Neethi Shastram – #22 (Last) (Subhashitam) 211-222

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #211 to #222.

Link to all the posts – https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 211

भोजनं विप्रसङ्कीर्णं मन्दिरम्  बन्धुसंयुतम् । 
शयनं सुतसङ्कीर्णं देहि मे मधुसूदन ॥

भोजनं विप्रसङ्कीर्णं बन्धुसंकीर्णमन्दिरम् ।  शयनं सुतसङ्कीर्णं देहि मे मधुसूदन ॥ – पाठान्तरम्

भोजनम् विप्रसङ्कीर्णम् मन्दिरम् बन्धुसंयुतम् शयनम् सुतसङ्कीर्णं देहि मे मधुसूदन ।

(हे) मधुसूदन !  विप्रसङ्कीर्णं भोजनं (च),  बन्धुसंयुतं मन्दिरं (च), सुतसङ्कीर्णं शयनं (च), मे देहि ।

O Madhusoodana (मधुसूदन) ! Give (देहि – दा) me (मे – अहम्) these – Food (भोजन) that is consumed amidst the congregation of Brahmins (विप्र-सङ्कीर्ण), a house (मन्दिर) that has relatives (बन्धु-संयुत) and a bed room (शयन) filled with kids (सुत-सङ्कीर्ण). A person having these three is considered to be very fortunate. 

Shloka 212

गणेशः स्तौति मार्जारं स्ववाहस्याभिरक्षणे ।
महानपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुमर्हति  ॥

गणेशः स्तौति मार्जारं स्ववाहस्याभिरक्षणे ।  महानपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुमिच्छति ॥ – पाठान्तरम्

गणेशः स्तौति मार्जारम् स्ववाहस्य अभिरक्षणे महान् अपि प्रसङ्गेन नीचम् सेवितुम् अर्हति । 

गणेशः स्ववाहस्य अभिरक्षणे मार्जारं स्तौति । महान् अपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुम् अर्हति । 

Ganesha (गणेश) prays (स्तौति – स्तु) a cat (मार्जार) for the safety (अभिरक्षण) of his vehicle, i.e., the mouse (स्व-वाह).  Even (अपि) Great men (महान् – महत्) could end up (अर्हति – अर्ह्) honoring (सेवितुम्) an inferior person (नीच) due to the circumstances (प्रसङ्ग).   

Shloka 213

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न श्रूयते
मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं दृश्यते ।
अन्तःसागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते
प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न श्रूयते मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं दृश्यते ।

स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥ – पाठान्तरम्

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसः नाम अपि न श्रूयते मुक्ताकारतया तत् एव नलिनीपत्रस्थितम् दृश्यते अन्तःसागरशुक्तिमध्यपतितम् तत्  मौक्तिकम् जायते प्रायेण अधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतः जायते ।

सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसः नाम अपि न श्रूयते । नलिनीपत्रस्थितं तत् एव मुक्ताकारतया दृश्यते । अन्तःसागरशुक्तिमध्यपतितं तत्  मौक्तिकं जायते । प्रायेण अधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतः जायते ।

Even (अपि) the name (नाम) is not (न) heard (श्रूयते-श्रू) of the drop of water (पयस्) that is on (संस्थित) a hot iron plate (सन्तप्तायस्), as it looses its existence completely. The very same (एव) thing (तद्) (water droplet) is seen (दृश्यते-दृश्) to have taken the shape of a pearl (मुक्त-आकारता)  when dropped on a lotus leaf (नलिनी-पत्र-स्थित). But, even in the middle of the ocean, that (तद्) drop of water that falls into the oyster inside the ocean (अन्तः-सागर-शुक्ति-मध्य-पतित) becomes (जायते-जा) a real pearl (मौक्तिक). Perhaps (प्रायेण), a person becomes (जायते-जा) endowed with wretched, average or extra-ordinary qualities (अधम-मध्यम-उत्तम-गुण), by the company (संसर्गतः) he keeps.

Shloka 214

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः 
प्रारभ्य विघ्ननिहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नै: पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः 
प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः 
प्रारभ्य विघ्नविहिता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नै: पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः 
प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥ – पाठान्तरम्

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्ननिहताः विरमन्ति मध्याः विघ्नै: पुनः पुनः अपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ।
 
नीचैः विघ्नभयेन न खलु प्रारभ्यते । मध्याः प्रारभ्य विघ्ननिहताः विरमन्ति । प्रारभ्य पुनः पुनः अपि विघ्नै: प्रतिहन्यमानाः च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ।

Work does not even  (न खलु) get started (प्रारभ्यते-प्र+आरभ्) by the common people (नीच) due to the fear to face difficulties in the way (विघ्न-भय). Having started the work (प्रारभ्य ), the Mediocre people (मध्य) cease to do it (विरमन्ति-वि+रम्) when they become hit by difficulties (विघ्न-निहत). Having started (प्रारभ्य), in spite of even repeatedly (पुनः पुनः अपि) being impacted (प्रतिहन्यमान) by difficulties (विघ्न), the Good people (उत्तम-जन) do not (न) leave it (परित्यजन्ति-परि+त्यज्).  

Shloka 215

अधमा धनमिच्छन्ति धनं मानं च मध्यमाः ।
उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि परमं धनम् ॥

पदच्छेद:
अधमाः धनम् इच्छन्ति धनम् मानम् च मध्यमाः उत्तमाः मानम् इच्छन्ति मानः हि परमम् धनम्

अन्वय:
अधमाः धनम् इच्छन्ति । मध्यमाः धनं मानं च इच्छन्ति । उत्तमाः मानम् इच्छन्ति । मानः हि परमं धनम् ।

The inferior people (अधम) wish (इच्छन्ति – इष्) for wealth (धन). The middle level of people (मध्यम)  wish (इष्) for material possession (धन) and respect (मान). Great men (उत्तम) want (इष्) respect (मान) (and not money). The highest (परम) wealth (धन) is only (हि) prestige (मान).

Shloka 216

मात्रा समो नास्ति शरीरपोषणे भार्यासमो नास्ति शरीरतोषणे ।

विद्यासमो नास्ति शरीरभूषणे चिन्तासमो नास्ति शरीरशोषणे ॥

मात्रा समः नास्ति शरीरपोषणे भार्यासमः नास्ति शरीरतोषणे । विद्यासमः नास्ति शरीरभूषणे चिन्तासमः नास्ति शरीरशोषणे ॥

शरीरपोषणे मात्रा समः (कोऽपि) न अस्ति । शरीरतोषणे भार्यासमः (कोऽपि) न अस्ति । शरीरभूषणे विद्यासमः (कोऽपि) न अस्ति । शरीरशोषणे चिन्तासमः (कोऽपि) न अस्ति । 

In nourishing the body (शरीर-पोषण), no one (न) exists (अस्ति-अस्) equivalent (सम) of a mother (मातृ) । In delighting the body (शरीर-तोषण), no one (न) exists (अस्ति-अस्) equivalent of a wife (भार्यासम) । In decorating the body (शरीर-भूषण), nothing (न) exists (अस्ति-अस्) like that of knowledge (विद्यासम) । In draining the body (शरीर-शोषण), nothing (न) exists (अस्ति-अस्) like that of knowledge (चिन्तासम) ।

Shloka 217

वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः ।
अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत् ॥ 

वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः अपि अकार्यशतं कृत्वा भर्तव्याः मनुः अब्रवीत् ।

वृद्धौ मातापितरौ च, साध्वी भार्या च,  शिशुः सुतः च, अकार्यशतं कृत्वा अपि भर्तव्याः (इति) मनुः अब्रवीत् ।

Aged (वृद्ध) parents (मातापितृ), chaste (साध्वी) wife (भार्या), and infant (शिशु) child (सुत) are to be protected (भर्तव्याः), even (अपि) by doing (कृत्वा) hundred wrong deeds (अकार्य-शतम्). Thus say (अब्रवीत् –  ब्रू) Manu (मनु).  

Shloka 218

खर्वाटो दिवसेश्वरस्य किरणैस्सन्तापितो मस्तके 
गच्छन्देशमनातपं द्रुतगतिस्तालस्य मूलं गतः ।
तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः 
प्रायो गच्छति यत्र दैवहतकस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥

खर्वाटः दिवसेश्वरस्य किरणैः सन्तापितः मस्तके गच्छन् देशम् अनातपं द्रुतगतिः तालस्य मूलं गतः । 
तत्र अपि अस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः प्रायः गच्छति यत्र दैवहतकः तत्र  एव यान्ति आपदः ॥

दिवसेश्वरस्य किरणैः मस्तके सन्तापितः खर्वाटः अनातपं देशं द्रुतगतिः गच्छन् तालस्य मूलं गतः । तत्र अपि सशब्दं पतता महाफलेन अस्य शिरः भग्नं (जातम्) ।  प्रायः यत्र दैवहतकः गच्छति तत्र एव आपदः यान्ति । 

A bald man (खर्वाट) scorched (सन्तापित) in the head (मस्तक) due to the Sun’s (दिवसेश्वर) rays (किरण), in search of a place (देश) of shade (अनातप) rushing (गच्छत्) hurriedly (द्रुतगतिः), reached (गत) the base (मूल) of a palm tree (ताल). Even (अपि) there (तत्र), due to the falling (पतत्) of a huge palm fruit (महा-फल) , his (अस्य-इदम्) head (शिरस्) became fractured (भग्न) with a huge noise (सशब्द)!  Perils (आपद्) probably (प्रायः) go (यान्ति-या) verily (एव) wherever (यत्र तत्र) those cursed by destiny (दैव-हतक) go (गच्छति-गम्).

Shloka 219

किं करिष्यन्ति वक्तारः श्रोता यत्र न विद्यते ।
नग्नक्षपणके देशे रजकः किं करिष्यति ॥

किं करिष्यन्ति वक्तारः श्रोता यत्र न विद्यते नग्नक्षपणके देशे रजकः किं करिष्यति ।

यत्र श्रोता न विद्यते, (तत्र) वक्तारः किं करिष्यन्ति ? नग्नक्षपणके देशे रजकः किं करिष्यति ?

Where (यत्र) there is no (न विद्यते – विद्) listener (श्रोतृ), what (किम्) will the orators (वक्तृ) do (करिष्यन्ति – कृ) ? In a country (देश) of naked mendicants (नग्न-क्षपणक) , what (किम्) will a washer-man (रजक) do (कृ) ?

Shloka 220

तृष्णे कॄष्णेऽपि ते शक्तिर्दृष्टा मर्त्येषु का कथा ।
त्रैलोक्यव्यापि यद्रूपं तद्रूपं वामनीकृतम् ॥

तृष्णे कॄष्णे अपि ते शक्तिः  दृष्टा मर्त्येषु का कथा  त्रैलोक्यव्यापि यद् रूपं तद् रूपं वामनीकृतम् ।

(हे) तृष्णे ! कॄष्णे अपि  ते शक्तिः  दृष्टा । मर्त्येषु का कथा । यद् रूपं त्रैलोक्यव्यापि तद् रूपं वामनीकृतम् ।

O Goddess of Thirst (तृष्णा) ! Your (ते – युष्मद्) power (शक्ति) was seen (दृष्टा) even (अपि) in Krishna (कृष्ण). What (का) to say  (कथा) of mere mortals (कर्त्य) ? Whichever (यद्) form (रूप) was pervading the three worlds (त्रैलोक्य-व्यापि), that (तद्) form (रूप) was made into a dwarf (वामनी-कृत).

Shloka 221

मनस्य एकं वचस्य एकं कर्मणि एकं महात्मनाम् ।
मनस्यान्यत्  वचस्यान्यत् कर्मण्यन्यत् दुरात्मनाम्॥

मनस्य एकं वचस्य एकं कर्मणि एकं महात्मनाम्  मनस्य अन्यत्  वचस्य अन्यत् कर्मणि अन्यत् दुरात्मनाम् ।

महात्मनां मनस्य एकं, वचस्य एकं, कर्मणि एकं (भवति) । दुरात्मनां (तु) मनस्य अन्यत्, वचस्य अन्यत्, कर्मणि अन्यत् (भवति) ।

The noble men’s (महात्मन्) thought (मनस्) is one (एक), word (वचस्) is same (एक) and action (कर्मन्) is same (एक). i.e., they are in complete harmony. For the ill-natured people (दुरात्मन्), thought (मनस्) will be different (अन्यत्), words (वचस्) will be different (अन्यत्) and their actions (कर्मन्) will be different (अन्यत्). 

Shloka 222

प्राचीनग्रन्थमध्यस्थैः सद्वाक्यैः समयोचितैः ।
नीतिशास्त्रमिदं  प्रोक्तं जीयात् आचन्द्रतारकम् ॥

प्राचीनग्रन्थमध्यस्थैः सद्वाक्यैः समयोचितैः नीतिशास्त्रम् इदम्  प्रोक्तम् जीयात् आचन्द्रतारकम् ।

प्राचीनग्रन्थमध्यस्थैः समयोचितैः सद्वाक्यैः  इदं  प्रोक्तं नीतिशास्त्रम् आचन्द्रतारकं जीयात् ।

May this (इदम्) Neethi Shaashtram, the treatise on Ethics (नीतिशास्त्र), that which has been told (प्रोक्त) with the words of wisdom (सद्-वाक्य) , that are present within the ancient texts (प्राचीन-ग्रन्थ-मध्य-स्थ) , that are appropriate even for the current times (समय-उचित) , it win (जीयात् – जी) as long as the Moon and stars exists (आ-चन्द्र-तारकम्) , i.e., May this work continue to be well regarded till eternity.     

—– * ——

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s