Aluk Samaasa – Important Sutras and examples


Introduction to Aluk

By 2.4.71 सुपोधातुप्रातिपदिकयोः there would be the elision of the sup pratyaya when it follows the root धातु or stem प्रातिपदिकम् | By 1.1.60 अदर्शनं लोपः when a pratyaya is not seen and it is elided that is called as Lopa. The absence of lopa is Aluk.

958 6.3.1 अलुगुत्तरपदे । i.e., अलुक् १/१ उत्तरपदे ७/१

This sutra states the अधिकार of two words अलुक् and उत्तरपद. The operation of अलुक्, meaning – there is no elision, is in the case of 23 sutras from 6.17.2 as this is 6.17.1 in अष्टाध्यायी. The operation of उत्तरपद, meaning – before the second member, is upto the end of the Paada, i.e., the third paada of the sixth chapter.

959 6.3.2 पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः । i.e., पञ्चम्याः ६/१ स्तोकादिभ्यः ५/३ (Imp.)

वृत्तिः – स्तोका अन्तिकदूरार्थ कृच्छ्राणि क्तेन. पंचमी सुबन्त indicating sparity, proximity (near, far) and कृच्छ्र with क्त समर्थ words have तत्पुरुष status.

Eg. स्तोकात् मुक्तः स्तोकान्मुक्तः | Eg. अन्तिकात् आगतः अन्तिकादागतः | Eg. कृच्छात् मुक्तः कृच्छान्मुक्तः |

961 6.3.4 मनसः संज्ञायाम् । मनसः ५/१ संज्ञायाम् ७/१ (Imp.)

वृत्तिः – मनसस्तृतीयाया अलुक् स्यात् | The तृतीया in मनस् is not elided when the compound is a name. Truteeya is carried over from the earlier sutra.

Eg. मनसागुप्ता.  Counter example असंज्ञायां तु मनोगुप्ता |

964 6.3.5 आज्ञायिनि च । आज्ञायिनि ७/१ च ०/०

The instrumental ending of मनस् is not elided when it is followed by आज्ञायिन् |

Eg. मनसा आज्ञायी मनसाऽऽज्ञायी | मनसाऽऽज्ञातुं शीलमस्य इति | One who communicates his commands mentally. i.e., One knowing by mind.

963 6.3.6 आत्मनश्च पूरणे । i.e., आत्मनः ५/१ च ०/० पूरणे ७/१ (Ref)

वृत्तिः – आत्मनः तृतीयायाः अलुक् स्यात् । पूरण इति वक्तव्यम् (वा) | The truteeyaa after आत्मन्शब्द is retained when an uttarapada follows.

Eg.  आत्मनापञ्चमः आत्मना पञ्चमः meaning – himself and four others.

964 6.3.7 वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः । वैयाकरणाख्यायाम् ७/१ चतुर्थ्याः ६/१ (Imp)

The chaturthi after aatman is not elided when the compound word is the name of a technical term in grammar.

Eg. आत्मनेपदम् आत्मने पदम् | The samaasa is by चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः । Eg. आत्मनेभाषाः |

965 6.3.8 परस्य च । i.e., परस्य ६/१ च ०/०

The chaturthi after para is not elided when the compound word is the name of a technical term in grammar.

Eg. परस्मैपदम् परस्मै पदम् |

966 6.3.9 हलदन्तात्‌ सप्तम्याः संज्ञायाम् । i.e., हल्-अदन्तात् ५/१ सप्तम्याः ६/१ संज्ञायाम् ७/१ (Ref)

The saptami is not elided from words ending in consonants or short अ, when an uttarapada follows, if the compound is a proper name.

Eg. त्वचिसार: त्वचि सार: | त्वक् is Halanta. This word means Bamboo – one whose strength is in the skin. This is व्यधिकरनपदबहुव्रिहिः |

Eg. अरण्येतिलकाः अरण्ये तिलकाः | अरण्य is Adanta.

967 8.3.95 गवियुधिभ्यां स्थिरः । i.e., गवियुधिभ्याम् ५/२ स्थिरः  १/१

This sutra mentions the rule for aluk and changing of स to ष. The स of स्थिर changes to ष after गवि and युधि.

Eg. युधि स्थिर: = युधिष्ठिर: | There is ष्टुत्व as per ष्टुना ष्टुः. This compound is formed as per हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम् | The Tatpurusha samaasa is by सप्तमी शौण्डैः ।

Eg. गवि स्थिर: = गविष्ठिर: | The compound is by this sutra itself.

969 6.3.11 मध्याद्गुरौ । मध्यात् ५/१ गुरौ ७/१ (Imp)

The saptami after the word मध्य is not elided when the word गुरु is the uttarapada.

Eg. मध्येगुरुः मध्ये गुरुः | This means – heavy at the centre.

अन्तच्च (वा)

The saptami which comes after the word अन्त is also not dropped when गुरु is the uttarapada.

Eg. अन्तेगुरुः अन्ते गुरुः | This means – heavy at the end.

970 6.3.12 अमूर्धमस्तकात्‌ स्वाङ्गादकामे । अमूर्धमस्तकात् ५/१ स्वाङ्गात् ५/१ अकामे ७/१ (Imp)

वृत्तिः – मूर्धमस्तकवर्जितात् स्वाङ्गादुत्तरस्याः सप्तम्याः अकामे उत्तरपदे अलुग् भवति। The saptami after हलन्त and अदन्त words denoting what are technically known as  स्वाङ्ग (parts of body) except after मूर्धन् and मस्तक, is not dropped when there is an uttarapada other than काम |

Eg. कण्ठेकाल: = कण्ठे काल: यस्य स: | Eg. उरसिलोमा | Counter example – मुखकामः मुखे कामो अस्य | Counter example – मूर्धशिखः मूर्धनि शिखा यस्य सः | Counter example – मस्तकशिखः  मस्तके शिखा यस्य सः |

971 6.3.13 बन्धे च विभाषा । i.e., बन्धे ७/१ च ०/० विभाषा १/१

The saptami coming after हलन्त or अदन्त words is optionally elided when the word बन्ध is the uttarapada in the tatpurusha. The term tatpurusha is included in this sutra by अपकर्ष from the next sutra.

Eg. हस्ते बन्धः = हस्तेबन्धः = हस्तबन्धः | हस्त is an अदन्त padam.

972 6.3.14 तत्पुरुषे कृति बहुलम् । i.e., तत्पुरुषे ७/१ कृति ७/१ बहुलम् १/१

This sutra mentions the rule for aluk. In the tatpurusha compound, the dropping of Saptami is not uniformly done (bahulam) when the कृदन्त words come as the उत्तरपद |

Eg. स्तम्बे रमः = स्तम्बेरमः / स्तम्बरमः | Side Note: तृणसमूहः = स्तम्बः | तस्मिन् स्तम्बे रमते गजः इति अर्थः |
Eg. कर्णे जपति इति कर्णेजपः / कर्णजपः |

976 6.3.18 शयवासवासिष्वकालात् | i.e., शय-वास-वासिषु ७/३ अकालात् ५/१ (Eg)

The saptami is optionally not elided after words other than those denoting some stages of time, when the uttarapada is शय, वास or वासिन् and the preceding word ends in a vowel or short अ.

Eg. खेशयः / खशयः | Eg. ग्रामे वासः = ग्रामेवासः / ग्रामवासः | Eg. ग्रामेवासी / ग्रामवासी | Here saptami has come after हलदन्तs.

978 6.3.21 षष्ठ्या आक्रोशे । षष्ठ्या ६/१ आक्रोशे ७/१ (Imp)

The shashti is retained when an uttarapada follows if abuse is meant by the compound.

Eg. चौरस्य कुलम् चौरस्यकुलम्| The compound expresses निन्दा. Counter example – ब्राह्मणस्य कुलम् ब्राह्मणकुलम् |


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in: Logo

You are commenting using your account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s