Notes for Shikshaa (Level 3) – Sandhi

Sandhi Summary

  1. स्वरसन्धिः
    • सवर्णदीर्घसन्धिः
      { अ आ } { इ ई } { उ ऊ } { ऋ } + सवर्णस्वरः = { आ ई ऊ ॠ }
    • गुणसन्धिः
      { अ आ } + { इ ई } { उ ऊ } { ऋ ॠ } { ऌ } = { ए ओ अर् अल् }
    • वृद्धिसन्धिः
      { अ आ } + { ए ऐ } { ओ औ } = { ऐ औ }
    • यण् सन्धिः
      { इ ई } { उ ऊ } { ऋ ॠ } { ऌ } + असवर्णस्वरः = { य् व् र् ल् }
    • यान्तवान्तादेशसन्धिः
      { ए } { ऐ } { ओ } { औ } + { स्वरः } = { अय् अव् आय् आव् }
    • पूर्वरूपसन्धिः ( ऽ – avagraha symbol)
      { ए } { ओ } + { अ } = { ए } { ओ }
      सो + अहम् = सोऽहम्
    • पररूपसन्धिः
      { अ } + { ए } { ओ } = { ए } { ओ }
  2. व्यञ्जनसन्धिः
  • श्चुत्वसन्धिः
    { सकार + तवर्ग: } + { शकार: + चवर्गः } = { शकार: + चवर्गः }
    ( first varga changes to equivalent in the second varga ) (order can be reversed also )
    { त } + { च … ञ श } or { च … ञ श } + { त } –> { च }
    { स } + { च … ञ श } or { च … ञ श } + { स } –> { श }
    सत् + चित् = सच्चित्
  • ष्टुत्वसन्धिः
    { सकार + तवर्ग: } + { षकार: + टवर्गः } = { षकार: + टवर्गः }
    ( first varga changes to equivalent in the second varga ) (order can be reversed also )
    { त } + { ट … ण ष } or { ट … ण ष } + { त } –> { ट }
    तत् + टीका = तट्टीका
  • जश्त्वसन्धिः
    वर्गीयव्यञ्जनानि + { स्वरः / मृदुव्यञ्जनानि ) = ग् ज् ड् द् ब्
    { 1, 2, 3, 4 } + { स्वरः {3, 4, 5} य र ल व ह } = { 3rd of first } + {second}
    जगत् + गुरु = जगद्गुरु
  • चर्तवसन्धिः
    वर्गीयव्यञ्जनानि + कर्कशव्यञ्जनानि = क् च् ट् त् प्
    { 1, 2, 3, 4 } + { 1, 2, श ष स ) = { 1st of first } + {second}
    विपद् + कालः = विपत्कालः
  • परसवर्णसन्धिः
    अनुस्वारः + व्यञ्जनम् (except श ष स ह ) = { 5th of second } + {second}
    शं + करः = शङ्गरः
    { त् थ् द् ध् } + ल = ल्ल | न् + ल = ँल्ल
    तत् + लयः = तल्लयः
  • अनुनासिकसन्धिः
    • Optional वर्गीयव्यञ्जनानि + अनुनासिका = { 5th of first } + {second}
      जगत् + माता = जगन्माता
    • Mandatory when the second part is a suffix starting with अनुनासिका like मयम्, मात्रम् |
      तद् + मात्रम् = तन्मात्रम्
  • ङमुडागमसन्धिः
    { ह्रस्वस्वरः } + { ङ ण न } + स्वरः –> 2 { ङ ण न }
    गच्छन् + अस्ति = गच्छन्नस्ति
  • अनुस्वारसन्धिः
    { म } + { व्यञ्जनम् } = ं + { व्यञ्जनम् }
    अहम् प्रातः = अहं प्रातः
  • पूर्वसवर्णसन्धिः
    { 3rd } + { ह } = { 3rd } + { 4th }
    This could be followed by जश्त्वसन्धिः which changes the first part from { 1 2 3 4 } to 3rd. This sandhi is optional.
    जगत् + हिताय = जगद् + हिताय (जश्त्वसन्धिः) |
    जगद् + हिताय = जगद् + धिताय (पूर्वसवर्णसन्धिः) |
  • छत्वसन्धिः
    { वर्गीय-व्यञ्जनम् } + श् + { स्वरः ह य व र } = { } + { छ् } + { }
    This sandhi is optional.
    उत् + श्वासः = उच् + श्वासः – श्चुत्वसन्धिः |
    उच् + श् + वासः = उच् + छ् + वासः – छत्वसन्धिः |
  1. विसर्गसन्धिः
    • उकारादेशः
    • सकारादेशः
    • रेफादेशः
    • लोपः

व्यञ्जनसन्धिः  — Some key points to quickly identify the sandhi

Recommend everyone to prepare these clues in a way that is understandable to them.

Refer the question papers and the notes available in my google drive for Shikshaa.

  • { सकार / तवर्ग: } + YYY = XXX1 + Y(X) + YYY (Varga changes)
    • श्चुत्वसन्धिः — शकार: / चवर्गः — उत् + श्वासः = उच्श्वासः
    • ष्टुत्वसन्धिः — षकार: / टवर्गः — तत् + टीका = तट्टीका
  • { 1, 2, 3, 4} + YYY = XXX1 + X(1) / X(3) + YYY (Position changes)
    • र्तवसन्धिः — कर्कशव्यञ्जनानि — X(1) — विपद् + कालः = विपत्कालः
    • श्त्वसन्धिः –- स्वरः / मृदुव्यञ्जनानि — X(3) — जगत् + गुरु = जगद्गुरु
  • (XXX + अनुनासिका + YYY1) / ( XXX1 + अनुस्वारः + YYY) = XXX1 + X(5) / Y(5) + YYY
    • अनुनासिकसन्धिः – XXX + अनुनासिका — X(5) — जगत् + माता = जगन्माता (position change)
    • परसवर्णसन्धिः – अनुस्वारः + YYY — Y(5) — शं + करः = शङ्करः (varga change)
  • म् à ं loss  or  2 { ङ ण न } gain
    • अनुस्वारसन्धिः — म् à ं  before { व्यञ्जनम् }  — अहम् प्रातः = अहं प्रातः
    • ङमुडागमसन्धिः — 2 { ङ ण न } before स्वरः — गच्छन् + अस्ति = गच्छन्नस्ति
  • XXX + { ह् / श् } + YYY1 à XXX + { X(4) / छ् } + YYY1
    • पूर्वसवर्णसन्धिः
      { 3rd } + { ह } = { 3rd } + { 4th } जगद् + हिताय = जगद् + धिताय
    • त्वसन्धिः
      श् + स्वरः ह य व र = { छ् } — उच् + श् + वासः = उच् + छ् + वासः

 

Advertisements

One thought on “Notes for Shikshaa (Level 3) – Sandhi

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s