Praarthanaa – Saraswati Namasthubyam, Pataami Samskrutam Nityam

प्रार्थना

सरस्वति नमस्तुभ्यम् …

सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि ।
विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा ॥

पठामि संस्कृतं नित्यम् …

पठामि संस्‍कृतं नित्‍यं वदामि संस्‍कृतं सदा ।
ध्‍यायामि संस्‍कृतं सम्‍यक् वन्‍दे संस्‍कृतमातरम् ॥

संस्कृतस्य प्रसाराय नैजं सर्वं ददाम्यहम् ।
संस्कृतस्य सदा भक्तो वन्दे संस्कृतमातरम् ॥

संस्कृतस्य कृते जीवन् संस्कृतस्य कृते यजन् ।
आत्मानं आहुतं मन्ये वन्दे संस्कृतमातरम् ॥

रघुवंश-महा-काव्यम् – प्रथमः श्लोकः 

वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये ।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥ १.१ ॥

—–

सरस्वति नमस्तुभ्यम् …

सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि ।
विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा ॥

सन्धिः

  • नमस्तुभ्यम् = नमः तुभ्यम्, विसर्गसन्धिः, सकारादेशः
  • सिद्धिर्भवतु = सिद्धिः भवतु, विसर्गसन्धिः, रेफादेशः

आकाङ्क्षा

  • (हे) सरस्वति [ सरस्वती, सरो नीरं तद्वत् रसो वास्त्यस्या इति । सरस् + मतुप् । मस्य वः । संभोधनम् ]
  • नमः (अस्तु)
    • कस्यै नमः (अस्तु) ? तुभ्यम् [ त्वम् शब्दः, त्रि.लिङ्., च.वि., ए.व., ]
  • (हे) वरदे [ वरद + टाप्, वरान् ददाति इति वरदा, संभोधनम् ]
  • (हे) कामरूपिणि [ कामरूप + इनि + ङीप्| कामं मनोज्ञं रूपं अस्त्यस्याः इति, संभोधनम् ]
  • करिष्यामि
    • कः / का करिष्यामि ? (अहम्)
    • किं करिष्यामि ? विद्यारम्भम् [ विद्यायाः आरम्भम् ]
  • भवतु
    • का भवतु ? सिद्धिः [ परिपूर्णता / सफलता, सिध + क्तिन् ]
    • कस्यै / कस्मै भवतु ? मे [ मह्यम्, अस्मद् शब्दः, च.वि., ए.व. ]
    • कदा भवतु ? सदा[ सर्वदा, अव्ययम् ]

पठामि संस्कृतं नित्यम् …

पठामि संस्‍कृतं नित्‍यं वदामि संस्‍कृतं सदा ।
ध्‍यायामि संस्‍कृतं सम्‍यक् वन्‍दे संस्‍कृतमातरम् ॥
संस्कृतस्य प्रसाराय नैजं सर्वं ददाम्यहम् ।
संस्कृतस्य सदा भक्तो वन्दे संस्कृतमातरम् ॥

संस्कृतस्य कृते जीवन् संस्कृतस्य कृते यजन् ।
आत्मानं आहुतं मन्ये वन्दे संस्कृतमातरम् ॥

अन्वयः

(अहं) नित्‍यं संस्‍कृतं पठामि | (अहं) सदा संस्‍कृतं वदामि । (अहं) संस्‍कृतं सम्‍यक् ध्‍यायामि | (अहं) संस्‍कृतमातरं वन्‍दे |

संस्कृतस्य प्रसाराय नैजं सर्वम् अहम् ददामि । संस्कृतस्य सदा भक्तः (अहं) संस्कृतमातरं वन्दे |

संस्कृतस्य कृते जीवन् (अस्मि) | संस्कृतस्य कृते यजन् (अस्मि) | (अहम्) आत्मानं आहुतं मन्ये | (अहं) संस्कृतमातरं वन्दे |

पदविवरणम्

  • प्रसाराय = व्यापकत्वम् / प्रसरणम्| पुं, प्र + सृ + घञ् | तस्मै |
  • नैजम् = निजसम्बन्धि / स्वीयम् । निजस्येदमिति । निज + अण् । त्रि.लिङ्.
  • यजन्= यागकर्ता | यज + शतृ |
  • आत्मानम् = स्वयमेव, स्वदेहः इत्यादि | आत्मन् शब्दः | द्वि.वि., ए.व. | आत्मा, आत्मौ, आत्मानः | आत्मानम्, आत्मानौ, आत्मनः|
  • आहुतम् = आहुतिरूपेण अर्पितः | आङ् + हु + क्त| पु. लि., द्वि. वि., ए.व.|
  • मन्ये= जानामि | मन् | लट्., उ.पु., ए.व. | मन्यते, मन्येते, मन्यन्ते | मन्यसे, मन्येथे, मन्यध्वे | मन्ये, मन्यावहे, मन्यामहे |

रघुवंश-महा-काव्यम् – प्रथमः श्लोकः 

वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये ।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥ १.१ ॥

अन्वयः

अहं वागर्थौ इव सम्पृक्तौ जगतः पितरौ पार्वतीपरमेश्वरौ वागर्थप्रतिपत्तये वन्दे |

पदविवरणम्

  • सम्पृक्तौ = युक्तौ
  • प्रतिपत्तये = ज्ञानाय
  • पार्वतीपरमेश्वरौ
    • पार्वतीपरमेश्वरौ = पार्वती+परमेश्वर
    • पार्वतीपरमेश्वरौ = पार्वतीप+रमेश्वर (e., पार्वती+प, रमा+ईश्वर)

References:

  1. https://sa.wiktionary.org/
  2. https://nivedita2015.wordpress.com/sanskrit-sessions/video-kalidasas-raghuvamsam-first-sarga-vidhya-ramesh/
  3. Pataami Samskrutam

https://www.youtube.com/watch?v=E2Ll1mNxh8w

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s