Notes for Shikshaa (Level 3) Book 1

This page will be updated with more details as the online classes progress for Shikshaa.  Come back to check for updates.

Shiksha question papers and answers – https://drive.google.com/folderview?id=0B21vUhfJ2SEvVFQ4ZWdnM2kwaG8&usp=sharing

Book 1

Sukthih

सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः |

सतां हि संदेह-पदेषु वस्तुषु प्रमाणम्  अन्तःकरण-प्रवृत्तयः |

संदेहपदेषु वस्तुषु सतां प्रमाणम्  अन्तःकरणप्रवृत्तयः हि  भवन्ति |

Subhashitam

१.दम्भेन लोभेन भिया हृिया वा
    प्रायो विनीतो जन एष सर्व: ।
    वैराग्यतस्तवाहृदयं विनीतम्
    नरं वरं दुर्लभमेव मन्ये ।।
दम्भेन लोभेन भिया हृिया वा प्रायः विनीतः जनः एषः सर्व: वैराग्यतः तु आहृदयं विनीतम् नरम् वरम् दुर्लभम् एव मन्ये
एषः सर्व: जनः दम्भेन लोभेन भिया हृिया वा प्रायः विनीतः । वैराग्यतः तु आहृदयं विनीतं वरं नरं दुर्लभम् एव इति अहं मन्ये ।
तात्पर्यम्
बहवः जनाः ते उत्तमाः इति प्रकटीकर्तुं कपटेन वा, निरहङ्काराः भवामः चेत् अधिकं प्राप्नुमः इति तृष्णायाः कारणेन वा, वयं तु बलवीनाः इति भीतेः कारणात् वा, अन्ये किं चिन्तयन्ति इति लज्जायाः कारणात् वा विनीतशीलाः भवन्ति । विरागात् येषां सम्पूर्णहृदयं विनीतं भवति, तादृशाः श्रेष्ठपुरुषाः विरलाः इति अहं चिन्तयामि |
२.यथा ह्यकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत् ।
    एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिद्ध्यति  ।।
यथा हि एकेन चक्रेण न रथस्य गतिः भवेत्  एवम् पुरुषकारेण विना दैवम् न सिद्ध्यति ।
यथा एकेन चक्रेण रथस्य गतिः न हि भवेत्, एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिद्ध्यति ।
तात्पर्यम्
रथः एकेन चक्रेण गन्तुं न शक्नोति । रथस्य गमनाय न्यूनादिन्यूनं चक्रद्वयं आवश्यकम् । तथा मनुष्यस्य स्वप्रयत्नं विना, केवलं दैवानुग्रहेण  सिद्धिः न प्राप्यते |
—-
Clarifications
page 6 – स्खलति – slips / trips
page 6 – कीलयति – nails up
page 6 –    भाययति – to frighten someone – to cause fear
Page 21 – चक्रिन् + ढौकसे
you bring near — the possessor of chakra   (vishnu because of sudharshana or the potter because of his potter’s wheel)
——-
Sandhi 
श्चुत्वसन्धिः
{ सकार + तवर्ग: } + { शकार: + चवर्गः } = { शकार: + चवर्गः }
( first varga changes to equivalent in the second varga ) (order can be reversed also )
{ त } + { च … ञ श } or { च … ञ श } + { त } –> { च }
{ स } + { च … ञ श } or { च … ञ श } + { स } –> { श }
सत् + चित् = सच्चित्
The sutra or aphorism is स्तोश्चुना श्चुः  |
स्तो refers to स and त वर्ग | श्चुः refers to श and च वर्ग |  श्चुना – 3rd vibhakti.
ष्टुत्वसन्धिः
{ सकार + तवर्ग: } + { षकार: + टवर्गः } = { षकार: + टवर्गः }
( first varga changes to equivalent in the second varga ) (order can be reversed also )
{ त } + { ट … ण ष } or { ट … ण ष } + { त } –> { ट }
तत् + टीका = तट्टीका
Sutra for ष्टुत्वसन्धिः  —  ष्टुना ष्टुः | where ष्टुः refers to ष and ट वर्ग |
———

अन्वयरचना – श्लोक: १

परोपकाराय फलन्ति वृक्षा:  परोपकाराय वहन्ति नद्य: ।
परोपकाराय दुहन्ति गाव:  परोपकारार्थमिदं शरीरम् ॥
पदविभाग:
परोपकाराय, फलन्ति, वृक्षा:,परोपकाराय, वहन्ति, नद्य:, परोपकाराय, दुहन्ति, गाव:, परोपकारार्थम्, इदम्, शरीरम्
अन्वय:
परोपकाराय वृक्षा: फलन्ति, परोपकाराय नद्य: वहन्ति, परोपकाराय गाव: दुहन्ति, परोपकाराय इदं शरीरम् अस्ति ।
तात्पर्यम्
यथा अन्येषाम् उपकारार्थं  वृक्षा: फलन्ति, यथा अन्येषाम् उपकाराय नद्य: वहन्ति, यथा अन्येषाम् उपकाराय गाव: दुग्धं ददति, तथा परोपकाराय एव एतत् शरीरम् अपि अस्ति ।
……..
अन्वयरचना – श्लोक: २
व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्ते: पौत्रमकल्मषम् ।
पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम् ॥
पदविभाग:
व्यासम्,  वसिष्ठनप्तारम्,  शक्ते:, पौत्रम्, अकल्मषम्, पराशरात्मजम्,  वन्दे, शुकतातम्, तपोनिधिम्
अन्वय:
अहं वसिष्ठनप्तारं, शक्ते: पौत्रं, पराशरात्मजं, शुकतातम्, अकल्मषं, तपोनिधिं, व्यासं वन्दे ।
तात्पर्यम्
अहं वसिष्ठस्य प्रपौत्रं,  शक्ते: पौत्रं, पराशरस्य पुत्रं, शुकस्य पितरम्, दोषरहितं, श्रेष्ठतपस्विं व्यासम् वन्दे ।
————
सङ्ग्राह्यविषयाः

उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र संततिः ।।

उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेः च एव दक्षिणम् । वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र संततिः ।।

यत् समुद्रस्य उत्तरं, यत् हिमाद्रेः दक्षिणम् च एव, यत्र भारती संततिः, तद् वर्षं भारतं नाम ।

रत्नाकराधौतपदां हिमालयकिरीटिनीम् । ब्रह्मराजर्षिरत्नाढ्यां वन्दे भारतमातरम् ।।

रत्नाकरा-धौत-पदां हिमालय-किरीटिनीम् । ब्रह्म-राज-ऋषि-रत्न-आढ्यां वन्दे भारत-मातरम् ।।

रत्नाकरा-धौत-पदां हिमालय-किरीटिनीं ब्रह्म-राज-ऋषि-रत्न-आढ्यां भारत-मातरम् अहं वन्दे ।

—-

प्रहेलिका  (sa.wikiquote.org)

पर्वताग्रे रथो याति भूमौ तिष्ठति सारथिः ।
चलते वायुवेगेन पदमेकं न गच्छति ॥

पर्वतस्य उपरि रथः सञ्चरति । रथस्य सारथिः भूमौ तिष्ठति । रथः वायुवेगेन चलति ।
किन्तु एकमपि पदम् अग्रे न गच्छति । तर्हि किमेतत् ?

उत्तरम्
कुलालचक्रदण्डः |  (अत्र रथ: इत्युक्ते कुम्भकारस्य चक्रम् इति ज्ञातव्यम् । एतत् चक्रम् एकस्मिन् पीठे अस्ति | कुम्भकार: भूमौ स्थित्वा भ्रामयति | अतः चक्रं वायु-वेगेन भ्रमति | परन्तु तत् चक्रम् एकं पदम् अपि अग्रे न गच्छति । )

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s