(Video) Sankshepa Ramayanam – Shloka 1

रामायणम्

तप:स्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम्‌ । नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम्‌ ॥

पदच्छेदः

तप:स्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम्‌ नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिः मुनिपुङ्गवम्‌ ।

अन्वयः

तपस्वी वाल्मीकि: तप:स्वाध्यायनिरतं वाग्विदां वरं मुनिपुङ्गवं नारदं परिपप्रच्छ ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = परिपप्रच्छ [ परि + प्रच्छ “प्रच्छ ज्ञीप्सायाम्” पर. लिट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मपदम् = नारदम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = मुनिपुङ्गवम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्मविशेषणम् = वरम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • सम्बन्ध-पदम् = वाग्विदाम् [ त. पुं. ष. बहु. ]
    • कर्मविशेषणम् = तप:स्वाध्यायनिरतम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्तृपदम् = वाल्मीकि: [ इ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = तपस्वी [ न. पुं. प्र. एक. ]

व्याकरणांशाः

  • सन्धि:
    • वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम्‌ = वाल्मीकिः मुनिपुङ्गवम्‌ – विसर्ग सन्धि:, रेफादेश: |
  • समासः
    • तपःस्वाध्यायनिरतम्
      • तपःस्वाध्यायौ = तपश्च स्वाध्यायश्च – इतरेतर द्वन्द्वः |
      • तपःस्वाध्यायनिरतम् = तपःस्वाध्याययोः निरतः, तम् – सप्तमी तत्पुरुषः |
    • मुनिपुङ्गवः
      • पुमान् च असौ गौः च इति पुङ्गवः – कर्मदारयः |
      • मुनिषु पुङ्गवः मुनिपुङ्गवः, तम् – सप्तमी तत्पुरुषः |
    • कृदन्तः
      • वाग्विदाम् – वाचं वेत्ति इति वाग्विद् , तेषां । [ वाक् + वित् + क्विप् प्रत्यय ]
    • तद्दितान्तः
      • तपस्वी
        • तपस्वी = तपस् + विनि प्रत्ययः | तपः अस्य अस्मिन् वा अस्ति इति |
        • 5-2-121 अस्मायामेधास्रजो विनिः | काशिका — असन्तात् प्रातिपदिकात्, माया मेधा स्रजित्येतेभ्यश्च विनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे। मतुप् सर्वत्र समुच्चीयते एव। असन्तात् तावत् यशस्वी, पयस्वी। मायावी। मेधावी। स्रग्वी। मायाशब्दाद् व्रीह्यादिषु पाठातिनिठनौ अपि भवतः। मायी, मायिकः।

तात्पर्यम्

तपस्वी महर्षिः वाल्मीकिः वर्तनीयमादिषु वेदाध्ययनाध्यापनादिषु च सततं तत्परं  ज्ञानिनां  वरिष्ठं मुनिषु श्रेष्ठं देवर्षिं नारदं पृष्टवान् |

सन्दर्भाः 

  1. Jan 24, 2016 दिनांके आनन्दमहोदयेन पाठितः श्लोकः
  2. https://www.youtube.com/watch?v=FciTYvwDroM – Sankshepa Ramayanam – Class 1 – Anand V – Jan 24, 2016
  3. http://sanskrit.uohyd.ac.in/scl/sankshepa_ramayanam/ramayana-interface/index.html

 

Notes:

Sankshepa Ramayanam is not a different work from Valmiki Ramayanam. It is the first sarga or chapter of Valmiki Ramayanam. Listing certain good qualities, Valmiki asks his guru, Narada,  if there is a man with such good qualities. Narada says that Rama is such a person.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s