Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 26 – Kaamam krodham lobham moham

26. कामं क्रोधं लोभं मोहम्– “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

कामं क्रोधं लोभं मोहं

त्यक्त्वाऽत्मानं पश्यति सोऽहम् |

आत्मज्ञानविहीना मूढा-

स्ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ।।२६।।

पाठभेद:

कामं क्रोधं लोभं मोहं

त्यक्त्वाऽत्मानं भावय कोऽहम् |

आत्मज्ञानविहीना मूढाः

ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ।।२६।।

पदच्छेद:

कामं क्रोधं लोभं मोहं त्यक्त्वा आत्मानं पश्यति स: अहम् आत्म+ज्ञान+विहीना: मूढाः ते पच्यन्ते नरक+निगूढाः

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यति [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =आत्मानम् [ न. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषण-वाक्यम्
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् = स: [ तद् द. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = (आत्मज्ञ:)
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् =त्यक्त्वा [ त्यज् “त्यज हानौ” + क्त्वा प्रत्यय:, अव्ययम् ]
      • कर्मपदम् =कामम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • कर्मपदम् =क्रोधम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • कर्मपदम् =लोभम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • कर्मपदम् =मोहम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • द्वितीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = (भवन्ति)
      • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = मूढाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृपदम् = आत्मज्ञान+विहीना: [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = पच्यन्ते [ पच् “डुपचँष् पाके” उभ. कर्मणि लट्. प्रपु. बहु. ]
      • कर्तृपदम् = नरक+निगूढाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् = ते [ तद् द. पुं. प्र. बहु. ]

अन्वय:

(आत्मज्ञ:) कामं क्रोधं लोभं मोहं त्यक्त्वा, स: अहम् (इति) आत्मानं पश्यति | आत्मज्ञान+विहीना: मूढाः | ते नरक+निगूढाः पच्यन्ते |

सार:

कामक्रोधादिषट्कं परित्यज्य आत्मस्वरूपविचारं कुरु | आत्मग्नानविहीना: आत्मयाथार्थ्यानभिज्ञा: मूढा: नरके निगूढा: | (नरकं प्रविष्टा:) बहुविधै: नारकैस्तापै: सन्तप्ता: पक्वतामापद्यन्ते | कामादिषट्कपरित्यागेनैव मन: शान्ति: ज्ञानादेव कैवल्यमिनि अस्मिन् श्लोके प्रतिपादयति |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • त्यक्त्वाऽत्मानम् = त्यक्त्वा आत्मानम् – पूर्वरुपसन्धि: |
    • सोऽहम् = सो अहम् – पूर्वरुपसन्धि:, स: + अहम् – विसर्गसन्धि:, उकार: |
    • आत्मज्ञानविहीना मूढा: = आत्मज्ञानविहीना: मूढा: – विसर्गस्य लोप: |
    • मूढास्ते = मूढा: ते – विसर्गस्य सकारादेश: |
  • विग्रह:
    • आत्मज्ञानविहीना:
      • आत्मन: ज्ञानम् आत्मज्ञानम् – षष्टितत्पुरुष: |
      • आत्मज्ञानेन विहीन: आत्मज्ञानविहीन: – तृतीयातत्पुरुषसमास: | ते |
    • नरक+निगूढाः – नरके निगूढ: – सप्तमितत्पुरुष: | ते |

 

Kāmaṁ krōdhaṁ lōbhaṁ mōhaṁ
tyaktvā̕tmānaṁ paśyati sō̕ham |
ātmajñānavihīnā mūḍhā-
stē pacyantē narakanigūḍhāḥ || 26 ||.

 

When thou get thyself clear of lust, anger, greed and ignorance, thou understand thy real self. Without self-realization, the ignorant marches towards hell, i.e., he whirls round in the cycle of birth and death.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s