Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 6

Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोक: ६

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ६ ॥

अन्वयः

यः विमूढात्मा कर्मेन्द्रियाणि संयम्य इन्द्रियार्थान् मनसा स्मरन् आस्ते सः मिथ्याचारः (इति) उच्यते ।

पदपरिचय:

  • “य:” वाक्यांशः
    • क्रिया =आस्ते [ आस् “आस उपवेशने” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्ता = यः [ यद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = विमूढात्मा [ न. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • क्रियागर्भकर्तृविशेषणम्= स्मरन् [ त. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्म = इन्द्रियार्थान् [ अ. पुं. द्वि. बहु. ]
      • करणम् = मनसा [ स. नपुं. तृ. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • प्राक्कालिकक्रिया = संयम्य [ सम् + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् प्रत्यय: । अव्ययम् ]
      • कर्म = कर्म+इन्द्रियाणि [ अ. नपुं. द्वि. बहु. ]
    • “स:” वाक्यांशः
      • (कर्मणि) क्रिया = उच्यते [ वच “वच परिभाषणे” पर. कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
      • (कर्मणि) कर्मवाक्यांशः
        • कर्ता = सः [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृविधेयविशेषणम् = मिथ्याचारः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
        • संयोजकम् = (इति)
      • सन्धि:
        • य आस्ते = य: आस्ते, विसर्गसन्धि: (लोप:)
        • स उच्यते = स: उच्यते, विसर्गसन्धि: (लोप:)
      • समास:
        • कर्मेन्द्रियाणि = कर्मेण: इन्द्रियाणि – षष्ठीतत्पुरुष: ।
        • इन्द्रियार्थान् = इन्द्रियाणाम् अर्था:, तान् – षष्ठीतत्पुरुष: ।
        • विमूढात्मा = विमूढ: आत्मा यस्य स: – बहुव्रीहि: ।
        • मिथ्याचारः = मिश्या आचार: यस्य स: – बहुव्रीहि: ।
      • कृदन्त:
        • संयम्य = सम् + यम् “यम उपरमे” + ल्यप् प्रत्यय: ।
        • स्मरन् = स्मृ “स्मृ चिन्तायाम्” + शतृ प्रत्यय: (कर्तरि) ।
        • विमूढ: = वि + मुह् “मुह वैचित्त्ये” + क्त प्रत्यय: (कर्तरि) ।

तात्पर्यम्

यः अविवेकी पुरुषः इन्द्रियाणि निरुध्य चित्तेन विषयान् चिन्तयन् भवति सः पुरुषः कपटाचारः इति कथ्यते ।

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  2. Gita Praveshah – prathamabhaaga by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Sandhih by G. Mahaabaleshvarabhattah, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://sa.wikipedia.org/s/6j8 कर्मयोगः
  8. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 6 https://youtu.be/3-5byHIEKto
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s