Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 7

Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोक: ७

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥

पदच्छेदः

य: तु इन्द्रियाणि मनसा नियम्य आरभते अर्जुन कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् असक्तः स: विशिष्यते ॥ ७ ॥

अन्वयः

अर्जुन ! यः तु असक्तः इन्द्रियाणि मनसा नियम्य कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् आरभते सः विशिष्यते ।

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = अर्जुन [ अ. पुं. सम्. एक. ]
  • “यः” वाक्यांशः
    • क्रिया = आरभते [ आङ् + रभ् “रभ रभास्ये” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्म = कर्मयोगम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • करणम् = कर्मेन्द्रियैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
    • वाक्यांश:
      • प्राक्कालिकक्रिया = नियम्य [ नि + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् प्रत्यय: । अव्ययम् ]
      • कर्म = इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
      • करणम् = मनसा [ स. नपुं. तृ. एक. ]
    • कर्ता = असक्तः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • अवधारणम् = तु [ अव्ययम् ]
  • “सः” वाक्यांशः
    • क्रिया = विशिष्यते [ वि + शिष् “शिष्ऌ विशेषणे” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
  • सन्धि:
    • यस्त्विन्द्रियाणि = यः + त्विन्द्रियाणि – विसर्गसन्धिः (सकारः) ।
    • त्विन्द्रियाणि = तु + इन्द्रियाणि – यण् सन्धिः ।
    • नियम्यारभतेऽर्जुन = नियम्य + आरभतेऽर्जुन – सवर्णदीर्घसन्धिः ।
    • आरभतेऽर्जुन = आरभते + अर्जुन – पूर्वरूपसन्धिः ।
  • समास:
    • असक्तः = न सक्तः – नञ्तत्पुरुष: ।
    • कर्मयोगम् = कर्म एव योगः, तम् – अवधारणापूर्वपदकर्मधारय: ।
    • कर्मेन्द्रियैः = कर्मणाम् + इन्द्रियानि, तैः – षष्ठीतत्पुरुष: ।
  • कृदन्त:
    • नियम्य = नि + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् प्रत्यय: ।
    • सक्तः = सञ्ज् “षञ्ज सङ्गे” + क्त प्रत्यय: (कर्तरि) ।

तात्पर्यम्

अर्जुन ! यः मनुष्यः चित्तेन ज्ञानेन्द्रियाणि वशीकृत्य सङ्गरहितः सन् वाक्पाण्यादिभिः कर्म प्रारभते सः मनुष्यः श्रेष्ठः इति परिगण्यते ।

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  2. Gita Praveshah – prathamabhaaga by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Sandhih by G. Mahaabaleshvarabhattah, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://sa.wikipedia.org/s/6j8 कर्मयोगः
  8. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 6 https://youtu.be/ncyJNJYwhoY
  9. Grammatical Analysis of Bhagavad Gita for Students of Sanskrit
    http://gita-grammar.blogspot.in/2015/11/3rd-chapter-7th-sloka.html
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s