Bhagavad Gita – Chapter 12 – Part 2

श्रीमद्भगवद्गीता – द्वादशोऽध्याय: – भक्तियोगः – भाग: २

क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।

अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

क्लेशः अधिकतरः तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् अव्यक्ता हि गतिः दुःखं देहवद्भिः अवाप्यते ॥ ५ ॥

अन्वयः

अव्यक्तासक्तचेतसां तेषां क्लेशः अधिकतरः । देहवद्भिः हि अव्यक्ता गतिः दुःखम् अवाप्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अधिकतरः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • कर्तृपदम् = क्लेशः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्ध-पदम् = अव्यक्तासक्तचेतसाम् [ अ. पुं. ष. बहु. ]
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = तेषाम् [ तद् द. पुं. ष. बहु. ]
    • द्वितीयवाक्यम्
      • (कर्मणि) क्रियापदम् = अवाप्यते [ अव + आप् “आपॢ व्याप्तौ” उभ. कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
      • क्रियाविशेषणम् =दुःखम् [ अव्ययम् ]
      • (कर्मणि) कर्मपदम् = गतिः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्मविशेषणम् = अव्यक्ता [ ऋ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = देहवद्भिः [ त. पुं. तृ. बहु. ]
      • (कर्मणि) कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = हि [ अव्ययम् ]

ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्पराः ।

अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ ६ ॥

तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।

भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्पराः अनन्येन एव योगेन मां ध्यायन्तः उपासते ॥ ६ ॥

तेषाम् अहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् भवामि नचिरात् पार्थ मयि आवेशितचेतसाम् ॥ ७ ॥

अन्वयः

पार्थ ! ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्पराः अनन्येन योगेन माम् एव ध्यायन्तः उपासते, अहं नचिरात् मयि आवेशितचेतसां तेषां मृत्युसंसारसागरात् समुद्धर्ता भवामि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • “ये” वाक्यांशः
      • क्रियापदम् = उपासते [ उप + आस् “आस उपवेशने” आत्म. लट्. प्रपु. बहु. | प्रपु. रूपाणि – आस्ते, आसाते, आसते ]
      • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= ध्यायन्तः [ त. पुं. प्र. बहु. ]
        • कर्मपदम् = माम् [ अस्मद् द. त्रि. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = एव [ अव्ययम् ]
        • करणवाचकपदम् = योगेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
        • करणविशेषणम् = अनन्येन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
      • कर्तृपदम् = ये [ यद् द. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् = मत्पराः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • ल्यबन्त-वाक्यांश:
        • ल्यबन्तपदम् = सन्न्यस्य [ सम् + नि + अस् “अस भुवि” + ल्यप् प्रत्यय: | अव्ययम् ]
        • कर्मपदम् = कर्माणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
        • कर्मविशेषणम् = सर्वाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
        • अधिकरणपदम् = मयि [ अस्मद् द. त्रि. स. एक. ]
      • “तेषाम्” वाक्यांशः
        • क्रियापदम् = भवामि [ भू “भू सत्तायाम्” पर. लट्. उपु. एक. ]
        • क्रियाविशेषणम् = नचिरात् [ अव्ययम् ]
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
          • कर्तृपदम् = समुद्धर्ता [ ऋ. पुं. प्र. एक. ]
          • सम्बन्ध-पदम् = तेषाम् [ तद् द. पुं. ष. बहु. ]
          • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = आवेशितचेतसाम् [ स. पुं. ष. बहु. ]
          • अधिकरणपदम् = मयि [ अस्मद् द. त्रि. स. एक. ]
          • अपादानपदम् = मृत्युसंसारसागरात् [ अ. पुं. प. एक. ]
        • कर्तृपदम् = अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]

मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।

निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

मयि एव मनः आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय निवसिष्यसि मयि एव अतः ऊर्ध्वं न संशयः ॥ ८ ॥

अन्वयः

मयि एव मनः आधत्स्व । मयि बुद्धिं निवेशय । अतः ऊर्ध्वं मयि एव निवसिष्यसि | न संशयः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = आधत्स्व [ आ + धा “डुधाञ् धारणपोषणयोः” उभ. (अत्र आत्.) लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् = मनः [ स. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • अधिकरणपदम् = मयि [ अस्मद् द. त्रि. स. एक. ]
    • अधिकरण-विशेषणम् = एव [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = निवेशय [ नि + विश् “विश प्रवेशने” पर. णिजन्त: लोट्. मपु. एक. ]
    • णिजन्त-प्रयोज्यकर्ता = बुद्धिम् [ इ. पुं. द्वि. एक. ]
    • णिजन्त-प्रयोजककर्ता = (त्वम्)
    • अधिकरणपदम् = मयि [ अस्मद् द. त्रि. स. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = निवसिष्यसि [ नि + वस “वस निवासे” पर. लृट्. मपु. एक. | मपु. रूपाणि – वत्स्यसि, वत्स्यथः, वत्स्यथ | अत्र निवषिष्यसि इति इडागम: आर्ष: ]
    • कालवाचकपदम् = अतः ऊर्ध्वं [ अव्ययम् ]
    • अधिकरणपदम् = मयि [ अस्मद् द. त्रि. स. एक. ]
    • अधिकरण-विशेषणम् = एव [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • क्रियाविशेषणम् = न [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = संशयः [ अ. पुं. प्र. एक. ]

अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।

अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् अभ्यासयोगेन तत: माम् इच्छ आप्तुम् धनञ्जय ॥ ९ ॥

अन्वयः

धनञ्जय ! अथ मयि चित्तं स्थिरं समाधातुं न शक्नोषि, ततः अभ्यासयोगेन माम् आप्तुम् इच्छ ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = धनञ्जय[ अ. पुं. सम्बो. एक. ]
  • “अथ” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = शक्नोषि [ शक् “शकॢ शक्तौ” पर. लट्. मपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् =न [ अव्ययम् ]
    • कर्म-वाक्यांश:
      • तुमुनन्तपदम् = समाधातुम् [ सम् + आ + धा “डुधाञ् धारणपोषणयोः” + तुमुन् | अव्ययम् ]
      • क्रियाविशेषणम् = स्थिरम् [ अव्ययम् ]
      • कर्मपदम् = चित्तम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • अधिकरणपदम् = मयि [ अस्मद् द. त्रि. स. एक. ]
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • सम्योजकपदम् = अथ [ अव्ययम् ]
  • “ततः” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = इच्छ [ इच्छ “इष इच्छायाम्” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्म-वाक्यांश:
      • तुमुनन्तपदम् = आप्तुम् [ आप् “आपॢ व्याप्तौ” + तुमुन् | अव्ययम् ]
      • कर्मपदम् = माम् [अस्मद् द. त्रि. द्वि. एक.]
      • करणवाचकपदम् = अभ्यासयोगेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
    • सम्योजकपदम् = ततः [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।

मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १० ॥

पदच्छेदः

अभ्यासे अपि असमर्थः असि मत्कर्मपरमः भव मदर्थम् अपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिम् अवाप्स्यसि ॥ १० ॥

अन्वयः

(यदि) अभ्यासे अपि असमर्थः असि (तर्हि) मत्कर्मपरमः भव । मदर्थं कर्माणि कुर्वन् अपि सिद्धिम् अवाप्स्यसि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • (यदि) वाक्यांशः
      • क्रियापदम् = असि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. मपु. एक. ]
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
        • कर्तृपदम् = असमर्थः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
        • अधिकरणपदम् = अभ्यासे [ अ. पुं. स. एक. ]
        • अधिकरण-विशेषणम् = अपि [ अव्ययम् ]
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • सम्योजकपदम् = (यदि)
    • (तर्हि) वाक्यांशः
      • क्रियापदम् = भव [ भू “भू सत्तायाम्” पर. लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = मत्कर्मपरमः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • सम्योजकपदम् = (तर्हि)

अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।

सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

अथ एतत् अपि अशक्तः असि कर्तुं मद्योगम् आश्रितः सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ ११ ॥

अन्वयः

अथ एतत् अपि कर्तुम् अशक्तः असि, ततः मद्योगम् आश्रितः यतात्मवान् सर्वकर्मफलत्यागं कुरु ।

पदपरिचय:

  • “अथ” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = असि [ अस् “अस भुवि” पर. लट्. मपु. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम् = अशक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्म-वाक्यांश:
        • तुमुनन्तपदम् = कर्तुम् [ कृ “डुकृञ् करणे” + तुमुन् | अव्ययम् ]
        • कर्मपदम् = एतत् [ द. नपुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = अपि [ अव्ययम् ]
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • सम्योजकपदम् = अथ [ अव्ययम् ]
    • “ततः” वाक्यांशः
      • क्रियापदम् = कुरु [ कृ “डुकृञ् करणे” उभ. (अत्र पर.) लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्मपदम् = सर्वकर्मफलत्यागम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
        • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम् = आश्रितः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
        • कर्मपदम् = मद्योगम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = यतात्मवान् [ त. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • सम्योजकपदम् = ततः [ अव्ययम् ]

श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद् ध्यानं विशिष्यते ।

ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

श्रेयः हि ज्ञानम् अभ्यासात् ज्ञानात् ध्यानं विशिष्यते ध्यानात् कर्मफलत्यागः त्यागात् शान्तिः अनन्तरम् ॥ १२ ॥

अन्वयः

अभ्यासात् हि ज्ञानं श्रेयः | ज्ञानात् ध्यानं विशिष्यते । ध्यानात् कर्मफलत्यागः (विशिष्यते) | त्यागात् अनन्तरं शान्तिः (भवति) ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = श्रेयः [ स. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = ज्ञानम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • अपादानपदम् = अभ्यासात् [ अ. पुं. प. एक. ]
    • अपादानविशेषणम् = हि [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = विशिष्यते [ वि + शिष् “शिष्ऌ विशेषणे” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्तृपदम् = ध्यानम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • अपादानपदम् = ज्ञानात् [ अ. पुं. प. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (विशिष्यते)
    • कर्तृपदम् = कर्मफलत्यागः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • अपादानपदम् = ध्यानात् [ अ. पुं. प. एक. ]
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • क्रियाविशेषणम् =अनन्तरम् [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = शान्तिः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
    • कारणवाचकपदम् = त्यागात् [ अ. पुं. प. एक. ]

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।

निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १३ ॥

सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।

मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण: एव च निर्ममः निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १३ ॥

सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः मयि अर्पितमनोबुद्धिः यः मद्भक्तः स: मे प्रियः ॥ १४ ॥

अन्वयः

यः सर्वभूतानाम् अद्वेष्टा मैत्रः करुणः एव च निर्ममः निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी सततं सन्तुष्टः योगी यतात्मा दृढनिश्चयः मयि अर्पितमनोबुद्धिः, मद्भक्तः सः मे प्रियः ।

पदपरिचय:

  • “यः” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = अद्वेष्टा [ ऋ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्ध-पदम् = सर्वभूतानाम् [ अ. पुं. ष. बहु. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मैत्रः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • कर्तृपदम् = करुणः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव [ अव्ययम् ]
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = निर्ममः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = निरहङ्कारः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = समदुःखसुखः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = क्षमी [ न. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम् = सन्तुष्टः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • क्रियाविशेषणम् = सततम् [ अव्ययम् ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = योगी [ न. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = यतात्मा [ न. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दृढनिश्चयः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम् = अर्पितमनोबुद्धिः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
      • अधिकरणपदम् = मयि [ अस्मद् द. त्रि. स. एक. ]
    • कर्तृपदम् = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • “सः” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मद्भक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = प्रियः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्ध-पदम् = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • कर्तृपदम् = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।

हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

यस्मात् न उद्विजते लोक: लोकान् न उद्विजते च यः हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः यः स: च मे प्रियः ॥

अन्वयः

यस्मात् लोकः न उद्विजते, यः च लोकात् न उद्विजते, यः हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः सः च मे प्रियः ।

पदपरिचय:

  • “यस्मात्” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = उद्विजते [ उत् + विजी “ओविजी भयचलनयोः” आत्. लट्. प्रपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = न [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = लोकः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • अपादानपदम् = यस्मात् [ यद् द. पुं. प. एक. ]
  • “यः” वाक्यांशः
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • क्रियापदम् = उद्विजते [ उत् + विजी “ओविजी भयचलनयोः” आत्. लट्. प्रपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = न [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • अपादानपदम् = लोकात् [ अ. पुं. प. एक. ]
  • “यः” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= मुक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = हर्षामर्षभयोद्वेगैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
    • कर्तृपदम् = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • “सः” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मद्भक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = प्रियः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्ध-पदम् = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • कर्तृपदम् = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।

सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

अनपेक्षः शुचिः दक्ष: उदासीनः गतव्यथः सर्वारम्भपरित्यागी यः मद्भक्तः स: मे प्रियः ॥ १६ ॥

अन्वयः

यः अनपेक्षः शुचिः दक्षः उदासीनः गतव्यथः सर्वारम्भपरित्यागी मद्भक्तः सः मे प्रियः ।

पदपरिचय:

  • “यः” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अनपेक्षः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = शुचिः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = दक्षः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = उदासीनः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = गतव्यथः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = सर्वारम्भपरित्यागी [ न. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • “सः” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = प्रियः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्ध-पदम् = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • कर्तृपदम् = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]

यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।

शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

यः न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स: मे प्रियः ॥ १७ ॥

अन्वयः

यः न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् सः च मे प्रियः ।

  • “यः” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = हृष्यति [ हृष् “हृष तुष्टौ” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् =न [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • “यः” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = द्वेष्टि [ द्विष् “द्विष अप्रीतौ” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् =न [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • “यः” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = शोचति [ शुच् “शुच शोके” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् =न [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • “यः” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = काङ्क्षति [ काक्षि “काक्षि काङ्क्षायाम्” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् =न [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • “यः” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-पदम् = शुभाशुभपरित्यागी [ न. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-पदम् = भक्तिमान् [ त. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • “सः” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = प्रियः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्ध-पदम् = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • कर्तृपदम् = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।

शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥ १८ ॥

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।

अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥ १८ ॥

तुल्यनिन्दास्तुतिः मौनी सन्तुष्टः येन केनचित् अनिकेतः स्थिरमतिः भक्तिमान् मे प्रियः नरः ॥ १९ ॥

अन्वयः

शत्रौ च मित्रे च समः तथा मानापमानयोः शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः तुल्यनिन्दास्तुतिः मौनी येन केनचित् सन्तुष्टः अनिकेतः स्थिरमतिः भक्तिमान् नरः मे प्रियः ।

पदपरिचय:

  • क्रियापदम् = (अस्ति)
  • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
    • कर्तृपदम् = प्रियः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • सम्बन्ध-पदम् = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
  • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
    • कर्तृपदम् = समः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • अधिकरणपदम् = शत्रौ [ उ. पुं. स. एक. ]
    • अधिकरणपदम् = मित्रे [ अ. पुं. स. एक. ]
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
  • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
    • कर्तृपदम् = समः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • अधिकरणपदम् = मानापमानयोः [ अ. पुं. स. द्वि. ]
    • अधिकरणपदम् = शीतोष्णसुखदुःखेषु [ अ. पुं. स. बहु. ]
    • सम्योजकपदम् = तथा [ अव्ययम् ]
  • कर्तृविशेषणम् = सङ्गविवर्जितः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृविशेषणम् = तुल्यनिन्दास्तुतिः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृविशेषणम् = मौनी [ न. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांश:
    • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम् =सन्तुष्टः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • (कर्मणि) कर्तृपदम्= येन [यत् त. पुं. तृ. एक.]
    • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = केनचित् [ अव्ययम् ]
  • कर्तृविशेषणम् =अनिकेतः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृविशेषणम् = स्थिरमतिः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृविशेषणम् = भक्तिमान् [ त. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृपदम् = नरः [ अ. पुं. प्र. एक. ]

ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।

श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥ २० ॥

पदच्छेदः

ये तु धर्म्यामृतम् इदं यथा उक्तं पर्युपासते श्रद्दधानाः मत्परमाः भक्ताः ते अतीव मे प्रियाः ॥ १९ ॥

अन्वयः

ये तु भक्ताः श्रद्दधानाः मत्परमाः यथा उक्तम् इदं धर्म्यामृतं पर्युपासते ते मे अतीव प्रियाः ।

  • “ये” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = पर्युपासते [ परि + उप + आस् “आस उपवेशने” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मविशेषण-वाक्यांश:
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= उक्तम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • क्रियाविशेषणम् = यथा [ अव्ययम् ]
    • कर्मविशेषणम् =इदम् [ म. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मपदम् = धर्म्यामृतम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् =भक्ताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् =श्रद्दधानाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् =मत्परमाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
    • कर्तृपदम् = ये [ यद् द. पुं. प्र. बहु. ]
  • “ते” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= प्रियाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • क्रियाविशेषणम् =अतीव [ अव्ययम् ]
      • सम्बन्ध-पदम् = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • कर्तृपदम् = ते [ युष्मद् द. त्रि. ष. एक. ]

References –

  1. 18 Dec 2015 दिनाङ्के नारायण नम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6mz भक्तियोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s