(Video) Bahuvrihi Samasa – Important Sutras

https://youtu.be/uihKnBrYrFk

Smt. Sowmya Krishnapur’s Presentation material — Bahuvreehi – An overview

On behalf of the students of KSOU MA Sanskrit, I thank Smt. Sowmya Krishnapur for taking this session for us. Students are recommended to register for the free courses available in Vyoma Labs specifically for KSOU MA Sanskrit Grammar. The videos are also available in YouTube under vyoma-samskrta-pathasala – KSOU MA year 2 – Class#1

बहुव्रीहिः

829 2.2.23 शेषो बहुव्रीहिः । i.e., शेषः १/१ बहुव्रीहिः १/१ (Ref)

This is an Adhikaara Sutra. It means that the rest is Bahuvrihi. शेष indicates प्रथमान्त.

830 2.2.24 अनेकमन्यपदार्थे । i.e., अनेकम् १/१ अन्यपदार्थे ७/१

This is a समास विधायकम् sutram for बहुव्रीहि:. Several mutually related words in the प्रथमाविभक्ति are compounded in the sense of some word other than those that are compounded and the compound is called बहुव्रीहिः.

Eg. प्राप्तम् उदकं यं सः प्राप्तोदको ग्रामः | पीतं अम्बरं यस्य सः पीताम्बरः |

[Side note: उदकं ग्रामं प्राप्तम् इति | The water reached the village. उदकं कर्तृपदम् | ग्रामः कर्मपदम्। ]

831 6.3.34 स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियाऽऽदिषु । i.e., स्त्रियाः ६/१ पुंवत् ०/० भाषितपुंस्कादनूङ् (लुप्तषष्ठीकम्) समानाधिकरणे ७/१ स्त्रियाम् ७/१ अपूरणीप्रियाऽऽदिषु ७/३ (Ref)

If there is an equivalent and uniform masculine form for a feminine word, and if it does not end in the feminine affix ऊङ् and is followed by another feminine word in the same case-relation (vibhakti) with it; but not when such subsequent word is an ordinal number nor in the प्रियादि class.

Eg. चित्रा गावः यस्य सः चित्रगुः | Eg. रूपवती भार्या यस्य सः रूपवद्भार्यः |

832 5.4.116 अप् पूरणीप्रमाण्योः । i.e., अप् १/१ पूरणीप्रमाण्योः ६/२

वृत्तिः – पूरणार्थप्रत्ययान्तं यत्स्त्रीलिङ्गं तदन्तात्प्रमाण्यन्ताच्च बहुव्रीहेरप्स्यात् |

This sutra states the rule for अप् pratyaya. The affix अप् comes after a bahuvrihi compound, which either ends in a feminine ordinal numeral (pratyayaanta) or in the word प्रमाणि.

Eg. कल्याणी पञ्चमी यासां रात्रीणां ताः कल्याणीपञ्चमाः रात्रयः | (the nights for which the fifth is auspicious). ईकार in पञ्चमी elided by यस्येति च.

Eg. स्त्रीप्रमाणि यस्य स: स्त्रीप्रमाण: | (one who has the wo  man for authority)

835 7.4.14 न कपि । i.e., न ०/० कपि ७/१ (eg.)

वृत्तिः – कपि परे ह्रस्वो न स्यात्  | आ, ई and ऊ are not shortened when कप् follows.

Eg. कल्याणी पञ्चमी यस्य सः कल्याणपञ्चमीकः पक्षः | Note that if there is प्राधान्यं for the पञ्चमी रात्रिः as in the case of कल्याणीपञ्चमाः रात्रयः since the indicated अन्यपदार्थः is also रात्रि, by अप् पूरणीप्रमाण्योः, the अप् pratyaya will apply. In case of पक्षः, Raatri is not prominent and hence कप् is applied by this sutra. By स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियाऽऽदिषु, कल्याणी has become कल्याण.

Eg. दृढं भक्ति: यस्य स: दृढभक्ति: | दृढा भक्ति: यस्य स: दृढाभक्ति: | When the word दृढं is used without  any reference to its gender (by सामान्ये नपुंसकम्), but merely to denote want of weakness then it is Neuter. But when feminine nature is intended to be expressed then it stays as दृढाभक्ति, as Bhakti is in the प्रिया class and the sutra “स्त्रियाः पुंवत्…” states that there is no pumvat for the stree linga words in this class.

836 6.3.35 तसिलादिषु आकृत्वसुचः । i.e., तसिलादिषु ७/३ आ ०/० कृत्वसुचः ५/१

A feminine word having an equivalent and uniform masculine form (भाषितपुंस्कः) is changed to such masculine form if one of the affixes from तसिल् down to कृत्वसुच् is attached.

Eg. बह्वी + त्रल् = बहुत्र indicating बह्वीषु | Eg. बह्वी + तसिल् = बहुतः |

भास्याढे तद्धिते (वा)

There is pumvatbhava for a word having भसंज्ञा when it is followed by a taddhita other than ढ | भ is a संज्ञा defined by the sutra यचि भम् (१.४.१८) – When followed by a pratyaya which begins with either यकार or अच्, the anga is called भ। सर्वनामस्थान-भिन्न-स्वादौ यकारादौ, अजादौ च प्रत्यये परतः पूर्वं भ-संज्ञकं भवति।

Eg. हस्तिनीनां समूह: = हास्तिकम् | Here हस्तिनी changes to हस्तिन् by this vaartika.

Eg. The word सपत्नी is derived in three ways.

  • सपत्न means enemy. Its feminine gender form is सपत्नी. There will be pumvatbhava in this case and hence सपत्न will be taken. सपत्न्या: अपत्यं सापत्नः | Son of a female enemy. The आदिवृद्धिः ( सा in सापत्नः) is by तद्धितेष्वचामादेः | It gets the अण् प्रत्यय as the samaasaanta by शिवादिभ्योऽण् |
  • सपत्नी = समानः पतिः यस्याः सा | Here सपत्नी is in nitya streelinga. So there is no pumvatbhaava. सपत्न्या: अपत्यं सापत्नः | Son of a co-wife. Here the इकार is dropped as per यस्येति च | It gets the अण् प्रत्यय as the samaasaanta by शिवादिभ्योऽण् | The आदिवृद्धिः is by तद्धितेष्वचामादेः |
  • सपत्नी = समानः स्वामिः यस्याः सा | अण् does not come as this word is not a रूढि word in शिवादि class and it is a yougika word. Here instead of अण्, there is ण्य. | The इकार is dropped as per यस्येति च | The आदिवृद्धिः is by तद्धितेष्वचामादेः |  सपत्न्या: अपत्यं सापत्यः |

838 6.3.37 न कोपधायाः । i.e., न ०/० क-उपधायाः ६/१

This sutra is an exception to the Pumvatbhaava. The Feminine word having क as उपधा or the penultimate letter does not assume the masculine form.

Eg. पाचिकाभार्यः = पाचिका भार्या यस्य सः । पाचिका (पायिका) remains as it is and does not become  पाचक.

कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणम् (वा) (eg)

This prohibition regarding the word in feminine having क as the penultimate letter applies only to words got from a taddhita or from an affix वु in its enunciation. The वु is found as the अवयव of ण्वुल्, etc.

Eg. पाका भार्या यस्य सः पाकभार्यः | Here पाका is got by निपाता as this form is stated in a sutra.

840 6.3.39 वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे । i.e., वृद्धिनिमित्तस्य ६/१ च ०/० तद्धितस्य ६/१ अरक्तविकारे ७/१

वृत्तिः – वृद्धिशब्देन विहिता या वृद्धिस्तदधेतुर्यस्तद्धितोऽरक्तविकार्थस्तदन्ता स्त्री नपुंवत्। This sutra is an exception to the Pumvatbhaava. The Feminine word is not changed into Masculine, when it is formed by such a Taddhita affix which causes the Vriddhi of the first syllable, by the employment of the term Vriddhi, with the exception however of the Taddhitas meaning “colored therewith” (तेन रक्तं रागात्) and “made there of” (तस्य विकारः) |

Eg. स्त्रौघ्नीभार्यः  = स्त्रौघ्नी भार्या यस्य सः । Here स्त्रौघ्नः देशविशेषः | तत्र भवः इत्यर्थे |

841 6.3.40 स्वाङ्गाच्चेतः । i.e., स्वाङ्गात् ५/१ च ०/० ईतः ६/१ (eg)

A feminine word ending in ई having the name of a part of the body, does not become masculine.

Eg. सुकेशी भार्या यस्य स: सुकेशीभार्य: | शोभना केशाः यस्याः सा सुकेशी |

Counter Eg. अकेशा भार्या यस्य स: अकेशभार्य: | अकेशा does not end in ई.

Counter Eg. पट्वी भार्या यस्य सः पटुभार्यः | Not a part of the body.

846 2.2.27 तत्र तेनेदमिति सरूपे । i.e., तत्र ०/० तेन् ३/१ इदम् १/१ इति ०/० सरूपे १/२

वृत्तिः – सप्तम्यन्ते ग्रहणविषये सरूपे पदे तृतीयान्ते च ग्रहणविषये इदंयुद्धं प्रवृत्तमत्यथें समस्येते कर्मव्यतिहारे द्योत्ये स बहुव्रीहिः। इतिशब्दादयं विषयविशेषो लभयते।

This is a समास विधायकम् sutram for बहुव्रीहि:. Two identical words in सप्तमीविभक्ति referring to what is held or two such identical words in तृतीयाविभक्ति referring to some weapon, are compounded into a bahuvrihi in the sense of इदं युद्धं प्रवृत्तम् – the fight began when reciprocity (कर्मव्यतिहार) is implied.

Eg. केशेषु केशेषु गृहीत्‍वा इदं युद्धं प्रवृत्‍तम् = केशाकेशि | The samaasa is by तत्र तेनेदमिति सरूपे | पूर्वपदस्य दीर्घः (केशा) is got by अन्येषामपि दृश्यते | The इच् (केशि) is samaasaanta by इच् कर्मव्यतिहारे |

Eg. दण्डैश्च दण्डैश्च प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्‍तम् = दण्डादण्डि |

Eg. मुष्टिभिः मुष्टिभिः प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्‍तम् = मुष्टीमुष्टिः |

847 6.4.146 ओर्गुणः । i.e., ओः ६/१ गुणः १/१

This sutra states the आदेश. For उ or ऊ of a Bha stem, there is substituted Guna, before a Taddhita affix.

Eg. बाहूबाहवि = बाहुषु बाहुषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तम् |

[Side note: बाहु+बाहु+इ (by इच् कर्मव्यतिहारे) = बाहू+बाहो+इ (by ओर्गुणः ) = बाहू+बाह्+अव्+इ (एचोऽयवायावः )]

[Side note: भ is a संज्ञा defined by the sutra यचि भम् (१.४.१८) – When followed by a pratyaya which begins with either यकार or अच्, the anga is called भ। सर्वनामस्थान-भिन्न-स्वादौ यकारादौ, अजादौ च प्रत्यये परतः पूर्वं भ-संज्ञकं भवति। Here it gets the designation of Bha due to the इच् pratyaya.]

848 2.2.28 तेन सहेति तुल्ययोगे । i.e., तेन ३/१ सह ०/० इति ०/० तुल्ययोगे ७/१ (eg.)

This sutra is the samaasa vidhaayakam sutram for Bahuvrihi. सह implying equal participation in any matter is compounded with a word which is तृतीयान्त. It is a Bahuvrihi compound.

Eg. पुत्रेण सह सहपुत्र: / सपुत्रः | The Bahuvrihi compound is by तेन सहेति तुल्ययोगे | सह gets substituted by  स optionally by 6.3.82 वोपसर्जनस्य |

849 6.3.82 वोपसर्जनस्य । i.e., वा ०/० उपसर्जनस्य ६/१ (Eg)

सह gets substituted by  स optionally when it is a constituent of a Bahuvrihi compound |

Eg. पुत्रेण सह सहपुत्र: / सपुत्रः | The Bahuvrihi compound is by तेन सहेति तुल्ययोगे | सह gets substituted by  स optionally by वोपसर्जनस्य |

852 5.4.113 बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात्‌ षच् । i.e., बहुव्रीहौ ७/१ सक्थ्यक्ष्णोः ६/२ स्वाङ्गात् ५/१ षच् १/१ (Eg)

The affix षच् comes after the words सक्थि and अक्षि denoting a part of the body, is final in the Bahuvrihi compound.

Eg. दीर्घे सक्थिनी यस्य सः दीर्घसक्‌थ: | Here the इकार in सक्थि is dropped as per यस्येति च | One who has a huge lap.

857 8.4.3 पूर्वपदात्‌ संज्ञायामगः। i.e., पूर्वपदात् ५/१ संज्ञायाम् ७/१ अगः ५/१

वृत्तिः –  पूर्वपदस्थान् निमित्तादुत्तरस्य गकारवर्जिताद् नकारस्य णकार आदेशो भवति संज्ञायां विषये। न becomes ण if the cause of the change in the form of रेफ and ष is in the poorvapada, and if the word is a proper name ( संज्ञा) and if ग does not come between the निमित्त and the नकार.

Eg. द्रुरिव नासिका यस्य सः द्रुणसः | द्रुः = वृक्षः |
Eg. खरस्य इव नासिका यस्य सः खरणसः । खरः = गर्दभः |
Counter Eg. When ग comes between the निमित्त and the नकार, ऋचाम् अयनम् = ऋगयनम् |

860 5.4.120 सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरश्रैणीपदाजपदप्रोष्ठपदाः । i.e., सुप्रात-सुश्व-सुदिव-शारिकुक्ष-चतुरश्र-एणीपद-अजपद-प्रोष्ठपदाः १/३ (Eg)

The following Bahuvrihi are irregularly formed by adding अच् – सुप्रातः सुश्वः सुदिवः शारिकुक्षः चतुरश्रः एणीपदः अजपदः प्रोष्ठपदः |

Eg. शोभनं दिवा अस्य सुदिव: |

863 5.4.124 धर्मादनिच् केवलात्‌ । i.e., धर्मात् ५/१ अनिच् १/१ केवलात् ५/१ (Eg)

वृत्तिः – केवलात्पूर्वपदात्परो यो धर्मशब्दस्तदन्ताद्बहुव्रीहेरनिच्‌ स्यात्‌  | The affix अनिच् (अन्) comes after the word Dharma, when it is the last member of a Bahuvrihi compound, and (is itself the only word without any other word joined with it or) when the first member is a single word.

Eg. कल्याणः धर्मः यस्य सः कल्याणधर्मा |

866 5.4.127 इच् कर्मव्यतिहारे । i.e., इच् १/१ कर्मव्यतिहारे ७/१

When mutual fight (कर्मव्यतिहार) is meant, the bahuvrihi gets इच् as a samaasaanta.

Eg. केशेषु केशेषु गृहीत्‍वा इदं युद्धं प्रवृत्‍तम् = केशाकेशि | The इच् as a samaasaanta is by इच् कर्मव्यतिहारे | The samaasa is by तत्र तेनेदमिति सरूपे | पूर्वपदस्य दीर्घः (केशा) is got by अन्येषामपि दृश्यते | Here the इकार is dropped as per यस्येति च | Eg. मुसलैः मुसलैश्च प्रहृत्येदं युद्धं प्रवृत्‍तम् = मुसलामुसलि |

867 5.4.128 द्विदण्ड्यादिभ्यश्च । i.e., द्विदण्ड्यादिभ्यः ५/३ च ०/० (Eg)

इच् is the samaasaanta when these words of द्विदण्ड्यादि class are to be formed.

Eg. उभौ हस्तौ यस्मिन् प्रहरणे तत् उभाहस्ति / उभयाहस्ति | उभशब्द has तयप् आदेश.

871 5.4.133 वा संज्ञायाम् । i.e., वा ०/० संज्ञायाम् ७/१ (Eg)

वृत्तिः – धनुःशब्दान्ताद् बहुव्रीहेरन्डादेशो वा भवति संज्ञायां विषये। The substitution of आनङ् is optional after धनुस् when the compound refers to संज्ञा (a name).

Eg. शतधनु: / शतधन्वा (शतधनुस् + अनङ्) |

872 5.4.134 जायाया निङ् । i.e., जायायाः ६/१ निङ् १/१

निङ् is the substitute for the final letter of a bahuvrihi ending in जाया |

Eg.  युवतिर्जाया यस्य = यवजानिः | जाया becomes जाय् + नि by जायाया निङ्| The यकार is elided by लोपो व्योर्वलि. By “स्त्रियाः पुंवत्…”, युवति becomes युव.

873 6.1.66 लोपो व्योर्वलि | i.e., लोपः १/१ व्योः ६/२ वलि ७/१ (Ref)

A consonant except य ( वल् = {वरट्; लण्; ञमङ्णनम्; झभञ्; घढधष्; जबगडदश्; खफछटतचटतव्; कपय्; शषसर्; हल् }), व and य are elided.

Eg.  युवतिर्जाया यस्य = यवजानिः | जाया becomes जाय् + नि by जायाया निङ्| The यकार is elided by लोपो व्योर्वलि. By “स्त्रियाः पुंवत्…”, युवति becomes युव.

877 5.4.138 पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः । i.e., पादस्य ६/१ लोपः ६/१ अहस्त्यादिभ्यः ५/३

वृत्तिः – हस्‍त्‍यादिवर्जितादुपमानात्‍परस्‍य पादशब्‍दस्‍य लोपः स्‍याद्बहुव्रीहौ । This sutra mentions the lopa of the last letter. The final अ of पाद is elided when it is at the end of the Bahuvrihi compound, preceded by a word denoting a thing with which it is compared, but not so when such word is हस्ति, etc.

Eg. व्याघ्रस्य इव पादौ अस्य व्याघ्रपात् | Counter Eg. हस्ते: इव पादौ अस्य हस्तिपाद: |

882 5.4.144 विभाषा श्यावारोकाभ्याम् । i.e., विभाषा १/१ श्यावारोकाभ्याम् ५/२ (Eg)

वृत्तिः – श्याव अरोक इत्येताभ्यां परस्य दन्तशब्दस्य दतृ इत्ययम् आदेशो भवति विभाषा समासान्तो बहुव्रीहौ।  The word दन्त optionally changes into दतृ in Bahuvrihi compound when it is the final and when it follows श्याव and अरोक.

Eg. श्यावाः दन्ताः यस्य सः श्यावदन् / श्यावदन्त: | The ऋकार in दतृ is इत् | There is नुम् by another sutra.

889 5.4.151 उरःप्रभृतिभ्यः कप्‌ । i.e., उरःप्रभृतिभ्यः ५/३ कप् १/१

वृत्तिः – उर:प्रभृत्यन्ताद् बहुव्रीहे: कप् स्यात् समासान्त:  | This sutra states the rule for the कप् samaasaanta. The words listed in a list headed by उरस् take कप् as the samaasaanta when they are final in the bahuvrihi compound.

Eg. व्यूढोरस्कः व्यूढम् उर: यस्य स: |

अर्थान्नञः (गुणसूत्र) (Eg)

The above sutra applies to अर्थ preceded by नञ् when it is final in a bahuvrihi compound.

Eg. अविद्यामानोऽर्थो यस्य अनर्थकम् |

Counter Eg. अपगतोऽर्थो यस्मात् अपार्थम् / अपार्थकम्, since कप् comes only optionally by शेषाद्विभाषा.

891 5.4.154 शेषाद्विभाषा । i.e., शेषात् ५/१ विभाषा १/१ (Eg)

A bahuvrihi coming under the adhikaara of शेषो बहुव्रीहिः and for which no samaasaanta has been prescribed, takes कप् optionally as the samaasaanta.

Eg. महद् यश: यस्य स:  महायशस्क: / महायश: | The आत्व is by आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः | स comes by सोऽपदादौ |

896 5.4.159 नाडीतन्त्र्योः स्वाङ्गे । i.e., नाडीतन्त्र्योः ६/२ स्वाङ्गे ७/१ (Eg)

When नाडी and तन्त्री (vein) are referring to the parts of the body, a Bahuvrihi compound ending in them will not take कप्.

Eg. बह्व्यः नाड्यः यस्य सः बहुनाडि: काय: |  Eg. बहुतन्त्रीः ग्रीवा (neck) | Counter example when not a part of the body बह्व्यः नाड्यः यस्य सः बहुनाडीक: स्तम्भ: | Counter eg. बहुतन्त्रीका वीणा |

898 2.2.35 सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ । i.e., सप्तमीविशेषणे १/२ बहुव्रीहौ ७/१

This sutra states which word should be placed first in the compound. A word with the seventh case-affix and an epithet (visheshana) is to be placed first in the Bahuvrihi compound.

Eg. कण्ठेकाल: = कण्ठे काल: यस्य स: | On this ground it is implied that there can be व्यधिकरण bahuvrihi. There is aluk or non-elision of the seventh case affix by 6.3.12 अमूर्धमस्तकात्‌ स्वाङ्गादकामे

Eg.  चित्रा गौ यस्य सः चित्रगुः |  This is an example with visheshana being placed first.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s