srimad Bhagavatam – 1.8.22

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने ।
नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥

पदच्छेदः

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने नमः पङ्कजनेत्राय नमः ते पङ्कजाङ्घ्रये

अन्वयः

पङ्कजनाभाय नमः | पङ्कजमालिने नमः | पङ्कजनेत्राय नमः | ते पङ्कजाङ्घ्रये नमः |

अन्वयरचना

  • नमः |
  • कस्मै ? पङ्कजनाभाय
  • पुनः कस्मै नमः? पङ्कजमालिने नमः
  • पुनः कस्मै नमः? पङ्कजनेत्राय नमः
  • कस्मै पङ्कजनेत्राय ? ते (तुभ्यम्)

श्रीमद्भागवतम् – १.८.२३ Srimad Bhagavatam – 1.8.23

यथा हृषीकेश खलेन देवकी
कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता ।
विमोचिताहं च सहात्मजा विभो
त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्‍गणात् ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धा अति-चिरं शुचार्पिता
विमोचिता अहं च सहात्मजा विभो त्वया एव नाथेन मुहुः विपद्‍गणात्

अन्वयः

(हे) हृषीकेश, यथा खलेन कंसेन अति-चिरं रुद्धा, शुचार्पिता देवकी त्वया विमोचिता, (हे) विभो, (तथा) सहात्मजा अहं च नाथेन (त्वया) एव विपद्‍गणात् मुहुः (विमोचिता अस्मि) |

अन्वयरचना

  • (हे) हृषीकेश
  • (हे) विभो
  • विमोचिता |
  • का च ? अहम् च = कुन्ती च
    • कीदृशा अहम् ? सहात्मजा = या आत्मजैः सह वर्तते सा (बहुव्रीहिः)
  • केन विमोचिता ? त्वया एव = कृष्णेन एव
    • कीदृशेन त्वया ? नाथेन
  • कस्मात् विमोचिता ? विपद्‍गणात्
  • कथं विमोचिता ? मुहुः = पुनःपुनः
  • पुनः कथं विमोचिता ? (तथा विमोचिता) यथा विमोचिता
    • केन विमोचिता ? त्वया
    • का विमोचिता ? देवकी
      • कीदृशी देवकी ? शुचार्पिता = शुच+अर्पिता = शोके निमग्ना
      • पुनः कीदृशी देवकी ? रुद्धा
        • कियत् कालं रुद्धा ? अतिचिरम्
        • केन रुद्धा ? कंसेन
          • कीदृशेन कंसेन ? खलेन

श्रीमद्भागवतम् – १.८.२४ Srimad Bhagavatam – 1.8.24

विषान्महाग्नेः पुरुषाददर्शनाद्
असत्सभाया वनवासकृच्छ्रतः ।
मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो
द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिताः ॥

पदच्छेदः

विषात् महाग्नेः पुरुषाद-दर्शनात् असत्-सभायाः वन-वास-कृच्छ्रतः
मृधे मृधे अनेक-महारथास्त्रतः द्रौण्यस्त्रतः च आस्म हरे अभिरक्षिताः

अन्वयः

(हे) हरे, (वयं) विषात्, महाग्नेः, पुरुषाददर्शनात्, असत्सभायाः, वनवासकृच्छ्रतः, मृधे मृधे अनेकमहारथास्त्रतः, द्रौण्यस्त्रतः च अभिरक्षिताः आस्म |

अन्वयरचना

  • हे हरे |
  • अभिरक्षिताः आस्म |
  • के ? (वयम्)
  • कस्मात् ? विषात् (भीमेन यत् पीतम्)
    • पुनः केभ्यः ? महाग्नेः (लाक्षागृहाग्निः), पुरुषाददर्शनात् (हिदिम्बः), असत्सभायाः (द्रौपद्याः रक्षणम्), वनवासकृच्छ्रतः
    • पुनः कस्त्मात् ? अनेकमहारथास्त्रतः = अनेक+महारथ+अस्त्रतः
      • कुत्र ? मृधे मृधे = महाभारतयुद्दे
    • पुनः कस्त्मात् ? द्रौण्यस्त्रतः च = द्रौणि+अस्त्रतः च = अश्वत्तामनः अस्त्रात्

श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (21 – 24)

ज्ञानभक्त्योः अशक्यत्वम् उक्त्वा पुनः केवलं नमस्करोति कृष्णाय इति द्वाभ्याम् (श्लोकद्वयम्) || २१ ||

पंकजं नाभौ यस्य, पंकजानां माला अस्ति यस्य, पंकजवत् प्रसन्ने नेत्रे यस्य, पंकजांकितौ अंघ्री यस्य तस्मै || २२ ||

तत्कृतोपकारान् अनुस्मरति यथा इति द्वाभ्याम् | अयमर्थः – मातृतः अपि मयि अधिका तव प्रीतिः | तथाहि हे हृषीकेश यथा देवकी कंसेन रुद्धा त्वया विमोचिता अहं च तथा एव किं विमोचित इत काक्वा महान्विशेषः उक्तः | तं दर्शयति – सा अतिचिरं रुद्धा सती तस्मात् एव सकृत् विमोचिता | तथा शुचार्पिता च सती | न च तस्याः पुत्राः रक्षिताः | अस्ति च अन्यः नाथः तस्याः | अहं तु विपद्गणात् तत्र अपि मुहुः शीघ्रं च सात्मजा च त्वया एव च नाथेन इति || २३ ||

विपद्गणमेव दर्शयति | विषाद्भीमस्य विषमोदकदानात् | महाग्नेः जतुगृहदाहात् | पुरुषादाः हिडिंबादयः राक्षसाः तेषां दर्शनात् | असत्सभायाः द्यूतस्थानात् | अभितः रक्षिता आस्म अभवाम || २४ ||

Part 3 of Anand’s sessions

श्रीमद्भागवतम् – १.८.२५ Srimad Bhagavatam – 1.8.25

विपदः सन्तु ताः शश्वत् तत्र तत्र जगद्‍गुरो ।
भवतो दर्शनं यत्स्याद् अपुनर्भवदर्शनम् ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

विपदः सन्तु ताः शश्वत् तत्र तत्र जगद्‍गुरो भवतः दर्शनम् यत् स्यात् अपुनः भवदर्शनम्

अन्वयः

हे जगद्‍गुरो | ताः विपदः शश्वत् सन्तु, यत् तत्र तत्र भवतः दर्शनम् अपुनः भवदर्शनं स्यात् |

अन्वयरचना

श्रीमद्भागवतम् – १.८.२६ Srimad Bhagavatam – 1.8.26

जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिः एधमानमदः पुमान् ।
नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वां अकिञ्चनगोचरम् ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिः एधमानमदः पुमान् न एव अर्हति अभिधातुं वै त्वाम् अकिञ्चनगोचरम्

अन्वयः

जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिः एधमानमदः पुमान् अकिञ्चनगोचरं वै त्वाम् अभिधातुं न अर्हति एव |

अन्वयरचना

  • न अर्हति एव
    • किं कर्तुम् ? अभिधातुम्
      • कम् अभिधातुम् ? त्वाम्
        • कीदृशं त्वाम् ? अकिञ्चनगोचरम् वै
      • कः न अर्हति ? पुमान्
        • कीदृशः पुमान् ? एधमानमदः
          • कैः एधमानमदः ? जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिः

श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (25 – 26)

यत् यासु विपत्सु कीदृशं दर्शनं नास्ति पुनरपि भवदर्शनं यस्मात् || २५ ||

संपदः तु श्रेयःपरिपंथिन्य इत्याह | जन्म सत्कुले जन्मादिभिरेधमानः मदः यस्य सः | अभिधातुं श्रीकृष्ण गोविन्द इति वक्तुमपि अकिंचनानां गोचरं विषयभूतम् || २६ ||

श्रीमद्भागवतम् – १.८.२७ Srimad Bhagavatam – 1.8.27

नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये ।
आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

नमः अकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः

अन्वयः

अकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये नमः | आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः |

अन्वयरचना

  • नमः
    • कस्मै नमः ? निवृत्तगुणवृत्तये
      • कीदृशाय तस्मै ? अकिञ्चनवित्ताय
    • नमः
      • कस्मै नमः ? कैवल्यपतये
        • कीदृशाय तस्मै ? शान्ताय
        • पुनः कीदृशाय तस्मै ? आत्मारामाय

श्रीमद्भागवतम् – १.८.२८ Srimad Bhagavatam – 1.8.28

मन्ये त्वां कालमीशानम् अनादिनिधनं विभुम् ।
समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथः कलिः ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

मन्ये त्वाम् कालम् ईशानम् अनादिनिधनम् विभुम् समम् चरन्तम् सर्वत्र भूतानां यत् मिथः कलिः

अन्वयः

त्वां कालम्, ईशानम्, अनादिनिधनं, विभुं, सर्वत्र समं चरन्तं, यत् भूतानां मिथः कलिः  (अहं) मन्ये |

अन्वयरचना

  • मन्ये
    • का ? अहम् = अत्र कुन्ती
    • कं मन्ये ? त्वाम् = अत्र कृष्णम्
      • त्वां कीदृशं मन्ये ? कालम्
        • पुनः कं कं मन्ये ? ईशानम्, अनादिनिधनं, विभुम्
        • पुनः कीदृशं मन्ये ? यत् कलिः तत् = यः कलहः सः
          • कीदृशः कलिः ? मिथः = परस्परम्
          • केशाम् कलिः ? भूतानाम्

श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (27 – 28)

प्रस्तुतमनोरथपूरणाय पुनः प्रणमति | अकिंचना भक्ता एव वित्तं सर्वस्वं यस्य तस्मै | ततः किम् | निवृत्ताः गुणवृत्तयः धर्मार्थकामविषया यस्मात् तस्मै | तत्कृतः आत्मारामाय | तत्कृतः शांताय रागादिरहिताय किं च कैवल्यपतये कैवल्यं दातुं समर्थाय || २७ ||

ननु देवकीपुत्रं मां कथम् एवंस्तौषि तत्राह | मन्ये त्वां कालं न तु देवकीपुत्रम् | तत्र हेतवः ईशानं नियंतारम् | अनादिनिधनम् आद्यंतशून्यम् | विभुं प्रभुम् | समं यथा भवति तथा सर्वत्र चरन्तम् | ननु पार्थसारथेः कथं मम साम्यं तत्राह | यद्यतस्त्वत्तः निमित्तभूताद्भूतानामेव मिथः कलिः कलहः भवति न तु स्वतस्त्वयि वैषम्यम् || २८ ||

Part 4 of Anand’s sessions

श्रीमद्भागवतम् – १.८.२९ Srimad Bhagavatam – 1.8.29

न वेद कश्चिद् भगवंश्चिकीर्षितं
तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् ।
न यस्य कश्चिद् दयितोऽस्ति कर्हिचिद्
द्वेष्यश्च यस्मिन्विषमा मतिर्नृणाम् ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

न वेद कश्चित् भगवन् चिकीर्षितं तव ईहमानस्य नृणां विडम्बनम् न यस्य कश्चित् दयितः अस्ति कर्हिचित् द्वेष्यः च यस्मिन् विषमा मतिः नृणाम्

अन्वयः

भगवन्, यस्य कश्चित् दयितः न अस्ति, (यस्य) कर्हिचित् द्वेष्यः च (न अस्ति), नृणां मतिः यस्मिन् विषमा, नृणां विडम्बनम् ईहमानस्य, (तादृशस्य) तव चिकीर्षितं कश्चित् न वेद |

अन्वयरचना

  • हे भगवन्
  • न वेद
    • कः ? कश्चित्
    • किम् ? चिकीर्षितम्
      • कस्य चिकीर्षितम् ? तव = अत्र कृष्णस्य
        • कीदृशस्य तव ? ईहमानस्य = कुर्वतः
          • कीदृशं ईहमानस्य ? विडम्बनम् = अनुकरणम्
            • केषाम् विडम्बनम् ? नृणाम्
          • पुनः कीदृशस्य तव ? यस्य कश्चित् दयितः न अस्ति
          • पुनः कीदृशस्य तव ? यस्य कर्हिचित् द्वेष्यः च न अस्ति
          • पुनः कीदृशस्य तव ? यस्मिन् मतिः विषमा भवति तस्य; विषमा = अनुग्रहनिग्रहरूपा
            • केषां मतिः ? नृणाम्

श्रीमद्भागवतम् – १.८.३० Srimad Bhagavatam – 1.8.30

जन्म कर्म च विश्वात्मन् अजस्याकर्तुरात्मनः ।
तिर्यङ्नॄषिषु यादःसु तद् अत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

जन्म कर्म च विश्वात्मन् अजस्य अकर्तुः आत्मनः तिर्यङ्नॄषिषु यादःसु तत् अत्यन्तविडम्बनम्

अन्वयः

विश्वात्मन् | आत्मनः अजस्य तिर्यङ्नॄषिषु यादःसु जन्म, अकर्तुः कर्म च तत् अत्यन्तविडम्बनम् |

अन्वयरचना

  • अत्यन्तविडम्बनम् अस्ति
    • किम् ? तत् (कर्तृपदम्)
      • किं तत् ? जन्म
        • पुनः किम् ? कर्म च
      • कस्य तत् ? आत्मनः
        • कीदृशस्य तस्य ? अकर्तुः
        • पुनः कीदृशस्य तस्य ? अजस्य
      • कुत्र तत् ? तिर्यङ्नॄषिषु
        • पुनः कुत्र तत् ? यादःसु

श्रीमद्भागवतम् – १.८.३१ Srimad Bhagavatam – 1.8.31

गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद्
या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसंभ्रमाक्षम् ।
वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य
सा मां विमोहयति भीरपि यद्‌बिभेति ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

गोपी आददे त्वयि कृतागसि दाम तावत् या ते दशा अश्रुकलिल+अञ्जन+संभ्रम+अक्षम् वक्त्रम् निनीय भयभावनया स्थितस्य सा माम् विमोहयति भीः अपि यत् बिभेति

अन्वयः

त्वयि कृतागसि (सति) गोपी दाम आददे | तावत्, यत् भीः अपि बिभेति, (तत्) अश्रुकलिलाञ्जनसंभ्रमाक्षं वक्त्रं भयभावनया निनीय स्थितस्य, या ते दशा, सा मां विमोहयति |

अन्वयरचना

  • आददे = जग्राह = स्व्यकरोत् [ आददे = आ + दा “डुदाञ् दाने” लिट्लकारः प्र.पु., ए.व.]
    • किम् आददे ? दाम = रज्जुम् [ दामन् शब्दः नपुंसकलिङ्गः ]
    • का आददे ? गोपी = अत्र माता यशोदा
    • कदा आददे ? त्वयि कृतागसि (सति) = दधिभाण्डस्फोटनं कृतवति
  • विमोहयति
    • कदा विमोहयति ? तावत् = यदा गोपि दाम आददे तदा
    • कां विमोहयति ? माम् = अत्र कुन्तीम्
    • का ? या दशा सा
      • कस्य दशा ? ते = अत्र कृष्णस्य
        • कथंभूतस्य ते ? स्थितस्य
          • किं कृत्वा स्थितस्य ? निनीय = अधः कृत्वा
            • केन कारणेन निनीय ? भयभावनया
            • किं निनीय ? वक्त्रम्
            • कीदृशं वक्त्रम् ? भीः अपि यत् बिभेति (तत्)
            • पुनः कीदृशं वक्त्रम् ? अश्रुकलिलाञ्जनसंभ्रमाक्षम् = अश्रुभिः व्यामिशमञ्जनं ययोस्ते च ते व्याकुले अक्षिणी यस्मिन् तद्

श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (29 – 31)

ननु निग्रहानुग्रहरूपं मयि प्रसिद्धं वैषम्यं अत आह “न वेद” इति | नृणां विडम्बनम् अनुकरणम् ईहमानस्य कुर्वतः यस्मिन् त्वयि विषमा मतिः अनुग्रहनिग्रहरूपा भवति || २९ ||

ते अजस्य जन्म | अकर्तुः कर्म | तिर्यक्षु वराहादिरूपेण जन्म | नृषु रामादिरूपेण जन्म | ऋषिषु वामनादिरूपेण जन्म | यादस्सु मत्स्यादिरूपेण जन्म || ३० ||

नरविडम्बनम् अत्याश्चर्यं इति आह “गोपी” इति | गोपी यशोदा त्वयि कृतागसि दधिभाण्डस्फोटनं कृतवति यावत् दाम रज्जुम् आददे जग्राह तावत् तत्तत्क्षणम् एव या ते दशा अवस्था सा मां विमोहयति | किंभुतस्य | अश्रुभिः कलिलं व्यामिशमञ्जनं ययोस्ते च ते सम्भ्रमे व्याकुले अक्षिणी यस्मिन् तद् वक्त्रं निनीय अधः कृत्वा तादयिष्यति इति भयस्य भावनया स्थितस्य | यत् यतः त्वत्तः भीः अपि स्वयं बिभेति तस्य ते दशा || ३१ ||

References

  1. https://sa.wikisource.org/wiki/श्रीमद्भागवतपुराणम्/स्कन्धः_१/अध्यायः_८
  2. http://www.vedabase.com/en/sb/1/8/1 OR http://gitabase.com/eng/SB/1/8/31
  3. Commentaries– https://archive.org/stream/SrimadBhagavatamCanto01withMultipleSanskritCommentaries/sb_canto_01#page/n407/mode/2up
    1. श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका
    2. श्रीवंशीधरकृतः भावार्थदीपिकाप्रकाशः
  4. Audio https://www.youtube.com/watch?v=KEIV4aioRdA

Advertisements