Samaasa (ekashesha, sarvasamaasanta, samaasaashrayavidhi) – Important Sutras and examples

एकशेष

931 1.2.65 वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः । i.e., वृद्धः १/१ यूना ३/१ तल्लक्षणः १/१ चेत् ०/० एव ०/० विशेषः १/१

The word denoting गोत्र remains when it is compounded with the word ending in युवप्रत्यय, provided the difference between the former and latter is entirely due to the गोत्रप्रत्यय and युवप्रत्यय respectively.

Eg. गार्ग्यश्च गार्ग्यायणश्च गार्ग्यौ | गार्ग्यः ends in गोत्र pratyaya. गार्ग्यायणः ends in युव pratyaya.

932 1.2.66 स्त्री पुंवच्च । i.e., स्त्री १/१ पुंवत् ०/० च ०/० (Ref)

When the word ending in a गोत्रप्रत्यया is feminine, it alone remains if compounded with a word ending in युवप्रत्यय and the feminine meaning is replaced by the masculine.

Eg. ग़ार्गी च गार्ग्यायणौ च गर्गाः | Eg. दाक्षी च दाक्षायणश्च दाक्षी | here the compounded word दाक्षी is the masculine dual of the masculine singular दाक्षिः |

933 1.2.67 पुमान् स्त्रिया । i.e., पुमान् १/१ स्त्रिया ३/१

The masculine word alone remains when compounded with a feminine word, provided the difference between them is solely resting on the gender suffixes.

Eg. हंसी च हंसश्च हंसौ |

934 1.2.68 भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम् । i.e., भ्रातृपुत्रौ १/२ स्वसृदुहितृभ्याम् ३/२ (Ref)

भ्रातृ and पुत्र are retained when compounded with स्वसृ (sister) and दुहितृ (daughter) respectively.

Eg. भ्राता च स्वसा च भ्रातरौ | Eg. पुत्रश्च दुहिता च पुत्रौ |

936 1.2.70 पिता मात्रा । i.e., पिता १/१ मात्रा ३/१

पितृ alone remains optionally when compounded with मातृ |

Eg.  माता च पिता च पितरौ / मातापितरौ |

सर्वसमासान्ताः

940 5.4.74 ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे । i.e., ऋक्पूरप्धूःपथाम् ६/३ अ अनक्षे ७/१

This sutra defines the rule for the samaasaanta अ. Compounds ending in ऋच्, पुर्, अप्, धुर्, पथिन् take  अ as the saaasaanta affix, but not in the case of धुर् if it refers to the axle of a wheel अक्ष.

Eg. ऋचः अर्धम् = अर्धर्चः | The samaasa is as per अर्धं नपुंसकम् | The samaasaanta अ is added by ऋक्पूरप्धूःपथामानक्षे | The masculine form is by अर्धर्चाः पुंसि च | Eg. बह्वृचः and अनृचः only when it refers to the student.

Eg. राज्ञः धूः राजधुरा | By the current sutra, it gets अ pratyaya.  धुर् is feminine and so it gets the टाप् pratyaya. Since the second word is feminine the compound word is in feminine by परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः|

944 5.4.76 अक्ष्णोऽदर्शनात्‌ । i.e., अक्ष्णः ५/१ अदर्शनात् ५/१

This sutra mentions the rule for अच् प्रत्यय: as the समासान्त:. The  अच् प्रत्यय: comes as the समासान्त when अक्षि not meaning eye is final in a compound. Thus गवाक्षः window; this literally means like the eyes of light. “Like the eye” is not “the eye”.

Eg. गवां अक्षीव गवाक्षः | इकारलोप by यस्येति च | गवाक्ष् + अ |

955 5.4.70 किमः क्षेपे । i.e., किमः १/१ क्षेपे ७/१ (Eg)

The samaasaanta affix is not applied to a word preceded by किम् in the sense of reproach.

Eg. He is no king who does not protect किंराजा यो न रक्षति | कुत्सितो राजा = किंराजा |
Counter Eg. कस्य राजा = किंराजःwhen not in the sense of reproach.

956 5.4.71 नञस्तत्पुरुषात्‌ । i.e., नञः ५/१ तत्पुरुषात् ५/१ (Eg)

When the uttarapada comes after नञ्, then the samaasaanta affix is not added in a tatpurusha.

Eg. न राजा अराजा | Eg. न सखा असखा |

समासाश्रायविधि

992 6.3.54 हिमकाषिहतिषु च । i.e., हिमकाषिहतिषु ७/३ च ०/०

The word पाद gets substituted by पद् when हिम, काषिन् or हति follows as the uttarapada.

Eg. पादस्य हिमम् = पद्धिमम् (coldness of feet) | Eg. पादौ पादाभ्यां वा कषति = पत्काषी (rubbing the feet) | Eg. पद्धतिः = पादाभ्यां हतिः (destroyed using the feet) |

1014 6.3.86 चरणे ब्रह्मचारिणि । i.e., चरणे ७/१ ब्रह्मचारिणि ७/१ (Ref)

वृत्तिः –  चरणे गम्यमाने ब्रह्मचारिणि उत्तरपदे समानस्य स इत्ययम् आदेशो भवति। When ब्रह्मचारिन् is the uttarapada, समान is substituted by स, if equality in the matter of Vedic study (चरण) is implied. चरण is a school in Vedic study. ब्रह्मन् is Veda. The vow व्रत to study the Veda is also ब्रह्मन् by the transference of epithets. Hence ब्रह्मचारिन् is one who has taken up the vow to study Veda. समानः ब्रह्मचारी सब्रह्मचारी |  समान is substituted by स in the compound as per the present sutra, because one is equal to another in the matter of ब्रह्मचर्य | समानः सः सब्रह्मचारी is a karmadhaaraya compound.

1019 8.3.80 समासेऽङ्गुलेः सङ्गः । i.e., समासे ७/१ अङ्‍गुलेः ५/१ सङ्गः १/१

When the word सङ्ग comes after अङ्गुलि in a compound, its स becomes ष.

Eg. अङ्‍गुलेः सङ्गः = अङ्गुलिषङ्गः |

1025 6.3.99 अषष्ठ्यतृतीयास्थस्यान्यस्य दुगाशिराशाऽऽस्थाऽऽस्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु । i.e., अषष्ठ्यतृतीयास्थस्य ६/१ अन्यस्य ६/१ दुक् १/१ आशीराशाऽऽस्थाऽऽस्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु ७/३

वृत्तिः – अषष्थीस्थस्य अतृतीयास्थस्य च अन्यशब्दस्य दुगागमो भवति आशिसाशा आस्था आस्थित उत्सुक ऊति कारक राग छ इत्येतेषु परतः। According to this sutra, when the word अन्य is not used in the Genitive 6th-Case or the Instrumental -3rd case, it gets the augment दुक् (द्) before 1. आशिस् 2. आशा 3. आस्था 4. उत्सुक 5. कारक and 6. राग as well as before the affix छ (ईय).

Eg. अन्यस्य कारक: अन्यत्कार: |

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s