Neethi Shastram – #20 (Subhashitam) 191-200

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #191 to #200.

Link to all the posts – https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 191

भूतां करणसंयुक्ताम् असतां वाक् अनुव्रजेत् । भवित्री तु क्रिया सर्वा सतां वाचमनुव्रजेत् ॥

भूताम् करणसंयुक्ताम् असताम् वाक् अनुव्रजेत् भवित्री तु क्रिया सर्वा सताम् वाचम् अनुव्रजेत् ।

असतां वाक् करणसंयुक्तां भूताम् अनुव्रजेत् । सर्वा भवित्री क्रिया तु सतां वाचम् अनुव्रजेत् ।

The speech (वाच्) of those who are not wise men (असत्) follow (अनु+व्रज्)  (i.e., it is about) the past events (भूता)  that are entertaining to the senses (करणसंयुक्ता). Whereas (तु) all (सर्वा) future (भवित्री) actions (क्रिया) follow (अनु+व्रज्) the words (वाच्) of the great men (सत्). 

Shloka 192

लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन्
पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः
कदाचिदपि पर्यटन् शशविषाणमासादयेत्
न तु प्रतिनिविष्‍टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥

लभेत सिकतासु तैलम् अपि यत्नतः पीडयन् पिबेत् च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः कदाचित् अपि पर्यटन् शशविषाणम् आसादयेत् न तु प्रतिनिविष्‍टमूर्खजनचित्तम् आराधयेत् ।

सिकतासु यत्नतः पीडयन् तैलम् अपि लभेत । पिबेत् च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः । कदाचित् पर्यटन् शशविषाणम् अपि आसादयेत् ।  प्रतिनिविष्‍टमूर्खजनचित्तम् न तु आराधयेत् ।

Oil (तैल) might be obtained (लभ्) even (अपि) from sand (सिकता) on account of the untiring effort (यत्न) of squeezing it (पीडयत्). A man troubled by thirst (पिपासार्दित) might get to drink (पिब्) water (सलिल) from a mirage (मृगतृष्णिका). At some point of time (कदाचित्), a wandering person (पर्यटन्) might even find (आ-साद्) the hare’s horn (शश-विषाण). The mind (चित्त) of an obstinate (प्रतिनिविष्‍ट) foolish person (मूर्खजन) cannot be satisfied (आ-राध्). 

Shloka 193

आपदाम् आपतन्तीनां हितोऽपि आयाति हेतुताम् ।
मातृजङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भी भवति बन्धने

आपदाम् आपतन्तीनां हितः अपि आयाति हेतुताम् मातृजङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भी भवति बन्धने ।

आपतन्तीनां हितः अपि आपदां हेतुताम् आयाति (यथा) मातृजङ्घा हि वत्सस्य बन्धने स्तम्भी भवति ।

Even (अपि) the well-wishers (हित) of those on whom calamities befall (आपतन्ती) bring (आयाति-आ+या) the cause (हेतुता) of misfortune (आपद्).  An example of this is – For tying (बन्धन) the calf (वत्स), its mother’s leg (मातृ-जङ्घा) itself (हि) becomes (भवति-भू) the pole (स्तम्भी) ।

Shloka 194

ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे
विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे ।
रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं सेवते
सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने, तस्मै नमः कर्मणे ॥

*रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः – पाठान्तरम् ।

ब्रह्मा येन कुलालवत् नियमितः ब्रह्माण्ड-भाण्डोदरे विष्णुः येन दशावतारगहने क्षिप्तः महासङ्कटे रुद्रः येन कपालपाणि-पुटके भिक्षाटनं सेवते सूर्यः भ्राम्यति नित्यम् एव गगने, तस्मै नमः कर्मणे ।

येन ब्रह्मा कुलालवत् ब्रह्माण्ड-भाण्डोदरे नियमितः , येन विष्णुः महासङ्कटे दशावतारगहने क्षिप्तः, येन रुद्रः कपालपाणि-पुटके भिक्षाटनं सेवते, येन सूर्यः नित्यम् एव गगने भ्राम्यति, तस्मै कर्मणे नमः ।

One by whom (येन-यद्) Brahma (ब्रह्मन्) has been appointed (नियमित) as a creator like the potter (कुलालवत्) in the cosmic arena (ब्रह्माण्ड-भाण्डोदर) , one by whom (यद्) Vishnu (विष्णु) was cast (क्षिप्त) into the depths of the ten avataras (दशावतार-गहन) during the extremely miserable situations (महासङ्कट), one by whom (यद्) Shiva (रुद्र) performs (सेवते-सेव्) roaming about for begging (भिक्षाटन) with a begging bowl in the hands (कपाल-पाणि-पुटक), one by whom (यद्) Surya (सूर्य) indeed (एव) everyday (नित्यम्) in the sky (गगन) revolves (भ्राम्यति-भ्रम्), Salutation (नमस्)  to that (तद्) Karma or the Karmic force (कर्मन्).

Shloka 195

शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी
सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृतेः ।
प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतिः सज्जनो
नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥

शशी दिवसधूसरः गलितयौवना कामिनी सरः विगतवारिजम् मुखम् अनक्षरम् स्वाकृतेः प्रभुः धनपरायणः सततदुर्गतिः सज्जनः नृपाङ्गणगतः खलः मनसि सप्त शल्यानि मे ।

दिवसधूसरः शशी, गलितयौवना कामिनी, विगतवारिजं सरः, स्वाकृतेः अनक्षरं मुखं, धनपरायणः प्रभुः, सततदुर्गतिः सज्जनः, नृपाङ्गणगतः खलः, मे मनसि सप्त शल्यानि ।

The seven (सप्त) thorns (शल्य) in my (मे-अस्मद्) mind (मनस्) (i.e., things that break my heart) are the moon (शशी) that turns pale during the day (दिवस-धूसर), the beloved woman (कामिनी) who has lost her youthfulness (गलित-यौवना), a lake (सरस्) devoid of lotuses (विगत-वारिज), a good looking person’s (स्वाकृति) unscholarly (अनक्षर)  speech (मुख) (i.e., blabbering) , a powerful Lord (प्रभु) who is engrossed in accumulating wealth (धन-परायण) , a noble person (सज्जन) who is in eternal poverty (सतत-दुर्गति), an evil person (खल) who has gone to (or who is in) the king’s court (नृपाङ्गण-गत). 

Shloka 196

आकारेणैव चतुराः तर्कयन्ति परेङ्गितम् ।
गर्भस्थं केतकीपत्रमामोदेनेव षट्पदाः ॥

आकारेण एव चतुराः तर्कयन्ति परेङ्गितम्  गर्भस्थं केतकीपत्रं आमोदेन एव षट्पदाः ।

चतुराः परेङ्गितम् आकारेण एव तर्कयन्ति (यथा) षट्पदाः गर्भस्थं केतकीपत्रम् आमोदेन एव (जानन्ति) ।

Clever people (चतुर) infer (तर्कयन्ति-तर्क्) the intention of the other person (पर-इङ्गित) looking at their appearance (आकार) itself (एव). The six-legged Bee (षट्पद) finds out the fragrant leaf of Ketaka or Ketakee or Fragrant Screw Pine தாழை (केतकी-पत्र), that is yet to come out and remains in its place of origin (गर्भ-स्थ), just by the smell (आमोद) itself (एव).

Shloka 197

राजसेवा मनुष्याणाम् असिधारावलेहनम् ।
पञ्चाननपरिष्वङ्गो व्यालीवदनचुम्बनम् ॥
राजसेवा मनुष्याणाम् असिधार-अवलेहनम् पञ्चा परिष्वङ्गः व्यालीवदनचुम्बनम् ।
मनुष्याणां राजसेवा असिधारावलेहनम् पञ्चाननपरिष्वङ्गः व्यालीवदनचुम्बनम् ।

For people (मनुष्य), the Service to the King (राज-सेवा) is like (i.e., it is as risky as) licking the tip of the knife (असिधार-अवलेहन), embracing the five headed snake (पञ्चानन-परिष्वङ्ग) and kissing the face of the female snake (व्याली-वदन-चुम्बन).

Shloka 198

अगाधहृदया भूपाः कूपा इव दुरासदाः ।
घटका गुणिनो नो चेत् कथं लभ्येत जीवनम् ॥

अगाधहृदयाः भूपाः कूपा इव दुरासदाः घटकाः गुणिनः नो चेत् कथम् लभ्येत जीवनम् ।

भूपाः कूपा इव अगाधहृदयाः दुरासदाः । घटकाः गुणिनः नो चेत् कथं लभ्येत जीवनम् ।

The Kings (भूप) are like (इव) the deep wells (कूप). They are deep-hearted (अगाध-हृदय) and difficult to approach (दुरासद). The royal servants (घटक) have to be good-natured (गुणिन्).  Else (नो चेत्) how (कथम्)  can they gain (लभ्येत-लभ्) their livelihood (जीवन).  This also means the pots (घटक) have to be tied with a rope (गुणिन्). Else how (कथम्) can the water (जीवन) be obtained (लभ्येत-लभ्). 

Shloka 199

एका भार्या प्रकृतिचपलाऽचञ्चला च द्वितीया
एकः पुत्रस्त्रिभुवनजयी मन्मथो दुर्निरीक्ष्यः ।

शेषश्शय्या ह्युदधिशयनं वाहनं पन्नगारि
स्मारं स्मारं स्वगृहचरितं दारुरूपो मुरारिः ॥

एका भार्या प्रकृतिरचलाचञ्चला च द्वितीया – पाठान्तरम् ।
एकः पुत्रो बहुजनसुतो मन्मथोदुर्निवारः – पाठान्तरम् ।

एका भार्या प्रकृतिचपला अचञ्चला च द्वितीया एकः पुत्रः त्रिभुवनजयी मन्मथः दुर्निरीक्ष्यः शेषश्शय्या ह्युदधिशयनं वाहनं पन्नगारि स्मारं स्मारं स्वगृहचरितं दारुरूपः मुरारिः ।

एका भार्या प्रकृतिचपला । द्वितीया अचञ्चला च ।  एकः पुत्रः त्रिभुवनजयी मन्मथः दुर्निरीक्ष्यः । शेषश्शय्या । ह्युदधिशयनम् । वाहनम्  पन्नगारि ।  मुरारिः स्वगृहचरितं स्मारं स्मारं दारुरूपः (अभवत्) ।

One (एका) wife (भार्या) Lakshmi is wavering by nature (प्रकृति-चपला).  And (च) the second one (द्वितीया) Bhoomaa Devi is immobile (अचञ्चला). One (एक) son (पुत्र) Manmatha (मन्मथ), who wins over the three world (त्रिभुवन-जयी) cannot be easily seen (दुर्निरीक्ष्य). Aadishesha, the snake is his bed (शेषश्शय्या).  He sleeps on the ocean (ह्युदधि-शयन).  His vehicle (वाहन) is Garuda, the enemy of Snakes (पन्नग-अरि). On repeatedly thinking (स्मार, स्मार) about the story or plight of his house (स्व-गृह-चरित), Lord Vishnu, Muraari (मुरारि) took the form of wood (दारु-रूप) at Puri Jagannath Temple. 

Shloka 200

अत्तुं वाञ्छति वाहनं गणपतेः भूषा भुजङ्गः क्रुधा
तं वाहोऽयि षडाननस्य ललनावाहोऽपि नागाननम् ।
गौरी जह्नुसुतामसूयति कलानाथं ललाटानलो
निर्विण्णः स पपौ कुटुम्बकलहादीशोऽपि हालाहलम् ॥

अत्तुं वाञ्छति वाहनं गणपतेराखुं क्षुधार्त्तः फणी – पाठान्तरम् ।
तं च क्रौञ्चरिपोः शिखी च गिरिजासिंहोऽपि नागाननम् – पाठान्तरम् ।
गौरी जन्हुसुतामसूयति कलानाथं कपालाननो – पाठान्तरम् ।

अत्तुं वाञ्छति वाहनं गणपतेः भूषा भुजङ्गः क्रुधा तं वाहः अयि षडाननस्य ललनावाहः अपि नागाननम् गौरी जह्नुसुताम् असूयति कलानाथं ललाटानलः निर्विण्णः सः पपौ कुटुम्बकलहात् ईशः अपि हालाहलम् ।

क्रुधा भूषा भुजङ्गः गणपतेः वाहनं अत्तुं वाञ्छति । षडाननस्य वाहः अयि अपि तं अत्तुं वाञ्छति । ललनावाहः नागाननम् अत्तुं वाञ्छति । गौरी जह्नुसुताम् असूयति । कलानाथं ललाटानलः असूयति । निर्विण्णः सः ईशः अपि कुटुम्बकलहात् हालाहलं पपौ ।

The angry (क्रुधा) ornament (भूषा) of Shivaa, the serpent (भुजङ्ग) wants (वाञ्छति – वाञ्छ्) to eat (अत्तुम्) the mouse, the vehicle (वाहन) of Ganapati (गणपति). Shanmukha’s (षडानन) vehicle (वाह), the peacock (अयि) also (अपि) wants (वाञ्छति – वाञ्छ्) to eat (अत्तुम्) it, the serpent (तद्). The Lion, the vehicle of his consort, Parvathi (ललना-वाह) wants (वाञ्छति – वाञ्छ्) to eat (अत्तुम्) the elephant-faced Ganesha (नागानन). Gowri (गौरी) feels envious (असूयति) of Ganga, the daughter of Rishi Jahnu (जह्नु-सुता). The third eye, which is the fire on the forehead (ललाट-अनल) feels envious of the moon, the lord of the 15 parts (कलानाथ). Due to this quarrel in his family (कुटुम्ब-कलह) that (सः-तद्) disappointed (निर्विण्ण) Shiva himself (ईश) (अपि) drank (पपौ-पा) the poison (हालाहल).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s