Notes for Shikshaa (Level 3) Book 3

सूक्ति: ३
भवितव्यानां द्वाराणि भवन्ति सर्वत्र ।

अर्थ:
यत् भवितव्यं अस्ति तस्य एव आरम्भं सर्वदा भवति, यतः सर्वत्र एषां भवितव्यानां प्रवेशाः एव भवन्ति |
…….

प्रहेलिका
विराजराजपुत्रारे: यन्नाम चतुरक्षरम् ।
पूर्वार्धं तव वैरिणां परार्धं तव सड्गरे ॥

पदविभाग:
विराजराजपुत्रारेः , यत् , नाम , चतुस्+अक्षरम् , पूर्व+अर्धं , तव , वैरिणां , पर+अर्धं , तव , सड्गरे

अन्वय:
विराजराजपुत्रारेः यत् नाम चतुरक्षरं अस्ति, सड्गरे (तस्य पदस्य) पूर्वार्धं तव वैरिणां (भवतु) , (तस्य पदस्य) परार्धं तव (भवतु) ।

अर्थ:
विः इतिचेत् पक्षिः | विराजः तु पक्षिराजः गरुडः |  विराजराजः गरुडस्य स्वामि महाविष्णुः | विराजराजपुत्रः महाविष्णोः पुत्रः मन्मथः | विराजराजपुत्रारिः मन्मथारिः शिवः | विराजराजपुत्रारे: शिवस्य चतुरक्षरं नाम मृत्युज्ञ्जय: | अतः अस्मिन् श्लोकस्य वास्तविकः अर्थ: “युद्धे तव वैरिणां मृत्यु: भवेत् | तव जय: भवेत्” इति अस्ति |

—–

सुभाषितम् ५
शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा:   यस्तु क्रियावान् पुरुष: स विद्वान् ।
सुचिन्तितं चौषधमातुराणां   न नाममात्रेण करोत्यरोगम् ॥

पदविभागः
शास्त्राणि, अधीत्य , अपि , भवन्ति , मूर्खा:, य: , तु , क्रियावान् , पुरुष: , स: , विद्वान् , सुचिन्तितम्  , च,  औषधम् , आतुराणाम् , न , नाम-मात्रेण , करोति , अरोगम् ॥

अन्वयः
शास्त्राणि अधीत्य अपि (केचन पुरुष:) मूर्खा: भवन्ति  | यः पुरुष: तु क्रियावान् सः (एव) विद्वान् (भवति) । आतुराणां  सुचिन्तितं औषधं नाममात्रेण अरोगं न करोति ॥

अर्थ:
केवलं शास्त्राध्ययनेन पुरुषानानं मूर्खत्वं न गच्छति | प्राप्तं ज्ञानं उपयुज्य यदा पुरुषः कार्याणि करोति तदा एव विद्वान् भवितुम् अर्हति | औशदस्य स्वीकरणं विना, सर्वदा मनसि औषद-नाम-स्मरणं करोति चेदपि रुग्णस्य रोगनिवारणं न भवति | तथा केवलेन पठनेन विद्वान् भवितुम् न अर्हति |

सुभाषितम् 6
आयत्यां गुणदोषज्ञ: तदात्वे क्षिप्रनिश्चय: ।
अतीते कार्यशेषज्ञो विपदा नाभिभूयते ॥

पदविभाग:
आयत्याम् , गुणदोषज्ञ: , तदात्वे ,  क्षिप्र-निश्चय: , अतीते ,  कार्य-शेषज्ञ: , विपदा ,  न, अभिभूयते

अन्वयः
आयत्यां गुणदोषज्ञ:, तदात्वे क्षिप्रनिश्चय:, अतीते कार्यशेषज्ञः विपदा न अभिभूयते |

अर्थ:
(१) यत् कार्यं करणीयम् अस्ति, तस्य कार्यस्य श्रेष्ठ-अंशान् च दोषान् च य: जानाति,
(२) यत् कार्यं इदानीं कुर्वन् अस्ति, तस्मिन् कार्ये किमपि विकल्पजालं भवति चेत् तत्क्षणे एव किं करणीयं इति निर्णयं कर्तुं यः समर्थः अस्ति,
(३) यत् कार्यं कृतं, तस्मिन् कार्ये शेषं करणीयं क्रिया किम् अस्ति इति यः जानाति,
विपदः तं प्रति न आगच्छति ।
तस्य कार्यसिद्धिः एव सर्वदा भवति इति तात्पर्यार्थम् |

—–

Sandhi 

माहेश्‍वरसूत्राणि ।। अइउण्; ऋलृक्; एओङ्; ऐऔच्; हयवरट्; लण्; ञमङ्णनम्; झभञ्; घढधष्; जबगडदश्; खफछटतचटतव्; कपय्; शषसर्; हल् |

परसवर्णसन्धिः
अनुस्वारः + व्यञ्जनम् (except श ष स ह ) = { 5th of second } + {second}
शं + करः = शङ्करः
{ त् थ् द् ध् } + ल = ल्ल  | न् + ल = ँल्ल
तत् + लयः = तल्लयः

अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (8.4.58)

ययि परे सति अनुस्वारस्य परसवर्णः स्यात् |

यय् = य् व् र् | ल् | ञ् म् ङ् ण् न् | झ् भ् | घ् ढ् ध् | ज् ब् ग् ड् द् | ख् फ् छ् ठ् थ् च् ट् त् | क् प् |

चर्तवसन्धिः
वर्गीयव्यञ्जनानि + कर्कशव्यञ्जनानि = क् च् ट् त् प्
{ 1, 2, 3, 4 } + { 1, 2, श ष स ) = { 1st of first } + {second}
e.g., विपद् + कालः = विपत्कालः

खरि च (8.4.55) == खरि परे झलां चरः स्युः |

खर् = खफछटतचटतव्; कपय्; शषसर्; |
i.e., खर् = ख फ छ ट त | च ट त क प | श ष स |
i.e., खर् = क च ट त प ; ख छ ट त फ ; श ष स |
i.e., खर् = { 1, 2 } and { स श ष } = कर्कशव्यञ्जनानि

झल् = झभञ्; घढधष्; जबगडदश्; खफछटतचटतव्; कपय्; शषसर्; हल्
i.e., झल् = झ भ घ ढ ध ; ज ब ग ड द ;  ख फ छ ट त ; च ट त क प ;  श ष स ह ;
i.e., झल् = क ख ग घ ; च छ ज झ ; ट ठ ड ढ ; त थ द ध ; प फ ब भ ; स श ष ह ;
i.e., झल् = { 1, 2, 3, 4 } वर्गीयव्यञ्जनम् and { स श ष ह }

चर् = चटतव्; कपय्; शषसर्;
i.e., चर् = च ट त क प ; श ष स ;
i.e., चर् = क च ट त प ; स श ष ;
i.e., चर् = { 1 } + { स श ष }

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s