Bhagavad Gita – Chapter 5

श्रीमद्भगवद्गीता – पञ्चमोध्यायः – कर्मसंन्यासयोगः

(Some updates are pending)

अर्जुन उवाच –

सन्न्यासं कर्मणां कृष्णः पुनर्योगं च शंससि ।

यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १ ॥

पदच्छेदः

सन्न्यासं कर्मणां कृष्ण पुनः योगं च शंससि यत् श्रेयः एतयोः एकं तत् मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १ ॥

अन्वयः

कृष्ण ! कर्मणां सन्न्यासं पुनः योगं च शंससि । एतयोः यत् श्रेयः तत् सुनिश्चितम् एकं मे ब्रूहि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्

 

श्रीभगवानुवाच –

सन्न्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।

तयोस्तु कर्मसन्न्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ २ ॥

पदच्छेदः

सन्न्यासः कर्मयोगः च निःश्रेयसकरौ उभौ तयोः तु कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगः विशिष्यते ॥ २ ॥

अन्वयः

सन्न्यासः कर्मयोगः च उभौ निःश्रेयसकरौ । तयोः तु कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगः विशिष्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (स्थः)
    • कर्तृपदम् = निःश्रेयसकरौ
    • कर्तृविशेषणम् = उभौ
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सन्न्यासः
      • कर्तृपदम् = कर्मयोगः
      • सम्योजकपदम् = च
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = विशिष्यते
      • कर्तृपदम् = कर्मयोगः
      • अपादानपदम् = कर्मसन्न्यासात्
      • सम्बन्ध-पदम् = तयोः
      • सम्बन्ध-विशेषण-सूचक-पदम् = तु

ज्ञेयः स नित्यसन्न्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।

निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

ज्ञेयः सः नित्यसन्न्यासी यः न द्वेष्टि न काङ्क्षति निर्द्वन्द्वः हि महाबाहो सुखं बन्धात् प्रमुच्यते ॥ ३ ॥’

अन्वयः

महाबाहो ! यः न द्वेष्टि न काङ्क्षति सः नित्यसन्न्यासी ज्ञेयः । निर्द्वन्द्वः बन्धात् सुखं प्रमुच्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = द्वेष्टि
        • क्रियाविशेषणम् = न
      • वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = काङ्क्षति
        • क्रियाविशेषणम् = न
      • कर्तृपदम् = यः
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= ज्ञेयः
      • कर्म-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = (भवति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = नित्यसन्न्यासी
        • कर्तृपदम् = सः
        • सम्योजकपदम् = (इति)
      • द्वितीयवाक्यम्
        • क्रियापदम् = प्रमुच्यते
        • क्रियाविशेषणम् = सुखम्
        • अपादानपदम् = बन्धात्
        • कर्तृपदम् = निर्द्वन्द्वः

साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।

एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

साङ्ख्ययोगौ पृथक् बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः एकम् अपि आस्थितः सम्यक् उभयोः विन्दते फलम् ॥ ४ ॥

अन्वयः

बालाः साङ्ख्ययोगौ पृथक् प्रवदन्ति, पण्डिताः न । एकम् अपि सम्यक् आस्थितः उभयोः फलं विन्दते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = बालाः
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रवदन्ति
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = (स्थः)
      • क्रियाविशेषणम् = पृथक्
      • कर्तृपदम् = साङ्ख्ययोगौ
      • सम्योजकपदम् = (इति)
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = प्रवदन्ति,
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • कर्तृपदम् = पण्डिताः
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = विन्दते
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = फलम्
        • सम्बन्ध-पदम् = उभयोः
      • वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= आस्थितः
        • क्रियाविशेषणम् = सम्यक्
        • कर्मपदम् = एकम्
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अपि

यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।

एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तत् योगैः अपि गम्यते एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ४ ॥

अन्वयः

यत् स्थानं साङ्ख्यैः प्राप्यते तत् योगैः अपि गम्यते । यः साङ्ख्यं च योगं च एकं पश्यति सः पश्यति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = प्राप्यते
      • कर्मपदम् = स्थानम्
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • करणवाचकपदम् = साङ्ख्यैः
    • “तत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = गम्यते
      • करणवाचकपदम् = योगैः
      • करणविशेषणम् = अपि
      • कर्मपदम् = तत्
    • द्वितीयवाक्यम्
      • “यः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = पश्यति
        • कर्म-वाक्यम्
          • क्रियापदम् = (अस्ति)
          • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एकम्
          • कर्तृपदम् = साङ्ख्यम्
          • कर्तृपदम् = योगम्
          • सम्योजकपदम् = च
          • सम्योजकपदम् = (इति)
        • कर्तृपदम् = यः
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = पश्यति
        • कर्तृपदम् = सः

सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।

योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

सन्न्यासः तु महाबाहो दुःखम् आप्तुम् अयोगतः योगयुक्तः मुनिः ब्रह्म न चिरेण अधिगच्छति ॥ ६ ॥

अन्वयः

महाबाहो ! सन्न्यासः तु अयोगतः आप्तुं दुःखम् । योगयुक्तः मुनिः नचिरेण ब्रह्म अधिगच्छति ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = महाबाहो
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दुःखम्
    • तुमुनन्तपदम् = आप्तुम्
    • कारणवाचकपदम् = अयोगतः
    • कर्तृपदम् = सन्न्यासः
    • कर्तृविशेषणम् = तु
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = अधिगच्छति
    • कर्मपदम् = ब्रह्म
    • करणवाचकपदम् = नचिरेण
    • कर्तृपदम् = मुनिः
    • कर्तृविशेषणम् = योगयुक्तः

योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।

सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

योगयुक्तः विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन् अपि न लिप्यते ॥ ६ ॥

अन्वयः

योगयुक्तः विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन् अपि न लिप्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = लिप्यते
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • कर्तृपदम् = योगयुक्तः
    • कर्तृविशेषणम् = विशुद्धात्मा
    • कर्तृविशेषणम् = विजितात्मा
    • कर्तृविशेषणम् = जितेन्द्रियः
    • कर्तृविशेषणम् = सर्वभूतात्मभूतात्मा
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = कुर्वन्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपि

नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥ ८ ॥

प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

नैव किञ्चित् करोमि इति युक्तः मन्येत तत्त्ववित् पश्यन् शृण्वन्  स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥ ८ ॥ प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेषु वर्तन्ते इति धारयन् ॥ ९ ॥

अन्वयः

युक्तः तत्त्ववित् पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेषु वर्तन्ते इति धारयन् न एव किञ्चित् करोमि’ इति मन्येत ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = मन्येत
    • कर्म-वाक्यम्
      • क्रियापदम् = करोमि’
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • क्रियाविशेषणम् = एव
      • कर्तृपदम् = किञ्चित्
      • सम्योजकपदम् = इति
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= धारयन्
      • कर्म-वाक्यम्
        • क्रियापदम् = वर्तन्ते
        • कर्तृपदम् = इन्द्रियाणि
        • अधिकरणपदम् = इन्द्रियार्थेषु
        • सम्योजकपदम् = इति
      • कर्तृपदम् = युक्तः
      • कर्तृविशेषणम् = तत्त्ववित्
      • कर्तृविशेषणम् = पश्यन्
      • कर्तृविशेषणम् = शृण्वन्
      • कर्तृविशेषणम् = स्पृशन्
      • कर्तृविशेषणम् = जिघ्रन्
      • कर्तृविशेषणम् = अश्नन्
      • कर्तृविशेषणम् = गच्छन्
      • कर्तृविशेषणम् = स्वपन्
      • कर्तृविशेषणम् = श्वसन्
      • कर्तृविशेषणम् = प्रलपन्
      • कर्तृविशेषणम् = विसृजन्
      • कर्तृविशेषणम् = गृह्णन्
      • कर्तृविशेषणम् = उन्मिषन्
      • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = निमिषन्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपि

ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सं त्यक्त्वा करोति यः ।

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १० ॥

पदच्छेदः

ब्रह्मणि आधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रम् इव अम्भसा ॥ १० ॥

अन्वयः

यः ब्रह्मणि आधाय सङ्गं त्यक्त्वा कर्माणि करोति सः अम्भसा पद्मपत्रम् इव पापेन न लिप्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = करोति
      • कर्मपदम् = कर्माणि
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् = त्यक्त्वा
        • कर्मपदम् = सङ्गम्
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = आधाय
        • अधिकरणपदम् = ब्रह्मणि
      • कर्तृपदम् = यः
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = लिप्यते
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • करणवाचकपदम् = पापेन
      • वाक्यांश:
        • करणवाचकपदम् = अम्भसा
        • कर्मपदम् = पद्मपत्रम्
        • सम्योजकपदम् = इव
      • कर्तृपदम् = सः

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।

योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्वात्मशुद्धये ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैः इन्द्रियैः अपि योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्वा आत्मशुद्धये ॥ ११ ॥

अन्वयः

योगिनः कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैः इन्द्रियैः अपि सङ्गं त्यक्वा आत्मशुद्धये कर्म कुर्वन्ति । पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = कुर्वन्ति
    • कर्मपदम् = कर्म
    • सम्प्रदानपदम् = आत्मशुद्धये
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = त्यक्वा
      • कर्मपदम् = सङ्गम्
    • करणवाचकपदम् = कायेन
    • करणवाचकपदम् = मनसा
    • करणवाचकपदम् = बुद्ध्या
    • वाक्यांश:
      • करणवाचकपदम् = इन्द्रियैः
      • करणविशेषणम् = केवलैः
      • करणविशेषणम् = अपि
    • कर्तृपदम् = योगिनः

युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।

अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिम् आप्नोति नैष्ठिकीम् अयुक्तः कामकारेण फले सक्तः निबध्यते ॥ १२ ॥

अन्वयः

युक्तः कर्मफलं त्यक्वा नैष्ठिकिं शान्तिम् आप्नोति । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तः निबध्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आप्नोति
    • कर्मपदम् = शान्तिम्
    • कर्मविशेषणम् = नैष्ठिकिम्
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = त्यक्वा
      • कर्मपदम् = कर्मफलम्
    • कर्तृपदम् = युक्तः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = निबध्यते
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = सक्तः
      • अधिकरणपदम् = फले
      • करणवाचकपदम् = कामकारेण
    • कर्तृपदम् = अयुक्तः

सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्यास्ते सुखं वशी ।

नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्य आस्ते सुखं वशी नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन् न कारयन् ॥ १३ ॥

अन्वयः

वशी देही नवद्वारे पुरे सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्य न एव कुर्वन् न कारयन् सुखम् आस्ते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आस्ते
    • क्रियाविशेषणम् = सुखम्
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= कुर्वन्
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • क्रियाविशेषणम् = एव
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= कारयन्
      • क्रियाविशेषणम् = न
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = सन्न्यस्य
      • करणवाचकपदम् = मनसा
    • कर्मपदम् = सर्वकर्माणि
    • अधिकरणपदम् = पुरे
    • अधिकरण-विशेषणम् = नवद्वारे
    • कर्तृपदम् = देही
    • कर्तृविशेषणम् = वशी

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।

न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः न कर्मफलसंयोगं स्वभावः तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥

अन्वयः

प्रभुः लोकस्य कर्तृत्वं न सृजति । कर्माणि न, कर्मफलसंयोगं न । स्वभावः तु प्रवर्तते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = सृजति
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = कर्तृत्वम्
      • सम्बन्ध-पदम् = लोकस्य
    • कर्तृपदम् = प्रभुः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = सृजति
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • कर्मपदम् = कर्माणि
    • कर्तृपदम् = प्रभुः
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = सृजति
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • कर्मपदम् = कर्मफलसंयोगम्
    • कर्तृपदम् = प्रभुः
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रवर्तते
    • कर्तृपदम् = स्वभावः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = तु

नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।

अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

न आदत्ते कस्यचित् पापं न चैव सुकृतं विभुः अज्ञानेन आवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥

अन्वयः

विभुः कस्यचित् पापं न आदत्ते । सुकृतं च एव न । ज्ञानम् अज्ञानेन आवृतम् । तेन जन्तवः मुह्यन्ति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आदत्ते
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् = पापम्
      • सम्बन्ध-पदम् = कस्यचित्
    • कर्तृपदम् = विभुः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (आदत्ते)
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • कर्मपदम् = सुकृतम्
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = (विभुः)
  • तृतीयवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= आवृतम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = ज्ञानम्
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = अज्ञानेन
  • चतुर्थवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = मुह्यन्ति
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = जन्तवः
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = तेन

ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।

तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

ज्ञानेन तु तत् अज्ञानं येषां नाशितम् आत्मनः तेषाम् आदित्यवत् ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥

अन्वयः

आत्मनः ज्ञानेन येषाम् अज्ञानम् नाशितं तेषां तु तत् ज्ञानम् आदित्यवत् परं प्रकाशयति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “येषाम्” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= नाशितम्
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् = अज्ञानम्
        • सम्बन्ध-पदम् = येषाम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = ज्ञानेन
        • सम्बन्ध-पदम् = आत्मनः
      • “तत्” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = प्रकाशयति
        • वाक्यांश:
          • णिजन्त: – प्रयोजककर्ता = ज्ञानम्
          • कर्तृविशेषणम् = परम्
          • कर्तृविशेषणम् = आदित्यवत्
        • वाक्यांश:
          • णिजन्त: – प्रयोज्यकर्ता = तत्
          • कर्तृविशेषणम् = परम्

तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।

गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

तद्बुद्धयः तदात्मानः तन्निष्ठाः तत्परायणाः गच्छन्ति अपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ १७ ॥

अन्वयः

तद्बुद्धयः तदात्मानः तन्निष्ठाः तत्परायणाः ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः अपुनरावृत्तिं गच्छन्ति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = गच्छन्ति
    • कर्मपदम् = अपुनरावृत्तिम्
    • कर्तृपदम् = तद्बुद्धयः
    • कर्तृविशेषणम् = तदात्मानः
    • कर्तृविशेषणम् = तन्निष्ठाः
    • कर्तृविशेषणम् = तत्परायणाः
    • कर्तृविशेषणम् = ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः

विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।

शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥

अन्वयः

पण्डिताः विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि च एव श्वपाके च समदर्शिनः (भवन्ति) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवन्ति)
    • वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = समदर्शिनः
      • अधिकरणपदम् = विद्याविनयसम्पन्ने
      • अधिकरणपदम् = ब्राह्मणे
      • अधिकरणपदम् = गवि
      • अधिकरणपदम् = हस्तिनि
      • अधिकरणपदम् = शुनि
      • सम्योजकपदम् = च
      • अधिकरण-विशेषणम् = एव
      • अधिकरणपदम् = श्वपाके
    • कर्तृपदम् = पण्डिताः

इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।

निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

इह एव तैः जितः सर्गः येषां साम्ये स्थितं मनः निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १९ ॥

अन्वयः

येषां साम्ये मनः स्थितं तैः सर्गः इह एव जितः । समं हि ब्रह्म निर्दोषम् । तस्मात् ते ब्रह्मणि स्थिताः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “येषाम्” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= स्थितम्
      • वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = मनः
        • सम्बन्ध-पदम् = येषाम्
      • अधिकरणपदम् = साम्ये
    • “तैः” वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= जितः
      • अधिकरणपदम् = इह
      • अधिकरण-विशेषणम् = एव
      • कर्मपदम् = सर्गः
      • कर्तृपदम् = तैः
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (अस्ति)
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = समम्
        • कर्तृविशेषणम् = हि
      • कर्तृपदम् = ब्रह्म
      • कर्तृविशेषणम् = निर्दोषम्
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= स्थिताः
      • अधिकरणपदम् = ब्रह्मणि
      • कर्तृपदम् = ते
      • कारणवाचकपदम् = तस्मात्

न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।

स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥

पदच्छेदः

न प्रहृष्येत् प्रियं प्राप्य नोद्विजेत् प्राप्य च अप्रियम् स्थिरबुद्धिः असम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥

अन्वयः

ब्रह्मवित् ब्रह्मणि स्थितः स्थिरबुद्धिः असम्मूढः प्रियं प्राप्य न प्रहृष्येत् । अप्रियं प्राप्य च न उद्विजेत् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रहृष्येत्
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = प्राप्य
      • कर्मपदम् = प्रियम्
    • कर्तृपदम् = असम्मूढः
    • कर्तृविशेषणम् = ब्रह्मवित्
    • वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= स्थितः
      • अधिकरणपदम् = ब्रह्मणि
    • कर्तृविशेषणम् = स्थिरबुद्धिः
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उद्विजेत्
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = प्राप्य
      • कर्मपदम् = अप्रियम्
    • सम्योजकपदम् = च

बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।

स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

बाह्यस्पर्शेषु असक्तात्मा विन्दति आत्मनि यत् सुखम् स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखम् अक्षयम् अश्नुते ॥ २१ ॥

अन्वयः

बाह्यस्पर्शेषु असक्तात्मा आत्मनि यत् सुखं विन्दति सः ब्रह्मयोगयुक्तात्मा अक्षयं सुखम् अश्नुते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = विन्दति
      • कर्मपदम् = सुखम्
      • कर्मविशेषणम् = यत्
      • अधिकरणपदम् = आत्मनि
      • वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= असक्तात्मा
        • सम्बन्ध-पदम् = बाह्यस्पर्शेषु
      • “सः” वाक्यांश:
        • क्रियापदम् = अश्नुते
        • कर्मपदम् = सुखम्
        • कर्मविशेषणम् = अक्षयम्
        • कर्तृपदम् = सः
        • कर्तृविशेषणम् = ब्रह्मयोगयुक्तात्मा

ये हि संस्पर्शजा भोगाः दुःखयोनय एव ते ।

आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

ये हि संस्पर्शजाः भोगाः दुःखयोनयः एव ते आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥

अन्वयः

कौन्तेय ! ये संस्पर्शजाः भोगाः ते आद्यन्तवन्तः दुःखयोनयः एव हि । बुधः तेषु न रमते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = कौन्तेय
  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = संस्पर्शजाः
      • कर्तृपदम् = भोगाः
      • कर्तृविशेषणम् = ये
    • “ते” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = आद्यन्तवन्तः
      • वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दुःखयोनयः
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हि
      • कर्तृपदम् = ते
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = रमते
      • क्रियाविशेषणम् = न
      • अधिकरणपदम् = तेषु
      • कर्तृपदम् = बुधः

शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।

कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

शक्नोति इह एव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥

अन्वयः

यः इह एव शरीरविमोक्षणात् प्राक् कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति सः नरः युक्तः, सः (एव च) सुखी ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = शक्नोति
      • तुमुनन्तपदम् = सोढुम्
      • कर्मपदम् = वेगम्
      • कर्मविशेषणम् = कामक्रोधोद्भवम्
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = प्राक्
        • अपादानपदम् = शरीरविमोक्षणात्
      • अधिकरणपदम् = इह
      • अधिकरण-विशेषणम् = एव
      • कर्तृपदम् = यः
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = युक्तः
      • कर्तृपदम् = नरः
      • कर्तृविशेषणम् = सः
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सुखी
      • सम्योजकपदम् = (च)
      • कर्तृपदम् = सः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = (एव)

योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।

स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

यः अन्तः सुखः अन्तरारामः तथा अन्तर्ज्योतिः एव यः स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतः अधिगच्छति ॥ २४ ॥

अन्वयः

यः अन्तःसुखः अन्तरारामः तथा यः एव अन्तर्ज्योतिः सः योगी ब्रह्मभूतः ब्रह्मनिर्वाणम् अधिगच्छति।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अन्तःसुखः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अन्तरारामः
      • कर्तृपदम् = यः
    • “यः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अन्तर्ज्योतिः
      • कर्तृपदम् = यः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = अधिगच्छति
      • कर्तृपदम् = सः
      • कर्तृविशेषणम् = योगी
      • कर्तृविशेषणम् = ब्रह्मभूतः

लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।

छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणम् ऋषयः क्षीणकल्मषाः छिन्नद्वैधाः यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ ॥’

अन्वयः

क्षीणकल्मषाः छिन्नद्वैधाः यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ऋषयः ब्रह्मनिर्वाणं लभन्ते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = लभन्ते
    • कर्मपदम् = ब्रह्मनिर्वाणम्
    • कर्तृपदम् = ऋषयः
    • वाक्यांश:
      • कर्तृविशेषणम् = रताः
      • अधिकरणपदम् = सर्वभूतहिते
    • कर्तृविशेषणम् = यतात्मानः
    • कर्तृविशेषणम् = छिन्नद्वैधाः
    • कर्तृविशेषणम् = क्षीणकल्मषाः

कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।

अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् अभितः ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥

अन्वयः

कामक्रोधवियुक्तानां यतचेतसां विदितात्मनां यतीनां ब्रह्मनिवाणम् अभितः वर्तते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = वर्तते
    • क्रियाविशेषणम् = अभितः
    • कर्मपदम् = ब्रह्मनिवाणम्
    • सम्बन्ध-पदम् = यतीनाम्
    • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = कामक्रोधवियुक्तानाम्
    • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = यतचेतसाम्
    • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = विदितात्मनाम्

स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।

प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥

यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।

विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

स्पर्शान् कृत्वा बहिः बाह्यान् चक्षुः चैव अन्तरे भ्रुवोः प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥ यतेन्द्रियमनोबुद्धिः मुनिः मोक्षपरायणः विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥

अन्वयः

यः स्पर्शान् बाह्यान् बहिः चक्षुः च एव भ्रुवोः अन्तरे कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ प्राणापानौ समौ कृत्वा यतेन्द्रियमनोबुद्धिः मोक्षपरायणः विगतेच्छाभयक्रोधः मुनिः (वर्तते) सः सदा मुक्तः एव ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “यः” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = (वर्तते)
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = कृत्वा
      • स्थानवाचकपदम् = बहिः
      • कर्मपदम् = स्पर्शान्
      • कर्मविशेषणम् = बाह्यान्
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = कृत्वा
      • वाक्यांश:
        • स्थानवाचकपदम् = अन्तरे
        • सम्बन्ध-पदम् = भ्रुवोः
      • सम्योजकपदम् = च
      • सम्योजकपदम् = एव
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = कृत्वा
      • क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= समौ
      • कर्मपदम् = प्राणापानौ
      • कर्मविशेषणम् = नासाभ्यन्तरचारिणौ
    • कर्तृपदम् = यः
    • कर्तृविशेषणम् = यतेन्द्रियमनोबुद्धिः
    • कर्तृविशेषणम् = मोक्षपरायणः
    • कर्तृविशेषणम् = विगतेच्छाभयक्रोधः
    • कर्तृविशेषणम् = मुनिः
    • “सः” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = (भवति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मुक्तः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव
      • कर्तृपदम् = सः
      • कालवाचकपदम् = सदा

भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।

सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिम् ऋच्छति ॥ २९ ॥

अन्वयः

यज्ञतपसां भोक्तारं सर्वलोकमहेश्वरं सर्वभूतानां सुहृदं मां ज्ञात्वा शान्तिम् ऋच्छति ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = ऋच्छति
    • कर्मपदम् = शान्तिम्
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = ज्ञात्वा
      • कर्मपदम् = माम्
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषणम् = सुहृदम्
        • सम्बन्ध-पदम् = सर्वभूतानाम्
      • कर्मविशेषणम् = सर्वलोकमहेश्वरम्
      • वाक्यांश:
        • कर्मविशेषणम् = भोक्तारम्
        • सम्बन्ध-पदम् = यज्ञतपसाम्
      • कर्तृपदम् = सः

References –

  1. नारायणनम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6ri कर्मसंन्यासयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s