Bhagavad Gita – Chapter 12 – Part 1

श्रीमद्भगवद्गीता – द्वादशोऽध्याय: – भक्तियोगः – भाग: १

अर्जुन उवाच 
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।
ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥ १ ॥

पदच्छेदः

एवं सततयुक्ताः ये भक्ताः त्वां पर्युपासते ये च अपि अक्षरम् अव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥ १ ॥

अन्वयः

ये भक्ताः एवं सततयुक्ताः त्वां पर्युपासते, ये च अपि अक्षरम् अव्यक्तं (त्वां पर्युपासते), तेषां के योगवित्तमाः ?

पदपरिचय:

  • “ये” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = पर्युपासते [ परि + उप + आस् “आस उपवेशने” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =त्वाम् [ युष्मद् द. त्रि. द्वि. एक. ]
    • कर्तृपदम् = भक्ताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् = ये [ द. पुं. प्र. बहु. ]
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांशः
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम् = सततयुक्ताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • क्रियाविशेषणम् = एवम् [ अव्ययम् ]
    • “ये” वाक्यांशः
      • क्रियापदम् = (पर्युपासते)
      • कर्मपदम् = (त्वां)
      • कर्मविशेषणम् = अक्षरम् अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • कर्मविशेषणम् = अव्यक्तम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् = ये [ द. पुं. प्र. बहु. ]
      • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
      • सम्योजकपदम् = अपि [ अव्ययम् ]
    • “के” वाक्यांशः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांशः
        • कर्तृपदम् = योगवित्तमाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
        • सम्बन्ध-पदम् = तेषाम् [ तद् द. पुं. ष. बहु. ]
      • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = के [ किम् म. पुं. प्र. बहु. ]

श्रीभगवानुवाच 
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ २ ॥

पदच्छेदः

मयि आवेश्य मनः ये मां नित्ययुक्ताः उपासते श्रद्धया परया उपेताः ते मे युक्ततमाः मताः ॥ २ ॥

अन्वयः

ये मनः मयि आवेश्य नित्ययुक्ताः परया श्रद्धया उपेताः माम् उपासते ते मे युक्ततमाः मताः ।

पदपरिचय:

  • “ये” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = उपासते [ उप + आस् “आस उपवेशने” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मपदम् = माम् [ अस्मद् द. त्रि. द्वि. एक. ]
    • कर्तृपदम् = ये [ यद् द. पुं. प्र. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् =नित्ययुक्ताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांशः
      • (कर्मणि) क्रिया-गर्भ-कर्मपदम्= उपेताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • (कर्मणि) कर्तृपदम् = श्रद्धया [ आ. स्त्री. तृ. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्तृविशेषणम् = परया [ आ. स्त्री. तृ. एक. ]
    • ल्यबन्त-वाक्यांशः
      • ल्यबन्तपदम् = आवेश्य [ आ + विश् “विश प्रवेशने” + णिच् (प्रेरणार्थे) + ल्यप्, अव्ययम्, (प्रपु. लट्. प्र-उपसर्गपूर्वकपदम् = प्रविशति)]
      • णिजन्त-प्रयोज्यकर्ता-सूचक-कर्मपदम् = मनः [ स. नपुं. द्वि. एक. ]
      • णिजन्त-प्रयोजककर्ता-सूचक-कर्तृपदम् = (ये)
      • अधिकरणपदम् = मयि [ अस्मद् द. त्रि. स. एक. ]
    • “ते” वाक्यांशः
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांशः
        • कर्तृपदम् = मताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
        • सम्बन्ध-पदम् = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = युक्ततमाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृपदम् = ते [ युष्मद् द. त्रि. ष. एक. ]

ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तंपर्युपासते ।
सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ३ ॥
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

ये तु अक्षरम् अनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते सर्वत्रगम् अचिन्त्यं च कूटस्थम् अचलं ध्रुवम् ॥ ३ ॥

सन्नियम्य इन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ते प्राप्नुवन्ति माम् एव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ ॥

अन्वयः

ये तु इन्द्रियग्रामं सन्नियम्य सर्वत्र समबुद्धयः सर्वभूतहिते रताः अनिर्देश्यम् अव्यक्तं सर्वत्रगम् अचिन्त्यं कूटस्थम् अचलं ध्रुवं च अक्षरम् पर्युपासते, ते माम् एव प्राप्नुवन्ति ।

पदपरिचय:

  • “ये” वाक्यांशः
    • क्रियापदम् = पर्युपासते [ परि + उप + आस् “आस उपवेशने” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मपदम् = अक्षरम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = अनिर्देश्यम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = अव्यक्तम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = सर्वत्रगम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = अचिन्त्यम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = कूटस्थम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = अचलम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = ध्रुवम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • सम्योजकपदम् = च [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = ये [ यद् द. पुं. प्र. बहु. ]
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांशः
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= रताः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • विषयवाचकपदम् = सर्वभूतहिते [ अ. पुं. स. एक. ]
    • सम्योजकपदम् = तु [ अव्ययम् ]
    • कर्तृ-विशेषण-वाक्यांशः
      • क्रिया-गर्भ-कर्तृपदम्= समबुद्धयः [ इ. पुं. प्र. बहु. ]
      • विषयवाचकपदम् = सर्वत्र [ अव्ययम् ]
    • ल्यबन्त-वाक्यांशः
      • ल्यबन्तपदम् = सन्नियम्य [ सम् + नि + यम् “यम उपरमे” + लयप् प्रत्यय: | अव्ययम् ]
      • कर्मपदम् = इन्द्रियग्रामम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • “ते” वाक्यांशः
      • क्रियापदम् = प्राप्नुवन्ति [ प्र + आप् “आप्ऌ व्याप्तै” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
      • कर्मपदम् = माम् [अस्मद् द. त्रि. द्वि. एक.]
      • कर्मविशेषण-सूचक-पदम् = एव [ अव्ययम् ]
      • कर्तृपदम् = ते [ तद् द. पुं. प्र. बहु. ]

References –

  1. 12 Dec 2015 दिनाङ्के नारायण नम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6mz भक्तियोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s