Chandas

Contents: [You can click on the different links to navigate to the required sections]
a. Quick Recap of Chandas and Vrittis
b. Definitions of some frequently used Chandas and Vrittis [see list below – from Gita, Gita Govindam, Raghuvamsam, Champu Ramayanam, Valmiki Ramayanam, etc.]
c. Tools to identify Chandas / Vritti
d. References
Links to the specific Chandas / Vritti:

      • Anushtup अनुष्टुप् / Shlokah श्लोकः
      • Bhujangaprayaatam भुजङ्गप्रयातम्
      • Drutavilambitam द्रुतविलम्बितम्
      • Harinee हरिणी
      • Indravajraa इन्द्रवज्रा / Upendravajraa उपेन्द्रवज्रा / Upajaatih उपजातिः
      • Maalinee मालिनी
      • Maalabhaarinee मालभारिणी / वसन्तमालिका /औपच्छन्दसिकम्
      • Mandaakraantaa मन्दाक्रान्ता
      • Pancacaamaram पञ्चचामरम्
      • Pathyaa पथ्या
      • Prabodhitaa प्रबोधिता / अपरवक्त्रम्
      • Praharshinee प्रहर्षिणी
      • Prthvee पृथ्वी
      • Rathoddhataa रथोद्धता
      • Ruciraa रुचिरा
      • Shaalinee शालिनी
      • Shaardoolavikreeditam शार्दूलविक्रीडितम्
      • Shikharinee शिखरिणी
      • Shlokah श्लोकः / Anushtup अनुष्टुप्
      • Sragdharaa स्रग्धरा
      • Totakam तोटकम्
      • Trishtup त्रिष्टुप्
      • Upajaatih उपजातिः / Indravajraa इन्द्रवज्रा / Upendravajraa उपेन्द्रवज्रा
      • Upendravajraa उपेन्द्रवज्रा / Indravajraa इन्द्रवज्रा / Upajaatih उपजातिः
      • Vamshasthavilah वंशस्थविलः
      • Vasantatilakaa वसन्ततिलका
      • Yugmavipulaa युग्मविपुला – Maatraa Chandas
      • Quick Recap:

        • लघु गुरु
          • चिन्हौ लघु “।” ; गुरु “S” (or) लघु “u” ; गुरु “-“
          • सामान्यतः लघु – ह्रस्वाक्षरम् । गुरु – दीर्घाक्षरम्
          • सन्दर्भवशात् ह्रस्वाक्षरं गुरु भवति
            १. अनुस्वार-सहितम् वा विसर्ग-सहितम् वा अस्ति चेत् सन्दर्पवशात् गुरु
            २. संयुक्ताक्षरपूर्वं ह्रस्वः सन्दर्पवशात् गुरु
        • छन्दः
          • छन्दस् शब्दः, सकारान्तः नपुंसकलिङ्गः, प्रथमाविभक्त्यां छन्दः, छन्दसी, छन्दांसि |
          • Some Gyan from Sri Neelesh Bodas on Chandas and Vritti
          • प्रत्येकस्मिन् पदे विद्यमानानां अक्षराणां संख्यां दृष्ट्वा छन्दसः निर्धारणं क्रियते ।
            • यथा, यदि प्रत्येकस्मिन् पादे 11 अक्षराणि सन्ति, तर्हि “त्रिष्टुप्” छन्दः ।
            • प्रत्येकस्मिन् पादे 6 अक्षराणि सन्ति चेत् गायत्री छन्दः – आदयः ।
          • अग्रे प्रत्येकस्मिन् छन्दसि अक्षराणाम् लघु-गुरुत्वं स्वीकृत्य भेदाः क्रियन्ते । ते सर्वे वृत्तानि नाम्ना ज्ञायन्ते ।
            • यथा, त्रिष्टुप् छन्दः (11 अक्षराणि प्रतिपादम्) स्वीक्रियते चेत् –
              (a) जगण-तगण-जगण-गुरु-गुरु इति विद्यते चेत् उपेन्द्रवज्रा
              (b) तगण-तगण-जगण-गुरु-गुरु इति विद्यते चेत् इन्द्रवज्रा
              (c) नगण-नगण-नगण-लगु-गुरु इति विद्यते चेत् भद्रिका आदयः ।
          • समवृत्तछन्दांसि आहत्य 26 सन्ति ।
            • एतानि विहाय कानिचन अर्धसमवृत्तछन्दांसि विषमसमवृत्तछन्दांसि अपि सन्ति |
            • वृत्तानि तु सहस्राधिकानि वर्तन्ते ।
        • अष्टगणाः
          • मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च नकारो भादिगुरुः पुनरादिलघुर्यः ।
            जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः सोऽन्तगुरुः कथितोऽन्तलघुस्तः ॥
          • i.e., मः त्रि-गुरुः त्रि-लघुः च नकारः भ-आदि-गुरुः पुनः आदि-लघुः यः ।
            जः गुरुमध्य-गतः र-ल-मध्यः सः अन्त-गुरुः कथितः अन्त-लघुः तः ॥
          • आदिमध्यावसानेषु यरता यान्ति लाघवम् ।
            भजसा गौरवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवम् ॥
          • i.e.,
               
               
               
            S    
              S  
                S
            S S S
            S S
            S S
            S S
            S
            S
            S
            S S S
        • यमाताराजभानसलगा: Sutra to quickly recollect the gana definitions

        Anushtup अनुष्टुप् / Shlokah श्लोकः

        • श्लोकः / अनुष्टुप्
        • श्लोके षष्ठं गुरुर्ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् ।
          द्विचतुः पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ॥
        • पञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः ।
          गुरु षष्ठं च सर्वेषाम् एतच्छ्लोकस्य लक्षणम् ॥
        • पञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विजतुर्थयोः |
          गुरु षष्ठं च पादानां चतुर्णां स्यादनुष्टुभि ॥ [वृत्तरत्नाकरम्]
        • प्रतिपादं ८ अक्षराणि । श्लोके षष्ठं गुरुः ज्ञेयं, सर्वत्र पञ्चमं लघु, द्विचतुः पादयोः सप्तमं ह्रस्वं, अन्ययोः दीर्घम् ।
          1 2 3 4 5 6 7 8
        1         S S  
        2         S  
        3         S S  
        4         S  
        • उदा. भगवद्गीता
          • धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥१-१॥
        1 2 3 4 5 6 7 8 1 2 3 4 5 6 7 8
                गु गु           गु  
        र्म क्षे त्रे कु रु क्षे त्रे वे ता यु यु त्स वः
        मा काः पा ण्ड वा श्चै कि कु र्व ञ्ज

        Bhujangaprayaatam भुजङ्गप्रयातम्  

        • भुजङ्गप्रयातम् – “भुजङ्गप्रयातं चतुर्भिर्यकारैः”
        • प्रतिपादं १२ अक्षराणि । य-य-य-य । “।SS ।SS।SS ।SS”  | भुजङ्गप्रयातं चतुर्भिः यकारैः
        • उदा. सङ्गप्रार्थना
        • नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे
          त्वया हिन्दुभूमे सुखं वर्धितोऽहम् ।
          महामङ्गले पुण्यभूमे त्वदर्थे
          पतत्वेष कायो नमस्ते नमस्ते ॥१॥
      • 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
        गु गु गु गु गु गु गु गु
        स्ते दा त्स ले मा तृ भू मे
        त्व या हि न्दु भू मे सु खं र्धि तो हम्
        हा ङ्ग ले पु ण्य भू मे त्व र्थे
        त्वे का यो स्ते स्ते
      • Drutavilambitam द्रुतविलम्बितम्

        • द्रुतविलम्बितम् – “द्रुतविलम्बितमाहो नभौ भरौ”
        • आदौ द्रुतं वेगसहितं, पश्चात् विलंबितञ्च | In the first half, since there is only one guru with five laghu, it can be read faster. In the second half, since there are three gurus with three laghus, it is relatively slower.
        • प्रतिपादं १२ अक्षराणि । न-भ-भ-र। “।।। S।। S।। S।S”
        • द्रुतविलम्बितम् आहो न+भौ भ+रौ
        • उदा. गीतगोविन्दम् – प्रथमसर्गः
          • यदि हरिस्मरणे सरसं मनो
            यदि विलासकलासु कुतूहलम् ।
            मधुरकोमलकान्तपदावलीं
            शृणु तदा जयदेवसरस्वतीम् ॥ ३ ॥
        1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
        गु गु गु गु
        दि रि स्म णे सं नो
        दि वि ला ला सु कु तू लं
        धु को का न्त दा लीं
        शृ णु दा दे स्व तीं
      • Maalabhaarinee मालभारिणी / वसन्तमालिका /औपच्छन्दसिकम् 

        • मालभारिणी / वसन्तमालिका /औपच्छन्दसिकम्
        • प्रतिपादं 11, 12 अक्षराणि ।  स-स-ज-ग-ग स-भ-र-य
        • Note: य ।SS र S।S त SS। भ S।। ज ।S। स ।।S म SSS न ।।।
        • “।।S ।।S ।S। S S” , “।।S S।। S।S ।SS”
        • 11 and 12 letters; अर्धसमवृत्तम्
        • उदा. गोपालविंशतिः
          • व्रज-योषिदपाङ्ग-वेधनीयं
            मधुरा-भाग्यमनन्य-भोग्यमीडे ।
            वसुदेव-वधू-स्तनन्धयं तत्‌
            किमपि ब्रह्म किशोर-भाव-दृश्यम्‌ ॥ ६ ॥
      • 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
        गु गु गु गु गु  
        व्र यो षि पा ङ्ग वे नी यं  
        गु गु गु गु गु गु
        धु रा भा ग्य न्य भो ग्य मी डे
        सु दे धू स्त न्ध यं तत्‌  
        कि पि ब्र ह्म कि शो भा दृ श्यम्‌
        • Harinee हरिणी

          • हरिणीछन्दः – “नसमरसला गः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता” |
          • प्रतिपादं १७ अक्षराणि । न-स-म-र-स-लघु-गुरुः । यतिस्तु षष्ठे चतुर्थे सप्तमे च भवति । “।।। ।।ऽ ऽऽऽ ऽ।ऽ ।।ऽ ।ऽ”
          • न-स-म-र-स-लाः गः षड्वेदैः (6) वेदैः (4), हयैः (7) हरिणी मता
          • यतिस्तु षष्ठे चतुर्थे सप्तमे च भवति ।
          • 17 letters; pause after 6 , 4 and 7 letters;
          • “रसयुगहयैर्न्सौ म्रौ स्लौ गो यदा हरिणी तदा” – 6,4,7, न-स म-र स-ल गः ।
          • उदा. गीतगोविन्दम् – द्वितीयसर्गः
            • विहरति वने राधा साधारणप्रणये हरौ
              विगलितनिजोत्कर्षादीर्ष्यावशेन गतान्यतः ।
              क्वचिदपि लताकुञ्जे गुञ्जन्मधुव्रतमण्डली-मुखरशिखरे लीना दीनाप्युवाच रहः सखीम् ॥ १४ ॥
          1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17
          गु गु गु गु गु गु गु गु
          वि ति ने रा धा सा धा प्र ये रौ
          वि लि नि जो त्क र्षा दी र्ष्या शे ता न्य तः
          क्व चि पि ता कु ञ्जे गु ञ्ज न्म धु व्र ण्ड ली
          मु शि रे ली ना दी ना प्यु वा हः खीम्

          Maalinee मालिनी

          • मालिनी / मालिनीवृत्तम् – ‘ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः’
          • प्रतिपादं १५ अक्षराणि । “।।। ।।। SSS ।SS ।SS”
          • न-न-म-य-य-युता इयम् मालिनी भोगि(8)+लोकैः(7) ।
          • 15 letters; pause after 8 letters and 7 letters;
          • उदा. गीतगोविन्दम् – प्रथमसर्गः
          • दरविदलितमल्लीवल्लिचञ्चत्पराग-
            प्रकटितपटवासैर्वासयन् काननानि ।
            इह हि दहति चेतः केतकीगन्धबन्धुः
            प्रसरदसमबाणप्राणवद्गन्धवाहः ॥ ८ ॥
          1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15
          गु गु गु गु गु गु गु
          वि लि ल्ली ल्लि ञ्च त्प रा
          प्र टि वा सै र्वा न्का ना नि
          हि ति चे तः के की न्ध न्धुः
          प्र बा प्रा द्ग न्ध वा हः
        • Mandaakraantaa मन्दाक्रान्ता

          • मन्दाक्रान्ता / मन्दाक्रान्तावृत्तम् – “मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्म्भौ नतौ ताद्गुरू चेत्” / “मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्म्भौ नतौ तो गुरू चेत्” । [Note: तात् = तः = पञ्चमीरूपम् of त् ]
          • प्रतिपादं १७ अक्षराणि । “SSS S।। ।।। SS। SS। SS”
          • प्रारम्भे च अन्ते मन्दता, मध्ये आक्रमणम्। शोकाय बहुशः उचिता।
          • म-भ-न-त-त-ग-ग । मन्दाक्रान्ता जलधि-षड्-अगैः म्-भौ न-तौ तात् गुरू चेत् । जलधिः = चतुस्सागरः = ४ । षड् = ६ । अगाः = सप्तकुलपर्वताः = ७ ।
          • 17 letters; pause after 4, 6, and 7 letters;
          • उदा. चम्पुरामायणम्
          • सन्तापघ्नं सकलजगतां शार्ङ्गचापाभिरामं लक्ष्मीविद्युल्लसितमतसीगुच्छसच्छायकायम् ।
          • वैकुण्ठाख्यं मुनिजनमनश्चातकानां शरण्यं कारुण्यापं त्रिदशपरिषत्कालमेघं ददर्श ॥ १.१३ ॥
        1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17
        गु गु गु गु गु गु गु गु गु गु
        न्ता घ्नं तां शा र्ङ्ग चा पा भि रा मं
        क्ष्मी वि द्यु ल्ल सि सी गु च्छ च्छा का यम्
        वै कु ण्ठा ख्यं मु नि श्चा का नां ण्यं
        का रु ण्या पं त्रि रि त्का मे घं र्श

        Pancacaamaram पञ्चचामरम्

        • पञ्चचामरम् – ‘जरौ जरौ जगाविदंवदन्ति पञ्चचामरम्‌’
        • प्रतिपादं १६ अक्षराणि । “।S ।S ।S ।S ।S ।S ।S ।S” –
          “।S। S।S ।S। S।S ।S। S”
        • ज-र-ज-र-ज-ग । ज-रौ ज-रौ ज-गौ इदंवदन्ति पञ्चचामरम्‌ | यतिः पदान्ते भवति |
        • Note ललामललिताधरा – similar but only 12 letters.
        • 16 letters; pause at the end of each paada;
        • उदा. गणेशपञ्चरत्नम्
        • मुदाकरात्तमोदकं सदा विमुक्तिसाधकं
          कलाधरावतंसकं विलासिलोकरक्षकम् ।
          अनायकैकनायकं विनाशितेभदैत्यकं
          नताशुभाशुनाशकं नमामि तं विनायकम् ॥
      • 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16
        गु गु गु गु गु गु गु गु
        मु दा रा त्त मो कं दा वि मु क्ति सा कं
        ला रा तं कं वि ला सि लो क्ष कं
        ना कै ना कं वि ना शि ते दै त्य कं
        ता शु भा शु ना कं मा मि तं वि ना कं

        Pathyaa पथ्या 

        • पथ्या – अनुष्टुब् प्रभेदः
        • There is a variety of Anushtub, called अनुष्टुब्-वक्र । Within that, Pathyaa is a sub-classification.
        • Here are the definitions given in छन्दःशास्त्रम् / छन्दःसूत्रम् by पिङ्गलः । न प्रथमात् स्नौ meaning after the first akshara in each paada, there should not be sagana (||S) and nagana (|||). द्वितीयचतुर्थयो रश्च meaning the second and fourth paadas should not have ragana (S|S) after the first akshara. वाऽन्यत् meaning after the first akshara, the remaining ganas can be used. यश्चतुर्थात् means that in Anushtub Vakra, after the 4th akshara, yagana should be used. As an exception to this, there is another sub-classification named Pathyaa which is defined as पथ्या युजौ ज् | This means that in Pathyaa, there should be jagana (|S|) after the 4th akshara, in युक् or युज् e., the second and fourth padas. Instead of 2nd and 4th paadas, it could also be 1st and 3rd paada as stated by विपरीतैकीयम् ।
        • Thus by the above sutras of Pingala, the lakshana of पथ्या would be :
        • After first akshara in first and third paada, there should not be sagana and nagana.
        • After the first akshara in second and fourth paada, there should not be ragana, sagana and nagana.
        • There should be jagana (|S|) after the 4th akshara in the second and fourth paadas. Or in the 1st and 3rd paadas. [ I am not sure if yagana is mandated in the remaining two paadas for Pathyaa].
        • Note: In the sutras following the above mentioned sutras, there is another category mentioned named Vipulaa where, in the first and third paadas, after the 4th akshara, along with yagana, bhagana, ragana, nagana and tagana (also magana) are permitted, by the sutra भ्रौ न्तौ च |
        • उदा. गीतगोविन्दम् – तृतीयसर्गे
          कंसारिरपि संसारवासनाबन्धशृङ्खलाम् ।
          राधामाधाय हृदये तत्याज व्रजसुन्दरीः ॥ १८ ॥
        पादः 1 2 3 4 5 6 7 8
          गु भगण 1-यगण
        1 कं सा रि पि सं सा
          गु यगण 2-जगण गु
        2 वा ना न्ध शृ ङ्ख ला
          गु मगण 3-नगण गु
        3 म्रा धा मा धा हृ ये
          गु तगण 4-जगण गु
        4 त्या व्र सु न्द रीः
        • Prabodhitaa प्रबोधिता / अपरवक्त्रम् /  

          • प्रबोधिता / विबोधिता / वियोगिनी / अपरवक्त्रम् / मुरली / ललिता / शिखामणि / सुन्दरी
          • प्रतिपादं 10, 11 अक्षराणि ।  स-स-ज-ग-ग स-भ-र-ल-ग  ससजग सभरलग 
          • Note:  । is laghu and S is guru.  य ।SS र S।S त SS। भ S।। ज ।S। स ।।S म SSS न ।।।
          • “।।S ।।S ।S। S” , “।।S S।। S।S ।S”
          • 10 and 11 letters; अर्धसमवृत्तम्
          • उदा. गोपालविंशतिः
            • हृदि मुग्ध-शिखण्ड-मण्डनो
              लिखितः केन ममैष शिल्पिना ।
              मदनातुर-वल्लवाङ्गना-
              वदनाम्बोज-दिवाकरो युवा ॥ १४ ॥

        1

        2

        3

        4

        5

        6

        7

        8

        9

        10

        11

        गु

        गु

        गु

        गु

         

        गु

        गु

        गु

        गु

        गु

        हृ

        दि

        मु

        ग्ध

        शि

        ण्ड

        ण्ड

        नो

        लि

        खि

        तः

        के

        मै

        शि

        ल्पि

        ना

        ना

        तु

        ल्ल

        वा

        ङ्ग

        ना

        ना

        म्बो

        दि

        वा

        रो

        यु

        वा

        Praharshinee प्रहर्षिणी

        • प्रहर्षिणी / प्रहर्षिणीवृत्तम् – ‘म्नौ जौ गस्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीयम्’
        • प्रतिपादं १३ अक्षराणि । “sss ।।। ।s। s।s s”
        • म-न-ज-ज-गु ।   त्रिभिः दशभिः च यतिः यत्र सा ।
        • 13 letters; pause after 3rd and 10th letter, i.e., at the end of each paada;
        • उदा. यादवाभ्युदयम्
          साधूनां स्वपदसरोजषट्पदानां
          धर्मस्य स्थितिमनयां विधातुकामः ।
          यद्गर्भ जगदखिलं स एव गर्भो
          देवक्याः समजनि देवदेववन्धः ॥ १.१०० ॥
        1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13
        गु गु गु गु गु गु गु
        सा धू नां स्व रो ट्प दा नां
        र्म स्य स्थि ति यां वि धा तु का मः
        द्ग र्भ खि लं र्भो
        दे क्याः नि दे दे न्धः

        Prthvee पृथ्वी

        • प्रतिपादं १७ अक्षराणि । “।s। ।।s ।s। ।।s ।ss ।s”
        • ज-स-ज-स-य-ल-गु । ज-सौ ज-स-य-ला वसु(अष्ट-वसु)-ग्रह(नव-ग्रह)-यतिश्च पृथ्वी गुरुः | यतिः अष्टमे पदान्ते च भवति |
        • 17 letters; pause after 8 letter and after 9 letters at the end of each paada;
        • उदा. चम्पुरामायणम्
        • नवः कठिनकर्षणत्रुटितचापजन्मा क्षणा-
          द्दिशां द्विरदघीङ्कृतैः कृतहरित्पतिस्वागतः ।
          जगद्भ्रमणकौतुकोच्चलितरामकीर्त्यङ्गना-
          प्रयाणपटहध्वनिं प्रथयति स्म तारध्वनिः ॥ १.१०५ ॥
        1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17
        गु गु गु गु गु गु गु
        वः ठि र्ष त्रु टि चा न्मा क्ष णा
        द्दि शां द्वि घी ङ्कृ तैः कृ रि त्प ति स्वा तः
        द्भ्र कौ तु को च्च लि रा की र्त्य ङ्ग ना
        प्र या ध्व निं प्र ति स्म ता ध्व निः
        • Rathoddhataa रथोद्धता

          • रथोद्धता – ‘रान्नराविह रथोद्धता लगौ’
          • प्रतिपादं ११ अक्षराणि । “ऽ।ऽ ।।। ऽ।ऽ ।ऽ”
          • र-न-र-ल-ग । रात् नरौ इह रथोद्धता लगौ | यति: पादान्ते |
          • 11 letters; pause at the end of each paada; It goes up and down like the movement of a chariot
          • उदा. मुकुन्दमालास्तोत्रम्
          • चिन्तयामि हरिमेव सन्ततं
            मन्दहासमुदिताननाम्बुजं
            नन्दगोपतनयं परात् परं
            नारदादिमुनिवृन्दवन्दितम् ॥ ८ ॥
          1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
          गु गु गु गु गु
          चि न्त या मि रि मे न्त तं
          न्द हा मु दि ता ना म्बु जं
          न्द गो यं रा त्प रं
          ना दा दि मु नि वृ न्द न्दि तम्

          Ruciraa रुचिरा

          • रुचिरा – ‘चतुर्ग्रहैरिह रुचिरा जभस्जगाः’ – Kedarabhatta: Vrttaratnakara
          • “पाठान्तरम्‌ ।
          • चतुर्ग्रहैरिह रुचिरा जभौ स्यौ गः । ७६ । चतुर्ग्रहैरिह रुचिरा जभैस्जगाः । ७६ ।” – Sulhana’s Sukavihrdayanandini (commentary)
          • प्रतिपादं १३ (४+९) अक्षराणि । “।S। S।। ।।S ।S। S”
          • ज-भ-स-ज-ग । चतुः (४) ग्रहैः (९) इह रुचिरा ज-भ-स्-ज-गाः । यतिः ४, १३
          • 13 letters; pause after 4 and 9 letters
          • उदा. चम्पुरामायणम्
          • उपागतौ मिलितपरस्परोपमौ बहुश्रुतौ श्रुतिमधुरस्वरान्वितौ ।
            विचक्षणौ विविधनरेन्द्रलक्षणौ कुशीलवौ कुशलवनामधारिणौ ॥ १.९ ॥
          1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13
          गु गु गु गु गु
          पा तौ मि लि स्प रो मौ
          हु श्रु तौ श्रु ति धु स्व रा न्वि तौ
          वि क्ष णौ वि वि रे न्द्र क्ष णौ
          कु शी वौ कु ना धा रि णौ

          Shaalinee शालिनी

          • शालिनी – ‘शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गोऽब्धिलोकै:’
          • प्रतिपादं ११ अक्षराणि । “ऽऽऽ ऽऽ। ऽऽ। ऽऽ”
          • म-त-त-ग-ग । शालिनी उक्ता म्तौ तगौ  गः अब्धिलोकैः | यति: ४, ७ – चतुस्समुद्राः (अब्धिः), सप्तलोकाः |
          • 11 letters; pause after 4 letters and then 7 letters;
          • उदा. भर्तृहरिशतकत्रयी
          • आज्ञा कीर्तिः पालनं ब्राह्मणानां
            दानं भोगो मित्रसंरक्षणं च ।
            येषामेते षड्गुणा न प्रवृत्ताः
            कोऽर्थस्तेषां पार्थिवोपाश्रयेण ॥ नी-३९ ॥

          1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
          गु गु गु गु गु गु गु गु गु
          ज्ञा की र्तिः पा नं ब्रा ह्म णा नां
          दा नं भो गो मि त्र सं क्ष णं
          ये षा मे ते ड्गु णा प्र वृ त्ताः
          को र्थ स्ते षां पा र्थि वो पा श्र ये

          Shaardoolavikreeditam शार्दूलविक्रीडितम्

          • शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् – “सूर्याश्वैर्मसजाः स्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्” / “सूर्याः वैः मसजाः स्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्” ।
          • प्रतिपादं १९ अक्षराणि । म-स-ज-स-त-त-गुरुः । द्वादशाक्षरानन्तरं यतिः । “SSS ।।S ।S। ।।S SS। SS। S”
          • सूर्य(12)+अश्वैः(7) यदि मः स+जौ स+त+त+गाः शार्दूलविक्रीडितम् ।
          • 19 letters; pause after 12; Majestic like the gait of the lion or tiger.
          • उदा. गीतगोविन्दम् – प्रथमसर्गः
            • मेघैर्मेदुरमम्बरं वनभुवः श्यामास्तमालद्रुमै-
              र्नक्तं भीरुरयं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय ।
              इत्थं नन्दनिदेशतश्चलितयोः प्रत्यध्वकुञ्जद्रुमं
              राधामाधवयोर्जयन्ति यमुनाकूले रहःकेलयः ॥ १ ॥
          1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19
          गु गु गु गु गु गु गु गु गु गु गु
          मे घै र्मे दु म्ब रं भु वः श्या मा स्त मा द्रु मैः
          क्तं भी रु यं त्व मे दि मं रा धे गृ हं प्रा
          त्थं न्द नि दे श्च लि योः प्र त्य ध्व कु ञ्ज द्रु मं
          रा धा मा यो र्ज न्ति मु ना कू ले हः के यः

          Shikharinee शिखरिणी

          • शिखरिणी – ‘रसैः रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी’
          • प्रतिपादं १७ अक्षराणि । य-म-न-स-भ-लघु-गुरुः । “।ऽऽ ऽऽऽ ।।। ।।ऽ ऽ।। । ऽ”
          • षष्टमाक्षरानन्तरम् एकादशाक्षरानन्तरं च यतिः।
          • रसैः (6) रुद्रैः (11) छिन्ना य+म+न+स+भ+लाः गः शिखरिणी
          • 17 letters; pause after 6 letters and 11 letters;
          • उदा. गीतगोविन्दम् – प्रथमसर्गः
          • वसन्ते वासन्तीकुसुमसुकुमारैरवयवै-
            र्भ्रमन्तीं कान्तारे बहुविहितकृष्णानुसरणाम् ।
            अमन्दं कन्दर्पज्वरजनितचिन्ताकुलतया
            वलद्बाधां राधां सरसमिदमूचे सहचरी ॥ ७ ॥
          1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17
          गु गु गु गु गु गु गु गु
          न्ते वा न्ती कु सु सु कु मा रै वै
          र्भ्र न्तीं का न्ता रे हु वि हि कृ ष्णा नु णाम्
          न्दं न्द र्प ज्व नि चि न्ता कु या
          द्बा धां रा धां मि मू चे री

          Sragdharaa स्रग्धरा

        • स्रग्धरा – “म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्।”
        • प्रतिपादं २१ अक्षराणि । म-र-भ-न-य-य-य । “ऽऽऽ ऽ।ऽ ऽ।। ।।। ।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ”
        • प्रतिसप्तमाक्षरानन्तरं यतिः। म-र-भ-नैः यानां त्रयेण (य-य-य) त्रि(3)-मुनि(7)-यतियुता स्रग्धरा कीर्तिता अयम् ।
        • 21 letters; pause after 7, 14, and 21 letters;
        • उदा. श्रीमन्नारायणीयम् – https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-naaraayaneeyam-narayana-namboodiri/
        • सान्द्रानन्दावबोधात्मकमनुपमितं कालदेशावधिभ्यां
          निर्मुक्तं नित्यमुक्तं निगमशतसहस्रेण निर्भास्यमानम् ।
          अस्पष्टं दृष्टमात्रे पुनरुरुपुरुषार्थात्मकं ब्रह्म तत्वं
          तत्तावद्भाति साक्षाद् गुरुपवनपुरे हन्त भाग्यं जनानाम् ॥ १ ॥

          गु गु गु गु गु गु गु गु गु गु गु
          सा न्दा बो धा त्म नु मि तं का दे शा धि भ्यां
          नि क्तं नि त्य मु क्तं नि स्रे नि र्भा स्य मा नम्
          ष्टं दृ ष्ट मा त्रे पु रु रु पु रु षा र्था त्म कं ब्र ह्म त्वं
          द्भा ति सा क्षा द्गु रु पु रे न्त भा ग्यं ना नाम्
          1. Totakam तोटकम्

            • तोटकम् – “वद तोटकमब्धिसकारयुतम्” / “इह तोटकमम्बुधिसैः प्रथितम्” [वृत्तरत्नाकरः]
            • प्रतिपादं १२ अक्षराणि । स-स-स-स । “।।S ।।S ।।S ।।S”  | अम्बुधिसैः  चतुस्सागरः = ४, ४ सगणः  |
            • उदा. तोटकाष्टकम्
            • विदिताखिलशास्त्रसुधाजलधे
              महितोपनिषत् कथितार्थनिधे |
              हृदये कलये विमलं चरणं
              भव शंकर देशिक मे शरणम् ॥१॥

              1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
              गु गु गु गु गु गु गु गु
              वि दि ता खि शा स्त्र सु धा धे
              हि तो नि त्क थि ता र्थ नि धे
              हृ ये ये वि लं णं
              शं दे शि मे णम्

        Trishtup त्रिष्टुप

        • त्रिष्टुप्
        • प्रतिपादं ११ अक्षराणि ।
        • उदा. भगवद्गीता
          • गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
            श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
            हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
            भुञ्जीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान् ॥२.५॥
        1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
        गु रू त्वा हि हा नु भा वा
        न्श्रे यो भो क्तुं भै क्ष्य पी लो के
        त्वा र्थ का मां स्तु गु रू नि है
        भु ञ्जी भो गा न्रु धि प्र दि ग्धान्

        Upajaatih उपजातिः / Indravajraa इन्द्रवज्रा / Upendravajraa उपेन्द्रवज्रा

            • वृत्तम् – उपजातिः (उपेन्द्रवज्रा, इन्द्रवज्रा च) – वृत्तद्वयमपि त्रिष्टुब्भेदान्तर्भूतम् ।
            • उपजातिः is a mix of two chandas. Here Indravajraa and Upendravajraa have been taken as an example.
            • इन्द्रवज्रा – “स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः” ।
              • प्रतिपादं ११ अक्षराणि । त-त-ज-गुरु-गुरु |
              • स्यात्त इन्द्रवज्रा यदि तौ ज-गौ गः । गु गु ल – गु गु ल – ल गु ल – गु – गु । “SS| SS| |S| | |”
              • Tip to remember: The first letter इ in इन्द्रवज्रा is guru by the sutra १.४.११ संयोगे गुरु because it precedes a conjunct letter (संयुक्ताक्षरम् – न्द्र )।
            • उपेन्द्रवज्रा – “उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ” ।
              • प्रतिपादं ११ अक्षराणि । ज-त-ज-गुरु-गुरु |
              • ज-त-जाः ततः गौ । ल गु ल – गु गु ल – ल गु ल – गु – गु । “|S| SS| |S| | |”
              • Tip to remember: The first letter – उ in उपेन्द्रवज्रा is laghu.
            • उदा. उपजातिः (अत्र उपेन्द्रवज्रा १,३,४ – इन्द्रवज्रा २ ) रघुवंशः
              • अथ प्रजानामधिपः प्रभाते
                जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् ।
                वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सां
                यशोधनो धेनुमृषेर्मुमोच ।। २.१ ।।
        1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
        गु गु गु गु गु गु
        प्र जा ना धि पः प्र भा ते
                             
        गु गु गु गु गु गु गु
        जा या प्र ति ग्रा हि न्ध मा ल्यां
                             
        गु गु गु गु गु गु
        ना पी प्र ति द्ध त्सां
        शो नो धे नु मृ षे र्मु मो

        Vamshasthavilah वंशस्थविलः

            • वंशस्थविलः / वंशस्थंवृत्तम् – “वदन्ति वंशस्थविलं जतौ जरौ” ।
            • प्रतिपादं १२ अक्षराणि । ज-त-ज-र । “।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽ।ऽ”
            • वदन्ति वंशस्थविलं ज+तौ ज+रौ
            • उदा. गीतगोविन्दम् – प्रथमसर्गः
              • अनेकनारीपरिरम्भसम्भ्रम-
                स्फुरन्मनोहारिविलासलालसम् ।
                मुरारिमारादुपदर्शयन्त्यसौ
                सखी समक्षं पुनराह राधिकाम् ॥ १० ॥
        1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
        गु गु गु गु गु गु
        ने ना री रि म्भ म्भ्र
        स्फु न्म नो हा रि वि ला ला
        म्मु रा रि मा रा दु र्श न्त्य सौ
        खी क्षं पु रा रा धि काम्

        Vasantatilakaa वसन्ततिलका

            • वसन्ततिलका / वसन्ततिलकावृत्तम् – ‘उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः’
            • प्रतिपादं १४ अक्षराणि । त-भ-ज-ज-गुरुः-गुरुः । “SS। S।। ।S। ।S। S S”
            • उक्ता वसन्ततिलका त+भ+जाः ज+गौ गः।
            • 14 letters;
                • उदा. गीतगोविन्दम् – प्रथमसर्गः
              • वाग्देवताचरितचित्रितचित्तसद्मा
                पद्मावतीचरणचारणचक्रवर्ती ।
                श्रीवासुदेवरतिकेलिकथासमेतं
                एतं करोति जयदेवकविः प्रबन्धम् ॥ २ ॥
        1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
        गु गु गु गु गु गु गु
        वा ग्दे ता रि चि त्रि चि त्त द्मा
        द्मा ती चा क्र र्ती
        श्री वा सु दे ति के लि था मे तं
        तं रो ति दे विः प्र न्धं

        Exceptional Case: Laghu considered as Guru

        At the end of the paada, if the lakshna of the chandas demands a guru, the laghu can be considered to be a guru.  Here is an example of 10th shloka from Naarayaneeyam Prathamadashakam which is set to Sragdharaa स्रग्धरा

        ऐश्वर्यं शङ्करादीश्वरविनियमनं विश्वतेजोहराणां
        तेजस्संहारि वीर्यं विमलमपि यशो निस्पृहैश्चोपगीतम् ।
        अङ्गासङ्गा सदा श्रीरखिलविदसि न क्वापि ते सङ्गवार्ता
        तद्वातागारवासिन् मुरहर भगवच्छब्दमुख्याश्रयोऽसि ॥१०॥

        श्व र्यं ङ्क रा दी श्व वि नि नं वि श्व ते जो रा णां
        ते स्सं हा रि वी र्यं वि पि शो नि स्पृ है श्चो गी तं
        ङ्गा ङ्गा दा श्री खि वि सि क्वा पि ते ङ्ग वा र्ता
        द्वा ता गा वा सि न्मु च्छ ब्द मु ख्या श्र यो सि
        • In this example which is the 15th shloka from Gita Govindam, there is yati after the 6th letter as this shloka is set to हरिणीछन्दः | Here probably the chandas is broken since there is a Laghu in the 6th place.
          गणयति गुणग्रामं भ्रामं भ्रमादपि नेहते वहति च परितोषं दोषं विमुञ्चति दूरतः ।
          युवतिषु वलत्तृष्णे कृष्णे विहारिणि मां विना पुनरपि मनो वामं कामं करोति करोमि किम् ॥
        1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17
        गु गु गु गु गु गु गु गु
        ति गु ग्रा मं भ्रा मं भ्र मा पि ने ते
        ति रि तो षं दो षं वि मु ञ्च ति दू तः
        यु ति षु त्तृ ष्णे कृ ष्णे वि हा रि णि मां वि ना
        पु पि नो वा मं का मं रो ति रो मि किं
        • Yugmavipulaa युग्मविपुला वृत्तम्

        • यस्यां लः सप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला मता । This is part of the maatraa chandas, wherein a syllable containing a short vowel counts for one mātrā, and a syllable containing a long vowel or a short vowel followed by two consonants counts for two mātrās. Āryā Yugmavipulaa Vruttam is that in which there is laghu in a couple of places in the seventh position. i.e., in the second and fourth paada-s of the verse.

        Eg. व् म् न् द् ब् न् द् व् न् च् र् म्

        = 2 + 2 + 2 + 2 + 1 + 1 + 1 + 1 = 12

        1 2 3 4 5 6 7 8 1 2 3 4 5 6 7 8
        न्दे बृ न्दा रं ल्ल वी ल्ल भं
        न्ती म्भ वं धा वै न्ती वि भू णं

        Identifying the Chandas

        Here is how you can use the available tools to identify the chandas!
        1. Copy the shloka (delete any paragraph mark or other symbols)
        2. Transliterate from unicode-devanagiri to kyoto-harvard using http://tdil-dc.in/san/transliteration/index_dit.html
        3. Copy and paste the shloka in Kyoto-harvard in https://sanskrit.sai.uni-heidelberg.de/Chanda/  (NOT working now)

        References:

        1.  
        2.