Practice for Gita Pravesha exam (Chapter 16-18)

गीता-प्रवेश-परीक्षा प्रश्नोत्तराणि अभ्यासः श्रीमद्भगवद्गीता – अध्यायः १६-१८

एक वाक्येन उत्तरत ।

  1. दैवीसंपत् आसुरी सम्पच्च कस्मै भवति ?
    दैवी सम्पत् विमोक्षाय आसुरी निबन्धाय भवति | दैवी सम्पत् संसाररूपं बन्धनं नाशयति, आसुरी तु तदेव बन्धनं जनयति ।
    दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
    मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ 16.५ ॥
  2. आसुराः जनाः किम् न जानन्ति, तेषु किम् न विद्यते ?
    असुरगुणसम्पन्नाः जनाः धर्मे प्रवृत्तिं न जानन्ति, अधर्मात् च निवृत्तिम् । कायिकं वाचिकं मानसिकं चेति यत् त्रिविधं शौचं तत् तेषु न सम्भवति । नापि च यथार्थवादित्वम्
    प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
    न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ 16.७ ॥
  3. कीदृशाः अशुचौ नरके पतन्ति ?
    स्वच्छन्दं कथयन्तः अविवेकेन भ्रान्ताः, नानाविषयेषु मनसः सञ्चारात् मूढाः, रागरूपजालेन आवृताः, विषयोपभोगे आसक्ताः च अनर्थकारिणि नरके निपतन्ति।
    अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।
    प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ 16.१६ ॥
  4. क्रूरान् नराधमान् अशुभान् श्रीकृष्णः किं करोति ?
    ये श्रीकृष्णं द्विषन्ति, क्रूराः अशुभाश्च सन्ति आसुरगुणसम्पन्नाः तादृशान् नरापसदान् श्रीकृष्णः सर्वदा संसारे एव पातयति, तत्रापि आसुरस्वभावेषु एव जन्म कल्पयति
    तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।
    क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ 16.१९ ॥
  5. कीदृशं दानं तामसं भवति ?
    अयोग्ये देशे काले च शमविद्यादिगुणरहिताय अनादरेण तिरस्कारेण च यत् दानं क्रियते तत् तामसमिति मण्यते ।
    अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
    असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ 17.२२ ॥
  6. नरकस्य त्रिविधं द्वारं किं किम् ?
    कामः क्रोधः तथा लोभः इदम् आत्मनः नाशनं नरकस्य त्रिविधं द्वारम् ।
    त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।
    कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ १६.२१ ॥
  7. यज्ञदानकर्म केन कारणेन न त्याज्यम् ?
    यज्ञः दानं तपश्च इति एतत् कर्मत्रयं न सर्वथा वर्जनीयम् । तत् अवश्यं कर्तव्यम् । यतः तत् त्रिविधं कर्म मनीषिणां शुद्धिकरम्
    यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
    यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ 18.५ ॥
  8. कः त्यागी इति अभिधीयते?
    न हि केनापि पुरुषेण सर्वाणि कर्माणि त्यक्तुं शक्यन्ते । यदि त्यज्यन्ते तर्हि जीवनमेव दुष्करं भवति। तस्मात् कर्मणां फलं यः त्यजति स एव त्यागी, नान्यः इति निर्णयः युक्तः ।
    न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
    यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ 18.११ ॥
  9. स्वभावजं वैश्यकर्म शूद्रकर्म च किम् ?
    कृषिः, गवादिरक्षणम्, क्रयविक्रयश्च वैश्यानां स्वभावात् जातं कर्म । एतेषां त्रयाणामपि साहाय्याचरणं शूद्रस्य स्वभावात् जातं कर्म ।
    कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
    परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ 18.४४ ॥
  10. ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे कथं तिष्ठति ?
    अर्जुन! सर्वेषामपि प्राणिनां हृदये ईश्वरो वर्तते । सः तानि सर्वाणि भूतानि यन्त्रारूढानि इव सम्यक् भ्रामयति
    ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
    भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ 18.६१ ॥
  11. यत्र योगेश्वरः कृष्नः धनुर्धरः पार्थः च तत्र किं भवति ?
    यत्र योगेश्वरः कृष्णः वर्तते यत्र च धनुर्धरः पार्थः वर्तते, तत्र सम्पत्तिः जयः ऐश्वर्यं धर्मः च अवश्यं भवति इति मम मतिः ।
    यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
    तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ 18.७८ ॥
  • रिक्तस्थानं पूरयत ।
    • दय़ा भूतेष्वलोलुप्त्वम् र्दवं ह्रीरचापलम्16.२ ॥
    • त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा17.२ ॥
    • काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासंकवयो विदुः 18.२ ॥

विभज्य सन्धिनाम लिखत ।

  • ह्रीरचापलम् १६.२ = ह्रीः अचापलम् – विसर्गः रेफादेशः |
  • तस्माच्छास्त्रम् १६.२४ = तस्मात् शास्त्रम् – श्चुत्वसन्धिः & छत्वसन्धिः |
    • तस्मात् + शास्त्रम् = तस्माच् + शास्त्रम् – श्चुत्वसन्धिः |
    • तस्माच् + श् + आस्त्रम् = तस्माच् + छ् + आस्त्रम् – छत्वसन्धिः |
  • यच्छ्रद्धः १७.३ = यत् श्रद्धः (समस्तपदम्) – श्चुत्वसन्धिः & छत्वसन्धिः |
    • यत् + श्रद्धः = यच् + श्रद्धः – श्चुत्वसन्धिः |
    • यच् + श् + रद्धः = यच् + छ् + रद्धः – छत्वसन्धिः |
  • भूतगणांश्च १७.४ = भूतगणान् च – सत्वम् |
  • नोपपद्यते १८.७ = न उपपद्यते – गुण सन्धिः |
  • तद्राजसम् १८.२४ = तत् राजसम् – जश्त्वसन्धिः |

विग्रहवाक्यं समासनाम च लिखत ।

  • अल्पबुद्धयः १६.९
    • अल्पा बुद्धिः येषां ते = अल्पबुद्धयः – बहुव्रीहिः |
  • आशापाशशतैः १६.१२
    • आशा एव पाशः = आशापाशः – कर्मधारयः |
    • आशापाशानां शतानि आशापाशशतानि, तैः = आशापाशशतैः – षष्ठीतत्पुरुषः |
  • कार्याकार्यव्यवस्थितौ १६.२४
    • कार्यं च अकार्यं च कार्याकार्ये – द्वन्द्वः |
    • कार्याकार्ययोः व्यवस्थितिः कार्याकार्यव्यवस्थितिः, तस्याम् = कार्याकार्यव्यवस्थितौ – षष्ठीतत्पुरुषः |
  • यक्षरक्षांसि १७.४
    • यक्षाः च रक्षांसि च यक्षरक्षांसि – द्वन्द्वः |
  • स्वकर्मनिरतः १८.४५
    • स्वस्य कर्म स्वकर्म – षष्ठीतत्पुरुषः |
    • स्वकर्मणि निरतः – सप्तमीतत्पुरुषः |
  • यतवाक्कायमानसः १८.५२
    • वाक् च कायश्च मानसं च वाक्कायमानसानि – द्वन्द्वः |
    • यतानि वाक्कायमानसानि येन सः यतवाक्कायमानसः – बहुव्रीहिः |

टिप्पणीं लिखत । (६-८ वाक्यै:)

  • त्रिविधं दानं तपश्च वणयत
  • आसुरि जनानां लक्षणं आचरणं च वर्णयत ।
  • नैश्कर्मसिद्धिः प्राप्तिः अनन्तरं ब्रह्मप्राप्तिश्च कथं भवति ?

Shaaradaa Stotram – Prayer to Goddess Sharada

Shaaradaa Stotram – Prayer to Goddess Shaaradaa

॥ श्रीशारदा स्त्रोत्रम् – श्रीशङ्कराचार्यविरचितम् ॥

नमस्ते शारदे देवि काश्मीरपुरवासिनि ।

त्वामहं प्रार्थये नित्यं विद्यादानं च देहि मे ॥ १

नमः ते । हे शारदे । हे देवि । हे काश्मीर+पुर+वासिनि । नित्यं त्वाम् अहं प्रार्थये । विद्या+दानं मे (त्वं) देहि च ।

ते = तुभ्यम् | विद्यादानम् = विद्यायाः दानम् | मे = मह्यम् |

या श्रद्धा धारणा मेधा वग्देवी विधिवल्लभा ।

भक्तजिह्वाग्रसदना शमादिगुणदायिनी ॥ २

या श्रद्धा धारणा मेधा वग्देवी विधिवल्लभा भक्तजिह्वाग्रसदना शमादिगुणदायिनी (अस्ति), (तस्यै नमः| )

वग्देवी = वाचः देवी | विधिवल्लभा = विधेः वल्लभा । भक्ताजिह्वाग्रसदना = भक्तानां जिह्वायाः अग्रे सदना । शमादिगुणदायिनी = शम दम तितिक्ष इत्यादि गुणान् ददाति इति |

नमामि यामिनीं नाथलेखालङ्कृतकुन्तलाम् ।

भवानीं भवसन्तापनिर्वापणसुधानदीम् ॥ ३ ॥

(अहं) यामिनीं नाथलेखालङ्कृतकुन्तलां भवानीं भवसन्तापनिर्वापणसुधानदीं नमामि ।

यामिनी = यामा अस्यां सन्तीति यामिनी । नाथ+लेखा+अलङ्कृत+कुन्तलाम् = (शिवस्य चन्द्रलेखया) नाथलेखया अलन्कृतं कुन्तलं यस्याः सा | भवानी भवस्य पत्नी भवानी । भव+सन्ताप+निर्वापण+सुधा+नदीम् = भवस्य सन्तापानां निर्वापण सुधा नदी

भद्रकाल्यै नमो नित्यं सरस्वत्यै नमो नमः ।

वेदवेदाङ्गवेदान्तविद्यास्थानेभ्य एव च ॥ ४

नित्यं भद्रकाल्यै नमः । सरस्वत्यै नमः । वेदवेदाङ्गवेदान्तविद्यास्थानेभ्यः एव च नमः ।

भन्दते भद्रम् । भद्रकाली = भद्रकल्याणी  | सरः (प्रसरणं) सर्वत्र अस्तीति सरस्वती । विद्यायाः स्थानम् विद्यास्थानम् | वेदश्च वेदाङ्गश्च वेदान्तश्च वेदवेदाङ्गवेदान्ताः | तेषां विद्यास्थानम् वेदवेदाङ्गवेदान्तविद्यास्थानम्, तेभ्यः वेदवेदाङ्गवेदान्तविद्यास्थानेभ्यः |

ब्रह्मस्वरूपा परमा ज्योतिरूपा सनातनी ।

सर्वविद्याधिदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः ॥ ५ ॥

या ब्रह्म+स्वरूपा परमा ज्योति+रूपा सनातनी सर्व+विद्या+आधि+देवी (अस्ति) तस्यै वाण्यै नमो नमः |

ब्रह्मस्वरूपा = ब्रह्मणः स्वरूपा | वण्यते शब्द्यत इति वाणी ।

यया विना जगत्सर्वं शश्वज्जीवन्मृतं भवेत् ।

ज्ञानाधिदेवी या तस्यै सरस्वत्यै नमो नमः ॥ ६ ॥

यया विना सर्वं जगत् शश्वत् जीवन् मृतं भवेत्, या ज्ञान+आधि+देवी तस्यै सरस्वत्यै नमो नमः |

यया विना जगत्सर्वं मूकमुन्मत्तवत्सदा ।

या देवी वागधिष्ठात्री तस्यै वाण्यै नमो नमः  ॥ ७॥

यया विना जगत्+सर्वं सदा मूकम्+उन्मत्तवत् (भवति) या देवी वाक्+अधिष्ठात्री (भवति) तस्यै वाण्यै नमो नमः |

॥ इति श्रीशारदाप्रार्थना श्रीशङ्कराचार्यविरचिता  ॥

http://sanskritdocuments.org/doc_devii/sharada.html?lang=sa

Shloka was taught by Swamini Svatmananda in the chanting class on 25th Feb 2016.
For other information related to Vedic Swaras, refer the earlier postings.

Udaatta, Anudaatta, Svarita – Introductory Session and followup session – Video Recordings

————————

Obeisance to Thee, O effulgent Sarada, worshipped in the City of Kashmir, I always beseech Thee to vouchsafe to me Pure Knowledge.

You are faith, memory, intelligence, the divinity of speech, the Spouse of Creator, Brahma. You grace the devotees speech, You are the bestower of inner peace, and all other excellences.

I bow down to Bhavani who is decorated with ear ornament studded with the flash of lightning, who is a river of nectar that cures the torments of worldly life.

Constant Salutations to Thee, O Mother Beneficent! You are the stay of Veda and the auxiliary branches of the Veda, of the Vedanta and all other forms of learning. Salutations to You, O Goddess of Learning.

O Mother, You are the personification of Brahman. You are the Supreme Spirit, the light Divine, the Eternal Being. You are the Presiding Deity in all branches of learning. Salutations to You, O Goddess of Learning.

But for You the whole world would appear lifeless. You are the Presiding Deity of Knowledge. Salutations to You, O Goddess of Learning.

But for You the whole world would appear dump and demented. You are the Presiding Deity of Speech. Salutations to You, O Goddess of Speech.

Swamini Svatmavidyananda Session #2 – Amruta Bindu Upanishad

Amtabindu Upaniad Session #2 by Sri Swamini Svatmavidyananda

Here is the video of the recording of the session —

http://livestream.com/Swaminiji/events/

Amruta Bindu Upanishad #2 – Feb 21st 2016

We are building mansions in our mind. Some we inherit from our parents and society. These are the beliefs, customs, practices, etc. The mind gets caught in these. These things that make up one’s identity are the raw material for the mansion that we build in our mind.  It is a subjective reality. It is there because I see it.  Everybody feels trapped in this mansion of our own making. Since everybody feels it, it seems to be real. We cannot surpass this.  The experiencer is called Jeeva – as he or she jeevathi  – continues to live through different births. It is our original nature to feel free forever.  Any object is finite and can’t exist forever.

A Zen guru was approached by a new student with some gift. This custom of carrying a gift has always been there. Rikta paanir na pashyet, raajaanam daivatam gurum – Don’t go to the head of state, to a place of worship and to guru with empty handed. The student carries a china tea cup. The teacher looked at it and asked why it is broken. He asked the guru what he meant. Guru says that it is broken because he says so and asks the student to ponder over it. Even in the Upanishads, Brighu goes to his father – adheehi bhagavo brahma – teach me about Brahman. A statement is made by the father – yato   vaa imaani bhutaani jaayante, yena jaataani jeevanti, yat prayanti abhisamvishanti , tat vijignaasasva tat brahmeti . Brahman is that which is the cause of the universe, out of which all these elements have come,  by which all these are sustained, into which everything goes back – go and contemplate on this. He thinks that it has to be food – annam. Everything depends upon food. I came into being because my parents ate food. Annaat eva khalu imaani bhutaani jaayante. annena jaataani jeevanti, annam prayanti abhisamvishanti. He tells his father. Varuna causes rains. His father sends him back to think about it and that story goes on. Coming back to the story of the zen teacher’s student, he realizes that it will end up some day broken.

The feeling of entrapment is the problem. The problem is subjective because it is not ultimately real. We reject this entrapment as it is not our nature.  Fishes, birds and insects – they are want to run away from the predators. It is not evident that we are struggling. We are managing to keep ourselves going. We have a paramparaa of self-ignorance which is handed down from generation to generation. The subjective perception which is the fruit of self-ignorance leads to wrong conclusion about “I”, fear, sorrow, feeling of bondage, etc. As a society, to handle this issue, we just find solutions by keeping ourselves busy with other things. This misperception has to be corrected. A pencil placed in a cup of water appears to be bent. The pencil gives the appearance of being bent. What needs to be corrected is not the pencil but our understanding. Just understand that it is an apparent reality. Similarly, the antidote, for the misconception about the self, is self-knowledge.   This cannot be done by breathing in or breathing out – anuloma and viloma. The agent is the शास्त्र.

शासनात् त्रायते इति शास्त्रम् – That which protects you by instructing you about your ultimate good. Shaastra clears the wrong perception. (Refer previous lesson notes for the 3 meanings of the root ‘सद्’ धातुः  in Upa+Ni+Shad  where “उप” and “नि” are the prefixes उपसर्ग).  विशरति – it dissipates. अवसादयति – removes forever.  ब्रह्म गमयति – takes us to the Brahman. The police dog runs quickly and drags the police officer towards the offender. Some people says that upa – refers to sitting near the teacher. Let’s take this opportunity to go towards Brahman.

<Break>

The word Nimagnah is used extensively in the Upanishads. In मुण्डकोपनिषत् also, समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः | समाने being the same | वृक्षे  on a tree |  निमग्नः  immersed — absorbed completely |  अनीशया due to powerlessness |  शोचति – feels miserable/lamenting | मुह्यमानः being bewildered or perplexed | On the same tree there are two birds – jeeva and ishwara. The jeeva fails to notice the ishwara.

<Break>

There is no recourse other than to know about “I”. Upanishads are attached to the Vedas. (Appendix is also an important organ in the body). Poorva Meemaamsakaas are interested only in the karma kaanda of the Vedas and they ignore the Upanishads. Vedas are Apaurusheya – not created by Humans. No founder for Hinduism.  During creation, तत् एव अनुप्राविषत् – That conscious being became the creation. Vedas were received through rishis. ऋषयो मन्त्र द्रष्टारः. | People are required to live by the set of values. They are required to stick to the rules and lead their lives with mega ambitions. At some stage, there will be maturity. Sometimes, it comes out of despair.  Then they graduate into Vedanta. It requires mental resolve. There are different types of seekers. The ideal type – उत्तम अधिकारी | On the other end – there are अधम अधिकारिणः who are not interested. In the middle of continuum there are many people like us – मद्यम अधिकारिणः – where the desire is strong to learn Vedanta but still there is some resistance.

What is the solace for those who are stuck in the first part of Veda itself? There are upanishadic portion even in the middle of the Samhita portion of the Veda. The Isaavaasya Upanishad  occurs in the middle of the Yajur Veda. The maha naaraayana Upanishad is also in the Samhita portion.

Mira bhai says in her bhajan that she was looking for the guru to learn swimming. But it has now dried out.  Bhava Saagar sab sukha gayaa hai, Phikar nahee mujhe taranan kee The ocean of samsara has dried up I have no worries of how to cross it. Mira Ke Prabhu giridhar naagar, Ulat bhaye more nayanan kee My guru, Krishna, changed my vision.

[

Mohe Laagi lagan guru charanam ki,
Mohe Laagi lagan guru charanam ki …..

I am attached to the feet of my Guru

Charan bina mujhe Kuch nahi bhaaye,
jhuthee maayaa sab swapanan ki ……

Other than the Guru’s feet, nothing else interests me;

All is mithya, the stuff of dreams

Bhava Saagar sab sukha gayaa hai,
Phikar nahee mujhe taranan kee …..

The ocean of samsara has dried up

I have no worries of how to cross it.

Mira Ke Prabhu giridhar naagar,
Ulat bhaye more nayanan kee ….

Mira’s Lord, the lifter of the mountain,

has revolved my vision completely

]

Upanishads are attached to Vedas. Rig Veda has Aitereya Upanishad;  Shukla Yajur veda – Ishaavasya Upanishad, Bruhadaaranyakopanishad; Krishna Yajur Veda – Many Upanishads – Kathopanishad, Taittiriya Upanishad;  Atharva Veda – Mundaka, Maandookyo and Taittiriya Upanishad, Kaivalyopanishad, amruta bindu Upanishad, many other Upanishads; Saama veda – Chandokyopanisha, Kenopanishad;

Veda Vyasa classified them and gave it to different sets of families to protect it. Every family studying Veda is associated with a specific veda – “Saama shaakaadyaayi” – they would say when introducing themselves.

The teachings are in the form of dialogues. In Prashnopanishad, 6 students are asking questions or Prashnaas to their guru  – Pippalaadah – pippalaani atti iti – one who eats berries. Kenopanishad – interaction between the teacher and the students. Taittiriya – also संवाद or dialogue. आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चन गच्छति | Where does the knowledgeable person go after leaving this world?

There are 4 kinds of Dialogues. Vada – dialogue between 2 friends. Samvada – Lord Krishna and Arjuna – where the student asks the teacher in the right way with shreddha – trust and receptivity with reverence to take in the teaching. Third is Jalpa – to say the opposite. Vitanda – biased – whatever you says is wrong because you say it.

The subject matter of Upanishad is freedom from the ocean of bondage or samsaara. It is meant for the seekers those who desire for knowledge and liberation – मोक्तुम् इच्छुः मुमुक्षुः | ज्ञातुम् इच्छुः जिज्ञासुः | Have Shraddha and learn. It is OK even if one falls asleep.

There is a story. Once Gudaakaa devi, the goddess of Sleep approaches Krishna that the humans are not sleeping. Krishna said wherever there is Hari Katha, where my praises are sung, you go there. J

The qualifications are to be cultivated as Upanishads speaks to the qualified person. The fruit or the phala is the gain of self-knowledge which is the dissipation of ignorance. The teacher is sharing the knowledge found in the book. The book and the subject matter have the pratipaadaka-pratipaadya sambandha – the revealer and the revealed relationship. Between Moksha and the book – there is kaarya kaarana sambandha. Anubandha chatushtayam – vishaya, adhikaari, sambanda, phala. These aspects are clearly marked in the Upanishads.

[ Additional Notes – from an earlier post on Kathopanishad.

अनुबन्द चतुष्टयम्

  1. विषय: – ग्रन्थप्रतिपाद्यवेद्य वस्तु विषया विद्या | परब्रह्मविद्या | Subject matter – Brahma vidyaa
  2. अधिकारी – जिज्ञासुः | एषा विद्या अवगन्तुम् इच्छव: | Target Audience – Seeks of knowledge
  3. प्रयोजनम् – ब्रह्मज्ञानम् | आद्यन्तिकी संसार निवृत्ति: , ब्रह्म प्राप्ति: लक्षणम् | Purpose – Salvation
  4. संबन्द: – प्रतिपाद्य प्रतिपादक भाव संबन्द: | (proving the hypothesis) | Relationship – Revealer and the revealed between the author and the work

]

There are numerous Upanishads. 108 of them have been recognized. Adi Shankara commented on 10 of them which are being considered as Major Upanishads. Taittiriya Upanishad, chandokya and Bruhadaaranyaka are huge. Amruta Bindu Upanishad is small in terms of its size.  It is like a cataract surgery to remove the cataract which prevents us from seeing the truth.

Live teaching by a teacher is required. Just reading the book will not suffice. Teacher = श्रोत्रिया – who has been trained about the Vedas by his/her teacher. Teacher is the amplifier of the message of the Upanishad.  Teacher has to be a Brahmanishata – who is committed to the knowledge, being immersed in the knowledge. Karna parampara is the lineage of learning through hearing.

This Upanishad comes under the 108 Upanishads. There are 5 upanishads ending in Bindu namely Yoga Bindu, Naada Bindu, Gnaana Bindu, Tejo Bindu and Amruta Bindu. AB is the most well known Upanishad. Sometimes AB is translated as a drop of nectar or immortality. From the tantric stand point, Bindu means a point or a center. It is a center or a point of power. AB = Amrutasya Bindu – shashti tatpurusha. If we take it in Karmani shashti (passive – 6th case compound)  a drop for which the subject matter is immortality.

 

Swamini Svatmavidyananda Session #4 – Amruta Bindu Upanishad

Amtabindu Upaniad Session #4 by Sri Swamini Svatmavidyananda

Here is the video of the recording of the session —

http://livestream.com/Swaminiji/events/

Amruta Bindu Upanishad #4 – Feb 24th 2016 (Unedited notes….)

मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुध्दं चाशुध्दमेव च । अशुध्दं कामसंकल्पं शुध्दं कामविवर्जितम् ॥

[mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddham eva

aśuddhaṃ kāma-saṃkalpaṃ śuddhaṃ kāma-vivarjitam

Mind is said to be of two kinds, pure and impure. The impure mind is possessed of desire; the pure mind is free from desire.]

See the details in the earlier session notes. It is an Upaaya – it is a way of getting attention – for the Upanishad to start this way. It creates aakaankshaa – expectation – inquisitiveness. It creates a praroochana – a taste. What is pure, what is impure? Where do I fall in? Our mind is intimate to us so we are interested in knowing more about it. So this is an important beginning. Kenopanishad also starts with mind. Impelled by whom does the mind falls into various thoughts and objects? First mind and then it talks about the praana or breath and then speech.  Three other Upanishads talk about the mind. Manasaa eva idam aaptavyam – Katopanishad – this (knowledge) has to be gained with the help of the mind. Kenopanishad – yat manasaa na manute – that which is not the object of the mind. Taittireeya – yato vacho nivartante apraapya manasaah – Mind and speech fail in describing it. Mind is dwelt upon because it has potential and it is of some use. It has to be disconnected first and it has to be reconnected. From what and to what is the subject matter of the A.B. Upanishad.

Where is the mind present? Ati kushkshmatvaat – since it is very subtle – it cannot be located. Manas has a specific role – the faculty that vacillates– did I lock the door or not? The second classified as Chittam – emotions. The third – Buddhi – the intellect that takes decisions. Buddhi has to be directed in the right direction by meditation, prayer and discipline. Ahamkara – the I-notion or Ego – it owns up all the other. Mind = Manas + Chittam + Buddhi + Ahamkara.

All of these have two varieties of pure and impure. Manas is derived from Man – to think. All the four components of the mind are based on thoughts. It is the presence of thoughts. Saakshi – the self-evident witness consciousness – which says “I am” – is owned by the ahamkaara. The “I am” thought is coming from this body. This awareness comes from this body-mind-sense complex thought. This me is defined by understanding what is not-me. Kshanikaa Vrittayah – thoughts are all momentary. Based on a string of momentary thoughts, one leads their life.

Prison is made of Sankalpa – To imagine creatively. One thinks oneself to sadness, the feeling of bondage. This is ashuda or impure.

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम् ॥

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandha-mokṣayoḥ
bandhāya viṣayāsaktaṃ muktaṃ nirviṣayaṃ smṛtam

Mind alone is the cause for people’s bondage and liberation. When attached to objects, it leads to bondage. When free from objects, it leads to liberation.

[Additional notes: मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ।

In Valmiki Ramayana, Hanuman quotes this when justifying his action of visiting the women’s quarters since he has to search for sita only in women’s quarters and since his mind is not drawn to them.

Gita –  आत्मा एव आत्मनः बन्धु: रिपुश्च । अस्य आशयं वर्णयत । ]

One Brahmachari was studying with a guru. His apprenticeship involves taking care of the cows. Someone took away the ropes. How will the brahmachari now manage these 300 cows. Guru advised the student that he should go and pretend to tie them. He goes near each cow and pretends to tie them. The cow settles down in that place. The student wants to learn this magic or this power or shiddhi. The student keeps check and finds that all the cows remains in their place. Student approaches the guru asking him to release them. Guru asks him to pretend to untie them. That is exactly how banda is and how moksha is. My mind alone is responsible for my own bondage and liberation. There is neither any real bondage nor any real liberation. There is only Aaroopa – super-imposition.

Even for the person “bitten” by the rope which seemed like a snake, the doctor gives a medicine to make him feel better. It is a waste of time to accept their bondage and to treat it. But this is required – to take this notion to be real – in order to remove the bondage. To remove the thorn stuck in the foot, another sharp object is required. There is no bondage or liberation for animals. Only for human beings – manushyaanam banda moksha – this applies.

bandhāya (manah) viṣayāsaktaṃ |  vishinoti badnaati iti vishayah | vishaya means objects – they bind us.  Ashtavakra gita is given by Sage ashtavakra – who had eight bends in his body. While he was in his mother’s womb itself, he was very knowledgeable. He says “Consider all the vishayaas to be visha or poison”.  When attached to objects, mind leads to bondage.

muktaṃ (manah) nirviṣayaṃ smṛtam  | smṛtam – remembered – in this context it is taken to be “said”. When free from objects, mind leads to liberation.

At the surface level, it seems that it is not possible to have a mind that is free of objects or thoughts. So we need to see deeper.

 

Swamini Svatmavidyananda Session #3 – Sri Vidyaranya Swami’s Panchadasi

Sri Vidyaranya Swami’s पञ्चदशी

Session #3 by Sri Swamini Svatmavidyananda on Feb 22nd 2016 at 5.30 AM IST

Here is the video of the recording of the session — http://livestream.com/Swaminiji/events/4830020

ॐ सहना ववतु सह नौ भुनक्तु सहवीर्यं करवावहै । तेजस्वीनावधीतामस्तु माविद्विषावहै ॥ ॐ शांतिः । शांतिः। शांतिः |

नमः श्रीशङ्करानन्दगुरुपादाम्बुजन्मने । सविलासमहामोहग्राहग्रासैककर्मणे ॥ १॥
namaḥ śrīśaṅkarānandagurupādāmbujanmane savilāsamahāmohagrāhagrāsaikakarmaṇe

अविचारकृतो बन्धो विचारेण निवर्तते ।
तस्माज्जीवपरात्मानौ सर्वदैव विचारयेत् ॥ ५॥

Negation indicates – Insufficient enquiry, Doing things other than enquiry, Absence of enquiry, wrong enquiry. Bandah – centered on the “I”.   [Refer earlier class notes for the details]

Agah – na gachchati – corels. Turagaas – turage gachchati. Khagaas – khe gachchati. These creatures do not have the problems centered on the self. They are happy being what they are. Only humans have this problem. Therefore please do enquiry. Tasmaat vichaarayet.

Ramana did “Who am I?” enquiry. His path is being wrongly interpreted though it does not negate the need for the guru or the study of the Vedanta.

The Adhikaari to do enquiry is the person who is a jignaasuhu – seeker of knowledge. According to the established rules the guru has to be approached nicely (aasaadhya).

Some consider that there are so many options including Vedanta. The brahma sutra says that the path is like the trail left behind by the bird in its flight – there is no path. It is the dismissal of the ignorance – the glory that you are – is revealed. Vedanta is the truth of yourself, it is not a philosophy.

Everyone wants to be loved. These longings are enacted in the spiritual realm also. They look for solutions based on those longings. Such people want the guru should chose them, look at them, make them feel special. The longings now are towards some spiritual experience.

There is no such thing in Vichaara. Vichaara means zero subjectivity. We should suspend the longings and do enquiry. In the 4th chapter of the mandukopanishad – in the kaarikas, Shankara’s guru Gaudapaadaacharya (author of Māṇḍukya Kārikā) dismisses these arguments. Alaata-shanti prakaranam – there is a glowing spot in the incense stick which can create various forms which vanish immediately.

Why do you want options? Vedanta is not one among many options.  The five primary means of knowledge are

  1. 5 senses – aksham aksham prati = प्रत्यक्ष – perception;
  2. Inference – anumaana;
  3. arthapaatti – one or more step inference – postulations; puppy has taken the shoes.
    De Kart said “I think; therefore I am”. Later he reversed it and said “I am; therefore I think”.
  4. Upama – comparison; like the cow
  5. Anupalabdhi – the cognition of absence; the absence of a flower in our hand;

Viveka choodamani –
अतो विचारः कर्तव्यः जिज्ञासोरात्मवस्तुनः ।
समासाद्य दयासिन्धुं गुरुं ब्रह्मविदुत्तमम् ॥१५॥

[
अतः आत्मवस्तुनः सिज्ञासोः दयासिन्धुं ब्रह्मवित् उत्तमं गुरुं समासाद्य (आत्मवस्तुनः) विचारः कर्तव्यः ।

Therefore enquiry should be done by the one who is desirous of knowing the self having approached the best teacher who is the knower of brahman and ocean of compassion.

]

<break>

Vedanta is beyond these 5 means of knowledge. Vedanta dismantles or  knocks off or dismisses the knower. Gnaana Triputi – knower, known, an object of knowledge – gnaataa, gnaanam, gneyam. When the cognition of the flower takes place, Knower is different from the known.

[The six schools of Hindu philosophy are Nyaya, Vaisheshika, Samkhya, Yoga, Mīmāṃsā and Vedanta.]

Naiyaayika-s try to derive the conclusions. There has to be systematic dismantling of what we have thought of ourselves. In Vedanta, the knower is plucked out. The knower wants to hold on as much as possible.

Shabda pramaana is the sixth means of knowledge. It is the words of Vedanta, handled properly by a guru, who has been trained by his guru. The Shabda pramaana operates upon me, while the other 5 pramaanas are operated by us.

Vedanta knocks you out to remove the wrong notions like the anesthesia knocks out the patient during the operation done for removing a tumor. The shabda pramaana needs a speaker – that is in the form of a live teaching – from a guru.

When we encounter the words of the shashtra that we are the whole. We are unable to handle it due to our false notions, resistances, wrong conclusions, etc. These are handled by the teacher who has submitted to the same operation by his teacher and this paramparaa goes up until Sadashiva himself. I salute the entire lineage.

sadASiva samArambhAm. SankarAcArya madhyamAm.
asmadAcArya paryantAm.vande guru paramparAm. ||

The term Guru is used in all fields of knowledge very loosely like cooking, music, dance, etc. Guru is the one who teaches the maha vakhya. The authority issues make one become afraid of having a guru. The insecurity is the projection of the unconscious from the past onto the present situation.

We have a child and an adult in us. The child wants to be parented. The guru teaches the adult within the disciple as to how to handle the child within oneself. The unconscious and the conscious minds within me are split. The inner splits are healed by the guru and the result is oneness. Guru is an invariable part of the knowledge of Vedanta. Shraddhaavaan labhate gnaanam says Gita – that the sincere student will gain the knowledge.

Adhyaasa – is the projection of the earlier experiences – these are transferences. Let them happen. Don’t buy into that. Be in a state of neutral witnessing. Watch it and don’t get affected by it. There are two general transferences apart from those specific to each person. The first one is Shobhanaa adhyaasa – positive transference – seeing everything about the guru as a wonderful person, as a savior.  The second one is Ashobhanaa adhyaasa – negative transference. When the guru fails to give special attention to the disciple, the disciple loses the reverence. Sometimes it oscillates between positive and negative transference.

The Vedantic knowledge becomes Shabda pramaana only when it is spoken by the teacher and not when it is read by us on our own. This process of knowing is different from the other means of knowledge. While watching a flower, the cognition goes out with the help of the eyes, checks out the flower and brings the knowledge back to the mind. This is called Vrutti vyaapti. This thought about this flower is the information that the mind needs. Then there is re-cognition. This is called phala vyaapti. So in this case, there is flower-thought, flower-cognition and flower-recognition.

In case of understanding oneself, the vrutti is akhandaakaara vrutti – the vrutti of oneness. The teaching of oneness also comes in the form of a thought. It goes in and self-destructs as Vrutti or thought by itself is kshanikaa or momentary. It enables us to have the darshan of Bhagavan  as the truth of oneself. There is no phala vyaapti as I already exist and it is already known. The wrong notations are getting dismissed. It breaks down the concrete walls of false notions. “I” naturally shines.

Viveka choodamani says, http://www.vedantavichara.com/vivekachudamani-the-student.html

अतः आत्मवस्तुनः जिज्ञासोः दयासिन्धुं ब्रह्मवित् उत्तमं गुरुं समासाद्य (आत्मवस्तुनः) विचारः कर्तव्यः ।

Therefore enquiry should be done by the one who is desirous of knowing the self having approached the best teacher ….

How to approach is also mentioned there – तमाराध्य गुरुं भक्त्या प्रह्वप्रश्रयसेवनैः । भक्त्या with devotion प्रह्व-प्रश्रय-सेवनैः (प्रह्व bent with folded hands, प्रश्रय humility, सेवन being sensitive to his needs and ready to fulfill them)

Having approached the guru with reverence. tad viddhi pranipaatena pariprashnena sevayaa as the Gita says in verse 36 in chapter 4. By bending humbly and serving the Guru, one should learn. Only in Vedanta, the knower is knocked off. We are giving permission to the guru to knock us off.

Pariprashna – questioning at the proper time in the proper way – learn from the way Arjuna puts forth the question. “As though confused” without saying that “you are confusing me”. Vyaamishreneva vaakyena bhuddhim mohayasi iva me – as though you are confusing – says Arjuna in Chapter 3.

Seva is not to be confused with slavery. I look for opportunities to serve, as I want to be around to learn from you. The word Shishrusha – is Shrotum ichchaa. It is used to mean taking care in other languages. It actually means the desire to hear and learn. I make myself useful while I am hanging around.

Upadekshanti te gnaanam tattva darshinah – Definitely the guru will teach you. This guru who has studied properly from their gurus will teach you. The guru was the student to be receptive. There is no other expectation from the guru except that the student should gain the knowledge.

 

Bhagavad Gita – Chapter 18 – Part 1

श्रीमद्भगवद्गीता –अष्टादशोऽध्यायः – मोक्षसंन्यासयोगः

 

अर्जुन उवाच

सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।

त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ १ ॥

पदच्छेदः

सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वम् इच्छामि वेदितुम् त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिषूदन ॥

अन्वयः

महाबाहो हृषीकेश केशिनिषूदन ! सन्न्यासस्य त्यागस्य च तत्त्वं पृथक् वेदितुम् इच्छामि ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = महाबाहो
  • सम्बोधनपदम् = हृषीकेश
  • सम्बोधनपदम् = केशिनिषूदन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = इच्छामि
    • वाक्यांश:
      • कारणवाचकपदम् = वेदितुम्
      • क्रियाविशेषणम् = पृथक्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = तत्त्वम्
        • सम्बन्ध-पदम् = सन्न्यासस्य
        • सम्बन्ध-पदम् = त्यागस्य
        • संयोजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = (अहम्)

श्रीभगवानुवाच

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः ।

सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ २ ॥

पदच्छेदः

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुः त्यागं विचक्षणाः ॥ २ ॥

अन्वयः

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं इति कवयः विदुः । सर्वकर्मफलत्यागं विचक्षणाः त्यागं इति प्राहुः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विदुः
    • कर्तृपदम् = कवयः
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सन्न्यासम्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = न्यासम्
        • सम्बन्ध-पदम् = कर्मणाम्
        • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = काम्यानाम्
        • संयोजकपदम् = इति
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = प्राहुः
        • कर्तृपदम् = विचक्षणाः
        • वाक्यांश:
          • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्यागम्
          • कर्मपदम् = सर्वकर्मफलत्यागम्
          • संयोजकपदम् = इति

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

त्याज्यं दोषवत् इति एके कर्म प्राहुः मनीषिणः यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम् इति च अपरे ॥ ३ ॥

अन्वयः

एके मनीषिणः दोषवत् कर्म त्याज्यम् इति प्राहुः । अपरे यज्ञदानतपःकर्म च न त्याज्यम् इति ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्राहुः
    • कर्तृपदम् = मनीषिणः
    • कर्तृविशेषणम् = एके
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्याज्यम्
      • कर्मपदम् = कर्म
      • कर्मविशेषणम् = दोषवत्
      • संयोजकपदम् = इति
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = प्राहुः
      • कर्तृपदम् = अपरे
      • वाक्यांश:
        • वाक्यांश:
          • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्याज्यम्
          • प्रतिषेधपदम् = न
        • कर्मपदम् = यज्ञदानतपःकर्म
        • संयोजकपदम् = इति
        • संयोजकपदम् = च

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।

त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम त्यागः हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥

अन्वयः

भरतसत्तम ! तत्र त्यागे मे निश्चयं शृणु, पुरुषव्याघ्र ! त्यागः हि त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = भरतसत्तम!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = निश्चयम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • विषयवाचकपदम् = त्यागे
    • विषयवाचकपदम् = तत्र
  • सम्बोधनपदम् = पुरुषव्याघ्र!
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= सम्प्रकीर्तितः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधः
    • कर्तृपदम् = त्यागः
    • अवधारणम् = हि

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।

यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यम् एव तत् यज्ञः दानं तपः च एव पावनानि मनीषिणाम् ॥

अन्वयः

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं तत् कार्यम् एव । यज्ञः दानं तपः च एव मनीषिणां पावनानि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्याज्यम्
    • कर्तृपदम् = यज्ञदानतपःकर्म
    • कर्तृविशेषणम् = कार्यम्
    • कर्तृविशेषणम् = तत्
    • अवधारणम् = एव
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = पावनानि
      • सम्बन्ध-पदम् = मनीषिणाम्
    • कर्तृपदम् = यज्ञः
    • कर्तृपदम् = दानम्
    • कर्तृपदम् = तपः
    • संयोजकपदम् = च
    • अवधारणम् = एव

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।

कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

एतानि अपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च कर्तव्यानि इति मे पार्थ निश्चितं मतम् उत्तमम् ॥

अन्वयः

पार्थ ! एतानि अपि तु कर्माणि सङ्गं फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि इति निश्चितं मे उत्तमं मतम् ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = पार्थ!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-पदम् = मतम्
      • कर्तृविशेषणम् = उत्तमम्
      • कर्तृविशेषणम् = निश्चितम्
      • सम्बन्ध-पदम् = मे
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्तव्यानि
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = कर्माणि
        • कर्तृविशेषणम् = एतानि
        • अवधारणम् = अपि
        • अवधारणम् = तु
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
        • कर्मपदम् = सङ्गम्
        • कर्मपदम् = फलानि
        • संयोजकपदम् = च
      • संयोजकपदम् = इति

नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।

मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणः न उपपद्यते मोहात् तस्य परित्यागः तामसः परिकीर्तितः ॥

अन्वयः

नियतस्य कर्मणः तु सन्न्यासः न उपपद्यते । मोहात् तस्य परित्यागः तामसः (इति) परिकीर्तितः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपपद्यते
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सन्न्यासः
      • सम्बन्ध-पदम् = कर्मणः
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = नियतस्य
      • अवधारणम् = तु
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृपदम् = परिकीर्तितः
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसः
        • कर्मपदम् = परित्यागः
        • सम्बन्ध-पदम् = तस्य
        • कारणवाचकपदम् = मोहात्
        • संयोजकपदम् = (इति)

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।

स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

दुःखम् इति एव यत् कर्म कायक्लेशभयात् त्यजेत् स कृत्वा राजसं त्यागं न एव त्यागफलं लभेत् ॥

अन्वयः

कायक्लेशभयात् दुःखम् इति एव यत् कर्म त्यजेत् सः राजसं त्यागं कृत्वा त्यागफलं न एव लभेत् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “(यः)” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = त्यजेत्
      • कर्मपदम् = कर्म
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = दुःखम्
        • संयोजकपदम् = इति
        • अवधारणम् = एव
      • कारणवाचकपदम् = कायक्लेशभयात्
      • कर्तृपदम् = (यः)
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = लभेत्
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • अवधारणम् = एव
      • कर्मपदम् = त्यागफलम्
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = कृत्वा
        • कर्मपदम् = त्यागम्
        • कर्मविशेषणम् = राजसम्
      • कर्तृपदम् = सः

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।

सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

कार्यम् इति एव यत् कर्म नियतं क्रियते अर्जुन सङ्गं त्यक्त्वा फलं च एव सः त्यागः सात्त्विकः मतः ॥

अन्वयः

अर्जुन ! सङ्गं फलं च एव त्यक्त्वा कार्यम् इति एव यत् नियतं कर्म क्रियते सः त्यागः सात्त्विकः मतः ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = अर्जुन!
  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = क्रियते
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = कर्म
      • कर्तृविशेषणम् = नियतम्
      • कर्तृविशेषणम् = यत्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कार्यम्
        • संयोजकपदम् = इति
        • अवधारणम् = एव
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
        • ल्यबन्त-वाक्यांश: सङ्गम्
        • ल्यबन्त-वाक्यांश: फलम्
        • संयोजकपदम् = च
        • अवधारणम् = एव
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मतः
        • वाक्यांश:
          • वाक्यांश:
            • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्यागः
            • कर्तृविशेषणम् = सात्त्विकः
          • कर्तृपदम् = सः
        • संयोजकपदम् = (इति)

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।

त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १० ॥

पदच्छेदः

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले न अनुषज्जते त्यागी सत्त्वसमाविष्टः मेधावी छिन्नसंशयः ॥

अन्वयः

सत्त्वसमाविष्टः छिन्नसंशयः मेधावी त्यागी अकुशलं कर्म न द्वेष्टि । कुशले न अनुषज्जते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = द्वेष्टि
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • कर्मपदम् = कर्म
    • कर्मविशेषणम् = अकुशलम्
    • कर्तृपदम् = त्यागी
    • कर्तृविशेषणम् = मेधावी
    • कर्तृविशेषणम् = छिन्नसंशयः
    • कर्तृविशेषणम् = सत्त्वसमाविष्टः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अनुषज्जते
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • विषयवाचकपदम् = कुशले
    • कर्तृपदम् = (सः)

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।

यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माणि अशेषतः यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ॥

अन्वयः

देहभृता अशेषतः कर्माणि त्यक्तुं न हि शक्यम् । यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= शक्यम्
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • अवधारणम् = हि
    • तुमुनन्तपदम् = त्यक्तुम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्माणि
    • क्रियाविशेषणम् = अशेषतः
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = देहभृता
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्मफलत्यागी
      • कर्तृपदम् = यः
      • अवधारणम् = तु
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अभिधीयते
      • कर्म-वाक्यम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्यागी
        • कर्तृपदम् = सः
        • संयोजकपदम् = इति

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।

भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

अनिष्टम् इष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् भवति अत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित् ॥

अन्वयः

अनिष्टम् इष्टं मिश्रं च इति कर्मणः त्रिविधं फलम् । अत्यागिनां प्रेत्य भवति सन्न्यासिनां तु न क्वचित् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधम्
    • कर्तृपदम् = फलम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = अनिष्टम्
      • कर्तृपदम् = इष्टम्
      • कर्तृपदम् = मिश्रम्
      • संयोजकपदम् = च
      • संयोजकपदम् = इति
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = भवति
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = प्रेत्य
        • सम्बन्ध-पदम् = अत्यागिनाम्
        • कर्तृपदम् = (तत्)
      • समुच्चय-वाक्यम्
        • प्रतिषेधपदम् = न
        • वाक्यांश:
          • कर्मपदम् = क्वचित्
          • सम्बन्ध-पदम् = सन्न्यासिनाम्
          • अवधारणम् = तु

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।

साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

पञ्च एतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥

अन्वयः

महाबाहो ! साङ्ख्ये कृतान्ते सर्वकर्मणां सिद्धये प्रोक्तानि एतानि पञ्च कारणानि मे (वचनात्) निबोध ।

पदपरिचयः

  • सम्बोधनपदम् = महाबाहो!
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = निबोध
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = कारणानि
      • कर्मविशेषणम् = पञ्च
      • कर्मविशेषणम् = एतानि
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = प्रोक्तानि
      • सम्प्रदानपदम् = सिद्धये
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्वकर्मणाम्
    • अधिकरणपदम् = कृतान्ते
    • अधिकरण-विशेषणम् = साङ्ख्ये
    • वाक्यांश:
      • कारणवाचकपदम् = (वचनात्)
      • सम्बन्ध-पदम् = मे

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।

विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथक् विधम् विविधाः च पृथक् चेष्टाः दैवं च एव अत्र पञ्चमम् ॥

अन्वयः

अधिष्ठानं तथा कर्ता, पृथग्विधं करणं च, विविधाः च पृथक्चेष्टाः अत्र च एव पञ्चमं दैवम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (सन्ति)
    • कर्तृपदम् = अधिष्ठानम्
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = कर्ता
      • संयोजकपदम् = तथा
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = करणम्
      • कर्तृविशेषणम् = पृथग्विधम्
      • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = पृथक्चेष्टाः
      • कर्तृविशेषणम् = विविधाः
      • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = दैवम्
      • कर्तृविशेषणम् = पञ्चमम्
      • अवधारणम् = एव
      • संयोजकपदम् = च
    • अधिकरणपदम् = अत्र

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।

न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

शरीरवाङ्मनोभिः यत् कर्म प्रारभते नरः न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्च एते तस्य हेतवः ॥

अन्वयः

नरः शरीरवाङ्मनोभिः न्याय्यं वा विपरीतं वा यत् कर्म प्रारभते तस्य एते पञ्च हेतवः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = प्रारभते
      • करणवाचकपदम् = शरीरवाङ्मनोभिः
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषणम् = न्याय्यम्
        • संयोजकपदम् = वा
        • कर्मविशेषणम् = विपरीतम्
        • संयोजकपदम् = वा
      • कर्मपदम् = कर्म
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • कर्तृपदम् = नरः
    • “तस्य” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृपदम् = हेतवः
      • कर्तृविशेषणम् = पञ्च
      • वाक्यांश:
        • कर्तृविशेषणम् = एते
        • सम्बन्ध-पदम् = तस्य

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।

पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

तत्र एवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः पश्यति अकृतबुद्धित्वात् न सः पश्यति दुर्मतिः ॥

अन्वयः

देहभृता अशेषतः कर्माणि त्यक्तुं न हि शक्यम् । यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= शक्यम्
    • प्रतिषेधपदम् = न
    • अवधारणम् = हि
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = देहभृता
    • कर्मपदम् = कर्माणि
    • तुमुनन्तपदम् = त्यक्तुम्
    • क्रियाविशेषणम् = अशेषतः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = कर्मफलत्यागी
      • कर्तृपदम् = यः
      • अवधारणम् = तु
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अभिधीयते
      • वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = (अस्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्यागी
        • कर्तृपदम् = सः
        • संयोजकपदम् = इति

यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।

हत्वापि स इमान् लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

यस्य न अहङ्कृतः भावः बुद्धिः यस्य न लिप्यते हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते ॥

अन्वयः

यस्य अहङ्कृतः भावः न, यस्य बुद्धिः न लिप्यते सः इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति, न निबध्यते।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यस्य” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = भावः
      • सम्बन्ध-पदम् = अहङ्कृतः
      • सम्बन्ध-पदम् = यस्य
    • “यस्य” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = लिप्यते
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • कर्तृपदम् = बुद्धिः
      • सम्बन्ध-पदम् = यस्य
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = हन्ति
      • प्रतिषेधपदम् = न
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = हत्वा
        • कर्मपदम् = लोकान्
        • कर्मविशेषणम् = इमान्
        • अवधारणम् = अपि
      • कर्तृपदम् = सः
      • समुच्चय-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = निबध्यते
      • प्रतिषेधपदम् = न

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।

करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना करणं कर्म कर्ता इति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥

अन्वयः

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता इति कर्मचोदना त्रिविधा । करणं कर्म कर्ता इति कर्मसङ्ग्रहः त्रिविधः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधा
    • कर्तृपदम् = कर्मचोदना
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = ज्ञानम्
      • कर्तृपदम् = ज्ञेयम्
      • कर्तृपदम् = परिज्ञाता
      • संयोजकपदम् = इति
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = त्रिविधः
      • कर्तृपदम् = कर्मसङ्ग्रहः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = करणम्
        • कर्तृपदम् = कर्म
        • कर्तृपदम् = कर्ता
        • संयोजकपदम् = इति

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।

प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधा एव गुणभेदतः प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावत् शृणु तानि अपि ॥ १९ ॥

अन्वयः

ज्ञानं कर्म च कर्ता च गुणभेदतः त्रिधा एव गुणसङ्ख्याने प्रोच्यते । तानि अपि यथावत् शृणु ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = प्रोच्यते
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = ज्ञानम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • संयोजकपदम् = च
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = त्रिधा
      • अवधारणम् = एव
      • कारणवाचकपदम् = गुणभेदतः
    • अधिकरणपदम् = गुणसङ्ख्याने
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = शृणु
    • क्रियाविशेषणम् = यथावत्
    • कर्मपदम् = तानि
    • अवधारणम् = अपि
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।

अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ २० ॥

पदच्छेदः

सर्वभूतेषु येन एकं भावम् अव्ययम् ईक्षते अविभक्तं विभक्तेषु तत् ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥

अन्वयः

विभक्तेषु सर्वभूतेषु अव्ययम् एकं भावं येन ईक्षते तत् ज्ञानं सात्त्विकं विद्धि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “येन” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = ईक्षते
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = येन
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = भावम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = एकम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अव्ययम्
      • अधिकरणपदम् = सर्वभूतेषु
      • अधिकरण-विशेषणम् = विभक्तेषु
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = विद्धि
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
      • कर्मपदम् = ज्ञानम्
      • कर्मविशेषणम् = तत्

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।

वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

पृथक्त्वेन तु यत् ज्ञानं नानाभावान् पृथक् विधान् वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तत् ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥

अन्वयः

सर्वेषु भूतेषु पृथग्विधान् नानाभावान् पृथक्त्वेन तु यत् ज्ञानं वेत्ति तत् ज्ञानं राजसं विद्धि ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = वेत्ति
      • कर्तृपदम् = ज्ञानम्
      • कर्तृविशेषणम् = यत्
      • करणवाचकपदम् = पृथक्त्वेन
      • अवधारणम् = तु
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = नानाभावान्
        • कर्मविशेषणम् = पृथग्विधान्
        • अधिकरणपदम् = भूतेषु
        • अधिकरण-विशेषणम् = सर्वेषु
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = विद्धि
        • कर्तृपदम् = (त्वम्)
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
        • कर्मपदम् = ज्ञानम्
        • कर्मविशेषणम् = तत्
        • संयोजकपदम् = (इति)

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।

अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

यत् तु कृत्स्नवत् एकस्मिन् कार्ये सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पं च तत् तामसम् उदाहृतम् ॥

अन्वयः

यत् तु एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत् सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पं च तत् तामसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सक्तम्
        • क्रियाविशेषणम् = कृत्स्नवत्
        • विषयवाचकपदम् = कार्ये
        • अधिकरण-विशेषणम् = एकस्मिन्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अहैतुकम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अतत्त्वार्थवत्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अल्पम्
      • संयोजकपदम् = च
    • “तत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उदाहृतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्
      • संयोजकपदम् = (इति)

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।

अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् अफलप्रेप्सुना कर्म यत् तत् सात्त्विकम् उच्यते ॥ २३ ॥

अन्वयः

अफलप्रेप्सुना अरागद्वेषतः नियतं सङ्गरहितम् यत् कृतं कर्म तत् सात्त्विकम् उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= कृतम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अरागद्वेषतः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = नियतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = सङ्गरहितम्
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = अफलप्रेप्सुना
    • “तत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।

क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

यत् तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः क्रियते बहुलायासं तत् राजसम् उदाहृतम् ॥

अन्वयः

कामेप्सुना साहारेण वा पुनः बहुलायासं तु यत् कर्म क्रियते तत् राजसम् उदाहृतम् ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = क्रियते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
      • (कर्मणि) क्रियाविशेषणम् = बहुलायासम्
      • (कर्मणि) अवधारणम् = तु
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = कामेप्सुना
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = साहारेण
      • संयोजकपदम् = वा
      • संयोजकपदम् = पुनः
    • “तत्” वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उदाहृतम्
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।

मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् मोहादारभ्यते कर्म यत् तत् तामसम् उच्यते ॥

अन्वयः

अनुबन्धं क्षयं हिंसां पौरुषं च अनवेक्ष्य मोहात् यत् कर्म आरभ्यते तत् तामसम् उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = आरभ्यते
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्म
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = यत्
      • कारणवाचकपदम् = मोहात्
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = अनवेक्ष्य
        • कर्मपदम् = अनुबन्धम्
        • कर्मपदम् = क्षयम्
        • कर्मपदम् = हिंसाम्
        • कर्मपदम् = पौरुषम्
        • संयोजकपदम् = च
      • “तत्” वाक्यांश:
        • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
        • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसम्
        • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।

सिद्ध्यसिद्ध्योर्निविकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

मुक्तसङ्गः अनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः सिद्ध्यसिद्ध्योः निविकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ॥

अन्वयः

मुक्तसङ्गः धृत्युत्साहसमन्वितः अनहंवादी सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सात्त्विकः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = मुक्तसङ्गः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = धृत्युत्साहसमन्वितः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अनहंवादी
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = सिद्ध्यसिद्ध्योः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = निर्विकारः

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।

हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥

अन्वयः

रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = परिकीर्तितः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = राजसः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = रागी
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = लुब्धः
      • सम्बन्ध-पदम् = कर्मफलप्रेप्सुः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = हिंसात्मकः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अशुचिः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = हर्षशोकान्वितः

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।

विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते ॥ २८ ॥

अन्वयः

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते ।

पदपरिचयः

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = तामसः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = कर्ता
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अयुक्तः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = प्राकृतः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = स्तब्धः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = शठः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = नैष्कृतिकः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अलसः
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = विषादी
    • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = दीर्घसूत्री
    • संयोजकपदम् = च

References –

  1. 20, 21 Feb 2016 दिनाङ्कयोः नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/7q4  मोक्षसंन्यासयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwas, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site

Swamini Svatmavidyananda Session #3 – Amruta Bindu Upanishad

Amtabindu Upaniad Session #3 by Sri Swamini Svatmavidyananda

Here is the video of the recording of the session —

http://livestream.com/Swaminiji/events

Amruta Bindu Upanishad – Feb 21st 2016 (Unedited notes….)

Upanishads are attached to the Vedas. The amruta bindu Upanishad belongs to Atharva Veda. Atharva was the name of rishi who got the revelation during his meditation. It is worth studied because it is not man-made. It does not have human interventions. In South India, there is more of Krishna Yajur Veda along with the other Vedas. In North India, there is Sukhla Yajur Veda. Atharva Veda – Mundaka, Maandookyo and Taittiriya Upanishad apart from many other Upanishad.

There is a prayer to study the Veda itself (not just the Upanishad). Shanti Paata is recited to resolve the mind. To keep it free from obstacles – e.g., wrong perceptions. Vignaa-s are disturbances. We can’t control the surroundings. We resort to prayers. All prayers go to that one god – who is nameless and formless. The same god is invoked through various manifestations with different names and forms. He manifests Himself as the Universe – Tat asrujat tat anupraavishat ! Bhagavan transcends the objects. The advantage of reciting Shanti paata – is for freedom from all kinds of disturbance. It calms the person down due to the accents with up and down tunes. In those tonal notations, there is a subtle sweeping action – the power of the naada. The gayantri mantra is not supposed to be sung. Especially the vedic matras are not to be chanted in any different manner.

Every prayer is answered. Sometimes the answer could be “no”. J The power of collective prayer cannot be underscored enough. It is a prayer for being able to study. The more one knows, they become more humble with the knowledge gained – recognizing the presence of god in everything. We are Praakrutik – made out of nature. The desire to study – that is cultivated – is taken over by some taamasic tendency. This is a vignaa in a subtle form. Someone needs help and so one can’t attend the class. This is a bigger obstacle. The Prayer provides some merits or punya.

Praarabdham iha tu bhujyataam – whatever is assigned to me by the lord for whatever wrong doings that I have done, I have to endure my portion. The current results are due to the earlier actions. This new action of prayer is for the dissipation or lessening of the results of the papa karmas or the de-meritorious actions of the past.

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाग्‍ँसस्तनूभिः ।
व्यशेम देवहितं यदायूः ।

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ।
स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

[oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛnuyāma devāḥ. bhadram paśyemākṣabhiryajatrāh sthirairaṅgaiḥ tuṣṭuvāṃ sastanūbhiḥ vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ. svasti na indro vṛddhaśravāḥ. svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ. svasti no bṛhaspatir dadhātu. om śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ. Om! Oh devas (shining ones) may we hear what is auspicious with the ears. Oh devas (fit to be worshipped) may we see what is auspicious with the eyes. With stable limbs may we complete the full span of life allotted to us, in service to gods, offering praise. May Indra, of great fame, be auspicious to us. May the all-knowing sun be auspicious to us. May Garuda be auspicious to us. May Bṛhaspati bestow auspiciousness upon us. Om Peace! Peace! Peace! ]

Om is a cleaner. Devaah = shining beings (in the form of the forces of bhagavan that help us to see and hear). This refers to the sense organs which have borrowed the shine of the Lord and thus bring things to light. We are referring to the presiding forces (adhishtaana devataas) of our sense organs. Vayu – the wind – is a manifestation of God. Namaste Vaayu, Tvameva pratyaksham brahmaasi   | Inside us, it is Praana. Praano vai ishvarah |  Our breath is connected to the five elements. The breath is the presence of ishvara. Adhyaatmikam – centered on me – aatmaanam adhikrutya tishtati. Centered on all beings – aadibaudikam.  Aadidaivikam – the force remains with bhagavan.

Let us hear only the auspicious things (bhadram) – भद्रं शृणुयाम | It is a collective prayer. May we hear all that is auspicious. With our ears – कर्णेभिः – Chaandasam is the poetic license of putting a term that is different from the term considered to be grammatically correct – करणैः | सर्वे भद्राणि पश्यन्तु – Let everyone see only good things.

भद्रं पश्येम अक्षभिः – Let what I see be good – or be changed to something ultimately that is auspicious. Even an accident could turn into a blessing – may this become an auspicious event. May this not end badly. My good intention could influence the surrounding. Yajantam traayate taah yajatraah – those (deities) who protect when they are invoked.

After the jnaanendriya or the sense organs, we move to the motor organs or the karmendriyas.
—–
<After break>
———-

स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाग्‍ँसस्तनूभिः – as much life span is there यदा आयूः , let us have stable limbs स्थिरैः अङ्गैः |  stutim kurvantah – tushtuvaagumsah – praising the god | व्यशेम – may we enter | देवहितं  – a life of service in keeping with the laws of the forces. May I use my body for the service of society. Prayer becomes the attitude with which I lead my life.

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ।
स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु ॥
स्वस्ति –  may there be well-being. नः  – For us  | स्वस्तिक  symbol is a sacred geometry which makes everything, when drawn proper.

वृद्धश्रवाः – he has ever increasing fame इन्द्रः So may I gain this knowledge and become famous. This knowledge that you have gained will be noticed by others. This is like the fragrance of the rose that permeates though the rose might not be visible. May the Parampara grow and continue to exist. Poojya swamiji did not want his disciples to undergo the struggle that he had undergone.

स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।  पूषन् – The sun. It reveals everything without hiding anything. विश्वं वेत्ति = विश्ववेदाः – knows the entire world. Let me grow to the place where I would have nothing to hide.

स्वस्ति नः तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । तृक्षस्य अपत्यम् – तार्क्ष्यः – Garuda. They are majestic. अरिष्ट – uninterrupted नेमिः – movement. अप्रतिपत्ता गतिः यस्य सः  | It has the single minded focus on the target. May this power abide in me. May my flight be uninterrupted. May I reach out to my target.

स्वस्ति नः बृहस्पतिः दधातु ॥ बृहस्पतिः is the lord of speech. One who is in the form of force that controls my speech. May I know what to say, when to say, what not to say, when not to say. बृहस्पतिः is Jupiter – the lord of Buddhi.  In gayatri mantra, Deeyah nah prachodayaat – may our thinking be purified.

Shanti is recited thrice. This is an articulationof the freedom from disturbance from the 3 sources – aadidaivikam (acts of gods), aadibhautikam (effects of the surroundings) and aadyaatmikam (within my mind – an innocuous thought like “did I lock the door”).

मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुध्दं चाशुध्दमेव च । अशुध्दं कामसंकल्पं शुध्दं कामविवर्जितम् ॥

[mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddham eva

aśuddhaṃ kāma-saṃkalpaṃ śuddhaṃ kāma-vivarjitam

Mind is of two kinds, pure and impure.

The impure mind is possessed of desire; the pure mind is free from desire.]

मनः (मनस्) प्रकर्षेण उक्तं = प्रोक्तं | द्विविधं  = two-fold  | One is शुध्दं pure. अशुध्दं impure.  शुध्दं च अशुध्दं एव च | अशुध्दं is कामसंकल्पं | That which is filled with all kinds of desirous intentions and longings. शुध्दं कामविवर्जितम् that which is devoid of the longings is called free or pure.

In this entry point, they are starting with the Jeeva.