Kriti – Sujanajeevana Rama – Thyagaraja

प. सुजनजीवन राम सुगुणभूषण राम

अ. भुजगभूषणार्चित बुध जनावनात्मज
वन्दित श्रित चन्दन दश तुरंग मामव (सुजन)

च. चारु नेत्र श्री कळत्र श्रीरम्य गात्र
तारक नाम सु-चरित्र दशरथ पुत्र
तारकाधिपानन धर्म पालक
तारय रघुवर निर्मलत्यागराजसन्नुत (सुजन)

प. सुजनजीवन राम सुगुणभूषण राम

अन्वयः — हे सुजनजीवन | हे राम | हे सुगुणभूषण | हे राम |

भावार्थः —  हे राम | त्वं उत्तमजनानां जीवनम् असि | त्वं उत्तमगुणैः भूषितः असि |

समासाः

  • सुजनजीवन = सुजनानां जीवनं यस्मिन् सः सुजनजीवनः, सम्बोधने सुजनजीवन|
  • सुगुणभूषण = सुगुणाः एव भूषणाः यस्य सः सुगुणभूषणः, सम्बोधने सुगुणभूषण|

अ. भुजगभूषणार्चित बुधजनावनात्मज- 
    वन्दित श्रितचन्दन दशतुरङ्ग मामव (सुजन)

अन्वयः — हे भुजगभूषणार्चित | हे बुधजनावन | हे आत्मजवन्दित | हे श्रितचन्दन | हे दशतुरंग | त्वं माम् अव |

भावार्थः — हे राम | सर्पैः भूषितः शङ्करः त्वाम् अर्चयति | त्वं धीमतां रक्षकः असि | आत्मजः ब्रह्मा तव वन्दनं करोति | ये जनाः त्वयि आश्रयम् इच्छति तेषां मनसि चन्दनः इव त्वं शीतलतां उत्पादयति | त्वं दशतुरङ्गैः युक्तस्य रथस्य स्वामीनः दशरथस्य इक्ष्वाकुवंशे जातः असि | त्वं मां रक्षतु |

समासाः

  • भुजगभूषणार्चित
    • भुजगाः एव भूषणानि यस्य सः, भुजगभूषणः
    • भुजगभूषणेन अर्चितः भुजगभूषणार्चितः, सम्बोधने भुजगभूषणार्चित
  • बुधजनावन
    • बुधाः ते जनाः बुधजनाः
    • बुधजनानां आवनः बुधजनावनः, सम्बोधने बुधजनावन
  • आत्मजवन्दित
    • आत्मना जनितः आत्मजः
    • आत्मजेन वन्दितः आत्मजवन्दितः, सम्बोधने आत्मजवन्दित
  • श्रितचन्दन
    • श्रितानां चन्दनः श्रितचन्दनः, सम्बोधने श्रितचन्दन
  •  दशतुरङ्ग
    • दश तुरङ्गा: यस्मिन् सन्ति इति दशतुरङ्ग: (अत्र रथ:। )
      दशतुरङ्ग: (दशतुरङ्गैः युक्तः रथः) यस्य रथ: सः, दशतुरङ्गः (दशरथः)
      दशतुरङ्गस्य कुले भवः , दशतुरङ्गः  दशतुरङ्ग ,सम्बोधने दशतुरङ्ग

च. चारुनेत्र श्रीकलत्र श्रीरम्यगात्र 
   तारकनाम सुचरित्र दशरथपुत्र 
   तारकाधिपानन धर्मपालक 
   तारय रघुवर निर्मल त्यागराजसन्नुत (सुजन)

अन्वयः — चारुनेत्र श्रीकलत्र श्रीरम्यगात्र तारकनाम सुचरित्र दशरथपुत्र तारकाधिपानन धर्मपालक रघुवर निर्मल त्यागराजसन्नुत | त्वं मां तारय |

भावार्थः — हे राम |तव नेत्रयोः चारुत्वमस्ति | त्वं श्रियः पतिः असि | लक्ष्मीः तव शरीरे रमयते | तव नाम रामनामतारकं भूत्वा भवसागरं तरितुम् अस्माकम् उपायः भवति | तव मुखं तारकाणां अधिपस्य चन्द्रस्य इव अस्ति | त्वं धर्मं पालयति | त्वं रघुवंशराजानां श्रेष्ठः असि | त्वयि दोषः नास्ति | त्वं त्यागराजेन सम्यक् वन्दितः अस्ति | यथा अहम् अस्मिन् भवसागरात् मुक्तः भवामि तथा कुरु |

समासाः

  • चारुनेत्र
    • चारू नेत्रे यस्य सः चारुनेत्रः, सम्बोधने चारुनेत्र
  • श्रीकलत्र
    • श्रीः कलत्रं यस्य सः श्रीकलत्रः, सम्बोधने श्रीकलत्र
  • श्रीरम्यगात्र
    • रम्यं गात्रं यस्य सः रम्यगात्रः
    • श्रियः रम्यगात्रः श्रीरम्यगात्रः, सम्बोधने श्रीरम्यगात्र
  • तारकनाम
    • तारकं नाम यस्य सः तारकनामः, सम्बोधने तारकनाम
  • सुचरित्र
    • सुष्ठु चरित्रं यस्य सः सुचरित्रः, सम्बोधने सुचरित्र
  • दशरथपुत्र
    • दशरतस्य पुत्रः दशरथपुत्रः, सम्बोधने दशरथपुत्र
  • तारकाधिपानन
    • तारकाणां अधिपः तारकाधिपः
    • तारकाधिपस्य आननं यस्य सः तारकाधिपाननः, सम्बोधने तारकाधिपानन
  • धर्मपालक
    • पालनं करोति इति पालकः
    • धर्मस्य पालकः धर्मपालकः, सम्बोधने धर्मपालक
  • रघुवर
    • रघुषु वरः रघुवरः, सम्बोधने रघुवर
  • निर्मल
    • मलं न वर्तते यस्मिन् इति निर्मलः, सम्बोधने निर्मल
  • त्यागराजसन्नुत
    • सम्यक् नुतः सन्नुतः
    • त्यागराजेन सन्नुतः त्यागराजसन्नुतः, सम्बोधने त्यागराजसन्नुत

Reference:

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s