Bhagavad Gita – Chapter 13 – Part 2

श्रीमद्भगवद्गीता – त्रयोदशोध्यायः – क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः – भाग:  २

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।

असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृच ॥ १४ ॥

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।

सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १५ ॥

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।

भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १६ ॥

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितिम् ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् असक्तं सर्वभृत् च एव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १४ ॥
बहिः अन्तः च भूतानाम् अचरं चरम् एव च सूक्ष्मत्वात् तत् अविज्ञेयं दूरस्थं च अन्तिके च तत् ॥ १५ ॥

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तम् इव च स्थितम् भूतभर्तृ च तत् ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १६ ॥
ज्योतिषाम् अपि तत् ज्योतिः तमसः परम् उच्यते ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितिम् ॥ १७ ॥

अन्वयः

तत् सर्वेन्द्रियगुणाभासम्, सर्वेन्द्रियविवर्जितम्, असक्तम्, सर्वभृत् च एव, निर्गुणम्, गुणभोक्तृ च, भूतानाम् बहिः अन्तः च, अचरम्, चरम् एव च, सूक्ष्मत्वात् तत् अविज्ञेयम्, दूरस्थं च, अन्तिके च, भूतेषु अविभक्तं च, विभक्तम् इव स्थितम् च, भूतभर्तृ च, ग्रसिष्णु प्रभविष्णु, ज्ञेयम्, ज्योतिषाम् अपि ज्योति: तमसः परम् उच्यते । ज्ञानं, ज्ञेयं, ज्ञानगम्यं, सर्वस्य हृदि विष्ठितिम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते [ वच “वच परिभाषणे” पर. कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सर्वेन्द्रियगुणाभासम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सर्वेन्द्रियविवर्जितम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = असक्तम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = सर्वभृत्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = निर्गुणम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = गुणभोक्तृ
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = बहिः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अन्तः
      • सम्योजकपदम् = च
      • सम्बन्ध-पदम् = भूतानाम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अचरम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = चरम्
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम् = अविज्ञेयम्
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्
      • कारणवाचकपदम् = सूक्ष्मत्वात्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = दूरस्थम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अन्तिके
    • वाक्यांशः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अविभक्तम्
      • सम्बन्ध-पदम् = भूतेषु
    • वाक्यांशः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = स्थितम्
      • सम्योजकपदम् = इव
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = विभक्तम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = भूतभर्तृ
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = ज्ञेयम्
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = ग्रसिष्णु
    • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = प्रभविष्णु
    • वाक्यांशः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = ज्योति:
      • सम्बन्ध-पदम् = ज्योतिषाम्
    • वाक्यांशः
      • (कर्मणि) कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = परम्
      • सम्बन्ध-पदम् = तमसः
    • सम्योजकपदम् = च
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अपि
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • कर्तृविशेषणम् = ज्ञानम्
    • कर्तृविशेषणम् = ज्ञेयम्
    • कर्तृविशेषणम् = ज्ञानगम्यम्
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम् = विष्ठितिम्
      • अधिकरणपदम् = हृदि
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्वस्य
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = तत्

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तंसमासतः ।

मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १८ ॥

पदच्छेदः

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं च उक्तं समासतः मद्भक्तः एतत् विज्ञाय मद्भावाय उपपद्यते ॥ १८ ॥

अन्वयः

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं च समासतः उक्तम् । मद्भक्तः एतत् विज्ञाय मद्भावाय उपपद्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम् = उक्तम्
    • क्रियाविशेषणम् = समासतः
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = क्षेत्रम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = ज्ञानम्
    • (कर्मणि) कर्मपदम् = ज्ञेयम्
    • (कर्मणि) कर्तृपदम् = (मया)
    • सम्योजकपदम् = तथा
    • सम्योजकपदम् = च
    • सम्योजकपदम् = इति
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = उपपद्यते [ उप + पद् “पद गतौ” लट्. आत्. प्रपु. एक. ]
    • सम्प्रदानपदम् = मद्भावाय
    • कर्तृपदम् = मद्भक्तः
    • ल्यबन्त-वाक्यांश:
      • ल्यबन्तपदम् = विज्ञाय
      • कर्मपदम् = एतत्

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।

विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

प्रकृतिं पुरुषं च एव विद्धि अनादी उभौ अपि विकारान् च गुणान् च एव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ १९ ॥

अन्वयः

प्रकृतिं पुरुषं च एव उभौ अपि अनादी (इति) विद्धि । विकारान् गुणान् च एव प्रकृतिसम्भवान् विद्धि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्म-वाक्यम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनादी
      • वाक्यांशः
        • कर्तृविशेषणम् = उभौ
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपि
      • कर्तृपदम् = प्रकृतिम्
      • कर्तृपदम् = पुरुषम्
      • सम्योजकपदम् = च
      • सम्योजकपदम् = (इति)
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विद्धि [ विद् “विद ज्ञाने”, पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = प्रकृतिसम्भवान्
    • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = एव
    • कर्मपदम् = विकारान्
    • कर्मपदम् = गुणान्
    • सम्योजकपदम् = च
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।

पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ २० ॥

पदच्छेदः

कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिः उच्यते पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुः उच्यते ॥ २० ॥

अन्वयः

कार्यकरणकर्तृत्वे प्रकृतिः हेतुः (इति) उच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुः (इति) उच्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते [ वच “वच परिभाषणे” पर. कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
    • (कर्मणि) कर्म-वाक्यांश:
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हेतुः
      • कर्तृपदम् = प्रकृतिः
      • सम्प्रदानपदम् = कार्यकरणकर्तृत्वे
      • सम्योजकपदम् = (इति)
    • द्वितीयवाक्यम्
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = उच्यते [ वच “वच परिभाषणे” पर. कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
      • कर्म-वाक्यांश:
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हेतुः
        • कर्तृपदम् = पुरुषः
        • सम्प्रदानपदम् = भोक्तृत्वे
        • सम्बन्ध-पदम् = सुखदुःखानाम्
        • सम्योजकपदम् = (इति)

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्तेप्रकृतिजान्गुणान् ।

कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

पुरुषः प्रकृतिस्थः हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् कारणं गुणसङ्गः अस्य सत्+असत्+योनि+जन्मसु ॥ २१ ॥

अन्वयः

पुरुषः हि प्रकृतिस्थः प्रकृतिजान्गुणान् भुङ्क्ते | अस्य सदसद्योनिजन्मसु कारणम् गुणसङ्गः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = भुङ्क्ते [ भुङ्क् “भुज पालनाभ्यवहारयो:” लट्. आत्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मपदम् = प्रकृतिजान्गुणान्
    • कर्तृपदम् = पुरुषः
    • कर्तृविशेषणम् = प्रकृतिस्थः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हि
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = कारणम्
      • अधिकरणपदम् = सत्+असत्+योनि+जन्मसु
      • सम्बन्ध-पदम् = अस्य
    • कर्तृपदम् = गुणसङ्गः

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।

परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

उपद्रष्टा अनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः परमात्मा इति च अपि उक्तः देहे अस्मिन् पुरुषः परः ॥ २२ ॥

अन्वयः

अस्मिन् देहे परः पुरुषः, उपद्रष्टा अनुमन्ता भर्ता भोक्ता महेश्वरः च परमात्मा च अपि इति उक्तः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम् = उक्तः
    • (कर्मणि) कर्म-वाक्यम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = उपद्रष्टा
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनुमन्ता
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = भर्ता
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = भोक्ता
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = महेश्वरः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = परमात्मा
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपि
      • सम्योजकपदम् = च
      • कर्तृपदम् = पुरुषः
      • कर्तृविशेषणम् = परः
      • अधिकरणपदम् = देहे
      • अधिकरण-विशेषणम् = अस्मिन्
      • सम्योजकपदम् = इति

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।

सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

यः एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह सर्वथा वर्तमानः अपि न सः भूयः अभिजायते ॥ २३ ॥

अन्वयः

यः एवं गुणैः सह पुरुषं प्रकृतिं च वेत्ति सः सर्वथा वर्तमानः अपि भूयः न अभिजायते ।

पदपरिचय:

  • “यः” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् =वेत्ति [ विद् “विद ज्ञाने” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = एवम्
    • कर्मपदम् = पुरुषम्
    • कर्मपदम् = प्रकृतिम्
    • सम्योजकपदम् = च
    • वाक्यांशः
      • करणवाचकपदम् = गुणैः
      • सम्योजकपदम् = सह
    • कर्तृपदम् = यः
  • “सः” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = अभिजायते [ अभि + जन् “जनी प्रादुर्भावे” आत्. लट्. प्रपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = न
    • क्रियाविशेषणम् = भूयः
    • कर्तृपदम् = सः
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम् = वर्तमानः
      • क्रियाविशेषणम् = सर्वथा
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अपि

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।

अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

ध्यानेन आत्मनि पश्यन्ति केचित् आत्मानम् आत्मना अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन च अपरे ॥ २४ ॥

अन्वयः

केचित् ध्यानेन आत्मनि आत्मना आत्मानं पश्यन्ति । अन्ये साङ्ख्येन योगेन | अपरे कर्मयोगेन ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यन्ति [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • कर्मपदम् = आत्मानम्
    • अधिकरणपदम् = आत्मनि
    • करणवाचकपदम् = आत्मना
    • कारणवाचकपदम् = ध्यानेन
    • कर्तृपदम् = केचित्
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (पश्यन्ति)
    • करणवाचकपदम् = योगेन
    • करणविशेषणम् = साङ्ख्येन
    • कर्तृपदम् = अन्ये
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (पश्यन्ति)
    • करणवाचकपदम् = कर्मयोगेन
    • कर्तृपदम् = अपरे

References –

  1. 25 Dec 2015 दिनाङ्के नारायण नम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6pe क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s