Neethi Shastram – #17 (Subhashitam)

Here is an extract from the collection of 222 Subhashitams under the heading Neethi Shastra from the hand written notes of Sri. Skanda Narayanan. Sri Skanda Narayanan has also written down the word-to-word meaning in Tamil. This post covers Subhashitams numbered #160 to #170.

Link to all the posts – https://nivedita2015.wordpress.com/category/shlokas/subhashitam/neethi-shastram/

Link to the first post –
https://nivedita2015.wordpress.com/2015/10/09/neethi-shastram-1-subhashitam/

Shloka 160

जाड्यं ह्रीमति गण्यते व्रतरते दम्भश्शुचौ कैतवं
शूरे निर्घृणता मुनौ विमतिता दैन्यं प्रियालापिनी ।
तेजस्विनि अवलिप्तता मुखरिता वक्तव्यशक्तिस्थिरे
तत् को नाम गुणो भवेत् सुगुणिनां यो दुर्जनैः नाङ्कितः ॥

जाड्यम्, ह्रीमति, गण्यते, व्रतरते, दम्भः, शुचौ, कैतवम्, शूरे, निर्घृणता, मुनौ, विमतिता, दैन्यम्, प्रियालापिनी, तेजस्विनि, अवलिप्तता, मुखरिता, वक्तव्यशक्तिस्थिरे, तत्, कः, , नाम, गुणः, भवेत्, सुगुणिनाम्, यः, दुर्जनैः, न, अङ्कितः ।

ह्रीमति जाड्यं, व्रतरते दम्भः, शुचौ कैतवं, शूरे निर्घृणता, मुनौ विमतिता, प्रियालापिनी दैन्यं, तेजस्विनि अवलिप्तता, वक्तव्यशक्तिस्थिरे मुखरिता गण्यते । तत् कः नाम सुगुणिनां गुणः भवेत्, यः दुर्जनैः न अङ्कितः ।

In a reserved person (ह्रीमत्), dullness (जाड्य) is considered (गण्). In one who is engrossed in austerities (व्रतरत), hypocrisy (दम्भ) is ascribed. In a pure person (शुचि), deceit (कैतव) is regarded. In a brave man (शूर), cruelty (निर्घृणता) is noted. In saint (मुनि), lack of intelligence (विमतिता) is regarded. In a person who converses with love (प्रिय-आलापिन्), poorness (दैन्य) is considered. In an energetic person (तेजस्विन्), arrogance (अवलिप्तता) is regarded. In whom the power of the words is firm (वक्तव्य-शक्ति-स्थिर), loudness (मुखरिता) is considered. Therefore (तत्), which (किं नाम) quality (गुण) is there of the good-natured people (सुगुणिन्) that is (यत्) not (न) branded (अङ्कित) by the wicked people (दुर्जन).

Note: तेजस्विनि was mentioned as तेजस्विनौ ।

Shloka 161

लोभश्चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः
सत्यं चेत्तपसा च किं शुचिमनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् ।
सौजन्यं यदि किं बलेन महिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः
सद्विद्या यदि किं धनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ॥

लोभः, चेत्, अगुणेन, किम्, पिशुनता, यदि, अस्ति, किम्, पातकैः, सत्यम्, चेत्, तपसा, च, किम्, शुचिमनः, यदि, अस्ति, तीर्थेन, किम्, सौजन्यम्, यदि, किम्, बलेन, महिमा, यदि, अस्ति, किम्, मण्डनैः, सद्विद्या, यदि, किम्, धनैः, अपयशः, यदि, अस्ति, किम्, मृत्युना ।

लोभः चेत् अगुणेन किं (प्रयोजनम्)? यदि पिशुनता अस्ति पातकैः किम् ? सत्यं चेत् तपसा च किम् ? यदि शुचिमनः अस्ति तीर्थेन किम् ? यदि सौजन्यं बलेन किम् ? यदि महिमा अस्ति मण्डनैः किम् ? यदि सद्विद्या धनैः किम् ? यदि अपयशः अस्ति मृत्युना किम् ?

If (चेत्) greed (लोभ) what (किम्) is the use of other bad qualities (अगुण)? There is no need as Greed itself will do all the damage. If (यदि) malice (पिशुनता) is there (अस्), what (किम्) is the use of crime (पातक)? If (चेत्) truth (सत्य) is there, also (च), what (किम्) is the need for other austerities (तपस्) ? If (यदि) one is (अस्) pure at heart (शुचि-मनस्) what (किम्) is it with holy places (तीर्थ) ? If (यदि) courteous (सौजन्य), what (किम्) is the need for strength (बल)? If (यदि) greatness (महिमा) is present (अस्), what (किम्) is the use of other embellishments (मण्डन)? If (यदि) good knowledge (सद्-विद्या) what (किम्) is the need for wealth (धन)? If (यदि) disgrace (अपयश) is present (अस्), why (किम्) death (मृत्यु)?

Note: In some version, बलेन महिमा is given as गुणैः सुमहिमा

Shloka 162

एते सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थान्‌ परित्यज्य ये
सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये ।
तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये
ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥

एते, सत्पुरुषाः, परार्थघटकाः, स्वार्थान्‌, परित्यज्य, ये, सामान्याः, तु, परार्थम्, उद्यमभृतः, स्वार्थाविरोधेन, ये, ते, अमी, मानुषराक्षसाः, परहितम्, स्वार्थाय, निघ्नन्ति, ये, ये, तु, घ्नन्ति, निरर्थकम्, परहितम्, ते, के, न, जानीमहे ।

ये स्वार्थान्‌ परित्यज्य परार्थघटकाः एते सत्पुरुषाः । ये स्वार्थाविरोधेन परार्थम् उद्यमभृतः ते तु सामान्याः । ये स्वार्थाय परहितं निघ्नन्ति अमी मानुषराक्षसाः । ये तु निरर्थकं परहितं घ्नन्ति ते के न जानीमहे ।

Those who (यत्) having given up (परि-त्यज्) their own needs (स्वार्थ), are engaged in other’s needs (परार्थ-घटक), these people (एतद्) are good men (सत्पुरुष) । Those who (यत्) bear the exertion i.e., toil (उद्यम-भृत्) for others (परार्थ), where it is not against their own good (स्वार्थ-अविरोध), those (तद्) are verily (तु) the ordinary people (सामान्य) । Those who (यत्) for their benefit (स्वार्थ) destroy (नि-हन्) the welfare of others (पर-हित), these (अदस्) are Raakshasaas in human form (मानुष-राक्षस) । But (तु) those who (यत्), for no reason (निरर्थक), destroy (नि-हन्) the welfare of others (पर-हित), we don’t (न) know (ज्ञा) who (किम्) they (तद्) are. There is no word to describe them.

Shloka 163

पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति
चन्द्रो विकासयति कैरवचक्रवालम् ।
नाभ्यर्थितो जलधरोSपि जलं ददाति
सन्तः स्वयं परहिते सुकृताभियोगाः ॥

पद्माकरम्, दिनकरः, विकचीकरोति, चन्द्रः, विकासयति, कैरवचक्रवालम्, नाभ्यर्थितः, जलधरः, अपि, जलम्, ददाति, सन्तः, स्वयम्, परहिते, सुकृताभियोगाः ।

दिनकरः पद्माकरं विकचीकरोति । चन्द्रः कैरवचक्रवालं विकासयति । नाभ्यर्थितः जलधरः अपि जलं ददाति । सन्तः स्वयं परहिते सुकृताभियोगाः ।

The sun (दिनकर) causes the lotus (पद्माकर) to bloom (विकची-कृ) । The moon चन्द्रः causes the lily (कैरवचक्रवाल) to bloom (विकास) । Though (अपि) it has not (न) been requested (अभि-अर्थित), the clouds (जलधर) give (दा) water (जल) । Good People(सत्) on their own (स्वयम्) are constantly engaged in good activities (सुकृत-अभियोग) for the welfare of others (परहित) ।

Shloka 164

शशिदिवाकरयोः ग्रहपीडनं गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम् ।
मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥

शशिदिवाकरयोः, ग्रहपीडनम्, गजभुजङ्गमयोः, अपि, बन्धनम्, मतिमताम्, च, विलोक्य, दरिद्रताम्, विधिः, अहो, बलवान्, इति, मे, मतिः ।

शशिदिवाकरयोः ग्रहपीडनं, गजभुजङ्गमयोः अपि बन्धनम्, मतिमतां च दरिद्रतां विलोक्य अहो विधिः बलवान् इति मे मतिः ।

Seeing (वि-लोक्) the eclipses or the seizure by the grahas (ग्रह-पीडन) of the moon and the sun (शशि-दिवाकर), the capturing (बन्धन) of even (अपि) elephants and snakes (गज-भुजङ्गम), and (च) the poverty (दरिद्रता) of Intellectuals (मतिमत्) my (अस्मद्) conclusion (मति) is this (इति) – Alas (अहो)! Fate (विधि) is powerful (बलवत्) !

Note: शशिदिवाकरयोः ग्रहपीडनं गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम् was given as गजभुजङ्गविहङ्गमबन्धनं शशिदिवाकरयोः ग्रहपीडनम् where विहङ्गम refers to birds।

Shloka 165

नैवाकृतिः फलति नैव कुलं न शीलं
विद्यापि नैव न च यत्नकृतापि सेवा I
भाग्यानि पूर्वतपसा खलु सञ्चितानि
काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥

न, एव, आकृतिः, फलति, न, एव, कुलम्, न, शीलम्, विद्या, अपि, न, एव, न, च, यत्नकृता, अपि, सेवा, भाग्यानि, पूर्वतपसा, खलु, सञ्चितानि, काले, फलन्ति, पुरुषस्य, यथा, इव, वृक्षाः ।

आकृतिः न फलति एव । कुलं न एव । शीलं न । विद्या अपि न एव । यत्नकृता सेवा अपि न च । पूर्वतपसा खलु पुरुषस्य सञ्चितानि भाग्यानि यथा काले वृक्षाः इव फलन्ति ।

The form (आकृति) indeed (एव) does not (न) fructify (फल्) । Even (एव) the heredity (कुल) does not (न). The character (शील) does not (न). Even (अपि) knowledge (विद्या) does not (न) definitely (एव) fructify. Even (अपि) the service (सेवा) performed with effort (यत्नकृता) does not (न) also (च). Like how (यथा) in time (काल) the trees (वृक्ष) fructifies (फल्) like that (इव) due to the earlier performed austerities (पूर्वतपस्) indeed (खलु) the men’s (पुरुष) accrued (सं-चि) fortunes (भाग्य) yields results (फल्).

Shloka 166

त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् ।
कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर सर्वेश्वरं सदा ॥

त्यज, दुर्जनसंसर्गम्, भज, साधुसमागमम्, कुरु, पुण्यम्, अहोरात्रम्, स्मर, सर्वेश्वरम्, सदा ।

दुर्जनसंसर्गं त्यज । साधुसमागमं भज । अहोरात्रं पुण्यं कुरु । सदा सर्वेश्वरं स्मर ।

Leave (त्यज्) the association of the bad people (दुर्जन-संसर्ग). Revere (भज्) the company of good people (साधु-समागम). Day and night (अहोरात्रम् perform (कृ) virtuous deeds (पुण्य). Always (सदा) remember (स्मृ) the Supreme Lord (सर्वेश्वर).

Shloka 167

मुखं प्रसन्नं विमला च दृष्टिः कथानुरागो मधुरा च वाणी ।
स्नेहोऽधिकः सम्भ्रमदर्शनञ्च सदानुरक्तस्य जनस्य लक्षणम् ॥

मुखम्, प्रसन्नम्, विमला, च, दृष्टिः, कथानुरागः, मधुरा, च, वाणी, स्नेहः, अधिकः, सम्भ्रमदर्शनम्, च, सदानुरक्तस्य, जनस्य, लक्षणम् ।

प्रसन्नं मुखं, विमला दृष्टिः च, कथानुरागः, मधुरा वाणी च, अधिकः स्नेहः, सम्भ्रमदर्शनम् च सदा अनुरक्तस्य जनस्य लक्षणम् ।

Happy (प्रसन्न) face (मुख), and (च) spotless (विमला) gaze (दृष्टि), Interest in conversation (कथा-अनुराग), and (च) sweet (मधुरा) speech (वाणी), excessive (अधिक) affection (स्नेह), and (च) eagerness to see (सम्भ्रम-दर्शन) are the characteristics (लक्षण) of the ever (सदा) attached (अनुरक्त) person (जन).

Shloka 168

अतुष्टिदानं कृतपूर्वनाशनम् अमाननं दुश्चरितानुकीर्तनम् ।
कथाप्रसङ्गेन च नामविस्मृतिः विरक्तभावस्य जनस्य लक्षणम् ॥

अतुष्टिदानम्, कृतपूर्वनाशनम्, अमाननम्, दुश्चरितानुकीर्तनम्, कथाप्रसङ्गेन, च, नामविस्मृतिः, विरक्तभावस्य, जनस्य, लक्षणम् ।

अतुष्टिदानं कृतपूर्वनाशनम् अमाननं दुश्चरितानुकीर्तनं कथाप्रसङ्गेन नामविस्मृतिः च (इति एतद् सर्वं) विरक्तभावस्य जनस्य लक्षणम् ।

Giving charity with dissatisfaction (अतुष्टि-दान), losing what was done earlier i.e., being ungrateful, (कृतपूर्व-नाशन), being disrespectful (अमानन), praising bad behaviour (दुश्चरित-अनुकीर्तन), and (च) forgetting the name (नाम-विस्मृति) even while conversing (कथा-प्रसङ्ग) are the characteristics (लक्षण) of a person (जन) who has the feeling of disinterestedness (विरक्त-भाव).

Note: कथाप्रसङ्गेन is mentioned as यथाप्रसङ्गेन

Shloka 169

गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः ।
अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिः धार्यते मही ॥

गोभिः, विप्रैः, च, वेदैः, च, सतीभिः, सत्यवादिभिः, अलुब्धैः, दानशीलैः, च, सप्तभिः, धार्यते, मही ।

गोभिः विप्रैः च वेदैः च सतीभिः सत्यवादिभिः अलुब्धैः दानशीलैः च सप्तभिः धार्यते मही ।

The earth (मही) is held (धृ) by these seven (सप्तभि) namely cows (गो), Brahmins (विप्र), Vedas (वेद), virtuous women (सती), those who speak only the truth (सत्यवादि), people without greed (अलुब्ध), and (च) liberally disposed people (दान-शील).

Shloka 170

अस्थिरं जीवितं लोके यौवनं धनमस्थिरम् ।
अस्थिरं पुत्रदाराश्च धर्मकीर्तिद्वयं स्थिरम् ॥

अस्थिरम्, जीवितम्, लोके, यौवनम्, धनम्, अस्थिरम्, अस्थिरम्, पुत्रदाराः, च, धर्मकीर्तिद्वयं, स्थिरम् ।

लोके जीवितं यौवनं धनं पुत्रदाराः च अस्थिरम् । धर्मकीर्तिद्वयं स्थिरम् ।

In this world (लोक), life span (जीवित) is ephemeral (अस्थिर). So is youthfulness (यौवन) and wealth (धन). And (च) the family with wife and children (पुत्र-दारा) is also ephemeral (अस्थिर). Dharma and reputation are the two (धर्म-कीर्ति-द्वय) that ever remains stable (स्थिर).

Note: पुत्रदाराश्च was mentioned as दारपुत्रादि

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s