Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 30 – Praanaayaamam pratyaahaaram

30. प्राणायामं प्रत्याहारम् – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

 श्लोक:

प्राणायामं प्रत्याहारं

नित्यानित्यविवेकविचारम् ।

जाप्यसमेतसमाधिविधानं

कुर्ववधानं महदवधानम् ।। ३० ।।

पदच्छेद:

प्राणायामं प्रत्याहारं नित्य+अनित्य+विवेक+विचारम् जाप्य+समेत+समाधि+विधानं

कुरु अवधानं महत् अवधानम् |

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = कुरु [ कृ “डुकृञ् करणे” उभ. लोट्. मपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् =अवधानम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मपदम् = प्राणायामम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मपदम् = प्रत्याहारम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मपदम् = नित्य+अनित्य+विवेक+विचारम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मपदम् = जाप्य+समेत+समाधि+विधानम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (कुरु)
    • वाक्यांश:
      • क्रियाविशेषणम् =अवधानम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • क्रियाविशेषण-विशेषणम् =महत् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)

अन्वय:

प्राणायामं प्रत्याहारं नित्य+अनित्य+विवेक+विचारम् जाप्य+समेत+समाधि+विधानं

अवधानं कुरु | महत् अवधानं (कुरु) |

सार:

प्राणायाम: इन्द्रियनिग्रह: नित्यानित्यवस्तुविवेक: जपसहितसमाधि: श्रद्धा च अतीव श्रद्धया त्वया कार्या: | प्राणायाम-प्रत्याहारौ योगङ्गत्वेन निर्दिष्टौ |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • कुर्ववधानम् = कुरु अवधानम् – यण् सन्धि: |
    • महदवधानम् = महत् अवधानम् – जश्त्वसन्धि: |
  • समास:
    • जाप्यसमेतसमाधिविधानम्
      • जाप्यम् – जपसंबन्धौ आचरणम् |
      • समाधिविधानम् – समाधे: विधानम् |
      • जाप्यसमेतसमाधिविधानम् – जाप्येन समेतं समाधिविधानम् | तत्

Prāṇāyāmaṁ pratyāhāraṁ
nityānityavivēkavicāram |
jāpyasamētasamādhividhānaṁ
kurvavadhānaṁ mahadavadhānam || 30 ||

Thou hast discharged the duty of thy existence in this world if thou attain the very difficult state of (samaadi) tranquility, controlling the breath and food and cognizing the real from the unreal.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s