Tatpurusha Samaasa – Important Sutras and Examples

तत्पुरुषः

781 3.1.92 तत्रोपपदं सप्तमीस्थम्‌ । i.e.,  तत्र ०/० उपपदम् १/१ सप्तमीस्थम् १/१

संज्ञा sutram for उपपदम्‌.  It states that the term given in the Saptami vibhakti in the sutras are to be considered as upapadam.  For example there is a sutra called कर्मण्यन् i.e., कर्मणि अन्. Here Karmani is the 7th vibhakti form of the padam called Karma. So all the karma padams are to be considered as upapadams. For example in कुम्भं करोति इति कुम्भकारः, since kumbham is the Karma padam, it is considered as the upapadam.

782 2.2.19 उपपदमतिङ् । i.e., उपपदम् १/१ अतिङ् १/१

This is the समास विधायकम् sutram for उपपदसमास. It states that an Upapadam can join with a अतिङ्.  तिङ् refers to kriya padam.   अतिङ् refers to the Kridanta padams that are formed using the धातु. For example in कुम्भं करोति (अथवा) कुम्भस्य कारः = कुम्भकारः the conjugation of the upapadam कुम्भं with the kridanta padam कारः is possible by this sutra.

785 2.2.22 क्त्वा च । i.e., क्त्वा ३/१ च ०/० (Eg)

This is the समास विधायकम् sutram for उपपदसमास. The तृतीयाप्रभृतीनि  उपपदानि, i.e., upapadas that are enjoined by the sutras from 3.4.47 उपदंशस्तृतीयायाम् to 3.4.64 अन्वच्यानुलोम्ये, are compounded optionally with the Indeclinables ending in क्त्वा |

Eg. उच्चैःकृत्य – उच्चैः कृत्वा | Note that the samaastapada has krutya.

787 5.4.87 अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः । i.e., अहस्-सर्व-एकदेश-संख्यात-पुण्यात् ५/१ च ०/० रात्रेः ५/१

वृत्तिः – एभ्यो रात्रेरच् स्याच्चात्संख्याव्ययादेः। अहर्ग्रहणं द्वन्द्वार्थम् | This sutra mentions the rule to apply अच् प्रत्यय: as the समासान्त:.   The word रात्रिः gets अच् at the end of the compound, if it comes after the words like अहन्, सर्व, एकदेश, संख्यात and पुण्य and also when it follows a number or an Avyaya. एकदेश means a word denoting a part.

Eg.   अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रः |  सर्वा रात्रिः सर्वरात्रः | पूर्वं रात्रेः पूर्वरात्रः | संख्याता रात्रिः संख्यातरात्रः | पुण्या रात्रिः पुण्यरात्रः | द्वयोः रात्र्योः समाहारः द्विरात्रम्  | अतिक्रान्तो रात्रिम् अतिरात्रः |

788 5.4.91 राजाऽहस्सखिभ्यष्टच्‌ । i.e., राजा-अहस्-सखिभ्यः ५/३ टच् १/१

This sutra mentions the rule to apply टच् प्रत्यय: as the समासान्त:.  The suffix टच् is added at the end of the तत्पुरुष ending in राजन्, अहन् and सखि .

Eg. परमश्चासौ राजा च परमराजः | Eg. कृष्णस्य सखा कृष्णसखः | Eg. सर्वम् अहः सर्वाह्णः | Here the samasa is by “पूर्वकालैकसर्वजरत्….”. It gets टच् प्रत्यय: by राजाऽहस्सखिभ्यष्टच्‌ | अह्न is substituted for अहन् by अह्नोऽह्न एतेभ्यः | णत्वम् is by अह्नोऽदन्तात्‌ | Eg. पूर्वं अह: पूर्वाह्ण: |

Eg. द्व्यह: द्वयो: अह्नो: समाहार: | Here the dvigu samaasa is by तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।

790 5.4.88 अह्नोऽह्न एतेभ्यः । i.e.,  अह्नः ६/१ अह्नः १/१  एतेभ्यः  ५/३

This sutra mentions the rule for अह्नादेश: when there is a समासान्त.  अह्न is substituted for अहन् after सर्व-एकदेश-संख्यात-पुण्य, संख्या and अव्यय. These words are got from the sutra अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः |

Eg. सर्वम् अहः सर्वाह्णः | Here the samasa is by “पूर्वकालैकसर्वजरत्….”. It gets टच् प्रत्यय: by राजाऽहस्सखिभ्यष्टच्‌ | अह्न is substituted for अहन् by अह्नोऽह्न एतेभ्यः | णत्वम् is by अह्नोऽदन्तात्‌ |

Eg. द्व्यह्न: द्वयो: अह्नो: भव: | Here the dvigu samaasa is by तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।

791 8.4.7 अह्नोऽदन्तात्‌ । i.e., अह्नः १/१ अत्+अन्तात् १/१

This sutra mentions the rule for अतिदेश of णत्वम्.  After the रेफ in the previous word ending in अकार the substitute अह्न (for अहन्) has its न sound replaced by ण sound.

Eg. सर्वम् अहः सर्वाह्णः | Here the samasa is by “पूर्वकालैकसर्वजरत्….”. It gets टच् प्रत्यय: by राजाऽहस्सखिभ्यष्टच्‌ | अह्न is substituted for अहन् by अह्नोऽह्न एतेभ्यः | णत्वम् is by अह्नोऽदन्तात्‌ |

799 5.4.97 उपमानादप्राणिषु । i.e., उपमानात् ५/१ अप्राणिषु ७/३

वृत्तिः – अप्राणिविषयकोपमानवाचिनः शुनष्टच् स्यात् | This sutra mentions the rule to apply टच् प्रत्यय: as the समासान्त:. The tatpurushasamaasa ending in श्वन् referring to the dog as an example or upamaana for a non-living object gets टच् प्रत्यय: as the समासान्त:.

Eg. आकर्षः श्वा इव आकर्षश्वः |  Here the dog is compared to a five-inch wooden instrument used for dragging grain from the granary.

Counter Eg. वानरः श्वा इव वानरः वानरश्वा | Comparison with a living being.

801 5.4.99 नावो द्विगोः । i.e., नावः ५/१ द्विगोः ५/१

वृत्तिः – नौशब्दान्तात् द्विगोः टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः।  न तु तद्धितलुकि | This sutra mentions the rule to apply टच् प्रत्यय: as the समासान्त:. The टच् suffix is added to a द्विगुसमास ending in नौ as the samaasanta, provided there is no elision of a तद्धित.

Eg. द्वाभ्यां नौभ्यां आगतः द्विनावरूप्यः | This तद्धितार्थ समास is formed by तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च । Here after द्विनौ, अ comes due to टच्. Then it becomes द्विनाव due to एचोऽयवायावः | Eg. पञ्चनावप्रियः = पञ्चनावः प्रियाः यस्य इति |

803 5.4.101 खार्याः प्राचाम् । i.e., खार्याः ५/१ प्राचाम् ६/३ (Eg)

वृत्तिः – खारीशब्दान्तात् द्विगोरर्धाच् च परो यः खारीशब्दः तदन्तात् तत्पुरुषाट् टच् प्रत्ययो भवति प्राचाम् आचार्याणां मतेन। The samaasaanta टच् will come to the word खारि, according to the opinion of the Eastern Grammarians, at the end of a dvigu compound and when preceded by the word ardha in a Tatpurusha compound.

Eg., द्वयो: खार्या: समाहार: द्विखारम् / द्विखारि |  Eg., अर्धं खार्याः = अर्धखारम् / अर्धखारि |

806 5.4.105 कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम्‌ । i.e., कुमहद्‍भ्याम् ५/२ अन्यतरस्याम् ७/१ (Eg)

वृत्तिः – कुमहद्भ्यां परो यो ब्रह्मा तदन्तात् तत्पुरुषाट् टच् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्याम्। This sutra mentions the rule to apply टच् प्रत्यय: as the समासान्त:. The samaasaanta टच् will come optionally for the tatpurusha ending in ब्रह्मन् following कु and महत् |

Eg., कुत्सितो ब्रह्मा कुब्रह्मा without  टच्  pratyaya. कुत्सितो ब्रह्मा कुब्रह्मः with टच् pratyaya.

Eg., महान् च असौ ब्रह्मा च महाब्रह्मः with टच्  pratyaya. महान् च असौ ब्रह्मा च महाब्रह्मा without  टच्  pratyaya. The compound (having the prathipadikam महाब्रह्मन्) is formed by 2.1.61 सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः । महत् becomes महा by 6.3.46 आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः । The टिलोपः happens by 6.4.14 नस्तद्धिते on ब्रह्मन् making it ब्रह्म् | The samaasaanta टच् comes optionally by कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम्‌ ।

807 6.3.46 आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः । i.e., आत् १/१ महतः ६/१ समानाधिकरणजातीययोः ७/२

This sutra states the rule for the changes that happen in the first word पूर्वपदविकारः, where in it gets a आ added i.e., आकारादेश:. महत् will have its final letter substituted by आत् (आ), if a word in the same gender, case-ending and number (i.e., समानाधिकरण) or the affix जातीयर् follows.

Eg., महान् च असौ ब्रह्मा च महाब्रह्मः with टच्  pratyaya. महान् च असौ ब्रह्मा च महाब्रह्मा without  टच्  pratyaya. The compound (having the prathipadikam महाब्रह्मन्) is formed by 2.1.61 सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः । महत् becomes महा by 6.3.46 आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः । The टिलोपः happens by 6.4.14 नस्तद्धिते on ब्रह्मन् making it ब्रह्म् | The samaasaanta टच् comes optionally by कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम्‌ ।

Another Eg. महान् देव: = महादेव: | Counter example for not being in the same vibhakti – महतः सेवा = महत्सेवा | The example for जातीयर् is महत् + जातीय = महाजातीयः |

गवि च युक्ते (वा)

अष्टन् has आ when the word गो comes as the उत्तरपद and the sense of Yoked is implied.

Eg., अष्टागवम् = अष्टौ गावो यस्य तत् |  अष्टा = अष्ट + आ | There are आत्व and सवर्णदीर्घ |

अष्टगवम् = अष्टानां गवां समाहार: | तत् युक्तत्वात् शकटम् अष्टागवम् |

Contrary Example. अष्टपदी = अष्टानां पदानां समाहारः |  अकारान्तोत्तरपदो द्विगु: स्त्रियामिष्ट: is a वार्तिकम् under 2-4-17 स नपुंसकम्‌, which means that a द्विगुः compound which expresses a समाहार: (aggregation) and whose final member ends in the letter ‘अ’ is used (only) in the feminine gender. Eg. अष्टानामध्यायानां समाहार: = अष्टाध्यायी – A collection of eight chapters.

812 2.4.26 परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः । i.e., परवत् ०/० लिङ्गम् १/१ द्वन्द्वतत्पुरुषयोः ६/२

This sutra states the rule to determine the लिङ्गम् of the compound word.  The gender of द्वन्द्व and तत्पुरुष compounds is that of the final member. द्वन्द्व here stands for इतरेतरयोगद्वन्द्व, since in the case of समाहारद्वन्द्व, the gender is neuter by स नपुंसकम्, which is an apavaada sutra to the current sutra.

Eg. कुक्कुटमयूर्यौ = कुक्कुटश्च मयूरी च | The second word is in feminine gender and hence the samasta pada is in feminine gender. (मयूरी मयूर्यौ मयूर्यः) |  मयुरीकुक्कुटौ = मयूरी च कुक्कुटश्च ending in masculine gender. (कुक्कुटः कुक्कुटौ कुक्कुटाः) |

Another example for Tatpurusha as per the rule अर्धं नपुंसकम् is अर्धं पिप्पल्याः = अर्धंपिप्पली |

द्विगुप्राप्तापन्नालंपुर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः (वा) (Eg.)

This vaartikam prohibits the sutra in certain cases. The gender will not be as per the second word in the case of द्विगु compounds, of compounds starting with words प्राप्त, आपन्न and अलम् and of गतिसमास |

Eg. अलं कुमार्यै = अलंकुमारिः | The gender is not feminine though the second word is in feminine gender. The compound is indicated by this vaartikam itself. There are no sutra that states this compound.

813 2.4.27 पूर्ववदश्ववडवौ । i.e., पूर्ववत् ०/० अश्ववडवौ १/२ (Eg.)

The gender of the अश्वावडव in any vibhakti and vachana is that of the first member which is masculine.

Eg. अश्ववडवौ = अश्वश्च वडवा च | Dvandva samaasa by चार्थे द्वन्द्वः |

814 2.4.29 रात्राह्नाहाः पुंसि । i.e., रात्राह्नाहाः १/३ पुंसि ७/१

This sutra states the rule to determine the लिङ्गम् of the compound word.  The द्वन्द्व and तत्पुरुष compounds ending in रात्र, अह्न and अह are in masculine gender only. Since this sutra comes after the sutra परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः, it is an अपवाद to that sutra. It also bars the neuter gender for समाहार as stated in स नपुंसकम् |

Eg.  अहश्च रात्रिश्च तयोश्च समाहारः = अहोरात्रः

Exception – Eg. When the word रात्रि follows a सङ्ख्यावाचक, the समास is in the neuter gender by संख्यापूर्वं रात्रं क्लीबम् (लिङ्गानुशासन १३१). So द्वयोः रात्र्योः समाहारः द्विरात्रम् |

815 2.4.30 अपथं नपुंसकम्‌ । i.e., अपथम् १/१ नपुंसकम् १/१ (Eg.)

In Tatpurusha, the compound अपथ is neuter, when the samaasanta अच् is applied. But this samaasaanta is optional according to 5.4.72 पथो विभाषा | So in the absence of the samaasaanta, the gender will be as per 2.4.26 परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः and it will be masculine.

Eg. न पन्थाः अपथम् in tatpurusha with samaasaanta. न पन्थाः अपन्थाः in tatpurusha without samaasaanta.  न विध्यते पन्थाः यस्य स: अपथः (देशः) in Bahuvrihi. अविद्यमान: पन्था: यस्याः सा अपन्था in Bahuvrihi as a visheshanam for a streelinga padam.

816 2.4.31 अर्धर्चाः पुंसि च । i.e., अर्धर्चाः १/३ पुंसि ७/१ च ०/० (Eg.)

The words belonging to the अर्धर्चादि class are both masculine and neuter.

Eg. ऋचः अर्धम् = अर्धर्चः / अर्धर्चम् | The samaasa is as per अर्धं नपुंसकम् | The samaasaanta अ is added by ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे | The masculine form is by अर्धर्चाः पुंसि च |

821 2.4.17 स नपुंसकम्‌ । i.e., सः १/१ नपुंसकम् १/१

वृत्तिः – समाहारे द्विगुर्द्वन्द्वश्च नपुंसकं स्यात्। The Dvigu and Dvandva compounds implying समाहार are in the neuter gender. This is an अपवाद to the rule परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः |

Eg. पञ्चानां गवां समाहार: = पञ्चगवम् |

अनो नलोपश्च, वा द्विगुः स्त्रियाम् (वा) (Eg)

A dvigu, ending in अन् in its final member, drops its न् and then it is optionally in the feminine.

Eg., पञ्चानां तक्ष्णां समाहार: =  पञ्चतक्षम् / पञ्चतक्षी  (विकल्पेन स्त्री). पञ्चतक्षन् –  here न् is dropped. Because of अदन्तत्व i.e., ending in अकार, there is ङीप् as per द्विगोः | When it is not in feminine, the gender is neuter by स नपुंसकम् |

पथः सङ्ख्याव्ययादेः (वा)  (Eg)

पथः will be in neuter gender, when it is coming at the end of a tatpurusha compound starting with a numeral or an indeclinable. It will get अच् samaasaanta by 5.4.74 ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे | It will have टिलोप as per नस्तद्धिते | This is an exception to परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुशयोः |

Eg., त्रयाणां पन्थाः त्रिपथम् |

825 2.4.22 छाया बाहुल्ये । i.e., छाया १/१ बाहुल्ये ७/१

वृत्तिः – छायान्तस्तत्पुरुषो नपुंसक स्यात् पूर्वपदार्थबाहुल्ये। This sutra states the rule to determine the लिङ्ग of the compound word.  A tatpurusha compound ending in छाया is in neuter gender if the first member has the expansive sense remaining in plural.

Eg.  ईक्षूणां छाया इक्षुच्छायम् | Here the sugarcane shade actually indicates the groves of sugarcane wherein the word shade conveys the sense of profuseness of sugarcane. Counter example कुड्यस्य छाया कुड्यच्छाया | This means – the shade of the wall – without indicating any sense of profuseness.

826 2.4.23 सभा राजाऽमनुष्यपूर्वा । i.e., सभा १/१ राजाऽमनुष्यपूर्वा १/१

वृत्तिः – राजपर्यायपूर्वोऽमनुष्यपूर्वश्च सभान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकं स्यात् | This sutra states the rule to determine the लिङ्ग of the compound word.  A tatpurusha compound ending in सभा is neuter if a synonym of राजा or some word meaning a demon happens to be the first member. अमनुष्य stands for रक्षःपिशाचादि by usage or रूढी.

Eg. इनस्य सभा इनसभम् | ईश्वरस्य सभा इश्वरसभम् | पिशाचानां सभा पिशाचसभम् | counter example राज्ञ: सभा = राजसभा, चन्द्रगुप्तसभा = चन्द्रगुप्तस्य सभा |

828 2.4.25  विभाषा सेनासुराछायाशालानिशानाम्‌ । i.e., विभाषा १/१ सेनासुराच्छायाशालानिशानाम् ६/३ (Eg)

A tatpurusha ending in सेना, सुरा, छाया, शाला or निशा is optionally neuter (विकल्पेन नपुंसकम्).

Eg. गोः शाला = गोशालम् / गोशाला | Eg. ब्राह्मणानां सेना = ब्राह्मणसेनम् / ब्राह्मणसेना |

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s