The 10 ganas or classes of verbs in Bhaja Govindam

भज गोविन्द श्लोकेषु स्थितानां धातो: गणविवरणम्

The verb i.e., तिङन्तपदम् is arrived at based on the root, the specific gana and the specific lakaara.

तिङन्तपदम् = धातु: + <गणविकरणम् for the root’s gana> + <प्रत्यय: for the lakaara>

i.e., पठ् + अ (for भ्वादिगण:) + तिप् (for  लट् लकार: — प् is elided as it get the इत् संज्ञा) –> पठति |

There are 10 ganas of dhaatus.

गणविकरणम्

गण: गणविकरणम् उदाहरणम्
1 भ्वादि (कर्तरि शप्) “भू सत्तायाम्”, “एध” – are the roots. पठ् + अ + ति = पठति
2 अदादि (कर्तरि शप्) अस् + अ + ति is not असति | It is अस्ति due to the लोप: by the sutra अदिप्रभृतिभ्य: शप: | लृक् छन्दसि बहुलम् – in the Vedas, it could come differently.
3 जुहोत्यादि (कर्तरि शप्) दा  दा + अ + ति | जुहोत्यादिभ्य: श्लु: | This means that the अ goes out and the letter doubles (द्वित्वम्) itself in ददाति | भी –> बिभेति | जु –> जुहोति | Due to a different sutra, the jaa changes to ha. The पूर्व letter is called अभ्यास: |  This kind of repetition is referred to as पूर्वोभ्यास: |
4 दिवादि श्यन् –> य नृत् –> नृत् + य + ति = नृत्यति
5 स्वादि श्नु:–> नु शक् –> शक् + नु + ति = शक्नोति
6 तुदादि श –> अ लिख् –> लिख् + अ + ति = लिखति
7 रुधादि श्नम् –> न छिद् –> छिद् + न (before the last consonant) + ति = छिनत्ति
8 तनादि उ –> उ कृ –> करोति = कृ + उ + ति | तन् –> तनोति | कुरुते | तनुते |
9 क्रयादि श्ना –> ना क्रीणाति = क्री + ना + ति | ज्ञा –> जानाति
10 चुरादि (कर्तरि शप्) चोरयति = चुर् + णिच्+ शप् + ति | “… …चुरादिभ्यो निच्” |

 

 

दश-गणा: = भ्वादि, अदादि, जुहोत्यादि, दिवादि, स्वादि, तुदादि, रुधादि, तनादि, क्रयादि, चुरादि

 

धातु अर्थनिर्देशः पद इट् गण: प्र.पु. लट्
वस् वस निवासे उभय सेट् 1-भ्वा वसति-ते
अस् अस भुवि पर सेट् 2-अ अस्ति
या या प्रापणे पर अनिट् 2-अ याति
विद् विद ज्ञाने पर सेट् 2-अ वेत्ति
इण् गतौ पर अनिट् 2-अ एति
हन् हन हिंसागत्योः पर अनिट् 2-अ हन्ति
वस् वस आच्छादने आत्म सेट् 2-अ वस्ते
पा पा रक्षणे पर अनिट् 2-अ पाति
शी शीङ् स्वप्ने आत्म सेट् 2-अ शेते
दा डुदाञ् दाने उभय अनिट् 3-जु ददाति-दत्ते
हा ओहाक् त्यागे पर अनिट् 3-जु जहाति
गा गा स्तुतौ पर अनिट् 3-जु जिगाति
जन् जन जनने पर सेट् 3-जु जजन्ति
धा धाञ् धारणपोषणयोः उभय अनिट् 3-जु दधाति-धत्ते
मन् मन ज्ञाने आत्म अनिट् 4-दि मानयते
कुप् कुप क्रोधे पर सेट् 4-दि कुप्यति
आप् आपॢ व्याप्तौ पर अनिट् 5-स्वा आप्नोति
हि हि गतौ वृद्धौ च पर अनिट् 5-स्वा हिनोति
मुच् मुचॢ मोक्षणे उभय अनिट् 6-तु मुञ्चति-ते
विश् विश प्रवेशने पर अनिट् 6-तु विशति
शुष् शुष शोषणे पर अनिट् 6-तु शुष्यति
सृज् सृज विसर्गे पर अनिट् 6-तु सृजति
विद् विदॢ लाभे उभय सेट् 6-तु विन्दति-ते
नुद् णुद प्रेरणे उभय अनिट् 6-तु नुदति-ते
प्रछ् प्रछ ज्ञीप्सायाम् पर अनिट् 6-तु पृच्छति
कृ डुकृञ् करणे उभय अनिट् 8-त करोति-कुरुते
ज्ञा ज्ञा अवबोधने पर अनिट् 9-क्र्या जानाति
ग्रह् ग्रह उपादाने उभय सेट् 9-क्र्या गृह्णाति-गृह्णीते
मॄ मॄ हिंसायाम् पर सेट् 9-क्र्या मृणाति
पाल् पाल रक्षणे उभय सेट् 10-चु पालयति-ते
चिन्त् चिति स्मृत्याम् उभय सेट् 10-चु चिन्तयति-ते
ग्रस ग्रस ग्रहणे उभय सेट् 10-चु ग्रासयति-ते
वृज् वृजी वर्जने उभय सेट् 10-चु वर्जयति-ते
भू भू अवकल्कने उभय सेट् 10-चु भावयति-ते
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s