Notes for Shikshaa (Level 3) Book 2

सूक्तिः

मनो हि हेतुः सर्वेषाम् इन्द्रियाणां प्रवर्तने |

मनः हि हेतुः सर्वेषाम् इन्द्रियाणां प्रवर्तने |

सर्वेषाम् इन्द्रियाणां प्रवर्तने मनः हि हेतुः |

——-

प्रहेलिका
राजन् ! कमलपत्राक्ष ! तत्ते भवतु चाक्षयम् ।
आसादयति यद्रूपं करेणु: करणै: विना ॥

पदच्छेदः
राजन् ! कमलपत्राक्ष ! तत् ते भवतु च अक्षयम् ।
आसादयति यद् रूपं करेणु: करणै: विना ॥

अन्वय:
राजन् ! कमलपत्राक्ष ! यद् रूपं करेणु: करणै: विना आसादयति, अक्षयं तत्  ते भवतु ।

सामान्यः अर्थ:
हे राजन् ! हे कमलपत्राक्ष ! यद् रूपं गजी इन्द्रियैः विना प्राप्नोति,  तत् रूपं सर्वदा तुभ्यं भवतु ।

वास्तविकः अर्थ:
हे राजन् ! हे कमलपत्राक्ष ! भवते अनन्तः आयु: भवेत् |   {करेणु: इति पदे, क्, र्, ण् इति अक्षराणि त्यजामः चेत्,  अ+ए+उ = ऐ + उ = आय् + उ = आयु  भवति ।  }

—–

Sandhi 

माहेश्‍वरसूत्राणि ।। अइउण्; ऋलृक्; एओङ्; ऐऔच्; हयवरट्; लण्; ञमङ्णनम्; झभञ्; घढधष्; जबगडदश्; खफछटतचटतव्; कपय्; शषसर्; हल् |

अनुस्वारसन्धिः
{ म } + { व्यञ्जनम् } = ं + { व्यञ्जनम् }
अहम् प्रातः = अहं प्रातः

मोऽनुस्वारः” ॥८।३।२३॥ मान्तस्य पदस्य अनुस्वारः स्याद्धलि i.e., स्यात् हलि परतः

हल् = हयवरट्; लण्; ञमङ्णनम्; झभञ्; घढधष्; जबगडदश्; खफछटतचटतव्; कपय्; शषसर्; हल् |

i.e., हल् = ह य व र ल ; ञ म ङ् ण न ; झ भ घ ढ ध ; ज ब ग ड द ; ख फ छ ट त ; च ट त क प ; श ष स ह |

i.e., हल् = क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ ड ढ ण त थ द ध न प फ ब भ म य र ल व स श ष ह |

जश्त्वसन्धिः
वर्गीयव्यञ्जनम् + { स्वरः / मृदुव्यञ्जनम् ) = ग् ज् ड् द् ब्
{ 1, 2, 3, 4 } + { स्वरः / {3, 4, 5} / य र ल व ह } = { 3rd of first } + {second}
जगत् + गुरु = जगद्गुरु

“झलां जशोऽन्ते” ॥८।२।३९॥ पदान्ते झलां जशः स्युः |

झल् = झभञ्; घढधष्; जबगडदश्; खफछटतचटतव्; कपय्; शषसर्; हल्

i.e., झल् = झ भ घ ढ ध ; ज ब ग ड द ;  ख फ छ ट त ; च ट त क प ;  श ष स ह ;

i.e., झल् = क ख ग घ ; च छ ज झ ; ट ठ ड ढ ; त थ द ध ; प फ ब भ ; स श ष ह ;

i.e., झल् = { 1, 2, 3, 4 } i.e., वर्गीयव्यञ्जनम् and { स श ष ह }

जश् = जबगडदश्;

i.e., जश् = ज ब ग ड द

i.e., जश् = 3rd of the varga  ग ज ड द ब

———

Subhashitam १

दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य ।
न ददाति न भुड्क्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥

पदविभाग:

दानं भोगः नाशः स्तिस्रः गतयः भवन्ति वित्तस्य ।
यः न ददाति न भुड्क्ते तस्य तृतीया गतिः भवति ॥

अन्वय:

दानं भोगः नाशः च इति वित्तस्य स्तिस्रः गतयः भवन्ति । यः न ददाति न भुड्क्ते, तस्य तृतीया गतिः भवति |

तात्पर्यम्

वित्तस्य सञ्चारः त्रिधः भवति । ते दानं भोग: विनाशः इति त्रयः सन्ति | य: निर्धनेभ्यः दानं न ददाति, अपि च स्वसंतोषार्थम् अपि दनं न व्ययीकरोति, तस्य वित्तस्य नाश: एव भवति ।

Subhashitam 4

व्यसनानन्तरं सौख्यं स्वल्पमप्यध्कं भवेत् ।
काषायरसमासाद्य स्वाद्वतीवाम्बु विन्दते ॥

पदविभाग:

व्यसनानन्तरं सौख्यं स्वल्पम् अपि अधिकं भवेत् ।
काषायरसम् आसाद्य स्वादु अतीव अम्बु विन्दते ॥

अन्वय:

व्यसनानन्तरं सौख्यं स्वल्पम् अपि अधिकं भवेत् । काषायरसम् आसाद्य अम्बु अतीव स्वादु विन्दते ॥

तात्पर्यम्

 

यथा औषदं पीत्वा तदनन्तरं जलं पिबामश्चेत् तद् जलमपि अतिमधुरं भासते, तथा  दुःखस्य अनन्तरं सौक्यं किंचिदेव भवति चेदपि अधिकं इव दृश्यते ।

————

सङ्ग्राह्यविषयाः

कराग्रे वसते लक्ष्मी करमध्ये सरस्वती । करमूले स्थिता गौरी प्रभाते करदर्शनम् ॥

कराग्रे वसते लक्ष्मी कर-मध्ये सरस्वती । कर-मूले स्थिता गौरी प्रभाते कर-दर्शनम् ॥

लक्ष्मी कराग्रे वसते | करमध्ये सरस्वती वसति । गौरी करमूले स्थिता अस्ति | अतः प्रभाते करदर्शनम् अहं करोमि |

समुद्रवसने देवी पर्वतस्तनमण्डले । विष्णुपत्नी नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्वमे |

समुद्र-वसने देवी पर्वत-स्तन-मण्डले । विष्णुपत्नि नमः तुभ्यं पाद-स्पर्शं क्षमस्व मे |

समुद्रवसने । देवी । पर्वतस्तनमण्डले । विष्णुपत्नि | तुभ्यं नमः अस्तु | मे पादस्पर्शं त्वं क्षमस्व |

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s